O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI RAQAMLI
TEXNOLOGIYALARI VAZIRLIGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI
UNIVERSITETI
Ma’lumotlar bazasi fanidan
1-VA 2- AMALIY
ISHI
Bajardi: Cho‘lliyev Muxsin 018-23 SRIo‘ gruh talabasi.
Toshkent-2025
1-AMALIY MASHG‘ULOT
Mavzu: Ma’lumotlar bazasi dasturlarini o‘rnatish va
sozlash
1. mysql-installer-community-8.0.28.0.msi dasturini o’rnatish.
MySql ni kompyuterga o’rnatish uchun dastlab mysql-installercommunity-8.0.28.0.msi deb nomlanuvchi o’rnatish paketini yuklab olamiz.
Shu bilan birga biz Microsoft Visual C++ 2015-2022 Redistributable (x64) deb
nomlangan o’rnatish paketini ham yuklab olib, kompyuterimizga o’rnatishimiz
kerakbo’ladi.
Quyida
mysql-installer-community-8.0.28.0.msi
dasturini
o’rnatish
jarayoni ko’rsatilgan.
1.1-rasm. “Choosing a Setup Type” (O’rnatish turini tanlash) oynasi. Default
(odatiy) holatda “Developer Default” tanlangan bo’ladi. Biz uni o’zgartirmasdan
“Next” tugmasini bosamiz.
1.2-rasm. “Check Requirements” (Talablarni tekshirish) oynasi. “Next”
tugmasinibosamiz.
1.3-rasm. “Check requirements” (Talablarni tekshirish) oynasi. “Next”
tugmasinibosamiz.
1.4-rasm. Ushbu muloqot oynasidagi “Yes” tugmasini bosamiz.
1.5-rasm. “Installation” (O’rnatish) oynasi. Undagi “Execute”
(Bajarmoq)tugmasini bosamiz.
1.6-rasm. “Execute” tugmasi bosilgandan so’ng, ushbu muloqot oynasida
berilgan barcha dastur va yordamchi dasturlar o’rnatiladi.
1.7-rasm. O’rnatish jarayoni nihoyasiga yetdi. Barcha dasturlar o’rnatilib
bo’lindi. Endi “Next” tugmasini bosamiz.
1.8-rasm. “Product Configuration” oynasi. Undagi “Next” tugmasini bosamiz.
1.9-rasm. “Type and Networking” (Turi va tarmoq) oynasi. Undagi
“Next”
tugmasini bosamiz.
1.10-rasm. “Authentication Method” (Autentifikatsiya usuli) oynasi.
Undagi
“Next” tugmasini bosamiz.
1.11-rasm. “Accounts and Roles” (Hisoblar va rollar) oynasi. Undagi “MySql
Root Password” (MySql asosiy paroli) deb nomlangan kiritish paneliga parol
yaratib kiritamiz va “Repeat Password” (Parolni takrorlash) deb atalgan kiritish
qutisiga parolimizni takroran kiritamiz. So’ngra “Next” tugmasini bosamiz.
1.12-rasm. “Windows Service” (Windows xizmati) oynasi. Unga hech
qandayo’zgartirish kiritmay, “Next” tugmasini bosamiz.
1.13-rasm. “Apply Configuration” (Konfiguratsiyani qo'llash) oynasi. Unda
“Configuration steps” (Konfiguratsiya bosqichlari) berilgan. “Execute”
(Bajarmoq) tugmasini bosamiz.
1.14-rasm. “Apply Configuration” (Konfiguratsiyani qo'llash) oynasi.
“Execute”(Bajarmoq) tugmasini bosganimizdan so’ng, “Configuration steps”
(Konfiguratsiya bosqichlari) ketma-ketlikda bajariladi.
1.26-rasm. MySQL Workbench dasturi dastlabki oynasi. Bu oyna bizga
hozirchakerak bo’lmaydi. Shuning uchun uni yopamiz.
1.26-rasm. MySQL Workbench dasturi dastlabki oynasi. Bu oyna bizga
hozircha kerak bo’lmaydi. Shuning uchun uni yopamiz.
2.1 - AMALIY MASHG‘ULOT
Mavzu: Ma’lumotlar bazasini loyihalash. Mohiyat – aloqa diagrammasini
qurish (ER modeli)
Ishdan maqsad: ma`limotlar bazasini loyihalash uchun mohiyat – aloqa
modelini ishlab chiqish bo`yicha ko`nikmaga ega bo`lish.
Masalani qo`yilishi: ma`lumotlar bazasini lohiyalash va “Mohiyat–aloqa”
modelini ishlab chiqish.
Uslubiy ko`rsatmalar: ma`lumotlar bazasini lohiyalash quyidagi tashkil
etuvchilarini o`rganishni taqazo
etadi. Ob`yektlar, ob`yekt
xususiyatlari,
bog`lanishlar (ob`yekt munosabatlari), vaqt oralig`i va hokazolar.
“Mohiyat – aloqa” modeli predmet sohani tashkil etuvchi uchta asosiy
komponentalardan foydalanib quriladi: mohiyat, atribut, aloqa. Konstruktiv
elementlar tarkibida “VAQT” tashkil etuvchisi faqat oshkormas holda ishtirok
etishi mumkin. Modelda vaqt, yil, sana va shunga o`xshash atributlar bilan
tasvirlanadi.
Modelni quirishda “aloqa”mavjud ob`yektni, jarayonni yoki hodisani,
abstraksiyasi sifatida keladi. Atribut mahiyatni xarakterlaridan bo`lib, nom
bilan belgilanib, birorta qiymatlar to`plamidan qiymatlar qabul qilinadi.
“Mohiyat – aloqa” modelidagi bog`lanishlarga, ikki mohiyat o`rtasidagi har bir
bog`lanish turiga tegishli munosabatlarni kiritish zarur (binar, ternar.., n-nar).
Loyiha haqidagi axborot diagramma ko`rinishida rasmiylashtiriladi, buning
uchun quyidagi belgilar kiritiladi: mohiyat turlari – to`rtburchak bilan,
atributlar-ovallar bilan tasvirlanadi va ular mos mohiyatlar bilan yo`nalishsiz
qirralar bilan bog`lanadi.
“Mohiyat – aloqa” modeli predmet sohani (PS) faqat aniq bir qismini
akslantiradi. Bu holda uni lokal model deyiladi. PS haqida to`la axborotga ega
bo`lish uchun uni etarli kengroq tekshirish zarur va oldingisini to`ldiradigan local
modellar qurish kerak. Shundan so`ng lokal modellar birlashtirilib PS haqida
bir butun kompozitsion tasvirga ega bo`lamiz.
Ma`lumotlar bazasida quyidagi munosabatlar mavjud:
1. Birga – bir (1:1) munosabat. A va V ob`ektlar to`plami orasida 1:1 munosabat
o`rnatilgan deyiladi, agarda A ob`ektning har bir
nusxasiga
V
ob`ektning
bitta nusxasi mos kelsa, va aksincha, V ob`ektning har bir nusxasiga A ob`ektning
bitta nusxasi mos kelsa.
2. Birga – ko`p (1:n) munosabat. A va V ob`ektlar to`plamida A ob`ektning har
bir nusxasiga V ob`ektning bir nechta nusxasi mos kelsa, shu bilan birga V
ob`ektning har bir nusxasiga A ob`ektning bittadan ko`p bo`lmagan nusxasi mos
kelsa shunday munosabat hosil bo`ladi.
3. Ko`pga – bir (n:1) munosabat A va V ob`ektlar to`plami orasida o`rnatilsa,
unda A ob`ektning har bir nusxasiga V ob`ektning ko`pi bilan bitta nusxasi
mos keladi. V ob`ektning nushalari orasida shundaylari mavjudki, ularga A
ob`ektning bir nechta nusxasi mos keladi.
4. Ko`pga – ko`p (m: n) munosabat. A va V ob`ektlar orasida shunday munosabat
o`rnatilgan deyiladi, agarda A ob`ektning har bir nusxasiga V ob`ektni bir nechta
nusxasi mos kelsa va aksincha.
1.1 jadval. Ulman-Chen notasiyasining mohiyat-aloqa modeli elementlari.
Yordamida ob’ektlar belgilanadi.
Yordamida ob’ekt atributlari belgilanadi. Ular
ob’ektlar bilan yo`nalishsiz chiziqlar yordamida
birlashtiriladi
Yordamida ob’ektlar orasidagi aloqalarni
belgilaymiz.
Bunda birga ko`p bog`langan A va V
orasida V ga qaratib yo`nalgan yo`nalishli
chiziq bilan ko`rsatiladi, ya’ni 1:N.
Agar A va V ob’ektlar o`rtasida N:1
bog`lanish bo`lsa, strelka A ga qarab
yo`naltiriladi.
Ko`pga – ko`p bog`lanish N:M A va V ob’ektlar
o`rtasida M: N bo`lsa, ularni ulovchi chiziq orqa
li bog`lanadi.
A va V orasida 1:1 bog`lanish bo`lsa,
yo`nalishsiz chiziq bilan bog`laymiz.
Ishni bajarish tartibi
Tanlangan ob’yekt bo`yicha mohiyat-aloqa diagrammasini yaratish.
1.1 - rasm. Aeroport ma’lumotlar bazasini mohiyat – aloqa diagrammasi.
2 .2- AMALIY MASHG‘ULOT
Mavzu: Relyatsion ma’lumotlar bazasini loyihalash
Ishdan maqsad:
jadvallar tizimini
Ma`lumotlar
ishlab
chiqishni
bazasini
relyatsion
o`rganish
va
modeli
ob`yektlarni
uchun
bog`lanish
munosabatlarini tahlil qilish.
Masalani qo`yilishi: Berilgan predmet soha ma`lumotlar bazasidagi
barcha ob`yektlarni relyatsion modelini ishlab chiqish.
Uslubiy ko`rsatmalar:
Ma`lumotlarni
relyatsion
modeli
asosida
munosabat tushunchasi yotadi. Munosabatni 2 o`lchamli jadvallar yordamida
tasvirlash qulay. Jadval ko’rinishidagi ma’lumotlar tushunarli, ko`rimli va inson
uchun oddiy hisoblanadi. Munosabatlar to`plami ma`lumotlarni saqlash uchun
ishlatilishi mumkin. Shu bilan birga ular orasidagi bog`lanishlarni modellashtirish
imkonini beradi.
Relyatsion yondashuv asosiy tushunchalari:
 Ma’lumotlar toifasi – relyasion MB saqlanadigan ma’lumot qiymatlari;
 Domen – domenlar ma’lumotlarni ayrim asosiy turlarini aniqlash orqali
o‘rnatiladi;
 Atributlar – jadval ustunlar nomlari;
 Bog‘lanish – relyation so‘zidan olinib munosabatni bildiradi;
 Birlamchi kalit – bu kalit tashqi MB bilan bog‘lanishni o‘rnatish uchun xizmat
qiladi.
Relyatsion MB munosabatlarni o`zaro bog`langan to`plamidir. Har bir
munosabat kompyuterda fayl ko`rinishida tasvirlanadi.
Ishni bajarish tartibi
1-Amaliy ishida qurilgan mohiyat - aloqa diagrammasi uchun relyatsion
bog`lanish o`rnatamiz.
Aeroport ma’lumotlar bazasi relyatsion modeli jadvallarini tuzib chiqamiz.
2.1 - jadval. Ma’lumotlar bazasining
Aviakompaniyalar jadvali
ID Aviakompaniya kodi
Aviakompaniya nomi
Bosh ofis manzili
1
1A
Amadeus IT Group S.A
Global
2
1E
Travelsky
China
3
1H
Sirena Travel
Russia
4
4D
Air Sinai
Egypt
2.2 - jadval. Ma’lumotlar bazasining Parvozlar jadvali
ID Aviakompaniyalar_ID
Qayerdan
Leave
Qayerga
Arrive
1
Tashkent
29.04.2022
Dubai
29.04.2022
1
13:00
2
1
Tashkent
30.04.2022
15:00
London
10:00
3
1
Tashkent
30.04.2022
14:00
Budapest
15:00
4
2
Beijing
6.05.2022
2
Hong Kong
8.05.2022
Manchester
3
Saint-Pt
13.05.2022
6.05.2022
13:50
Helsinki
5:00
6
30.04.2022
17:30
9:00
5
30.04.2022
8.05.2022
9:00
New York
13.05.2022
4:00
7
4
Cairo
10:00
14.05.2022
Delhi
14.05.2022
19:00
21:50
2.3 – jadval. Ma’lumotlar bazasining Yo’lovchi jadvali
Yo’lovchi ismi
ID Parvozlar_ID
Pasport seriyasi va raqami
familiyasi
1
7
Passanger XXX
XYZ001
2
6
Passanger XXX1
XYZ002
3
6
Passanger XXX2
XYZ003
4
6
Passanger XXX3
XYZ004
2.4 - jadval. Sayohat agentligi
ID
Nomi
Adres
Kontakt raqami
1
Express1
Grave1
+998000000001
2
Express2
Grave2
+998000000002
3
Express3
Grave3
+998000000002
4
Surprise
Unlimited Grave
+998000000003
motherfather
3 - AMALIY MASHG‘ULOTI
Mavzu: SQL tilida jadvallar yaratish, o‘zgartirish va o‘chirish
Ishdan maqsad: predmet soha ma’lumotlar bazasini so`rovlar orqali yaratishni
va so`rovlar orqali oddiy jarayonlarni bajarishni o`rganish, hamda ko`nikmaga
ega bo`lish. Talabalarda DDL komandalaridan foydalanish va shu orqali relyasion
MB yaratish ko’nikmasini hosil qilish.
Masalani qo`yilishi: Predmet soha ma`lumotlar bazasini SQL so`rovlari orqali
yaratish. Mavjud ob`yektlarni so`rovlar orqali ma`lumotlar bilan to`ldirish,
o`zgartirish va keraksiz ma`lumotlarni o`chirishni ko`rib chiqish.
Uslubiy ko`rsatmalar: SQL tilida quyidagi asosiy ma’lumotlar turlari
ishlatilib, ularning formatlari har xil MBBT lar uchun farq qilishi mumkin:
INTEGER
butun son (odatda 10 tagacha qiymatli raqam va
ishora).
SMALLINT
«qisqa butun» (odatda 5 tagacha qiymatli raqam va
ishora).
DECIMAL(p, o‘nli son, p raqam va ishoradan iborat (0 < p < 16).
O‘nli nuqtadan so‘ng raqamlar soni q orqali beriladi
q)
(q < p, agar q = 0 bo‘lsa, tashlab yuborilishi
mumkin).
FLOAT
haqiqiy son 15 ta qiymatli raqam va butun darajadan
iborat. Daraja MBBT tipi bilan aniqlanadi (masalan,
75 yoki 307).
CHAR(n)
uzunligi o‘zgarmas, n ga teng bo‘lgan simvolli qator
(0 < n < 256).
VARCHAR(n) uzunligi o‘zgaruvchi, n simvoldan oshmagan simvolli
qator (n > 0 va har xil MBBT larda turlicha, lekin
4096 dan kam emas).
DATE
TIME
maxsus komanda orqali aniqlanuvchi formatdagi
sana; sana maydonlari bizning eramizdan oldin bir
necha mingyilliklardan boshlanuvchi va bizning
eramiz beshinchi-o‘ninchi mingyilligi bilan cheklangan
haqiqiy sanalarni o‘z ichiga olishi mumkin.
maxsus komanda orqali aniqlanuvchi formatdagi vaqt
(ko‘zda tutilgan bo‘yicha hh.mm.ss).
DATETIME
MONEY
sana va vaqt kombinatsiyasi.
maxsus komanda orqali aniqlanuvchi formatdagi pul
birligi.
SQL tili quyidagi tarkibiy qismlardan iborat:
DDL ( Mа’lumоtlаrni Tа’riflаsh Tili ) - ANSI dа ma’lumotlar sxemаsini
tа’riflаsh tili, оb’ektlаrni (jаdvаllаr, indekslаr, tаsvirlаr vа hоkаzо) yarаtuvchi
buyruqlar to’plamidan ibоrаt.
DML (Mа’lumоtlаrni O‘zgаrtirish Tili) - bu iхtiyoriy dаqiqаdа jаdvаllаrdа
qаndаy qiymаtlаr sаqlаnishini аniqlоvchi buyruqlar mаjmuаsidir.
DCL (Mа’lumоtlаrni Bоshqаrish Tili) fоydаlаnuvchigа aniq оb’ektlаrga
tа’sir o‘tkаzishgа ruхsаt berish yoki bermаslikni аniqlоvchi buyruqlardаn ibоrаt.
DDL tilining asosiy komandalari:
CREATE – yangi jadval hosil qilish uchun ishlatiladi. Quyidagi ko’rinishda
yoziladi:
CREATE TABLE <jadval_nomi> ( ustun_nomi va toifasi, … );
ALTER – jadvalga o’zgartirish kiritish uchun ishlatiladi. Bu buyruq jadvalga
yangi ustunlar qo'shish, ustunlarni o'chirish, ustunlar kattaligini o'zgartirish, hamda
cheklanishlarni qo'shish va olib tashlash imkoniyatlariga ega. Bu buyruq ANSI
standarti qismi emas, shuning uchun har xil tizimlarda har xil imkoniyatlarga ega.
Misol uchun jadvalga ustun qo’shish buyrug’i sintaksisi quyidagicha:
ALTER TABLE <jad_nomi> ADD <ustun_nomi><toifasi><o’lchami>;
DROP - jadvalni o’chirish buyrug’i. Jadvalni o'chirish imkoniga ega bo’lish
uchun, jadval egasi (ya’ni yaratuvchisi) bo’lshingiz kerak. Faqat bo‘sh jadvalni
o'chirish mumkin. Qatorlarga ega bo’lgan, to’ldirilgan jadvalni o‘chirish mumkin
emas, ya’ni jadval o‘chirishdan oldin tozalangan bo’lshi kerak. Jadvalni o'chirish
buyrug'i quyidagi ko‘rinishga ega:
DROP TABLE <jadval_nomi>;
Ishni bajarish tartibi
Avvalo 1 va 2 -Amaliy ishida tuzgan jadvallarimizni esga olamiz. Bizda
5 ta jadval mavjud edi. Endi o’sha jadvallarni MYSQL da yuqorida sintaksisini
keltirib o’tganimizday komandalardan foydalanib yaratamiz:
1.
Eski yaratilgan ma’lumotlar bazasini ko’ramiz:
So’rov:
SHOW DATABASES;
Natija:
2. Aeroport nomli baza yaratamiz;
So’rov:
CREATE DATABASE aeroport;
Natija:
3.
aviakompaniyalar nomli jadval yaratamiz:
So’rov:
CREATE TABLE aviakompaniyalar (id INT, aviakompaniya_kodi
VARCHAR(20), aviakompaniya_nomi VARCHAR(20));
Natija:
4.
Jadvalni ko’ramiz:
So’rov:
DESC aviakompaniyalar;
Natija:
5.
Jadvalga yangi “bosh_ofis_manzili” nomli satr qo’shamiz:
So’rov:
ALTER TABLE aviakompaniyalar ADD bosh_ofis_manzili VARCHAR(30);
Natija:
6.
“bosh_ofis_manzili” nomli satrning o’lchamini o’zgartiramiz:
So’rov:
ALTER TABLE aviakompaniyalar MODIFY bosh_ofis_manzili
VARCHAR(50);
Natija:
7. “bosh_ofis_manzili” atributini “manzili” nomi bilan o’zgartiramiz:
So’rov:
ALTER TABLE aviakompaniyalar CHANGE bosh_ofis_manzili manzili
DOUBLE;
Natija:
4- AMALIY MASHG‘ULOTI
Mavzu: Ma’lumotlarni tanlash va ular ustida amallar. AND, OR, NOT
mantiqiy standart so‘zlardan foydalanish
Talabalarda DML komandalaridan foydalanish va shu orqali relyatsion
MB da ishlash ko’nikmasini hosil qilish.
Masalaning qo’yilishi: Avvalgi Amaliy mashg’ulotida yaratilgan futbol
klubining MB ustida amallar bajarish.
Uslubiy ko`rsatmalar:Ma’lumotlar bazasiga axborotlar qo'shish, yangilash,
o'chirish va chiqarib tashlash imkonini beradi, odatda ma’lumotlami boshqarish
tili (DML – Data Manipulation Language) yordamida amalga oshiriladi.
Barcha
ma’lumotlarning
markazlashtirilgan saqlanishi mavjudligi va ulaming
tavsifi ba’zan so'rovlar tili (querylanguage) deb ataluvchi so'rovlarda tashkil
etilgan umumiy uskunasi sifatida DML tilidan foydalanish imkonini beradi.
So'rovlar tilining mavjudligi o'ziga xos faylli tizimlarni cheklanishlardan yo'qotish
imkoniyatini beradi, unda foydalanuvchilarning fiksirlangan so'rovlar to'plami
ustida ish olib borishlari
yoki
dasturiy
ta’minotni
boshqarishda
ko'proq
murakkab muammolar uchun doimiy ravishda yaratilayotgan dasturlar sonining
oshishi nazarda tutiladi.
DML tilining ikki xil turi mavjud - protsedurali va protsedurali bo'lmagan
tillar. Ular bir-biridan ma’lumotlardan ko'chirma olish usullari bilan farqlanadi.
Ular o'rtasidagi asosiy farq, protsedurali tillar odatda MB da ketma-ket ravishda
axborotlarni qayta ishlaydi, protsedurali bo'lmagan tillar butun yozuvlar to'plamiga
birdan operatsiyaga kirishadi.
DML tili so’rovlari:
SELECT – Amal bajaradigan jadvalimizni tanlash, ekranga chiqarish komandasi.
Sintaksisi esa quyidagicha:
SELECT *FROM <jad_nomi> // jadvalni to’liq chiqarish
SELECT <ustun_nomi> FROM <jad_nomi> // jadval ustunlarini chiqarish
INSERT – SQL da barcha satrlar ushbu buyruq yordamida kiritiladi.
Sintaksisi esa quyidagicha:
INSERT INTO <jad_nomi> VALUES (“ustun_info”, “ustun_info”, … );
DELETE – satrlarni jadvaldan o’chirish buyrug’i.
Sintaksisi esa quyidagicha:
DELETE FROM <jad_nomi> WHERE qidiruv_sharti;
UPDATE – Maydon qiymatlarini o’zgartirish buyrug’i.
Sintaksisi esa 2 hil:
UPDATE <jad_nomi> SET column=expression;
UPDATE <jad_nomi> SET column=expression
WHERE qidiruv_sharti;
Ishni bajarish tartibi
1.Jadval ob’yektlariga qiymatlar beramiz:
So`rov: insert into aviakompaniyalar values
(1,'1A','Amadeus_IT_Group_SA','Global');
select*from aviakompaniyalar;
Natija:
2.MB ga yangi jadval qo’shamiz va UPDATEdan foydalanib maydonga qiymat
beramiz.
So`rov: update aviakompaniyalar set aviakompaniya_kodi='--1A--' where
id=1;
Natija:
Masalaning
operatoridan
qo’yilishi: AND, OR, NOT, IN, BETWEEN, LIKE
foydalanib
avvalgi
mashg’ulotlarda yaratilgan jadvallar ustida
amallar bajarish.
Uslubiy ko`rsatmalar: SQL tilida shart ifodalarini tuzish uchun solishtirish va
mantiqiy operatorlardan tashqari yana bir qator maxsus operatorlar qo‘llaniladi. Bu
operatorlar dasturlash tillarida mavjud emas. Bu operatolar:
Operator
Ta`rifi
=
teng
>
katta
<
kichik
>=
katta yoki teng
<=
kichik yoki teng
<>
teng emas
IN
biror qiymatlar to‘plamiga tegishliligini tekshirish
BETWEEN
biror qiymatlar diapozoniga tegishliligini tekshirish
LIKE
namuna bilan mosligini tekshirish
IS NULL
qiymat mavjudmasligini tekshirish
NOT
Mantiqiy inkor operatori
AND
VA mantiqiy operatori
OR
YOKI mantiqiy operatori
5.1-jadval. WHERE buyrug`i bilan ishlovchi operatorlar
Misol: Imtihonlarda kamida bitta 2 yoki 3 baho olgan talabalarni identifikatorini
tanlab chiqarish so`rovi.
SELECT id_st, mark
FROM mark_st
WHERE mark IN (2,3)
BETWEEN amali maydon qiymatini berilgan intervalga kirganligini
tekshirish uchun ishlatiladi. Yuqoridagi natijani BETWEEN operatoridan
foydalanib olish mumkin:
SELECT id_st, mark
FROM mark_st
WHERE mark BETWEEN 2 AND 3
Birorta xam 2, 3 olmagan talaba haqidagi ma’lumotlar olish uchun NOT IN
yoki NOT BETWEEN ishlatiladi.
Misol: Familiyalari A xarfi bilan boshlanuvchi talabalar ro‘yxatini tanlab
olish.
Bunday xolatda LIKE operatoridan foydalanish qulay hisoblanadi. LIKE
operatori faqat simvolli maydonlar uchun qo‘llaniladi va maydon qiymati operatorda
ko‘rsatilgan namunaga mosligini tekshirish imkonini yaratadi. Namuna quyidagi
maxsus simvollardan tashkil topadi:
• _ (tagiga chizish belgisi) – bitta ixtiyoriy simvolni bildiradi;
• % (foiz belgisi) – ixtiyoriy miqdordagi simvollar ketma – ketligini bildiradi.
SELECT id_st, surname
FROM student
WHERE surname LIKE 'A%'
Ishni bajarish tartibi
1. So`rov: SELECT *FROM zavod xodimlari;
Natija:
So`rov: SELECT id, parvozlar_id, UPPER(Passanger_ismi_va_familyasi)
FROM passanger where id>7;
Natija:
2. So`rov:
SELECT
id,
parvozlar_id,
length(Passanger_ismi_va_familyasi),
Passanger_ismi_va_familyasi,
Passport
WHERE id IN(1.3,5,7,9) AND parvozlar_id>6;
Natija:
FROM passanger
3. So’rov: SELECT id, parvozlar_id, length(Passport) FROM passanger
WHERE NOT id=7;
Natija:
4. So`rov:SELECTid,parvozlar_id,LOWER(Passanger_ismi_va_familyasi
), Passport FROM passanger WHERE id BETWEEN 2 and 8;
Natija:
Xulosa
Men bu Amaliy ishlarida ma’lumotlar bazasini yaratishni, jadvallar yaratishni,
ustida amallar bajarishni va SHOW, DESC, CREATE, ALTER, DELETE,
UPDATE, INSERT buyruqlaridan foydalanishni o’rgandim.
5 - AMALIY ISHI
Mavzu: Ma’lumotlarni saralash. Where standart so‘zidan foydalanish
Ishdan maqsad: Ma`lumotlar bazasiga so`rovlar tizimini yaratish, saralash
va WHERE standart so`zidan foydalanishni o`rganish va ko`nikmaga ega bo`lish.
Masalani qo`yilishi: Loyihalanayotgan ma`lumotlar bazasiga so`rovlar
tizimini tuzish va uni relyatsion sxema ko`rinishida tasvirlash. So`rovlar tizimi
orqali kerakli ma`lumotlarni ajratib olish va saralash.
Uslubiy
ko`rsatmalar:
Ma`lumotlar
bazasi(MB)
buyurtmachisi
bilan birgalikda, ma`lumotlar bazasiga so`rovlar tizimini ishlab chiqish zarur.
Ishlab chiqilgan
modeliga
so`rovlar
tizimi
relevant
yaratilgan
“Mohiyat-aloqa”
va buyurtmachi talablarini maksimal darajada qondirish kerak.
Agar buyurtmachi qo`ygan
talablarga
qurilgan
“Mohiyat-aloqa”
modeli
so`rovlar tizimi to`la qanoatlantirmasa, unda predmet sohani qo`shimcha o`rganib
va tahlil qilib, “Mohiyat-aloqa” modeli kerakli elementlar, bog`lanishlar va
munosabatlar bilan to`ldiriladi.
So`rovlar tizimini ma`lumotlar bazasidan foydalanuvchiga beriladigan
axborot bo`yicha standart va nostandart so`rovlarga sinflanadi.
Ma`lumotlar bazasiga reglamentlanmagan so`rovlar deb foydalanuvchilarni
joriy ehtiyojlariga qarab, lekin qurilgan model imkoniyatlari chegarasida va bu
so`rovlarni
unga
relevantligini saqlangan holda o`zini ta`rifini o`zgartirish
imkonini beradigan so`rovlarga aytiladi.
Ishni bajarish
1. Avvalgi Amaliyda yaratgan bazamizning jadvallarini ko’ramiz;
So`rov:
show tables from aeroport;
Natija:
2. Bu jadvallarning har birini desc buyrug’i yordamida ko’rib chiqamiz ( batafsil 34-Amaliyda ko’rgan edik);
So`rov:
desc aviakompaniyalar; desc parvozlar; desc passanger; desc travel_agency;
Natija:
3. Jadvallarni SELECT * FROM orqali ko’rib chiqamiz.
So’rov: SELECT*FROM aviakompaniyalar;
SELECT*FROM parvozlar;
SELECT*FROM passanger;
SELECT*FROM travel_agency;
Natija:
4. “travel_agency” jadvalidan birinchida turgan kontakt va ID sini chiqaramiz;
So`rov: Select min(id) as ‘first embassy’, _contact from travel_agency;
Natija:
5. “travel_agency” jadvalidan oxirida turgan qurilma IDsini chiqaramiz;
So`rov: select max(id) as ‘last embassy’ from travel_agency;
Natija:
6. “ travel_agency ” jadvalidan id si 2 va 4 oralig’ida bo’lgan ma’lumotlarni
chiqaramiz;
So`rov: select *from travel_agency where id between 2 and 4;
Natija:
7. “ travel_agency ” jadvalidagi embassylar sonini aniqlaymiz:
So`rov: select count(*) as ‘how many?’ from travel_agency;
Natija:
8. “ travel_agency ” jadvalidagi id larning o’rta arifmetigini aniqlaymiz.
So`rov: select avg(id) as ‘average id’ from travel_agency;
Natija:
9. “Surprise MotherFather” maxsuloti haqida ma’lumotlarni chiqaramiz;
So’rov: select *from travel_agency where _name=’Surprise MotherFather’;
Natija:
10. “travel_agency” jadvalida barcha id lar yig’indisini topamiz;
So`rov: select sum(id) as ‘ the sum of id ’ from travel_agency;
Natija:
11. “travel_agency” jadvalidagi _name larni bosh harflarini va nomini
chiqaramiz;
So`rov: select mid(_name, 1, 1) as ‘bosh harflar’, _name from travel_agency;
Natija:
6 - AMALIY ISHI
Mavzu: Group by va Order by standart so‘zlaridan foydalanib so‘rov
yaratish
Ishdan maqsad: Berilgan predmet soha ma`lumotlar bazasidan foydalanib
GROUP BY va ORDER BY standart so`zlaridan foydalanishni o`rganish.
Masalani qo`yilishi: Predmet soha ma`lumotlar bazasi shakllantirilgandan
so`ng undan unumli foydalanishni tashkil etish maqsadida GROUP BY va ORDER
BY standart so`zlaridan foydalanib so`rovlar yaratish. Ma`lumotlar bazasidan
kerakli ma`lumotlarni yuqoridagi standart so`zlar orqali ajratib olishni tashkil etish.
Uslubiy ko`rsatmalar: Ma`lumotlar bazasi ustida so`rovlar tashkil etishda
guruhli funktsiyalar bilan xam ishlash mumkin. Guruhli funksiyalar jadvaldan
yigilgan axborotlarni olish uchun xizmat qiladi. Bu funksiyalari jadvaldagi satrlar
guruxi bilan amal bajarib, 1 ta natija chiqaradi. Guruxli funksiyalar uchun quyidagi
amallarni ishlatamiz.
Select komandasida group by parametr ham ishlaydi. Bu paramet bir maydon
o`xshash parametrlari (aniqlanayotgan qiymati) boyicha guruhlaydi va agregat
funksiyalar ishlatilsa, ular shu guruhga bo`ladi.
Misol:
Select student_ID
Max (mark) from exam_marks
Group by student_ID
Guruhlashni bir nechta maydon bo`yicha ham bajarish mumkin.
Select student_ID, subject_ID
Max (mark)
From exam-marks group by
Student_ID, subject_ID
Ba’zi hollarda jadvalidagi ma’lumotlarni tartiblash talab etiladi. Buning uchun
ORDER BY parametri ishlatiladi. Bu parametri ko`rsatilgan maydonning barcha
yozuvlarni o`sib borishi tartibida tartiblab beradi. Order by desc yozilsa kamayish
tartibida yoziladi. Order by (ASC) bo`lsa o`sish tartibida yoziladi.
Agar o‘quvchilar ro‘yxatini alifbo tartibida yoki mahsulotlarlar
narxini kamayish tartibida chiqarish zarur bo‘lsachi? Buning uchun
SELECT operatori tarkibida ORDER BY ifodasi ko‘zda tutilgan. ORDER
BY ifodasida ustunlar nomlari va nomerlari
hamda DESC,
ASC
predikatlarini qo‘llab, murakkab tartiblash shartlarini hosil qilish mumkin.
Misol:
1. Select* from Subject Order by Subj_name
2. Select*from Subject Order by Subj-name desc
Tartiblash bir nechta maydon uchun bajarilishi xam mumkin. Bunda avval
tartiblash 1-maydon bo`yicha keyin 2-maydon bo`yicha bajariladi.
SHuningdek order by parametri group by parametri bilan birga ishlatilishi mumkin.
Bunda order by so`rovda oxiri keladi va unda guruxni ichidagi yozuvlarni
tartiblaydi.
Misol:
1. Select * from SUBJECT Order by Semester, Subj-name;
2. Select subj-name, Semester, subj-name Order by semester
SQL tili 1 ta so`rov ichiga 2-so`rovni joylashtirib ishlatish imkonini beradi.
Misol: birorta talabani familiyasi bo`yicha uning ID sini topish talab etilsa, va bu
talabani barcha baxolari xaqidagi ma’lumotni ko`rmoqchi bo`lsak quyidagi so`rovni
yozish mumkin.
Select*; from exam_marks
Where student_ID (select student_I)
From student where surname= „Petrov‟
Jadvallar bilan ishlaganda, ba’zan ustun va jadval nomlarini qayta aniqlashga
yoki qayta nomlashga to`gri keladi. Bunday masalalar ko`pincha birorta ifodalarni
xisoblaganda, virtual ustunga joylashganda unga nom qo`yish ba’zan natija jadvali
ustunini nomlashda kerak bo`ladi.
Faculty
Name
Stipend Select name AS
Axmedov 150
Name_ talaba,
Pozilov
2* stipend AS yangi St
200
Faculty
Name
Stipend yangi st
Select name
Axmedov
300
Name_ talaba,
Pozilov
400
2 * stipend yangi st
Xuddi shundek biz ustun nomlarini ham uzunligini o`zgartirishimiz mumkin.
Ishni bajarish tartibi
1. Qaysi davlatlardan reyslar uyushtirilishi topilsin.
So’rov: select aviakompaniyalar_id, qayerdan from parvozlar group by
qayerdan;
Natija:
2. Max id ni chiqarish.
So’rov: select id, aviakompaniyalar_id, max(id) from parvozlar group by
aviakompaniyalar_id;
Natija:
3. Alfavit bo’yicha tartiblash;
So’rov: select*from parvozlar order by qayerdan;
Natija:
4. Alfavitga teskari tartiblash:
So’rov: select*from parvozlar order by qayerdan desc;
Natija:
7 - AMALIY ISHI
Mavzu: Having standart so‘zi orqali so‘rovlar yaratish
Ishdan
maqsad:
Berilgan
predmet
soha
ma`lumotlar
bazasidan
foydalanib HAVING standart so`zidan foydalanishni o`rganish.
Masalani
qo`yilishi:
Predmet
soha
ma`lumotlar
bazasi
shakllantirilgandan so`ng undan unumli foydalanishni tashkil etish maqsadida
HAVING standart
so`zlaridan foydalanib
so`rovlar
yaratish. Ma`lumotlar
bazasidan kerakli ma`lumotlarni yuqoridagi standart so`z orqali ajratib olishni
tashkil etish.
Uslubiy ko`rsatmalar: HAVING parametri qator guruhlari uchun tanlov
shartini belgilashga imkon beradi. U WHERE parametriga o'xshaydi, lekin GROUP
BY parametridan keyin aniqlanadi va birlashtirilgan qatorlarga qo'llaniladi.
HAVING parametrini tanlash shartida, so'rov bo'yicha ustunlar qiymatlarini, shu
jumladan agregat funktsiyalarining qiymatlarini ishlatishingiz mumkin.
Guruxlar ichidan kerakli yozuvlarni ajratib olish uchun HAVING ishlatiladi.
HAVING=WHERE, faqat HAVING guruxlar ichiga tegishli
Select Subj_name, max (hour)
From SUBJECT;
Group by Subj_name
Having max (Hour)>= 34;
Ishni bajarish tartibi
1. So’rov: select*from passanger;
Natija:
2. So’rov: select*from passanger having id>15;
Natija:
3. So’rov: select parvozlar_id, count(Passport) from passanger group by
parvozlar_id having count(Passport)>6;
Natija:
XULOSA
Men ushbu Amaliy ishlarida mantiqiy amallar AND, OR, NOT va BETWEEN
buyruqlaridan foydalanishni, SUM, AVG, COUNT amallridan foydalanishni va
GROUP BY, ORDER BY, HAVING buyruqlaridan foydalanishni o’rgandim.