O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI TOSHKENT AXBOROT
TEXNALOGIYALARI UNIVERSITETI
AMALIY ISHI
BAJARDI:ABDUVOYITOV JAVLONBEK
GURUH:070-21GURUH
TOSHKENT2025
“EKOLOGIYA” fandan
1 - jadval
Atrof-muhitga ta’sirini baholash
Mavzu:
Ishdan maqsad:
Adabiyotlar:
Asosiy tushuncha va ta’riflarni o‘rganish.
Vaqti
Toshshiriqni bajarish
ketma ketligi
20 soat.
I.
Amaliy topshiriqni bajaring.
II. Hisobot tayyorlash.
1. Nigmatov A.N. Ekologiyaning nazariy asoslari. – T.:“Faylasuflar
jamiyati” nashriyoti, 2013.
2. Fundamentals of General Ecology, Life Safety and Environment
Protection. Mark D Goldfein, Alexei V Ivanov, Nikolaj Kozhevnikov, V
Kozhevnikov. Nova Science Publishers, Inc. (April 25, 2013).
3. Eyewitness Ecology. Written by STEVE POLLOCK. United States in
2005 by DK Publishing, Inc. 375 Hudson Street, New York, NY 10014 ISBN13: 978-0-7566-1387-7 (PLC), ISBN-13: 978-0-7566-1396-9 (ALB).
4. D.Yormatova. Ekologiya. – T.: «Fan va texnologiya», 2012, 256 bet.
5. Hayot faoliyati xavfsizligi va ekologiya menejmenti (chizmalar,
tushunchalar, faktlar va raqamlarda): darslik / A.Nigmatov, Sh.Muxamedov,
N.Xasanova. – T.: Navro‘z. 2014. – 199 b.
Eslatma: talabalar jadvallarda keltirilgan variant nomeri bo‘yicha o‘z variantlarini
tanlab oladilar va nazariy savollar nomerlari bo‘yicha savollarga javob tayyorlaydilar.
Topshiriq, atrof-muhitga ta’sirini baholash ko‘rib chiqish uchun berilgan.
I. Amaliy topshiriqni bajaring.
3.1-topshiriq. Atrof-muhitga ta’sirini baholash
Rivojlanayotgan hududining demografik imkoniyatlarini aniqlash.
Rivojlanayotgan hududning ekologik muvozanatni saqlashda uning demografik
imkoniyatlari aniqlanadi. Hisoblashning yakuniy natijalari gistogramma sifatida ko‘rsatilishi,
tahlil qilinishi va tavsiyalar berilishi lozim.
Umumiy tushunchalar
Rivojlanayotgan hududning ekologik muvozanatni bashorat qilish uchun uning
demografik imkoniyatlari aniqlanadi.
Demografik imkoniyat - bu ekologik muvozanatni saqlash zarurligini hisobga olgan
holda, ko'rib chiqilayotgan hududning resurslari hisobidan aholining eng muhim kundalik
ehtiyojlarini qondirish sharti bilan, uning chegaralarida bo'lishi mumkin bo'lgan tuman
aholisining maksimal soni.
Ikkinchisi, o‘z-o‘zini tartibga solish va uning asosiy komponentlarini ko‘paytirish, ya’ni
atmosfera havosi, suv resurslari, tuproq qoplami, o‘simlik va hayvonot dunyosini ta’minlash
mumkin bo‘lgan hududning tabiiy muhitining holati deb tushuniladi.
Agar hududdagi ekologik muvozanat buzilgan bo'lsa, ekologik inqiroz va hatto ekologik
falokat paydo bo'lishi mumkin.
Hisoblash usuli
Hisoblash usuli - quyidagi tartibda ko'rib chiqilayotgan hududning oltita demografik
imkoniyatlarini aniqlash va taqqoslashdan iborat.
1. Demografik imkoniyat, odamlar sanoat va fuqarolik qurilishi uchun mos bo'lgan
hududlarning mavjudligiga qarab quyidagicha aniqlanadi:
(3.1)
bu yerda Tр – hudud maydoni, K1 - sanoat va fuqarolik qurilishiga yaroqliligi uchun eng
yuqori ko‘rsatgichga ega bo‘lgan maydonning ulushini ko'rsatadigan koeffitsient (0,03 ... 0,06
oralig‘ida olinadi), H1 - tumanning ishlab chiqarish bazasi xususiyatiga qarab 1000 aholining
hududiga taxminiy ehtiyoji (20...30 ga oralig‘ida olinadi). Bu ko‘rsatkich ko‘pincha yeng yuqori
hisoblanadi. Biroq, tog'li hududlarda bu cheklangan bo'lib chiqishi mumkin va rivojlanish
hududining demografik imkoniyatlarini aniqlaydi. Hududi kichik, ammo aholi zich joylashgan
joylarda ushbu ko'rsatkichni sanoat va aholi uchun turlicha aniqlash maqsadga muvofiqdir.
2. Hududning sig‘imi, odamlarning er usti suvlari uchun sig'imi quyidagicha aniqlanadi:
(3.2)
bu yerda E - hududga kiraverishdagi suv oqimlaridagi harajatlar miqdori, m3/kun, K2 –
oqova chiqindii suvlarni suyultirish zarurligini hisobga oladigan koeffitsient (daryolarda: janubiy
oqim K2=0,25, shimoliy oqim K2=0,10 ga teng qilib olinadi), P - 1000 aholi uchun standart suv
ta'minoti (kuniga 1000 dan 2000 m3 gacha olinadi).
3. Hududning sig‘imi, odamlarning er оsti suvlari uchun sig'imi quyidagicha aniqlanadi:
(3.3)
bu yerda Э - yer osti oqimining ekspluatatsion moduli, м3 (kun.ga), РС – 1000 aholi
uchun suv ta'minoti uchun maxsus standart (40 м3/kun. olinadi).
4. Hududning sig‘imi, odamlarning o'rmonda dam olishni tashkil etish shartlariga
muvofiq belgilanadi va qo’yidagicha aniqlanadi:
(3.4)
bu yerda Л – hududning o'rmon maydoni, (%), 0,5 - bu Toshkentning markaziy chizig'i
hududlarida yashil zonalarga bo'lgan ehtiyojni hisobga oladigan koeffitsient (boshqa hududlar
uchun bu sezilarli darajada farq qilishi mumkin), Н2 - rekreatsiya zonalarida 1000 aholining
ehtiyojlari uchun taxminiy standart (200 gektarni tashkil etadi); M1 - dam oluvchilarning
o'rmonda va suv yaqinida tarqalishini hisobga oladigan koeffitsient, (M1 = 0,3 mo''tadil iqlimi va
M1 = 0,1 issiq iqlimi bo'lgan hududlar uchun olinadi).
5. Hududning sig‘imi, odamlarning suv yaqinida dam olishni tashkil etish shartlariga
binoan, hududning imkoniyatlari quyidagicha aniqlanadi:
(3.5)
bu yerda B - cho'milishga yaroqli suv havzalarining uzunligi, km; C - cho'milish
plyajlarni tashkil qilish imkoniyatini hisobga olgan koeffitsient (o'rmon va o'rmon-dasht zonalari
uchun C = 0,5 va dasht zonasi C = 0,3 uchun olingan); 0,5 - 1000 nafar aholining plyajlardagi
ehtiyojlari uchun taxminiy standart, km; M2 - ta'tilchilarning o'rmonda va suv yaqinida
tarqalishini hisobga oladigan koeffitsient (mo''tadil iqlimi M2 = 0,1 ... 0,15 va issiq iqlimi M2 =
0,3-0,4 bo'lgan joylar uchun olingan).
6. Hududning sig‘imi, odamlarning shahar atrofidagi qishloq xo'jaligi bazasini tashkil
etish shartlariga binoan hududning imkoniyatlari aniqlanadi
(3.6)
bu erda K3 - qishloq xo'jaligi uchun "qulay" va " qulayligi cheklangan" toifalarida
kompleks baholash natijalariga ko'ra kiritilgan tuman hududining ulushini hisobga oladigan
koeffitsient; K4 - shahar atrofi bazasi uchun qishloq xo'jaligi erlaridan foydalanish
imkoniyatlarini hisobga oluvchi koeffitsient (O’zbekistonning markaziy hududlari uchun K4 =
0,2 ... 0,3 olingan); П - tumanning 1000 nafar aholisining shahar atrofidagi qishloq xo'jaligi
bazasi erlariga bo'lgan ehtiyojlarini aks ettiruvchi indikativ ko'rsatkich (П = 500 ... 2000 ga,
maydonning agrotexnik xususiyatlariga qarab olinadi). Olingan hisoblangan Д1...Д6 qiymatlari
bir-biri bilan taqqoslanib, gistogramma shaklida taqdim etilishi kerak va eng kichik qiymat bino
maydonining demografik imkoniyatlarining yakuniy ko'rsatkichi sifatida qabul qilinishi kerak.
3.1 - jadval
Topshiriqni bajarish uchun variantlar
Вариант рақамларини паспортингизни охирги рақами бўйича оласиз
(АА2568794)
№
variant
Тр, га
К1
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
305086
283948
180375
250917
204725
344314
195674
281577
216650
437836
0,05
0,04
0,06
0,05
0,04
0,03
0,05
0,04
0,06
0,03
Э, м3/кун.
га
0,10
0,08
0,09
0,09
0,10
0,08
0,09
0,07
0,07
0,07
Е, м3/кун
Л, %
В, км
К3
К4
4 300 000
3 600 000
4 100 000
3 200 000
4 200 000
4 000 000
3 000 000
3 500 000
3 600 000
4 400 000
78
40
66
67
57
67
72
84
42
50
24
22
20
28
28
27
20
21
24
28
0,30
0,50
0,31
0,30
0,41
0,29
0,25
0,26
0,55
0,47
0,25
0,25
0,25
0,25
0,25
0,30
0,30
0,30
0,30
0,30
Topshiriqni bajarish uchun uslubiy ko'rsatmalar
1. Hisoblash metodologiyasini o'rganing.
2. Д1 ... Д6 koeffitsientlarni (1) - (6) formulalar bo'yicha aniqlang, u yoki bu formulaga
kiritilgan miqdorlarning eng katta va eng kichik qiymatlarini oling.
3. Д1 ... Д6 ning minimal va maksimal qiymatlarini ko'rsatib, rivojlanish zonasining
demografik imkoniyatlarini gistogrammasini tuzing.
4. Gistogrammada yashil rang bilan yakuniy imkoniyatlar indikatorini qiymatini
belgilang,
5. Binolar hududining iqtisodiy rivojlanishini, shu jumladan uning sonining ko'payishini
cheklaydigan asosiy cheklash shartlarini aniqlash uchun grafik materialni tahlil qiling.
6. Ushbu qurilish maydonini sanoat va fuqarolik qurilishi, er usti va er osti suvlarini
ekspluatatsiya qilish, o'rmonlar va suv omborlaridan rekreatsion maqsadlarda foydalanish,
tegishli qishloq xo'jaligi bazasini tashkil etish uchun rivojlantirish maqsadga muvofiqligi
to'g'risida xulosa qiling.
7. Cheklangan shartlarni tahlil qiling va ularni amalga oshirish bino hududida aholi sonini
ko'paytiradigan tavsiyalarni taklif qiling. Ushbu tavsiyalar (1) - (6) formulalarga kiritilgan
parametrlarning ko'payishiga (K1, E, E, L, V, S, K3, K4) va pasayishiga (H1, P, H2, M1, M2 va
P) yordam berishi kerak.
8. Ko'rib chiqilayotgan hududning ko'paygan xususiy demografik imkoniyatlarini
taqqoslang va aholining maksimal soni to'g'risida xulosa qiling.
3.1. Topshiriqni bajarish uchun
Javoblar: (bu yerda o’z variantingizni berilishini yozib kiyin hisoblaysiz)
_____________________________________________________________________________