- No category
O'zbekiston Buxgalteriya Standarti (BHMS 21) Buyrug'i
advertisement
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI IQTISODIYOT VA MOLIYA VAZIRINING BUYRUG‘I O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI BUXGALTERIYA HISOBI MILLIY STANDARTI (21SONLI BHMS) “XO‘JALIK YURITUVCHI SUBYEKTLARDA BUXGALTERIYA HISOBINING HISOBVARAQLAR REJASI VA UNI QO‘LLASH BO‘YICHA YO‘RIQNOMA”NI TASDIQLASH TO‘G‘RISIDA [O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 27-dekabrda ro‘yxatdan o‘tkazildi, ro‘yxat raqami 3593] O‘zbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuniga muvofiq buyuraman: 1. O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (21-sonli BHMS) “Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo‘llash bo‘yicha yo‘riqnoma” 1-ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Ayrim idoraviy normativ-huquqiy hujjatlar 2-ilovaga muvofiq o‘z kuchini yo‘qotgan deb topilsin. 3. Mazkur buyruq 2025-yil 1-yanvardan e’tiboran kuchga kiradi. Vazir D. KUCHKAROV Toshkent sh., 2024-yil 14-noyabr, 191-son O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-noyabrdagi 191-son buyrug‘iga 1-ILOVA O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (21-sonli BHMS) “Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo‘llash bo‘yicha yo‘riqnoma” 1. Mazkur Buxgalteriya hisobining milliy standarti (bundan buyon matnda BHMS deb yuritiladi) O‘zbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuniga muvofiq ishlab chiqilgan va O‘zbekiston Respublikasida buxgalteriya hisobini normativ tartibga solish elementi bo‘lib hisoblanadi. 2. Mazkur BHMS xo‘jalik yurituvchi subyektlar (bundan budjet tashkilotlari va nobank kredit tashkilotlari mustasno) (bundan buyon matnda tashkilotlar deb yuritiladi) tomonidan buxgalteriya hisobini tashkil etish tartibini belgilaydi. 3. Mazkur BHMSda quyidagi asosiy tushunchalar qo‘llaniladi: buxgalteriya hisobvarag‘i (bundan buyon matnda hisobvaraq deb yuritiladi) — iqtisodiy resurslarning holati va harakati haqidagi buxgalteriya axborotini qayd etish hamda saqlash uslubi va ularga bo‘lgan talablar; doimiy hisobvaraqlar — buxgalteriya balansida aks ettiriladigan va hisobot davri oxiriga saldoga ega bo‘lgan hisobvaraqlar. Doimiy hisobvaraqlar aktiv, passiv, kontr-aktiv va kontrpassivlarga bo‘linadi; aktiv hisobvaraqlar (A) — aktivlarni aks ettirishga mo‘ljallangan hisobvaraqlar bo‘lib, unda iqtisodiy resurslarning qoldig‘i va ko‘payishi hisobvaraqning debetida, kamayishi esa krediti bo‘yicha aks ettiriladi; passiv hisobvaraqlar (P) — majburiyat va xususiy kapitalni aks ettirishga mo‘ljallangan hisobvaraqlar bo‘lib, unda majburiyat va xususiy kapitalning qoldig‘i va ko‘payishi hisobvaraqning krediti bo‘yicha, kamayishi esa debeti bo‘yicha aks ettiriladi; kontr-aktiv hisobvaraqlar (KA) — mazkur hisobvaraq bilan bog‘liq bo‘lgan aktiv hisobvaraqning saldosidan chegiriladigan moliyaviy hisobotda aktivning sof qiymatini aks ettiruvchi hisobvaraqdir; kontr-passiv hisobvaraqlar (KP) — mazkur hisobvaraq bilan bog‘liq bo‘lgan passiv hisobvaraqning saldosidan chegiriladigan moliyaviy hisobotda majburiyat yoki xususiy kapitalning sof qiymatini aks ettiruvchi hisobvaraqdir; tranzit hisobvaraqlar (T) — hisobot davrida foydalaniladigan va hisobot davri oxiriga saldoga ega bo‘lmaydigan daromadlar va xarajatlarning vaqtinchalik hisobvaraqlari; balansdan tashqari hisobvaraqlar (BT) — tashkilotga qarashli bo‘lmagan, lekin vaqtinchalik tasarrufida bo‘lgan, aktivlarning mavjudligi va harakati, shartli huquqlar va majburiyatlar haqidagi axborotni umumlashtirishga mo‘ljallangan hisobvaraqlar. 4. Tashkilotlar mazkur BHMSning 1-ilovasidagi buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi asosida moliyaviy-xo‘jalik operatsiyalari bo‘yicha buxgalteriya hisobining ishchi hisobvaraqlar rejasini tuzadi. Ishchi hisobvaraqlar rejasi tashkilotning hisob siyosatida aks ettirilishi lozim. 5. Buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi moliyaviy hisobotning aktiv, majburiyat, xususiy kapital, daromad va xarajat kabi guruhlashtirilgan elementlari hamda balansdan tashqari hisobvaraqlardan iborat. 6. Tashkilotlar mazkur BHMSning 2-ilovasidagi yo‘riqnomaga muvofiq buxgalteriya hisobini yuritadi. O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (21-sonli BHMS) “Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo‘llash bo‘yicha yo‘riqnoma”ga 1-ILOVA Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining HISOBVARAQLAR REJASI Hisobvaraqlar raqami 0100 0110 0111 0112 0120 0130 0140 0150 0160 0170 0180 0190 0199 0200 0211 0212 0220 0230 0240 0250 Hisobvaraqlar nomi 1-BOB. AKTIVLAR 1-§. Uzoq muddatli aktivlar Asosiy vositalar Yer Yerni obodonlashtirish Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalarni obodonlashtirish Binolar, inshootlar va uzatuvchi moslamalar Mashina va asbob-uskunalar Mebel va ofis jihozlari Kompyuter jihozlari va hisoblash texnikasi Transport vositalari Ishchi va mahsuldor hayvonlar Ko‘p yillik o‘simliklar Boshqa asosiy vositalar Konservatsiya qilingan asosiy vositalar Asosiy vositalarning eskirishi Yerni obodonlashtirishning eskirishi Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalarni obodonlashtirishning eskirishi Bino, inshoot va uzatuvchi moslamalarning eskirishi Mashina va asbob-uskunalarning eskirishi Mebel va ofis jihozlarining eskirishi Kompyuter jihozlari va hisoblash texnikasining eskirishi Hisobvaraqlar turi A KA 0260 0270 0280 0290 0299 0300 0310 0400 0410 0420 0430 0440 0460 0470 0480 0490 0500 0510 0520 0530 0540 0560 0570 0590 0600 0610 0620 0630 0640 0690 0700 0710 0720 0800 0810 0820 0830 0840 0850 0860 0890 0900 0910 0920 0930 0940 0950 Transport vositalarining eskirishi Ishchi hayvonlarning eskirishi Ko‘p yillik o‘simliklarning eskirishi Boshqa asosiy vositalarning eskirishi Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalarning eskirishi Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalar Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalar Nomoddiy aktivlar Patentlar, litsenziyalar va nou-xau Savdo markalari, tovar belgilari va sanoat namunalari Dasturiy ta’minot Yer va tabiat resurslaridan foydalanish huquqlari Franshizing Mualliflik huquqlari Gudvill Boshqa nomoddiy aktivlar Nomoddiy aktivlar amortizatsiyasi Patentlar, litsenziyalar va nou-xauning amortizatsiyasi Savdo markalari, tovar belgilari va sanoat namunalarining amortizatsiyasi Dasturiy ta’minotning amortizatsiyasi Yer va tabiat resurslaridan foydalanish huquqlarining amortizatsiyasi Franshizing amortizatsiyasi Mualliflik huquqlarining amortizatsiyasi Boshqa nomoddiy aktivlarning amortizatsiyasi Uzoq muddatli investitsiyalar Qimmatli qog‘ozlar Shu’ba xo‘jalik jamiyatlariga investitsiyalar Qaram xo‘jalik jamiyatlariga investitsiyalar Chet el kapitali ishtirokidagi tashkilotlarga investitsiyalar Boshqa uzoq muddatli investitsiyalar O‘rnatiladigan asbob-uskunalar O‘rnatiladigan asbob-uskunalar — mahalliy O‘rnatiladigan asbob-uskunalar — xorijiy Kapital qo‘yilmalar Tugallanmagan qurilish Asosiy vositalarni xarid qilish Nomoddiy aktivlarni xarid qilish Asosiy podani tashkil qilish Yerni obodonlashtirishga kapital qo‘yilmalar Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalarga kapital qo‘yilmalar Boshqa kapital qo‘yilmalar Uzoq muddatli debitorlik qarzlari va kechiktirilgan xarajatlar Olingan veksellar Moliyaviy ijara bo‘yicha olinadigan to‘lovlar Xodimlarning uzoq muddatli qarzlari Boshqa uzoq muddatli debitorlik qarzlar Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i A A KA A A A A 0960 0990 1000 1010 1020 1030 1040 1050 1060 1070 1080 1090 1100 1110 1120 1200 1300 1400 1500 1510 1600 1610 1700 1800 1900 2000 2010 2100 2110 2200 2300 2310 2400 2500 2510 2600 2610 2700 2710 2800 2810 2820 2830 2900 2910 2920 2930 2940 Diskont (chegirma)lar bo‘yicha uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar 2-§. Joriy aktivlar Materiallar Xom ashyo va materiallar Sotib olingan yarim tayyor mahsulotlar va butlovchi buyumlar Yoqilg‘ilar Ehtiyot qismlar Qurilish materiallari Tara Chetga qayta ishlash uchun berilgan materiallar Inventar va xo‘jalik jihozlari Boshqa materiallar O‘stirishdagi va boquvdagi hayvonlar O‘stirishdagi hayvonlar Bo‘rdoqidagi hayvonlar A A Materiallarni tayyorlash va xarid qilish Materiallarni tayyorlash va xarid qilish Materiallar qiymatidagi farqlar Materiallar qiymatidagi farqlar A Asosiy ishlab chiqarish Asosiy ishlab chiqarish O‘zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlar O‘zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlar A Yordamchi ishlab chiqarish Yordamchi ishlab chiqarish A Umumiy ishlab chiqarish xarajatlari Umumiy ishlab chiqarish xarajatlari Ishlab chiqarishdagi yaroqsiz mahsulotlar Ishlab chiqarishdagi yaroqsiz mahsulotlar Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar Tayyor mahsulotlar Ombordagi tayyor mahsulotlar Ko‘rgazmadagi tayyor mahsulotlar Vositachilik shartnomasi bo‘yicha berilgan tayyor mahsulotlar Tovarlar Ombordagi tovarlar Chakana savdodagi tovarlar Ko‘rgazmadagi tovarlar Prokatdagi buyumlar A A A A A A A 2950 2960 2970 2980 2990 3000 3100 3110 3120 3190 3200 3210 3220 3290 3300 3400 3500 3600 3700 3800 3900 4000 4010 4020 4100 4110 4120 4200 4210 4220 4230 4290 4300 4310 4320 4330 4400 4410 4500 4510 4520 4600 4610 4700 Tovarlar bilan band va bo‘sh taralar Vositachilik shartnomasi bo‘yicha berilgan tovarlar Yo‘ldagi tovarlar Savdo ustamasi Boshqa tovarlar KA Kelgusi davr xarajatlari — joriy qismi Oldindan to‘langan operativ ijara haqi Oldindan to‘langan xizmat haqi Boshqa kelgusi davr xarajatlari Kechiktirilgan xarajatlar — joriy qismi Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i Diskont (chegirma)lar bo‘yicha kechiktirilgan xarajatlar Boshqa kechiktirilgan xarajatlar A Olinadigan joriy to‘lovlar Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan to‘lovlar Olingan veksellar Ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlaridan olinadigan joriy to‘lovlar Ajratilgan bo‘linmalardan olinadigan to‘lovlar Shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlaridan olinadigan to‘lovlar Xodimlarga berilgan bo‘naklar Ish haqi bo‘yicha berilgan bo‘naklar Xizmat safarlariga berilgan bo‘naklar Umumxo‘jalik xarajatlari uchun berilgan bo‘naklar Xodimlarga berilgan boshqa bo‘naklar Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan bo‘naklar Tovar-moddiy zaxiralar uchun mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan bo‘naklar Uzoq muddatli aktivlar uchun mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan bo‘naklar Boshqa berilgan bo‘naklar Budjetga bo‘nak to‘lovlari Budjetga soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha bo‘nak to‘lovlari (turlari bo‘yicha) Davlat maqsadli jamg‘armalariga va sug‘urtalar bo‘yicha bo‘nak to‘lovlari Sug‘urtalar bo‘yicha bo‘nak to‘lovlari Davlat maqsadli jamg‘armalariga bo‘nak to‘lovlari Ustav kapitaliga ta’sischilarning ulushlari bo‘yicha debitorlik qarzi Ustav kapitaliga ta’sischilarning ulushlari bo‘yicha qarzi Xodimlarning boshqa operatsiyalar bo‘yicha qarzi A A A A A A A A A 4710 4720 4730 4790 4800 4810 4820 4830 4840 4850 4860 4890 4900 4910 5000 5010 5020 5100 5110 5200 5210 5220 5300 5400 5500 5510 5520 5530 5600 5610 5700 5710 5800 5810 5830 5890 5900 5910 5920 6000 6010 6020 6100 6110 6120 Kreditga sotilgan tovarlar bo‘yicha xodimlarning qarzi Berilgan qarzlar bo‘yicha xodimlarning qarzi Moddiy zararni qoplash bo‘yicha xodimlarning qarzi Xodimlarning boshqa qarzlari Boshqa joriy debitorlik qarzlar Moliyaviy ijara bo‘yicha olinadigan joriy to‘lovlar Operativ ijara bo‘yicha olinadigan joriy to‘lovlar Olinadigan foizlar Olinadigan dividendlar Olinadigan royalti Da’volar bo‘yicha olinadigan to‘lovlar Boshqa debitorlik qarzlar Shubhali qarzlar bo‘yicha rezerv Shubhali qarzlar bo‘yicha rezerv Kassadagi pul mablag‘lari Milliy valyutadagi pul mablag‘lari Chet el valyutasidagi pul mablag‘lari Hisob-kitob hisobvarag‘idagi pul mablag‘lari Hisob-kitob hisobvarag‘i Chet el valyutasidagi pul mablag‘lari Mamlakat ichidagi chet el valyutasi hisobvaraqlari Chet eldagi valyuta hisobvaraqlari Bankdagi maxsus hisobvaraqlardagi pul mablag‘lari Akkreditivlar Chek daftarchalari Boshqa maxsus hisobvaraqlar Pul ekvivalentlari Pul ekvivalentlari (turlari bo‘yicha) Yo‘ldagi pul mablag‘ (o‘tkazma)lari Yo‘ldagi pul mablag‘ (o‘tkazma)lari Qisqa muddatli investitsiyalar Qimmatli qog‘ozlar Berilgan qisqa muddatli qarzlar Boshqa joriy investitsiyalar Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yo‘qotishlar hamda boshqa joriy aktivlar Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yo‘qotishlar Boshqa joriy aktivlar 2-BOB. MAJBURIYATLAR 1-§. Joriy majburiyatlar Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar bo‘yicha joriy majburiyatlar Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar Berilgan veksellar Ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlariga to‘lovlar bo‘yicha joriy majburiyatlar Ajratilgan bo‘linmalarga to‘lovlar Shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlariga to‘lovlar A KA A A A A A A A A P P 6200 6210 6220 6230 6240 6250 6290 6300 6310 6320 6390 6400 6410 6500 6510 6520 6600 6610 6620 6630 6700 6710 6720 6800 6810 6820 6830 6840 6900 6910 6920 6930 6940 6950 6960 6970 6990 7000 7010 7020 7100 7110 7120 7200 Kechiktirilgan joriy majburiyatlar Diskont (chegirma)lar ko‘rinishidagi kechiktirilgan daromadlar Mukofot (ustama)lar ko‘rinishidagi kechiktirilgan daromadlar Boshqa kechiktirilgan daromadlar Soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha kechiktirilgan majburiyatlar Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i majburiyatlari Boshqa kechiktirilgan majburiyatlar Olingan bo‘naklarning joriy qismi Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan bo‘naklar — joriy qismi Aksiyaga obunachilardan olingan bo‘naklar Boshqa olingan bo‘naklar Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzlar Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzlar (turlari bo‘yicha) Sug‘urta va davlat maqsadli jamg‘armalariga to‘lovlar bo‘yicha joriy qarzlar Sug‘urta bo‘yicha to‘lovlar Davlat maqsadli jamg‘armalariga to‘lovlar Ta’sischilarga bo‘lgan joriy qarzlar To‘lanadigan dividendlar Chiqib ketayotgan ta’sischilarga ulushlari bo‘yicha qarz Ta’sischilarning ustav kapitalini oshirish bo‘yicha ulushlari Ish haqi bo‘yicha xodimlar bilan hisob-kitoblar Ish haqi bo‘yicha xodimlar bilan hisob-kitoblar Deponentlangan ish haqi Qisqa muddatli kreditlar va qarzlar Qisqa muddatli kreditlar Qisqa muddatli qarzlar To‘lanadigan obligatsiyalar To‘lanadigan veksellar Boshqa joriy kreditorlik qarzlar To‘lanadigan operativ ijara Hisoblangan foizlar Royalti bo‘yicha qarzlar Kafolatlar bo‘yicha qarzlar Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qismi Da’volar bo‘yicha to‘lovlar Hisobdor shaxslarga bo‘lgan qarzlar Boshqa majburiyatlar 2-§. Uzoq muddatli majburiyatlar Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga uzoq muddatli to‘lovlar Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga uzoq muddatli to‘lovlar Berilgan uzoq muddatli veksellar Ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlariga to‘lovlar bo‘yicha uzoq muddatli majburiyatlar Ajratilgan bo‘linmalarga bo‘lgan uzoq muddatli qarzlar Shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlariga bo‘lgan uzoq muddatli qarzlar Kechiktirilgan uzoq muddatli majburiyatlar P P P P P P P P P P P 7210 7220 7230 7240 7250 7290 7300 7310 7400 7500 7600 7700 7800 7810 7820 7830 7840 7900 7910 7920 8000 8100 8200 8300 8310 8320 8330 8400 8410 8420 8500 8510 8520 8530 8600 8610 8620 8700 8710 8720 8800 8810 8820 Diskont (chegirma)lar ko‘rinishidagi uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar Mukofot (ustama)lar ko‘rinishidagi uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar Soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha uzoq muddatli kechiktirilgan majburiyatlar Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i uzoq muddatli majburiyatlari Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan majburiyatlar Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan bo‘naklar — uzoq muddatli qismi Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan bo‘naklar — uzoq muddatli qismi Uzoq muddatli kreditlar va qarzlar Uzoq muddatli kreditlar Uzoq muddatli qarzlar To‘lanadigan uzoq muddatli obligatsiyalar To‘lanadigan uzoq muddatli veksellar Boshqa uzoq muddatli kreditorlik qarzlar To‘lanadigan moliyaviy ijara Kreditorlarga bo‘lgan boshqa uzoq muddatli qarzlar 3-BOB. XUSUSIY KAPITAL P P P Ustav kapitali P Qo‘shilgan kapital P Oddiy aksiyalar Imtiyozli aksiyalar Pay va ulushlar Emissiya daromadi Ustav kapitalini shakllantirishdagi kurs farqi Rezerv kapitali Uzoq muddatli aktivlarni qayta baholash bo‘yicha tuzatishlar Rezerv kapitali (fondi) Tekinga olingan mulk Sotib olingan xususiy aksiyalar Sotib olingan xususiy aksiyalar — oddiy Sotib olingan xususiy aksiyalar — imtiyozli Taqsimlanmagan foyda (qoplanmagan zarar) Hisobot davrining taqsimlanmagan foydasi (qoplanmagan zarari) Jamg‘arilgan foyda (qoplanmagan zarar) Maqsadli tushumlar Grantlar Subsidiyalar P KP P P 8830 8840 8890 8900 8910 9000 9010 9020 9030 9040 9050 9100 9110 9120 9130 9140 9150 9200 9210 9220 9300 9310 9320 9330 9340 9350 9360 9370 9380 9390 9400 9410 9420 9430 9500 9510 9520 9530 9540 9550 9560 9590 9600 9610 9620 9630 9690 9700 9710 A’zolik badallari Maqsadli foydalaniladigan soliq imtiyozlari Boshqa maqsadli tushumlar Kelgusi xarajatlar va to‘lovlar rezervlari Kelgusi xarajatlar va to‘lovlar rezervlari 4-BOB. DAROMADLAR VA XARAJATLAR Asosiy (operatsion) faoliyatning daromadlari Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar Tovarlarni sotishdan daromadlar Ishlar bajarish va xizmatlar ko‘rsatishdan daromadlar Sotilgan tovarlar (mahsulotlar)ning qaytishi Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar Sotilgan mahsulot (tovar, ish, xizmat)larning tannarxi Sotilgan tayyor mahsulotlarning tannarxi Sotilgan tovarlarning tannarxi Bajarilgan ish va ko‘rsatilgan xizmatlarning tannarxi Davriy hisobda tovar-moddiy zaxiralarni sotib olish/xarid qilish Davriy hisobda tovar-moddiy zaxiralar bo‘yicha tuzatishlar Asosiy vositalar va boshqa aktivlarning chiqib ketishi Asosiy vositalarning chiqib ketishi Boshqa aktivlarning chiqib ketishi Asosiy faoliyatning boshqa daromadlari Asosiy vositalarning chiqib ketishidan foyda Boshqa aktivlarning chiqib ketishidan foyda Undirilgan jarima, penya va ustamalar O‘tgan yillar foydalari Operativ ijaradan daromadlar Kreditor va deponent qarzlarni hisobdan chiqarishdan daromadlar Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar daromadlari Qaytarilmaydigan moliyaviy yordam Boshqa operatsion daromadlar Davr xarajatlari Sotish xarajatlari Ma’muriy xarajatlar Boshqa operatsion xarajatlar Moliyaviy faoliyat bo‘yicha daromadlar Royalti ko‘rinishidagi daromadlar Dividendlar ko‘rinishidagi daromadlar Foizlar ko‘rinishidagi daromadlar Valyutalar kurslari farqidan daromadlar Moliyaviy ijaradan daromadlar Qimmatli qog‘ozlarni qayta baholashdan daromadlar Moliyaviy faoliyatning boshqa daromadlari Moliyaviy faoliyat bo‘yicha xarajatlar Foizlar ko‘rinishidagi xarajatlar Valyutalar kurslari farqidan zararlar Qimmatli qog‘ozlarni chiqarish va tarqatish bo‘yicha xarajatlar Moliyaviy faoliyat bo‘yicha boshqa xarajatlar Favqulodda vaziyatlardan olingan foyda (zarar) Favqulodda vaziyatlardan olingan foydalar P T T T T T T T T 9720 9800 9810 9820 9900 9910 001 002 003 004 005 006 007 008 009 010 011 012 013 014 015 016 Favqulodda vaziyatlardan ko‘rilgan zararlar Soliq majburiyatlarini to‘lash uchun foydaning ishlatilishi Foyda solig‘i bo‘yicha xarajatlar Foydadan hisoblangan boshqa soliq majburiyatlari bo‘yicha xarajatlar Yakuniy moliyaviy natija Yakuniy moliyaviy natija (foyda yoki zarar) 5-BOB. BALANSDAN TASHQARI HISOBVARAQLAR Operativ ijaraga olingan asosiy vositalar Mas’ul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy zaxiralar Qayta ishlovga qabul qilingan materiallar Vositachilik shartnomasi bo‘yicha qabul qilingan tovarlar O‘rnatish uchun qabul qilingan uskunalar Qat’iy hisobdagi blankalar To‘lovga qobiliyatsiz debitorlarning zararga o‘tkazilib hisobdan chiqarilgan qarzi Majburiyatlar va to‘lovlarni ta’minlash — olingan Majburiyatlar va to‘lovlarni ta’minlash — berilgan Moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha berilgan asosiy vositalar Ssuda shartnomasi bo‘yicha olingan mulk Kelgusi davrlarda soliq solinadigan bazadan chegiriladigan xarajatlar Vaqtinchalik soliq va bojxona imtiyozlari (turlari bo‘yicha) Foydalanishdagi inventar va xo‘jalik jihozlari Oddiy shirkat shartnomasi (birgalikdagi faoliyat) bo‘yicha olingan mulk Foydalanish huquqi bo‘yicha olingan nomoddiy aktivlar T T BT BT BT BT BT BT BT BT BT BT BT BT BT BT BT BT O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (21-sonli BHMS) “Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo‘llash bo‘yicha yo‘riqnoma”ga 2-ILOVA Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasini qo‘llash bo‘yicha YO‘RIQNOMA Mazkur Yo‘riqnoma xo‘jalik yurituvchi subyektlarda (bundan buyon matnda tashkilotlar deb yuritiladi) buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasini qo‘llash tartibini belgilaydi. 1-bob. Aktivlar 1-§. Uzoq muddatli aktivlar 1. Ushbu paragrafning hisobvaraqlari asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar, uzoq muddatli investitsiyalar, kapital qo‘yilmalar, uzoq muddatli debitor qarzlar va boshqa uzoq muddatli aktivlar to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi. 2. Ushbu paragrafning hisobvaraqlari quyidagilar to‘g‘risidagi axborotlarni yoritadi: a) tashkilotga mulk huquqi asosida tegishli bo‘lgan va moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha olingan asosiy vositalarning mavjudligi, harakati va eskirishi; b) tashkilotga mulk huquqi asosida tegishli bo‘lgan nomoddiy aktivlarning mavjudligi, harakati va eskirishi; v) qimmatli qog‘ozlarga, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlariga, chet el kapitali ishtirokidagi va boshqalarga qilingan uzoq muddatli investitsiyalar; g) O‘zbekiston Respublikasi hududida ishlab chiqarilgan va xorijdan keltirilgan o‘rnatiladigan asbob-uskunalarning mavjudligi va harakati; d) barcha turdagi kapital qo‘yilmalar; e) olingan veksellar bo‘yicha hisob-kitoblarning uzoq muddatli qismi, moliyaviy ijara bo‘yicha olinadigan to‘lovlar, xodimlarning uzoq muddatli qarzlari, boshqa uzoq muddatli debitor qarzlar, vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i, boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar. Asosiy vositalar (0100) 3. Tashkilotga mulk huquqi asosida tegishli bo‘lgan asosiy vositalarning mavjudligi va harakati, foydalanilayotgan, konservatsiya qilingan yoki operativ ijara shartnomasi bo‘yicha berilgan asosiy vositalar to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 0110 “Yer”; 0111 “Yerni obodonlashtirish”; 0112 “Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalarni obodonlashtirish”; 0120 “Binolar, inshootlar va uzatuvchi moslamalar”; 0130 “Mashina va asbob-uskunalar”; 0140 “Mebel va ofis jihozlari”; 0150 “Kompyuter jihozlari va hisoblash texnikasi”; 0160 “Transport vositalari”; 0170 “Ishchi va mahsuldor hayvonlar”; 0180 “Ko‘p yillik o‘simliklar”; 0190 “Boshqa asosiy vositalar”; 0199 “Konservatsiya qilingan asosiy vositalar”. 4. Analitik hisobning tashkil qilinishi respublika hududi va xorijdagi asosiy vositalarning mavjudligi va ularning harakati to‘g‘risidagi axborotlarni olish imkoniyatini ta’minlashi lozim. 5. Aktivni asosiy vositalar tarkibiga kiritish tartibi tashkilotning hisob siyosatida O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (5-sonli BHMS) “Asosiy vositalar”ga (ro‘yxat raqami 3546, 2024-yil 9-avgust) muvofiq belgilanadi. 6. Ta’sischilar tomonidan tashkilotning ustav kapitaliga ulush hisobidan kiritilgan asosiy vositalarni kirim qilish asosiy vositalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (0100) debeti va 4610 “Ustav kapitaliga ta’sischilarning ulushlari bo‘yicha qarzi” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. 7. Tashkilotning o‘zi tomonidan qurilgan, shuningdek pudrat shartnomasiga asosan qurilgan obyektlar tegishli asosiy vositalar hisobvaraqlarining (0100) debeti, 0810 “Tugallanmagan qurilish” hisobvarag‘ining krediti bo‘yicha kirim qilinadi. 8. Mol yetkazib beruvchilar, pudratchilar va boshqa shaxslardan sotib olingan obyektlar asosiy vositalar hisobvaraqlarining (0100) debeti va 0820 “Asosiy vositalarni xarid qilish” hisobvarag‘ining krediti bo‘yicha kirim qilinadi. 9. Tekinga olingan asosiy vositalarning kirim qilinishi asosiy vositalar hisobvaraqlarining (0100) debeti va 8530 “Tekinga olingan mulklar” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. 10. Asosiy vositalarni hisobdan chiqarishda ularning boshlang‘ich qiymati tegishli (0100) asosiy vositalar hisobvaraqlaridan 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” hisobvarag‘ining debetiga hisobdan chiqariladi. 11. 0110 “Yer” hisobvarag‘ida qonunchilik hujjatlariga muvofiq mulk huquqi asosida berilgan yer maydonlarining hisobi olib boriladi. 0110 “Yer” hisobvarag‘ining debetida yer maydonlarini xarid qilishda to‘lanadigan qo‘shimcha xarajatlar, ko‘chmas mulk agentlarining komission mukofoti, advokatlarning xizmat haqi, sotib olish bilan bog‘liq soliqlar, zovurlar qiymati, yerlarni tozalash va tekislash xarajatlari hisobga olinadi. Yerlarni foydalanishga tayyorlash, jumladan suv olib kelish, oqova suvlarni chiqarish inshootlari, geodeziya ishlari bo‘yicha umumiy xarajatlar 0110 “Yer” hisobvarag‘ida jamg‘arib boriladi. Chunki ushbu xarajatlar yerdan kelgusida foydalanish va uning qiymatini oshirish uchun zarur. Yer maydoni bino va inshootlarni rekonstruksiya qilish yoki qurish uchun sotib olinganda, mavjud konstruksiyalar va boshqa to‘siqlarni bartaraf etish qiymati 0110 “Yer” hisobvarag‘ining debetida jamg‘arib boriladi. Bunda konstruksiyani tugatishdan olingan materiallarni sotishdan tushgan tushum ushbu xarajatlarni kamaytiradi. Agar yer maydoni oldindan tasarrufda bo‘lsa va mavjud konstruksiyalar yangi qurilish obyektiga joy berish uchun buzib tashlansa, buzish bo‘yicha xarajatlar 0110 “Yer” hisobvarag‘ida jamg‘arib borilmaydi, balki eski konstruksiyalarni hisobdan chiqarish bilan bog‘liq xarajat sifatida aks ettiriladi. 12. 0111 “Yerni obodonlashtirish” hisobvarag‘ida yer maydonlari tuzilishini o‘zgartirish, kelish yo‘llari, avtomobillar va boshqa transport vositalarining to‘xtash maydonlari, devorlar va boshqa inshootlarning holatini yaxshilash xarajatlari hisobga olinadi. 13. 0112 “Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalarni obodonlashtirish” hisobvarag‘ida moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha ijaraga olingan mulkni obodonlashtirish bilan bog‘liq kapital xarajatlar hisobga olinadi. Moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha olingan asosiy vositalarni obodonlashtirish bo‘yicha kapital xarajatlarga rekonstruksiya va modernizatsiya qilish xarajatlari ham qo‘shiladi. 14. 0120 “Binolar, inshootlar va uzatuvchi moslamalar” hisobvarag‘ida quyidagilar hisobga olinadi: a) bino — funksional maqsadiga qarab odamlar yashashi yoki bo‘lishiga va har xil turdagi ishlab chiqarish jarayonlarini bajarishga mo‘ljallangan, tayanch, to‘sma yoki har ikkala maqsadga xizmat qiluvchi konstruksiyalardan iborat qurilish tizimi (mustaqil xo‘jalik ahamiyatiga ega bo‘lgan, alohida turgan bino yoki qo‘shimcha qurilishlar). Bino va qo‘shimcha qurilishlar tarkibiga bir me’yorda foydalanish uchun sharoit yaratib beradigan barcha kommunikatsiya tizimi (isitish, yoritish, shamollatish, suv-gaz ta’minoti tizimlari, ichki telefon va kompyuter tarmoqlari, lift xo‘jaligi, yong‘indan saqlash va qo‘riqlash signalizatsiya tizimi) kiradi; b) inshootlar — har xil turdagi ishlab chiqarish jarayonlarini bajarish, moddiy qimmatliklarni joylashtirish va saqlash, odamlarning vaqtincha bo‘lishi (harakatlanishi), shuningdek uskunalar yoki kommunikatsiyalarni joylashtirish (o‘tkazish, ulash) uchun mo‘ljallangan, tayanch, to‘sma yoki har ikkala maqsadga xizmat qiluvchi konstruksiyalardan iborat hajmiy, yassi yoki chiziq tarzidagi qurilish tizimi (masalan, avtomobil yo‘llari, ko‘priklar, osma yo‘llar, suv ombori, neft va gaz quduqlari, shaxta quduqlari va boshqalar); v) uzatuvchi moslamalar — elektr quvvatini uzatish tizimlari, truba yo‘llari, issiqlik va gaz tarmoqlari, transmissiyalar va boshqalar. 15. 0130 “Mashina va asbob-uskunalar” hisobvarag‘ida quyidagilar hisobga olinadi: a) kuchlantiruvchi mashina va uskunalar — atom reaktorlari, qozonlar, bug‘ dvigatellari, turbinalar, kuchlantiruvchi transformatorlar, ichki yonuv dvigatellari va boshqalar; b) ishchi mashinalar va uskunalar — mehnat buyumlariga mexanik, issiqlik, kimyoviy va boshqa texnologik ta’sir ko‘rsatuvchi stanoklar, apparatlar, agregatlar; v) o‘lchov va boshqaruv moslamalari va laboratoriya uskunalari hamda jihozlari — tarozilar, manometrlar, termostatlar, dispetcher nazorati uskunalari, signalizatsiya, ilmiy-tekshirish laboratoriyasi, seysmologik stansiya uskunalari va boshqalar; g) boshqa mashinalar va uskunalar — telefon stansiyasi uskunalari va boshqa oldingi guruhlarda hisobga olinmaydigan mashina va uskunalar. 16. 0140 “Mebel va ofis jihozlari” hisobvarag‘ida ishlab chiqarish va boshqaruv uchun mo‘ljallangan mebel va jihozlar (stollar, shkaflar, mebel yig‘imlari, kreslo, temir seyflar va boshqalar), shuningdek ofis jihozlari (telefaks apparati, qog‘oz qirqadigan va yo‘q qiladigan mashinalar va boshqalar) hisobga olinadi. 17. 0150 “Kompyuter jihozlari va hisoblash texnikasi” hisobvarag‘ida kompyuterlar, printerlar, skanerlar, modem va boshqa kompyuter jihozlari hamda hisoblash texnikalari hisobga olinadi. 18. 0160 “Transport vositalari” hisobvarag‘ida temir yo‘l, suv, havo, avtomobil, ishlab chiqarish va kommunal transport vositalarining harakatlanuvchi tarkibi, shuningdek magistral quvur tarmoqlari (truboprovodlar) hisobga olinadi. 19. 0170 “Ishchi va mahsuldor hayvonlar” hisobvarag‘ida ishchi kuchi sifatida foydalaniladigan ishchi hayvonlar — otlar, ho‘kizlar, tuyalar, xachir va eshaklar hamda boshqa ishchi hayvonlar (yuk transport vositasi sifatida foydalaniladigan hayvonlar) hamda mahsulot (nasl, sut, jun va boshqalar) beradigan hayvonlar — sigirlar, biyalar, qo‘ylar, echkilar va boshqalar hisobga olinadi. 20. 0180 “Ko‘p yillik o‘simliklar” hisobvarag‘ida ko‘kalamzorlashtirish, dekoratsiya, mevarezavor daraxtlar va o‘simliklar, yashil devorlar hamda boshqalar hisobga olinadi. 21. 0190 “Boshqa asosiy vositalar” hisobvarag‘ida yuqorida keltirilgan hisobvaraqlarda sanab o‘tilmagan asosiy vositalar hisobga olinadi. 22. 0199 “Konservatsiya qilingan asosiy vositalar” hisobvarag‘ida qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda konservatsiyalangan asosiy vositalar hisobi yuritiladi. 23. Asosiy vositalar hisobvaraqlarining (0100) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit Qurib bitkazilgan va foydalanishga topshirilgan 0110-0190 0810 obyektlarning asosiy vositalar tarkibiga o‘tkazilishi Oldi-sotdi shartnomasi bo‘yicha olingan obyektlarning 0110-0190 0820 asosiy vositalar tarkibiga kiritilishi Moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha olingan obyektlarning 0110-0190 0310 moliyaviy ijara shartnomasi tugaganidan keyin asosiy vositalar tarkibiga qabul qilinishi Ta’sischilarning ustav kapitaliga ulush (pay) sifatida 0110-0190 4610 kiritilgan yoki aksiyalarga to‘lov sifatida kelib tushgan asosiy vositalarning kirim qilinishi Asosiy vositalarning tekinga kelib tushishi 0110-0190 8530 Asosiy vositalarning ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va 0110-0190 6110, 6120 qaram xo‘jalik jamiyatlaridan kelib tushishi Qo‘shimcha qurish, uskunalar o‘rnatish, modernizatsiya, 0110-0190 0890 rekonstruksiya qilish va boshqa sifat jihatidan yaxshilash natijasida asosiy vositalar boshlang‘ich qiymatining ko‘payishi Yerni obodonlashtirish bilan bog‘liq xarajatlarni asosiy 0111 0850 vositalar tarkibiga kiritish Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalarni 0112 0860 obodonlashtirish bilan bog‘liq xarajatlarni asosiy vositalar tarkibiga kiritish Ishchi va mahsuldor hayvonlarning asosiy vositalar 0170 0840 tarkibiga kirim qilinishi Asosiy vositalarni qayta baholash: a) qiymatining oshirilishi; 0110-0199 8510 b) qiymatining kamaytirilishi. 8510 0110-0199 Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan hisobga olinmagan 0100 9390 asosiy vositalar kirimi Tugatish, sotish, ayirboshlash, tekinga berish, ulush sifatida 9210 0110-0190 ustav kapitaliga berish, nodavlat notijorat tashkilot mulkini shakllantirishda mulkiy badal sifatida berish, moliyaviy ijara, aniqlangan kamomad yoki yo‘qotish, ishtirokchining Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni yuridik shaxs ishtirokchilari tarkibidan chiqishida asosiy vositalar bilan hisob-kitob qilish 14. Ajratilgan bo‘linmalarga asosiy vositalarning berilishi 15. Qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda konservatsiya qilingan asosiy vositalar 4110 0199 0110-0190 0110-0190 Asosiy vositalarning eskirishi (0200) 24. Tashkilotning mulki hisoblangan yoki moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha olingan asosiy vositalarning eskirishi to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 0211 “Yerni obodonlashtirishning eskirishi”; 0212 “Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalarni obodonlashtirishning eskirishi”; 0220 “Bino, inshoot va uzatuvchi moslamalarning eskirishi”; 0230 “Mashina va asbob-uskunalarning eskirishi”; 0240 “Mebel va ofis jihozlarining eskirishi”; 0250 “Kompyuter jihozlari va hisoblash texnikasining eskirishi”; 0260 “Transport vositalarining eskirishi”; 0270 “Ishchi hayvonlarning eskirishi”; 0280 “Ko‘p yillik o‘simliklarning eskirishi”; 0290 “Boshqa asosiy vositalarning eskirishi”; 0299 “Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalarning eskirishi”. Analitik hisobning tashkil qilinishi O‘zbekiston Respublikasi hududidagi va xorijdagi asosiy vositalarning mavjudligi va eskirishining harakati to‘g‘risidagi ma’lumotlarni olish imkoniyatini ta’minlashi lozim. 25. Asosiy vositalar bo‘yicha eskirishni hisoblash usullari tashkilotning hisob siyosatida belgilanadi. 26. Quyidagi asosiy vositalarga eskirish hisoblanmaydi: a) yer uchastkalari va tabiatdan foydalanishga doir boshqa obyektlar (suv, yer osti boyliklari va boshqa tabiiy resurslar); b) mahsuldor chorva mollari; v) axborot-kutubxona fondi; g) qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda konservatsiyalashga o‘tkazilgan asosiy vositalar; d) muzey ashyolari; e) moddiy madaniy meros obyektlari; j) umumiy foydalanishdagi avtomobil yo‘llari, yo‘laklar, sayilgohlar, xiyobonlar, mahalliy davlat hokimiyati organlari tasarrufida bo‘lgan obodonlashtirish inshootlari; z) to‘liq amortizatsiyalangan asosiy vositalar. 27. 0211 — 0290 hisobvaraqlarida tashkilotga mulk huquqi asosida tegishli bo‘lgan asosiy vositalarning eskirishi hisobga olinadi. 28. 0299 “Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalarning eskirishi” hisobvarag‘ida moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha olingan asosiy vositalarning eskirishi hisobga olinadi. 29. Asosiy vositalarga hisoblangan eskirish summasi tegishli asosiy vositalarning eskirishini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (0200) kreditida xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda olib boriladi. 30. Ijaraga beruvchi operativ ijaraga berilgan asosiy vositalar bo‘yicha hisoblangan eskirish summasini tegishli asosiy vositalarning eskirishini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (0200) krediti va 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” hisobvarag‘ining debetida aks ettiradi. 31. Asosiy vositalarning qiymatini balansdan chiqarishda ularga hisoblangan eskirish summasi tegishli asosiy vositalarning eskirishini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (0200) debetidan 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” hisobvarag‘ining kreditiga hisobdan chiqariladi. 32. Asosiy vositalar eskirishini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (0200) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit Asosiy, yordamchi ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatuvchi 2010, 2310, 0211-0299 xo‘jaliklarda foydalanilayotgan asosiy vositalarga eskirish 2710 hisoblash Umumiy ishlab chiqarish maqsadida foydalanilayotgan 2510 0211-0299 asosiy vositalarga eskirish hisoblash Savdo tashkilotlarida foydalanilayotgan asosiy vositalarga 9410 0211-0299 eskirish hisoblash Ma’muriy maqsadlar uchun foydalanilayotgan asosiy 9420 0211-0299 vositalarga eskirish hisoblash Quyidagi maqsadlarda foydalaniladigan asosiy vositalarga 9430 0211-0299 eskirish hisoblash: a) yangi turdagi buyumlarni ishlab chiqarish uchun mo‘ljallangan ishga tushirish ishlarida; b) seriyali yoki ommaviy ishlab chiqarishga mo‘ljallanmagan yangi texnologik jarayonlarni o‘zlashtirishda xizmat ko‘rsatishda Ishchi hayvonlar bo‘yicha eskirishni hisoblash xarajatlarni 0270 hisobga oluvchi hisobvaraqlar Ko‘p yillik o‘simliklar eskirishini hisoblash xarajatlarni 0280 hisobga oluvchi hisobvaraqlar Operativ ijaraga berilgan asosiy vositalar eskirishini 9430 0220-0299 hisoblash Moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha olingan asosiy 0299 0211-0290 vositalarning xususiy asosiy vositalar tarkibiga o‘tishi natijasida ularga hisoblangan eskirish summasini o‘tkazish Moliyaviy ijara shartnomasining muddati tugagandan 0299 0310 keyin ijaraga beruvchiga qaytariladigan asosiy vositalarning eskirishini hisobdan chiqarish Asosiy vositalarning eskirishini qayta baholash: a) qiymati oshirilganda; 8510 0211-0299 b) qiymati kamaytirilganda. 0211-0299 8510 Asosiy vositalarning qiymatini balansdan chiqarish 0211-0290 9210 Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalar (0300) 33. Moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha olgan asosiy vositalarning mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish 0310 “Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalar” hisobvarag‘ida amalga oshiriladi. Ushbu hisobvaraq ijarachida qo‘llaniladi. 34. Moliyaviy ijara shartlari asosida kelib tushgan asosiy vositalar 0310 “Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalar” hisobvarag‘ining debeti va 6950 “Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qismi” hamda 7910 “To‘lanadigan moliyaviy ijara” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. 35. Moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha olingan asosiy vositalardan foydalanganlik uchun ijaraga beruvchiga to‘lanadigan joriy to‘lovlar 6950 “Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qismi” hisobvarag‘ining debeti va pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning kreditida aks ettiriladi. 36. Moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha hisoblangan foizlar summasi: ijarachida 9610 “Foizlar ko‘rinishidagi xarajatlar” hisobvarag‘ining debeti va 6920 “Hisoblangan foizlar” hisobvarag‘ining kreditida; ijaraga beruvchida 4830 “Olinadigan foizlar” hisobvarag‘ining debeti va 9550 “Moliyaviy ijaradan daromadlar” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. 37. Moliyaviy ijara shartnomasining shartlariga muvofiq (yoki ijaraga beruvchi va ijarachining qo‘shimcha kelishuvi asosida) ijaraga olingan asosiy vositalar ijarachining mulkiga o‘tishi asosiy vositalarni hisobga oluvchi (0100) tegishli hisobvaraqlarning debeti va 0310 “Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalar” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. Bir vaqtning o‘zida ushbu obyekt bo‘yicha 0299 “Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalarning eskirishi” hisobvarag‘ida hisoblab borilgan eskirish summasi tegishli asosiy vositalarning eskirishini hisobga oluvchi hisobvaraqlarga o‘tkaziladi. 38. Agar moliyaviy ijara shartnomasining tugashi bilan asosiy vosita obyektlari ijaraga beruvchiga qaytarilsa, 0299 “Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalarning eskirishi” hisobvarag‘ining debeti va 0310 “Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalar” hisobvarag‘ining krediti bo‘yicha yozuvlar amalga oshiriladi. Agar ijaraga olingan asosiy vositalar moliyaviy ijara shartnomasining muddati tugashiga qadar ijaraga beruvchiga qaytarilsa, 0310 “Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalar” hisobvarag‘ining krediti va 0299 “Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalarning eskirishi” (hisoblangan eskirish summasiga), 6950 “Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qismi”, 7910 “To‘lanadigan moliyaviy ijara” (ijara to‘lovlarining qoldiq summasiga) hisobvaraqlarining debeti bo‘yicha yozuvlar amalga oshiriladi. 39. Analitik hisob 0310 “Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalar” hisobvarag‘i bo‘yicha asosiy vositalarning turlari va alohida inventar obyektlari bo‘yicha yuritiladi. 40. Moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha olingan asosiy vositalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (0300) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r 1. 2. 3. 4. Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit Moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha asosiy vositalarning 0310 6950 kelib tushishi 7910 Moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha olingan asosiy 0110-0190 0310 vositalarning tashkilot mulk huquqi asosida tegishli 0299 0211-0290 bo‘lgan asosiy vositalar tarkibiga o‘tkazilishi va bir vaqtning o‘zida eskirish summasining o‘tkazilishi Moliyaviy ijara shartnomasining muddati tugaguniga 0299 0310 qadar ijaraga beruvchiga qaytarilgan obyektga hisoblangan eskirish summasi Moliyaviy ijara shartnomasining muddati tugaguniga qadar ijaraga beruvchiga qaytarilgan obyektlarning moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha to‘lanmay qolgan qoldiq summasi: joriy qismi; 6950 0310 uzoq muddatli qismi. 7910 0310 Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni Nomoddiy aktivlar (0400) 41. Tashkilotga mulk huquqi asosida tegishli bo‘lgan nomoddiy aktivlarning mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 0410 “Patentlar, litsenziyalar va nou-xau”; 0420 “Savdo markalari, tovar belgilari va sanoat namunalari”; 0430 “Dasturiy ta’minot”; 0440 “Yer va tabiat resurslaridan foydalanish huquqlari”; 0460 “Franshizing”; 0470 “Mualliflik huquqlari”; 0480 “Gudvill”; 0490 “Boshqa nomoddiy aktivlar”. 42. Obyektlarni nomoddiy aktivlarga kiritish tartibi va ularning tarkibi O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (7-sonli BHMS) “Nomoddiy aktivlar”ga (ro‘yxat raqami 3547, 2024-yil 9-avgust) muvofiq hisob siyosatida belgilanadi. 43. Ta’sischilar tomonidan ustav kapitaliga ularning ulushlari hisobiga kiritilgan nomoddiy aktivlarni kirim qilish (0400) nomoddiy aktivlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning debetida va 4610 “Ustav kapitaliga ta’sischilarning ulushlari bo‘yicha qarzi” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. Boshqa xarid qilingan nomoddiy aktivlar nomoddiy aktivlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning debeti va 0830 “Nomoddiy aktivlarni xarid qilish” hisobvarag‘ining kreditiga kirim qilinadi. 44. Boshqa tekinga olingan nomoddiy aktivlarning kirim qilinishi nomoddiy aktivlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning debetida 8530 “Tekinga olingan mulk” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 45. Agar nomoddiy aktiv tashkilotning o‘zi tomonidan yaratilsa va uni yaratish xarajatlarining aniq summasini aniqlash imkoni mavjud bo‘lsa, nomoddiy aktiv haqiqiy tannarxi bo‘yicha aks ettiriladi. Nomoddiy aktivlarning haqiqiy tannarxini aniqlash imkoniyati mavjud bo‘lmaganda, ushbu xarajatlar ilmiy-tadqiqot ishlari yoki ilmiy-tadqiqot, tajriba-konstruktorlik ishlari xarajatlari sifatida aks ettiriladi. 46. Nomoddiy aktivlar chiqib ketganda (sotilganda, tekinga berilganda, inventarizatsiya jarayonida kamomad aniqlanganda va boshqalarda) ularning boshlang‘ich qiymati nomoddiy aktivlarni hisobga oluvchi tegishli hisobvaraqlarning (0400) kreditidan 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” hisobvarag‘ining debetiga hisobdan chiqariladi. 47. Nomoddiy aktivlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (0400) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Xarid qilingan nomoddiy aktivlarning boshlang‘ich qiymati (haqiqiy tannarxi) bo‘yicha kirim qilinishi 2. O‘zida yaratilgan nomoddiy aktivlarning haqiqiy tannarxi bo‘yicha kirim qilinishi 3. Ustav kapitaliga ulush sifatida yoki aksiyaga obuna bo‘lishga haq to‘lash hisobiga olingan nomoddiy aktivlarning kirim qilinishi 4. Tekinga olingan nomoddiy aktivlarning kirim qilinishi 5. Sotib olishda aktivlarning haqiqiy bahosi va sotib olish bahosi o‘rtasidagi farq sifatida vujudga keladigan gudvillni aks ettirish 6. Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan hisobga olinmagan nomoddiy aktivlarni aks ettirish 7. Gudvill summasining har oy foydali xizmat muddati davomida hisobdan chiqarilishi 8. Nomoddiy aktivlarning boshlang‘ich qiymati bo‘yicha sotilishi, hisobdan chiqarilishi, xarid qilingan qimmatli qog‘ozlar haqining to‘lovi uchun berilishi, boshqa Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 0410-0490 0830 0410-0490 0830 0410-0490 4610 0410-0490 0480 8530 majburiyatlarni hisobga olish hisobvaraqlari 9390 0410-0490 Xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar 9220 0480 0410-0490 tashkilotning ustav kapitaliga ulush sifatida, shuningdek tekinga berilganda va boshqalar natijasida chiqib ketishi Nomoddiy aktivlar amortizatsiyasi (0500) 48. Tashkilotga mulk huquqi asosida tegishli bo‘lgan nomoddiy aktivlar obyektlari bo‘yicha jamlangan amortizatsiya to‘g‘risidagi ma’lumotlar quyidagi hisobvaraqlarda umumlashtiriladi: 0510 “Patentlar, litsenziyalar va nou-xauning amortizatsiyasi”; 0520 “Savdo markalari, tovar belgilari va sanoat namunalarining amortizatsiyasi”; 0530 “Dasturiy ta’minotning amortizatsiyasi”; 0540 “Yer va tabiat resurslaridan foydalanish huquqlarining amortizatsiyasi”; 0560 “Franshizing amortizatsiyasi”; 0570 “Mualliflik huquqlarining amortizatsiyasi”; 0590 “Boshqa nomoddiy aktivlarning amortizatsiyasi. 49. Nomoddiy aktivlar amortizatsiyasi hisob siyosatida belgilangan usullarga muvofiq, tashkilot tomonidan hisoblab chiqilgan me’yorlar bo‘yicha oyma-oy tegishliligiga qarab tannarxga va davr xarajatlariga kiritiladi. 50. Nomoddiy aktivlarga hisoblangan amortizatsiya summasi xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning debeti va (0500) nomoddiy aktivlar amortizatsiyasini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning kreditiga olib boriladi. 51. Nomoddiy aktivlarning chiqib ketishida (sotilishi, tekinga berilishi va boshqalar) ular bo‘yicha hisoblangan eskirish summasi (0500) nomoddiy aktivlar amortizatsiyasini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning debetidan 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” hisobvarag‘ining kreditiga hisobdan chiqariladi. Nomoddiy aktivlar amortizatsiyasini hisobga oluvchi hisobvaraqlar (0500) bo‘yicha analitik hisob nomoddiy aktivlarning turlari va alohida obyektlari bo‘yicha yuritiladi. 52. Nomoddiy aktivlarning amortizatsiyasini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (0500) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Asosiy, yordamchi ishlab chiqarishda foydalanilayotgan nomoddiy aktivlar bo‘yicha amortizatsiya hisoblash 2. Umumiy ishlab chiqarish maqsadida va xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklarda foydalanilayotgan nomoddiy aktivlar bo‘yicha amortizatsiya hisoblash 3. Savdo tashkilotlarida foydalanilayotgan nomoddiy aktivlar bo‘yicha amortizatsiya hisoblanganda 4. Boshqaruv maqsadida foydalanilayotgan nomoddiy aktivlar bo‘yicha amortizatsiya hisoblanganda 5. Quyidagi maqsadlarda foydalaniladigan nomoddiy aktivlar bo‘yicha amortizatsiya hisoblash: a) yangi turdagi buyumlarni ishlab chiqarish uchun mo‘ljallangan ishga tushirish ishlarida; b) seriyali yoki ommaviy ishlab chiqarishga mo‘ljallanmagan yangi texnologik jarayonlarni o‘zlashtirishda xizmat ko‘rsatish uchun. 6. Kapital qo‘yilmalarda foydalanilayotgan nomoddiy aktivlar bo‘yicha amortizatsiya hisoblanganda 7. Nomoddiy aktivlar qiymatini balansdan chiqarish natijasida yig‘ilgan amortizatsiya summasini hisobdan chiqarish Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 2010, 2310 0510-0590 2510, 2710 0510-0590 9410 0510-0590 9420 0510-0590 9430 0510-0590 0810-0890 0510-0590 0510-0590 9220 Uzoq muddatli investitsiyalar (0600) 53. Boshqa tashkilotlarning qimmatli qog‘ozlariga, mamlakat hududida va xorijda tuzilgan shu’ba hamda qaram xo‘jalik jamiyatlari va boshqa tashkilotlarning ustav kapitallariga qilingan uzoq muddatli investitsiyalarning mavjudligi va harakati, shuningdek boshqa tashkilotlarga taqdim etilgan, berilgan uzoq muddatli qarzlar to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 0610 “Qimmatli qog‘ozlar”; 0620 “Shu’ba xo‘jalik jamiyatlariga investitsiyalar”; 0630 “Qaram xo‘jalik jamiyatlariga investitsiyalar”; 0640 “Chet el kapitali ishtirokidagi tashkilotlarga investitsiyalar”; 0690 “Boshqa uzoq muddatli investitsiyalar”. 54. Aktivlarni investitsiyalar tarkibiga kiritish O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (8-sonli BHMS) “Konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotlar va shu’ba xo‘jalik jamiyatlariga investitsiyalar hisobi” (ro‘yxat raqami 3537, 2024-yil 26-iyul) va O‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobi milliy standarti (12-sonli BHMS) “Moliyaviy investitsiyalarni hisobga olish” (ro‘yxat raqami 3531, 2024-yil 18-iyul) bilan tartibga solinadi. 55. 0610 “Qimmatli qog‘ozlar” hisobvarag‘ida obligatsiyalar, aksiyalar va boshqa qimmatli qog‘ozlarga qilingan uzoq muddatli investitsiyalarning mavjudligi va harakati hisobga olinadi. 56. 0620 “Shu’ba xo‘jalik jamiyatlariga investitsiyalar”, 0630 “Qaram xo‘jalik jamiyatlariga investitsiyalar”, 0640 “Chet el kapitali ishtirokidagi tashkilotlarga investitsiyalar” hisobvaraqlarida shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlari hamda chet el kapitali ishtirokidagi tashkilotlarga qilingan uzoq muddatli investitsiyalarning mavjudligi va harakati hisobga olinadi. 57. 0690 “Boshqa uzoq muddatli investitsiyalar” hisobvarag‘ida yuqorida keltirilgan hisobvaraqlarda nazarda tutilmagan boshqa uzoq muddatli investitsiyalar hisobga olinadi. 58. Aksiyalar, obligatsiyalar va boshqa qimmatli qog‘ozlar sotib olish bahosida 0610 “Qimmatli qog‘ozlar” hisobvarag‘ining debetida ushbu investitsiyalar hisobiga berilgan qiymatliklar hisobga olinadigan hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda hisobga olinadi. 59. Agar xarid qilingan obligatsiyalar va qarz qimmatli qog‘ozlarining xarid qiymati ularning nominal qiymatidan past bo‘lsa, xarid qilingan vaqtdan boshlab qoplash vaqtigacha bo‘lgan davrda xarid qiymati va nominal qiymati o‘rtasidagi farq qismi qo‘shimcha hisoblanadi. Bunda 0610 “Qimmatli qog‘ozlar” hisobvarag‘ining debeti va 9590 “Moliyaviy faoliyatning boshqa daromadlari” hisobvarag‘ining krediti bo‘yicha yozuvlar amalga oshiriladi. Yuqorida ko‘rsatilgan har ikkala holatda ham qimmatli qog‘ozlarni qoplash muddati kelganda, 0610 “Qimmatli qog‘ozlar” hisobvarag‘ida hisobga olingan qiymat nominal qiymatga to‘g‘ri kelishi lozim. Qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha foizlar (dividendlar) hisoblanganda, 4830 “Olinadigan foizlar” yoki 4840 “Olinadigan dividendlar” hisobvaraqlarining debeti va 9530 “Foizlar ko‘rinishidagi daromadlar” yoki 9520 “Dividendlar ko‘rinishidagi daromadlar” hisobvaraqlarining krediti bo‘yicha yozuvlar amalga oshiriladi. Uzoq muddatli investitsiyalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bo‘yicha analitik hisob uzoq muddatli investitsiyalarning turlari va ushbu investitsiyalar amalga oshirilgan obyektlar bo‘yicha yuritiladi. Bunda analitik hisobning tashkil qilinishi O‘zbekiston Respublikasi hududi va xorijdagi obyektlarga qilingan uzoq muddatli investitsiyalar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni olish imkoniyatini ta’minlashi lozim. 60. Uzoq muddatli investitsiyalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (0600) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Asosiy vositalarni berish yo‘li bilan qimmatli qog‘ozlarni xarid qilish 2. Nomoddiy aktivlar va materiallar berish yo‘li bilan qimmatli qog‘ozlarni xarid qilish Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 0610 9210 0610 9220 3. Mahsulot, tovar, ish, xizmatlarni berish yo‘li bilan qimmatli qog‘ozlarni xarid qilish 4. O‘rnatiladigan asbob-uskunalarni berish yo‘li bilan qimmatli qog‘ozlarni xarid qilish 5. Qimmatli qog‘ozlar uzoq muddatli investitsiyalar sifatida tekinga olinganda 6. Qimmatli qog‘ozlar xarid qilinganda 7. Debitorlik qarzlari hisobiga qimmatli qog‘ozlarning xarid qilinishi 8. Qisqa muddatli investitsiyalar tarkibi o‘zgartirilganda (restrukturizatsiya) 9. Ta’sischilarning ustav kapitaliga ularning ulushi sifatida berilgan qimmatli qog‘ozlarning qiymati 10. Qimmatli qog‘ozlarga tegishli huquqlar unga o‘tganligi to‘g‘risida guvohnomaning olinishi 11. Obligatsiyalar va boshqa qarz qimmatli qog‘ozlarning xarid va nominal qiymatlari o‘rtasidagi farq: a) nominal qiymati xarid qiymatidan yuqori; b) xarid qiymati nominal qiymatidan yuqori. 12. Chet el valyutasidagi uzoq muddatli investitsiyalar bilan bog‘liq operatsiyalar bo‘yicha kurs farqlari: ijobiy salbiy 13. Uzoq muddatli investitsiyalarni: a) shu’ba xo‘jalik jamiyatlarida; b) qaram xo‘jalik jamiyatlarida; v) chet el kapitali ishtirokidagi tashkilotlarda aks ettirish. 14. Uzoq muddatli investitsiyalar sifatida hisobga olingan qimmatli qog‘ozlarning qoplanishi (sotib olinishi) 15. Uzoq muddatli investitsiyalar sifatida hisobga olingan qimmatli qog‘ozlarning sotilishi 0610 9010, 9020, 9030 0610 9220 0610 8530 0610 0610 0610 5010-5530 Olinadigan hisobvaraqlar 5810-5890 0610 4610 0610 6990, 7920 0610 9690 9590 0610 0610 9620 9540 0610 9010-9030, 92109220 0620 0630 0640 5110-5530 9220 0610 0610 O‘rnatiladigan asbob-uskunalar (0700) 61. Qurilayotgan (ta’mirlanayotgan) kapital qo‘yilma obyektlarida o‘rnatish uchun mo‘ljallangan va montajni talab qiluvchi texnologik, energetik va ishlab chiqarish asbobuskunalarining (shuningdek laboratoriya, tajriba moslamalari va ustaxonalar uchun mo‘ljallangan asbob-uskunalar) mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 0710 “O‘rnatiladigan asbob-uskunalar — mahalliy”; 0720 “O‘rnatiladigan asbob-uskunalar — xorijiy”. 62. Montajni talab qiluvchi asbob-uskunalarga ularning qismlari yig‘ilganidan so‘ng va fundamentga yoki tayanchga, polga, qavatlar o‘rtasidagi ustunlarga hamda boshqa bino va inshootlarning konstruksiyalariga mustahkamlangandan so‘ng ishga tushiriladigan ko‘tarma asbobuskunalar, shuningdek shu kabi asbob-uskunalarning ehtiyot qismlari kiradi. Bunday asbobuskunalar tarkibiga nazorat-o‘lchov apparatlari yoki o‘rnatiladigan asbob-uskuna tarkibida yig‘isho‘rnatish uchun mo‘ljallangan boshqa asboblar kiradi. 63. O‘rnatiladigan asbob-uskunalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarda (0700) montajni talab qilmaydigan asbob-uskunalar (transport vositalari, mustaqil turuvchi stanoklar, qurilish mexanizmlari, qishloq xo‘jaligi mashinalari, ishlab chiqarish vositalari, inventarlar, o‘lchov asboblari va boshqalar) hisobga olinmaydi. Montajni talab qilmaydigan asbob-uskunalarni xarid qilish xarajatlari bevosita 0820 “Asosiy vositalarni xarid qilish” hisobvarag‘ida aks ettiriladi. 64. Asbob-uskunalar o‘rnatiladigan asbob-uskunalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarda (0700) tashkilot omborlariga ushbu qiymatliklarni yetkazib berish va tayyorlash xarajatlari hamda xarid qilish (tayyorlash) qiymatidan tashkil topadigan haqiqiy xarid qilish tannarxi bo‘yicha hisobga olinadi. Ustav kapitaliga ta’sischilarning ulushlari hisobiga kiritilgan asbob-uskunalarni kirim qilish 0710 “O‘rnatiladigan asbob-uskunalar — mahalliy”, 0720 “O‘rnatiladigan asbob-uskunalar — xorijiy” hisobvaraqlarining debeti va 4610 “Ustav kapitaliga ta’sischilarning ulushlari bo‘yicha qarzi” hisobvarag‘ining krediti bo‘yicha aks ettiriladi. 65. Quruvchi (buyurtmachi) tomonidan qurilish maydoniga keltirilgan montaj va o‘rnatishni talab qiluvchi asbob-uskunalar pudratchi tomonidan balansdan tashqari 005 “O‘rnatish uchun qabul qilingan uskunalar” hisobvarag‘iga qabul qilinadi. Ushbu montajga berilgan asbob-uskunalar yoki ularning qismlari qiymatini pudratchi balansdan tashqari 005 “O‘rnatish uchun qabul qilingan uskunalar” hisobvarag‘idan hisobdan chiqaradi. Pudratchiga berilgan, biroq doimiy foydalanish joyiga o‘rnatish va montaj qilish hali boshlanmagan asbob-uskunalar qiymati quruvchida hisobdan chiqarilmaydi. O‘rnatiladigan asbob-uskunalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar (0700) bo‘yicha analitik hisob asbob-uskunalarning turlari va saqlanish joylari bo‘yicha yuritiladi. 66. O‘rnatiladigan asbob-uskunalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (0700) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Kelib tushgan o‘rnatiladigan asbob-uskunalarning kirim qilinishi 2. Kelib tushgan o‘rnatiladigan asbob-uskunalarning kirim qilinishi (1510-hisobvaraqdan foydalanilganda) 3. O‘rnatiladigan asbob-uskunalarning qiymatiga yordamchi ishlab chiqarishning turli xizmatlarining (transport, ehtiyot qismlar, shtamplarni tayyorlash va boshqalar) kiritilishi 4. O‘rnatiladigan asbob-uskunalarni yetkazib berish va saqlash bilan bog‘liq ishlarga ish haqi hisoblanishi 5. O‘rnatiladigan asbob-uskunalarni xarid qilish va saqlashda hisoblangan ish haqi bo‘yicha davlat maqsadli jamg‘armalariga ajratmalar qilinishi 6. O‘rnatiladigan asbob-uskunalarni xarid qilish, yetkazib berish va saqlash bilan bog‘liq turli xarajatlar hisobdor shaxslar tomonidan to‘lanishi 7. Aksiyaning to‘lovi evaziga o‘rnatiladigan asbob-uskunalar kelib tushishi 8. Turli shaxslardan o‘rnatiladigan asbob-uskunalarning sotib olinishi 9. Inventarizatsiya natijasida aniqlangan ortiqcha asbobuskunalar summasi 10. O‘rnatiladigan asbob-uskunalarni qayta baholash: a) qiymatining oshirilishi b) qiymatining kamaytirilishi 11. Banklar tomonidan ularning uzoq va qisqa muddatli kreditlari hisobidan to‘langan o‘rnatiladigan asbobuskunalar kirim qilinishi 12. Qarz beruvchilar tomonidan ularning uzoq va qisqa muddatli qarzlari hisobidan to‘langan o‘rnatiladigan asbobuskunalar kirim qilinishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 0710-0720 6010-6020, 6110-6120 0710-0720 1510 0710-0720 2310 0710-0720 6710 0710-0720 6520 0710-0720 4220-4290, 6970 0710-0720 4610 0710-0720 6990 0710-0720 9390 0710-0720 8510 0710-0720 8510 0710-0720 6810, 7810 0710-0720 6820-6840 7820-7840 13. O‘rnatiladigan asbob-uskunalarning sotilishi, xarid qilingan 9210 0710-0720 qimmatli qog‘ozlar haqining to‘lanishi, boshqa tashkilotlarning ustav kapitaliga ulush sifatida, tekinga berilishi va boshqalar natijasida hisobdan chiqarilishi 14. Montajga berilgan asbob-uskunalar qiymatining hisobdan 0810 0710-0720 chiqarilishi 15. Mol yetkazib beruvchilarga yoki transport tashkilotlariga 4860 0710-0720 o‘rnatiladigan asbob-uskunalarning kamomadi uchun da’vo qilinishi 16. Inventarizatsiya natijasida aniqlangan asbob-uskunalarning 9220 0710-0720 kamomadi 17. Tabiiy ofatdan keyin o‘tkazilgan inventarizatsiya natijasida 9720 0710-0720 aniqlangan asbob-uskunalarning kamomadi Kapital qo‘yilmalar (0800) 67 Asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarga investitsiyalar, shuningdek mahsuldor va ishchi hayvonlarning (qiymatidan qat’i nazar, aylanma mablag‘larga kiruvchi parrandalar, quyonlar, asalarilar, qo‘riqlovchi itlar, tajriba uchun mo‘ljallangan hayvonlardan tashqari) asosiy podasini tashkil qilish bo‘yicha xarajatlar to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 0810 “Tugallanmagan qurilish”; 0820 “Asosiy vositalarni xarid qilish”; 0830 “Nomoddiy aktivlarni xarid qilish”; 0840 “Asosiy podani tashkil qilish”; 0850 “Yerni obodonlashtirishga kapital qo‘yilmalar”; 0860 “Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalarga kapital qo‘yilmalar”; 0890 “Boshqa kapital qo‘yilmalar”. 68. 0810 “Tugallanmagan qurilish” hisobvarag‘ida (qurilish pudrat yoki xo‘jalik usulida amalga oshirilishidan qat’i nazar) kapital qurilish smetalari, smeta-loyiha hisob-kitoblari va titul ro‘yxatlarida keltirilgan bino va inshootlarni barpo etish, uskunalar, asboblar, inventarlar va boshqa jihozlarni sotib olish bo‘yicha xarajatlar hisobga olinadi. 69. 0820 “Asosiy vositalarni xarid qilish” hisobvarag‘ida asosiy vositalarni xarid qilish, o‘rnatish va yig‘ish bilan bog‘liq barcha xarajatlar hisobga olinadi. 70. 0830 “Nomoddiy aktivlarni xarid qilish” hisobvarag‘ida nomoddiy aktivlarni xarid qilish yoki tashkilotning o‘zida yaratilishi bilan bog‘liq barcha xarajatlar hisobga olinadi. 71. 0840 “Asosiy podani tashkil qilish” hisobvarag‘ida asosiy podaga o‘tkaziladigan xo‘jalikdagi yosh mahsuldor va ishchi hayvonlarni o‘stirish bo‘yicha xarajatlar, asosiy poda uchun xarid qilingan katta yoshdagi mahsuldor va ishchi hayvonlarning qiymati, shuningdek ularni yetkazib berish bilan bog‘liq xarajatlar, tekinga olingan katta yoshdagi hayvonlarni xo‘jalikka yetkazib berish bilan bog‘liq xarajatlar hisobga olinadi. Asosiy podaga o‘tkaziladigan yosh hayvonlar haqiqiy tannarx bo‘yicha baholanadi. Asosiy podaga o‘tkaziladigan yosh mahsuldor va ishchi hayvonlarning barcha turlarining qiymati yil davomida 1110 “O‘stirishdagi hayvonlar” hisobvarag‘idan 0840 “Asosiy podani tashkil qilish” hisobvarag‘ining debetiga yil boshida hisobda turgan balans qiymatiga, yil boshidan boshlab hayvonlarni asosiy podaga o‘tkazish vaqtigacha bo‘lgan davrda ortgan vazni yoki o‘sgan vaznining reja tannarxini qo‘shgan holda hisobdan chiqariladi. Bir vaqtning o‘zida yosh hayvonlarni asosiy podaga o‘tkazishda 0170 “Ishchi va mahsuldor hayvonlar” hisobvarag‘i debetlanadi va 0840 “Asosiy podani tashkil qilish” hisobvarag‘i kreditlanadi. Yil oxirida hisobot kalkulyatsiyasi tuzilgandan keyin yil davomida o‘tkazilgan yosh hayvonlarning ko‘rsatilgan qiymati bilan uning haqiqiy tannarxi o‘rtasidagi farq 1110 “O‘stirishdagi hayvonlar” hisobvarag‘idan 0840 “Asosiy podani tashkil qilish” hisobvarag‘iga hamda hayvonning bahosini aniqlab, qo‘shimcha 0170 “Ishchi va mahsuldor hayvonlar” hisobvaraqlariga hisobdan chiqariladi. Xarid qilingan katta yoshdagi ishchi va mahsuldor hayvonlarning qiymati 0840 “Asosiy podani tashkil qilish” hisobvarag‘ining debetiga uni yetkazib berish xarajatlari bilan birgalikda xarid qilishning haqiqiy tannarxi bo‘yicha kirim qilinadi. Asosiy podani tashkil etishning tugallangan operatsiyalari bo‘yicha xarajatlar 0840 “Asosiy podani tashkil qilish” hisobvarag‘idan 0170 “Ishchi va mahsuldor hayvonlar” hisobvarag‘ining debetiga hisobdan chiqariladi. 72. 0850 “Yerni obodonlashtirishga kapital qo‘yilmalar” hisobvarag‘ida yer maydonini obodonlashtirish bo‘yicha xarajatlar, shuningdek kirish yo‘llari, avtomobil va boshqa transport vositalarining to‘xtash maydonlari, devorlar va ko‘kalamzorlashtirishning boshqa turlari qiymati hisobga olinadi. Yer maydonlari, o‘rmon va suv havzalari hamda ko‘p yillik o‘simliklarga qilingan inventar xususiyatiga ega bo‘lgan kapital qo‘yilmalar, asosiy vositalar tarkibiga, kompleks ishlar tugashidan qat’i nazar foydalanishga qabul qilingan maydonlarga tegishli xarajatlar summasi bo‘yicha kiritiladi. 73. 0860 “Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalarga kapital qo‘yilmalar” hisobvarag‘ida moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha ijaraga olingan mulkni obodonlashtirish hamda uning ta’mirlanishi va modernizatsiyasiga qilinadigan kapital qo‘yilmalar hisobga olinadi. 74. Kapital qo‘yilmalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning debetida asosiy vositalar obyektlarining boshlang‘ich qiymatiga o‘rnatilgan tartibda qo‘shiladigan quruvchining barcha haqiqiy xarajatlari, shuningdek asosiy vositalarni va nomoddiy aktivlarni xarid qilish, asosiy podani tashkil etish va boshqa kapital qo‘yilmalar bilan bog‘liq xarajatlari aks ettiriladi. Kapital qo‘yilmalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bo‘yicha saldo tugallanmagan qurilish, asosiy vositalar, nomoddiy aktivlarni xarid qilish, yerni va moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha olingan asosiy vositalarni obodonlashtirishga qilingan kapital qo‘yilmalar miqdori, shuningdek asosiy podani tashkil etish bo‘yicha tugallanmagan xarajatlar summasini aks ettiradi. Kapital qo‘yilmalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar (0800) bo‘yicha analitik hisob kapital qo‘yilmalarning har bir yo‘nalishi bo‘yicha yuritiladi. Bunda analitik hisobning tashkil etilishi quyidagi xarajatlar haqida ma’lumot olish imkonini berishi lozim: a) qurilish va rekonstruksiya ishlari xarajatlari (burg‘ulash ishlari, asbob-uskunalarni yig‘ish, o‘rnatiladigan asbob-uskunalarni xarid qilish, montajni talab qilmaydigan asbob-uskunalarni xarid qilish, shuningdek kapital qo‘yilmalarning smetalarida nazarda tutilgan asboblar va inventarlarni xarid qilish loyiha-qidiruv ishlariga oid va boshqa kapital qo‘yilmalar bo‘yicha); b) asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarni xarid qilish xarajatlari (asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarning turlari va nomlari bo‘yicha); v) yer va moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha olingan asosiy vositalarni obodonlashtirish xarajatlari (obyektlarning turi va nomi bo‘yicha); g) asosiy podani tashkil etish xarajatlari (hayvonlarning turlari (yirik shoxli hayvonlar, qo‘ylar, otlar va boshqalar) bo‘yicha). 75. Kapital qo‘yilmalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (0800) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Obyektlarni qurishda foydalanilayotgan asosiy vositalarning eskirishi kapital qo‘yilmalar xarajatiga kiritilishi 2. Obyektlarni qurishda foydalanilayotgan nomoddiy aktivlarning amortizatsiyasi xarajatlariga kiritilishi 3. O‘rnatiladigan asbob-uskunalar montajga topshirilishi (montajga tayyorgarlik boshlangan paytdan) 4. Sarflangan qurilish va boshqa materiallar qiymati kapital qo‘yilmalar bo‘yicha xarajatlarga kiritilishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 0810 0211-0299 0810 0510-0590 0810 0710-0720 0810 1010-1090 5. Yordamchi ishlab chiqarishning kapital qo‘yilmalarga ko‘rsatgan xizmatlari hisobdan chiqarilishi 6. Kapital qo‘yilmalarda foydalanilgan bank kreditlari va boshqa qarz majburiyatlari bo‘yicha foizlar hisoblanishi 7. Tugallanmagan qurilishni qayta baholash: a) qiymatining oshirilishi; b) qiymatining kamaytirilishi. 8. Kapital qurilishda bajarilgan ishlar va ko‘rsatilgan xizmatlar uchun mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga qarzlar 9. Kapital qo‘yilmalar bilan bog‘liq qondirilmagan da’volar bo‘yicha summa hisobdan chiqarilishi 10. Inventarizatsiya natijasida tugallanmagan qurilishda kamomad summasi aniqlanishi 11. Yosh hayvonning asosiy podaga o‘tkazilishi 12. Asosiy podaning tashkil qilinishi 13. Kelgusi davr xarajatlari tegishli qismining kapital qo‘yilmalariga olib borilishi 14. Kapital qo‘yilmalar tannarxiga kiritiladigan sug‘urta bo‘yicha qarzlar 15. Kapital qo‘yilmalar tannarxiga kiritiladigan davlat maqsadli jamg‘armalari bo‘yicha qarzlar 16. Ta’sischilar tomonidan ustav kapitaliga ulush (pay) sifatida kiritilgan tugallanmagan kapital qo‘yilmalar 17. Kapital qo‘yilmalar tannarxiga kiritiladigan budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarz 18. Kapital qo‘yilmalarni o‘zlashtirishda band bo‘lgan xodimlarga ish haqi bo‘yicha turli summalar hisoblanishi 19. Hisobdor shaxslarning kapital qo‘yilmalarga ularning qilgan xarajatlari bo‘yicha qarzlari hisobdan chiqarilishi 20. Asosiy vositalarni xarid qilish va qurish jarayonida vujudga kelgan turli kreditorlar oldidagi qarzlar 21. Kapital qo‘yilmalar bo‘yicha ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlarining ko‘rsatgan xizmatlari uchun qarzlar 22. Asosiy vositalar obyektlarini qurish yoki xarid qilish natijasida ularni boshlang‘ich qiymati bo‘yicha foydalanishga berish 23. Asosiy vositalarni qurish va xarid qilish bilan bog‘liq, ammo obyektlarning boshlang‘ich qiymatiga qo‘shilmaydigan xarajatlar 24. Agar aybdor shaxsni aniqlash imkoni bo‘lmasa, kamomad va buzilgan qiymatliklarning summasi kapital qo‘yilmalar bo‘yicha xarajatlarga olib borilishi 25. Asosiy vositalar obyektlarining ishga tushirish-sozlash ishlarini amalga oshirish jarayonida materiallardan foydalanish 26 Aktivning maqsadi bo‘yicha foydalanilishi uchun lozim darajada ishlashini tekshirish jarayonida (asosiy vositalar ishga tushirilgunga qadar) olingan mahsulotni kirim qilish 0810 2310 0810 6920 0810 8510 0810 8510 0810 6010, 7010 0810 4860 5910 0810 0840 0170 0810-0890 1110 0840 3110-3190 0810-0890 6510 0810-0890 6520 0810-0890 4610 0810-0890 6410 0810-0890 6710 0810-0890 0810-0890 4220-4290, 6970 6990 0810-0890 6110-6120 0110-0190 0810-0890 9430 0810-0820 0810-0890 5910 0810-0890 1010-1090 1000-2800 0810-0890 Uzoq muddatli debitorlik qarzlar va kechiktirilgan xarajatlar (0900) 76. Hisob-kitoblarning uzoq muddatli qismi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 0910 “Olingan veksellar”; 0920 “Moliyaviy ijara bo‘yicha olinadigan to‘lovlar”; 0930 “Xodimlarning uzoq muddatli qarzlari”; 0940 “Boshqa uzoq muddatli debitorlik qarzlari”; 0950 “Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i”; 0960 “Diskont (chegirma)lar bo‘yicha uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar”; 0990 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar”. 77. 0910 “Olingan veksellar” hisobvarag‘ida xaridorlar va buyurtmachilardan ular sotib olgan tovar-moddiy zaxiralari va boshqa aktivlar, ular uchun bajarilgan ishlar va ko‘rsatilgan xizmatlar bo‘yicha xaridorlar va buyurtmachilar tomonidan to‘lov hujjati sifatida veksel taqdim qilishi natijasida ulardan olinishi kerak bo‘lgan to‘lov summasi hisobga olinadi. Bunda shunday hisob-kitoblar sodir bo‘lganda, olinadigan hisobvaraqlarning uzoq muddatli qismi 0910 “Olingan veksellar” hisobvarag‘ining debeti va 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar”, 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar”, 9030 “Ishlar bajarish va xizmatlar ko‘rsatishdan daromadlar”, 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi”, 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” hisobvaraqlarining kreditida aks ettiriladi. 78. 0920 “Moliyaviy ijara bo‘yicha olinadigan to‘lovlar” hisobvarag‘i ijaraga beruvchida mulkning moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha operatsiyalarni hisobga olishda foydalaniladi. Asosiy vosita obyektlarini moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha berishda ijaraga beruvchi obyektlarning qiymatini umumiy tartibda hisobdan chiqaradi. Bunda moliyaviy ijara bo‘yicha olinadigan to‘lovlarning uzoq muddatli qismi 0920 “Moliyaviy ijara bo‘yicha olinadigan to‘lovlar” hisobvarag‘ining debetiga, joriy qismi 4810 “Moliyaviy ijara bo‘yicha olinadigan joriy to‘lovlar” hisobvarag‘ining debetiga va debitorlik qarzining jami summasi 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” hisobvarag‘ining kreditiga o‘tkaziladi. 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” hisobvarag‘i bo‘yicha kreditdagi saldo (ijaraga berilgan asosiy vosita obyektlarining ijarachi va ijaraga beruvchi tomonidan kelishilgan bahodagi qiymati bilan bu obyektlarning qoldiq qiymati o‘rtasidagi farq) kechiktirilgan foyda sifatida 7230 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘iga uzoq muddatli qismi va 6230 “Boshqa kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘iga joriy qismi hisobdan chiqariladi. Ijaraga berilgan asosiy vosita obyektlarining ijarachi va ijaraga beruvchi kelishgan bahodagi qiymati bilan ushbu obyektlarning qoldiq qiymati o‘rtasidagi farqning tegishli qismi ijara haqi kelib tushganda 6230 “Boshqa kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘idan 9550 “Moliyaviy ijaradan daromadlar” hisobvarag‘ining kreditiga hisobdan chiqariladi. Hisobot davrining oxirida ijaraga beruvchi 12 oy davomida kelib tushadigan summalarni 0920 “Moliyaviy ijara bo‘yicha olinadigan to‘lovlar” hisobvarag‘ining kreditidan 4810 “Moliyaviy ijara bo‘yicha olinadigan joriy to‘lovlar” hisobvarag‘ining debetiga o‘tkazadi. Ijara haqining kelib tushishi pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning debeti va 4810 “Moliyaviy ijara bo‘yicha olinadigan joriy to‘lovlar” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. Agar asosiy vositalar obyekti ijara muddatining tugashiga qadar ijarachining mulkiga o‘tsa, sotib olish bahosi to‘langan ijara haqini chegirib tashlagan holda ijara haqining kelib tushishini aks ettirish tartibida sotib olish vaqtida aks ettiriladi. 0920 “Moliyaviy ijara bo‘yicha olinadigan to‘lovlar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob har bir ijara shartnomasi bo‘yicha yuritiladi. 79. 0930 “Xodimlarning uzoq muddatli qarzlari” hisobvarag‘ida xodimlarga kreditga sotilgan tovarlar bo‘yicha hisob-kitoblar, berilgan qarzlar bo‘yicha ularning qarzdorligi, xodimlarning pul mablag‘lari, tovar-moddiy zaxiralarning kamomadi va o‘g‘irlanishi, yaroqsizligi natijasida yetkazilgan moddiy zararlarning qoplanishi, shuningdek boshqa turdagi zararlarning qoplanishi hisobga olinadi. Xodimlarga berilgan qarzlar summasi 0930 “Xodimlarning uzoq muddatli qarzlari” hisobvarag‘ining debetida pul mablag‘larini hisobga oluvchi schyotlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Kreditga sotilgan tovarlar, berilgan qarzlar, moddiy va boshqa zararlarning qoplanishi bo‘yicha qarzlarning uzoq muddatli qismining joriy debitorlik qarzlari qismiga o‘tkazilishida 4710 “Kreditga sotilgan tovarlar bo‘yicha xodimlarning qarzi”, 4720 “Berilgan qarzlar bo‘yicha xodimlarning qarzi”, 4730 “Moddiy zararni qoplash bo‘yicha xodimlarning qarzi”, 4790 “Xodimlarning boshqa qarzlari” hisobvaraqlarining debeti, 0930 “Xodimlarning uzoq muddatli qarzlari” hisobvarag‘ining krediti bo‘yicha yozuv amalga oshiriladi. 0930 “Xodimlarning uzoq muddatli qarzlari” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob har bir xodim bo‘yicha yuritiladi. 80. 0940 “Boshqa uzoq muddatli debitorlik qarzlari” hisobvarag‘ida xaridorlar va buyurtmachilardan da’volar hamda boshqalar bo‘yicha olinadigan to‘lovlarning uzoq muddatli qismi hisobga olinadi. Analitik hisob xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan har bir hisobvaraq bo‘yicha yuritiladi. 81. 0950 “Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i” hisobvarag‘ida vaqtinchalik farqlarga oid xarajatlar bo‘yicha soliqni hisoblash 0930 “Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i” hisobvarag‘ining debeti va 6410 “Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzlar (turlari bo‘yicha)” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. Keyinchalik soliqning tegishli qismi uzoq muddatli qismidan joriy qismga o‘tkaziladi hamda 3210 “Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i” hisobvarag‘ining debeti va 0950 “Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda (daromad) solig‘i” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. Tegishli muddatda to‘lanadigan foyda (daromad) solig‘ini hisoblashda ushbu summa hisobga olinadi. Vaqtinchalik farqlar — bu hisobot davridagi soliq solinishi lozim bo‘lgan foyda summasi va buxgalteriya hisobidagi foyda summasi o‘rtasidagi farqlar. Xarajatlarning tegishli summasiga soliqlar kamaytirilishi yuz berganda, soliqlar summasi 6410 “Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarz (turlari bo‘yicha)” hisobvarag‘ining debeti va 3210 “Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. 0950 “Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i” hisobvarag‘ining debetidagi saldo kelgusi davrlarda budjetga to‘lanadigan umumiy soliq summasidan kamaytirish zarur bo‘lgan soliq summasining uzoq muddatli qismini ko‘rsatadi. 82. 0960 “Diskont (chegirma)lar bo‘yicha uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar” hisobvarag‘ida xarajatlarga qoplash muddati davomida taqsimlanib boradigan obligatsiya diskont (chegirma)lari bo‘yicha uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar aks ettiriladi. Ushbu hisobvaraq faqat obligatsiyalarni sotuvchi (emitent)lar tomonidan foydalaniladi. Obligatsiyalarning chegirma bilan sotilishi 0960 “Diskont (chegirma)lar bo‘yicha uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar” hisobvarag‘i va olingan summaga pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning debetida va 7830 “To‘lanadigan uzoq muddatli obligatsiyalar” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. Diskont (chegirma)lar bo‘yicha uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlarning joriy qismi hisobdan chiqarilganda, 0960 “Diskont (chegirma)lar bo‘yicha uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar” hisobvarag‘i 3220 “Diskont (chegirma)lar bo‘yicha kechiktirilgan xarajatlar” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda kreditlanadi. 83. 0990 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar” hisobvarag‘ida 0960 “Diskont (chegirma)lar bo‘yicha uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar” va 0950 “Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i” hisobvaraqlarida ko‘rsatilmagan boshqa kechiktirilgan xarajatlar aks ettiriladi. Ushbu xarajatlarni ishlab chiqarish, davr xarajatlari, moliyaviy faoliyat xarajatlariga hisobdan chiqarish muddati qonunchilik hujjatlarida belgilanadi. Bunda boshqa kechiktirilgan xarajatlarning uzoq muddatli qismi 0990 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar” hisobvarag‘ida, joriy qismi esa 3290 “Boshqa kechiktirilgan xarajatlar” hisobvarag‘ida aks ettiriladi. 0990 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob har bir berilgan bo‘nak bo‘yicha mol yetkazib beruvchi yoki pudratchi bo‘yicha yuritiladi. 84. Uzoq muddatli debitorlik qarzlari va kechiktirilgan xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (0900) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Bank tomonidan to‘lovi kafolatlangan xaridorlar va buyurtmachilardan olingan veksellarning uzoq muddatli qismi 2. Olingan veksellarning uzoq muddatli qismini joriy qismiga o‘tkazish 3. Ijarachi bilan kelishilgan bahoda asosiy vositalarning moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha berilishi: uzoq muddatli qismiga; joriy qismiga. 4. Olinadigan moliyaviy ijaraning uzoq muddatli qismining joriy qismiga o‘tkazilishi 5. Kreditga sotilgan tovarlar bo‘yicha xodimlar qarzlarining uzoq muddatli qismi 6. Kreditga sotilgan tovarlar bo‘yicha qarzlarning uzoq muddatli qismining joriy qismiga o‘tkazilishi 7. Berilgan qarzlar bo‘yicha xodimlar qarzlarining uzoq muddatli qismi 8. Berilgan qarzlar bo‘yicha qarzlar summasining uzoq muddatli qismining joriy qismiga o‘tkazilishi 9. Moddiy zararlarni qoplash bo‘yicha qarzlarning uzoq muddatli qismi 10. Moddiy zararlarni qoplash bo‘yicha qarzlar summasining uzoq muddatli qismining joriy qismiga o‘tkazilishi 11. Berilgan bo‘naklarning uzoq muddatli qismi 12. Berilgan bo‘naklarning uzoq muddatli qismidan joriy qismiga o‘tkazilishi 13. Ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlaridan olinadigan hisobvaraqlarning uzoq muddatli qismini joriy qismiga o‘tkazish 14. Boshqa shaxslar qarzlari summasining uzoq muddatli qismini joriy qismiga o‘tkazish 15. Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i 16. Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i summasining uzoq muddatli qismini joriy qismiga o‘tkazish 17. Obligatsiyalarni chegirma (diskont) bilan sotish 18. Diskont bo‘yicha kechiktirilgan xarajatlarning uzoq muddatli qismini joriy qismiga o‘tkazish 19. Kelgusi davrlar (uzoq muddatli) uchun to‘langan ijara to‘lovlari 20. Kelgusi davrlar (uzoq muddatli) uchun to‘langan abonent to‘lovlari 21. Kechiktirilgan xarajatlarning uzoq muddatli qismini joriy qismiga o‘tkazish 2-§. Joriy aktivlar Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 0910 4010 4020 0910 0920 4810 4810 9210 9210 0920 0930 7810 4710 0930 0930 5110-5530 4720 0930 0930 4730 1010-2990, 5010-5530, 9210 0930 0940 4310-4330 5110-5530 0940 4110-4120 0940 4890 0940 0950 3210 6410 0950 0960 3220 7830 0960 0990 5110-5530 0990 5110-5530 3290 0990 85. Ushbu paragrafning hisobvaraqlari quyidagilarning mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi: mahsulot ishlab chiqarish yoki ishlar bajarish va xizmatlar ko‘rsatish jarayonida foydalanish uchun mo‘ljallangan xom ashyo zaxiralari, materiallar, sotib olingan yarim tayyor mahsulotlar va butlovchi buyumlar, yoqilg‘i, taralar, ehtiyot qismlar, inventar va xo‘jalik jihozlari, boshqa materiallar; tugallanmagan ishlab chiqarish, ishlar bajarish va xizmatlar ko‘rsatish; tayyor mahsulotlar; sotish uchun mo‘ljallangan tovarlar; kelgusi davr va kechiktirilgan xarajatlarning joriy qismi; joriy debitorlik qarzlari; budjetga bo‘nak to‘lovlari; pul mablag‘lari, qisqa muddatli investitsiyalar va boshqa joriy aktivlar. Materiallar (1000) 86. Xom ashyo, materiallar, yoqilg‘i, ehtiyot qismlar, butlovchi buyumlar, sotib olingan yarim tayyor mahsulotlar, konstruksiyalar, detallar, taralar, inventarlar, xo‘jalik jihozlari va boshqa qiymatliklarning mavjudligi hamda harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 1010 “Xom ashyo va materiallar”; 1020 “Sotib olingan yarim tayyor mahsulotlar va butlovchi buyumlar”; 1030 “Yoqilg‘ilar”; 1040 “Ehtiyot qismlar”; 1050 “Qurilish materiallari”; 1060 “Tara”; 1070 “Chetga qayta ishlash uchun berilgan materiallar”; 1080 “Inventar va xo‘jalik jihozlari”; 1090 “Boshqa materiallar”. 87. Materiallar quyidagilarning eng past qiymati bo‘yicha hisobga olinadi: haqiqiy tannarxi (sotib olish bahosi yoki ishlab chiqarish tannarxi); bozor bahosi (sotishning sof qiymati). 88. Zarur hollarda (ishlatiladigan materiallarning nomenklaturasi katta bo‘lganda, materiallarning ichki harakati intensiv bo‘lganda, qishloq xo‘jaligida ishlab chiqarishi va boshqa hollarda) materiallar hisobi hisob bahosi bo‘yicha yuritilishi mumkin. Hisob bahosi sifatida reja tannarxi, o‘rtacha sotib olish narxlari, ulgurji narxlar va boshqalar qabul qilinishi mumkin. 89. Materiallarni hisob bahosi bo‘yicha hisobga olishda har oy haqiqiy tannarxi ko‘rsatilgan bahosining qiymatidan farqlanish summasi va foizlari hisoblab chiqiladi. Farqlar 1610 “Materiallar qiymatidagi farqlar” hisobvarag‘ida hisobga olinadi. 90. 1010 “Xom ashyo va materiallar” hisobvarag‘ida quyidagilarning mavjudligi va harakati hisobga olinadi: a) ishlab chiqarilayotgan mahsulotning tarkibiga kiradigan, uning asosini tashkil etadigan yoki uni tayyorlashda (ishlab chiqarishda) zarur tarkibiy qismlar hisoblanadigan xom ashyo va asosiy materiallar; b) mahsulot ishlab chiqarishda yoki xo‘jalik ehtiyojlari uchun sarflanadigan, texnik maqsadlar va ishlab chiqarish jarayoniga yordamlashishda ishtirok etadigan yordamchi materiallar; v) qayta ishlash uchun tayyorlangan qishloq xo‘jaligi mahsulotlari va boshqalar.; g) yem-xashak va to‘shamalar. Tashkilotda ishlab chiqarilgan yem-xashak va to‘shamalar yil oxirida haqiqiy tannarxiga tuzatish bilan yil davomida reja tannarxi bo‘yicha aks ettiriladi. 91. 1020 “Sotib olingan yarim tayyor mahsulotlar va butlovchi buyumlar” hisobvarag‘ida yig‘ishda va qayta ishlov berishda xarajat talab qiladigan ishlab chiqarilayotgan (qurilish) mahsulotni butlash uchun ishlab chiqarish kooperatsiyasi tartibida xarid qilingan, sotib olingan yarim tayyor mahsulotlar, tayyor butlovchi buyumlar, qurilish detallari va konstruksiyalarining mavjudligi va harakati hisobga olinadi. 92. Ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik tashkilotlari tomonidan ilmiy-tadqiqot va konstruktorlik mavzulari bo‘yicha ilmiy va eksperimental ishlarni o‘tkazish uchun chetdan sotib olinadigan butlovchi buyumlar, maxsus uskunalar, asboblar, moslamalar va boshqa qiymatliklar 1020 “Sotib olingan yarim tayyor mahsulotlar va butlovchi buyumlar” hisobvarag‘ida hisobga olinadi. 93. 1030 “Yoqilg‘ilar” hisobvarag‘ida neft mahsulotlari, yoqilg‘i-moylash materiallari (YOMM) (neft, benzin, kerosin, dizel yoqilg‘isi, yog‘ va boshqalar), qattiq yoqilg‘i (ko‘mir, o‘tin va boshqalar) va gazsimon yoqilg‘i (gaz, gazolin va boshqalar), shuningdek ishlab chiqarish chiqindilari va qattiq yoqilg‘i sifatida ishlatiladigan ikkilamchi material qiymatliklarining mavjudligi va harakati hisobga olinadi. Yoqilg‘i-moylash materiallari (YOMM) uchun talonlardan foydalanilganda ham ularning hisobi 1030 “Yoqilg‘ilar” hisobvarag‘ida yuritiladi. 94. 1040 “Ehtiyot qismlar” hisobvarag‘ida mashina, uskuna, transport vositalari va boshqalarni ta’mirlash, eskirgan qismini almashtirish uchun xarid qilingan yoki tayyorlangan ehtiyot qismlarining mavjudligi va harakati hamda zaxiradagi avtomobil shinalari hisobga olinadi. Mazkur hisobvaraqda ta’mirlash zavodlarida va texnik servis punktlarida ta’mirlash bo‘limlarida qilingan (yaratilgan) agregatlar, dvigatellar, uskunalar, mashinalarning almashadigan qismlari harakati ham hisobga olinadi. 95. 1050 “Qurilish materiallari” hisobvarag‘ida qurilish konstruksiyalari va detallari, bino va inshootlarning qismlari, konstruksiya va detallarni qurish va pardoz qilish, qurilish detallarini tayyorlash, qurilish va montaj ishlarida ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun ishlatiladigan, shuningdek boshqa ehtiyojlar uchun chetdan sotib olingan va o‘zida ishlab chiqilgan qurilish materiallarining mavjudligi va harakati hisobga olinadi. 96. 1060 “Tara” hisobvarag‘ida taralarning barcha turlari (xo‘jalik inventari sifatida foydalaniladigan taralardan tashqari), shuningdek taralar tayyorlash va ta’mirlash uchun mo‘ljallangan materiallar va detallarning (yashiklarni yig‘ish uchun detallar, bochka taxtasi, temir gardish va boshqalar) mavjudligi va harakati yuritiladi. Yuklanadigan mahsulotlarning butligi va saqlanishini ta’minlash maqsadida vagonlar, barjalar, samolyotlar, kemalarni qo‘shimcha jihozlash uchun mo‘ljallangan buyumlar 1010 “Xom ashyo va materiallar” hisobvarag‘ida hisobga olinadi. 97. 1070 “Chetga qayta ishlash uchun berilgan materiallar” hisobvarag‘ida chetga qayta ishlash uchun berilgan materiallarning mavjudligi va harakati hisobga olinadi. Bunda materiallarga qayta ishlov berish bilan bog‘liq chetdagi tashkilotlarga to‘langan xarajatlar bevosita qayta ishlashdan olingan buyumlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning debetiga olib boriladi. 98. 1080 “Inventar va xo‘jalik jihozlari” hisobvarag‘ida aylanma mablag‘lari tarkibiga kiradigan inventarlar, asboblar, xo‘jalik jihozlari va boshqa mehnat vositalarining ( kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar) mavjudligi va harakati hisobga olinadi. Inventar va xo‘jalik jihozlarining qiymati ular foydalanishga berilgan vaqtda ishlab chiqarish yoki davr xarajatlariga to‘liq qo‘shilishi mumkin. Foydalanishdagi inventar va xo‘jalik jihozlarining saqlanishini ta’minlash maqsadida ularning hisobi balansdan tashqari 014 “Foydalanishdagi inventar va xo‘jalik jihozlari”hisobvarag‘ida sex, ombor va alohida foydalanuvchilar bo‘yicha yuritiladi. 99. Inventar va xo‘jalik jihozlari keyinchalik foydalanishga yaroqsiz holga kelgan hollarda ularni balansdan tashqari hisobvaraqdan hisobdan chiqarish belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan hisobdan chiqarish dalolatnomasiga asosan amalga oshiriladi. 100. 1090 “Boshqa materiallar” hisobvarag‘ida yuqorida keltirilgan hisobvaraqlarda nazarda tutilmagan materiallarning mavjudligi va harakati hisobga olinadi. Bu hisobvaraqda ishlab chiqarish chiqindilari (qirqimlar, qirindi va boshqalar), tuzatib bo‘lmaydigan yaroqsiz mahsulotlar, asosiy vositalarning chiqib ketishidan olingan moddiy qiymatliklar (metallolom, yaroqsiz xom ashyo, eskirgan shinalar, kameralar, yaroqsiz rezina, ishlatilgan moy va boshqalar) hisobga olinadi. 101. Qishloq xo‘jaligi tashkilotlari urug‘liklar, ekish materiallari (sotib olingan va o‘zida ishlab chiqarilgan), mineral o‘g‘itlar, qishloq xo‘jaligi ekinlari zararkunandalariga qarshi kurashda ishlatiladigan, biologik preparatlar, zaharli kimyoviy moddalar, dorilar hamda kimyoviy moddalarni (o‘simlikchilikda, chorvachilikda va yordamchi xo‘jalikda) hisobga olish va boshqalar uchun qo‘shimcha hisobvaraqlarni ochishlari mumkin. 102. Materiallarning kelib tushishi 1510 “Materiallarni tayyorlash va xarid qilish” va 1610 “Materiallar qiymatidagi farqlar” hisobvaraqlaridan foydalanilgan holda (agar bu tashkilotning hisob siyosatida belgilangan bo‘lsa) yoki ushbu hisobvaraqlardan foydalanilmagan holda aks ettirilishi mumkin. 103. Materiallarning ishlab chiqarishga yoki boshqa xo‘jalik maqsadlariga sarflanishi materiallarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (1000) kreditida xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Materiallarni chetga sotish materiallarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (1000) krediti va 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” hisobvarag‘ining debetida aks ettiriladi. Materiallarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (1000) analitik hisobi materiallaring saqlanish joylari va ularning alohida nomlari (turlari, navlari, hajmlari va boshqalar) bo‘yicha yuritiladi. 104. Materiallarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (1000) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Mol yetkazib beruvchilardan materiallar olinishi 2. Asosiy vositalarni tugatish natijasida kelib tushgan materiallarning qiymati 3. Ta’sischilardan ularning ulushi hisobidan turli xil materiallarning kelib tushishi 4. Ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlaridan materiallarning kelib tushishi 5. Boshqa shaxslardan materiallarning tekinga olinishi 6. Materiallar kirim qilingandan keyin aniqlangan yaroqsizlik (defekt) bo‘yicha mol yetkazib beruvchiga bildirilgan da’vo 7. Transport-tayyorlov xarajatlarining materiallar tannarxiga kiritilishi 8. Yaroqsiz mahsulotdan qolgan materiallarning kirim qilinishi 9. Materiallarning haqiqiy tannarxi bo‘yicha kirim qilinishi (1500 hisobvaraq qo‘llanilganda) 10. O‘zida ishlab chiqarilgan materiallarning kirim qilinishi 11. To‘lovi inkor etilgan oldin bildirilgan da’vo summasining hisobdan chiqarilishi 12. Asosiy, yordamchi ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklarga materiallarning chiqarilishi 13. Ma’muriy ehtiyojlar uchun materiallarning berilishi 14. Yaroqsiz mahsulotni tuzatish uchun materiallarning sarflanishi 15. Mahsulotlarni sotish uchun taralarning sarflanishi 16. Chetga chiqib ketayotgan materiallarning qiymatini hisobdan chiqarilishi 17. Tabiiy ofat natijasida yo‘qotilgan materiallarning hisobdan chiqarilishi 18. Inventarizatsiya natijasida materiallarning kamomadi aniqlanishi 19. Tog‘-kon tayyorgarlik ishlarida foydalanilgan qurilish materiallarining hisobdan chiqarilishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 1010-1090 6010 1090 9210 1010-1090 4610 1010-1090 6110, 6120 1010-1090 4860 8530 1010-1090 1010-1090 1510 1090 1010-1090 2610 1510 1010-1090 1010-1090 2310 4860 2010, 2310, 2510, 2710 9420 2610 9410 9220 1010-1090 9720 1010-1090 5910 2010, 0800 1010-1090 1050 O‘stirishdagi va bo‘rdoqidagi hayvonlar (1100) 1010-1090 1010-1090 1060 1010-1090 105. Yosh hayvonlar, bo‘rdoqidagi va yaylovdagi katta yoshdagi hayvonlar, parrandalar, yovvoyi hayvonlar, quyonlar, asalari oilalari hamda qoramollarning mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 1110 “O‘stirishdagi hayvonlar”; 1120 “Bo‘rdoqidagi hayvonlar”. Yuqorida ko‘rsatilgan hayvonlarni o‘stirish va bo‘rdoqiga boqish xarajatlari 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” (agar chorvachilik asosiy faoliyat turi bo‘lsa) yoki 2710 “Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar” hisobvaraqlarida hisobga olinadi. 106. Asosiy podadan yaroqsiz sifatida ajratilgan hayvonlar 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” hisobvarag‘ining kreditidan (mahsuldor hayvonlar boshlang‘ich qiymat bo‘yicha, ishchi hayvonlar yaroqsizga chiqarish natijasida olingan haqiqiy miqdori bo‘yicha) 1120 “Bo‘rdoqidagi hayvonlar” hisobvarag‘ining debetiga kirim qilinadi. 107. Nasl sifatida olingan yosh hayvonlar nasl beradigan hayvonlarni saqlash xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqning kreditidan 1110 “O‘stirishdagi hayvonlar” hisobvarag‘ining debetiga kirim qilinadi. 108. Yosh yirik shoxli qoramollar va boquvdagi (yaylovdagi) hayvonlarning ortgan vaznining qiymati, shuningdek, yosh hayvonlar (toylar va boshqalar)ning o‘sish qiymati har oyda ushbu hayvonlarni parvarishlash xarajatlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning kreditidan 1110 “O‘stirishdagi hayvonlar” va 1120 “Bo‘rdoqidagi hayvonlar” hisobvaraqlarining debetiga parvarishlash reja tannarxi bo‘yicha olib boriladi. Yil oxirida ko‘rsatilgan hisobvaraqlar bo‘yicha yil davomida parvarishlash reja tannarxi bo‘yicha hisobga olingan hayvonlarning qo‘shilgan vazni yoki o‘sish qiymatini, parvarishlashning haqiqiy tannarxigacha tuzatish o‘tkazmalari amalga oshiriladi. 109. Asosiy podaga o‘tkaziladigan yosh hayvonlar 1110 “O‘stirishdagi hayvonlar” hisobvarag‘idan 0840 “Asosiy podani tashkil etish” hisobvarag‘ining debetiga hisobdan chiqariladi. Bir vaqtning o‘zida yosh hayvonlarning asosiy podaga o‘tkazilishida 0170 “Ishchi va mahsuldor hayvonlar” hisobvarag‘i debetlanadi va 0840 “Asosiy podani tashkil qilish” hisobvarag‘i kreditlanadi. Qiymati 1110 “O‘stirishdagi hayvonlar” hisobvarag‘ida yuritiladigan hayvonlarning chetga chiqib ketishi, shu jumladan, asosiy podadan yaroqsiz qilingan hayvonlarni tayyorlash tashkilotlariga topshirilishi 1110 “O‘stirishdagi hayvonlar”, 1120 “Bo‘rdoqidagi hayvonlar” hisobvaraqlarining krediti va 9110 “Sotilgan tayyor mahsulotlarning tannarxi” hisobvarag‘ining debetida aks ettiriladi va bir vaqtning o‘zida ushbu hayvonlar uchun sotib oluvchidan olinadigan summaga 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar” hisobvarag‘ining krediti bilan bog‘langan holda 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan to‘lovlar” hisobvarag‘ining debetida aks ettiriladi. 110. Nobud bo‘lgan va noilojlikdan so‘yilgan (epizootiya yoki tabiiy ofatdan nobud bo‘lganlaridan tashqari) hayvonlarning qiymati moddiy qiymatliklarning yo‘qotilishi sifatida 1110 “O‘stirishdagi hayvonlar” va 1120 “Bo‘rdoqidagi hayvonlar” hisobvaraqlarining krediti va 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yo‘qotishlar” hisobvarag‘ining debetida aks ettiriladi. Nobud bo‘lgan va noilojlikdan so‘yilgan hayvonlardan olingan terilar, shoxlar, tuyoqlar, texnik yog‘lar va shu kabilar foydalanish yoki sotish mumkin bo‘lgan narxlar bo‘yicha baholanib, qo‘shimcha mahsulot sifatida hayvonlarni parvarishlash xarajatlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning kreditidan kirim qilinadi. Epizootiya yoki tabiiy ofatdan nobud bo‘lgan yoki so‘yilgan hayvonlarning qiymati 1110 “O‘stirishdagi hayvonlar” va 1120 “Bo‘rdoqidagi hayvonlar” hisobvaraqlarining kreditidan bevosita 9720 “Favqulodda vaziyatlardan ko‘rilgan zararlar” hisobvarag‘ining debetiga hisobdan chiqariladi. 1110 “O‘stirishdagi hayvonlar” va 1120 “Bo‘rdoqidagi hayvonlar” hisobvaraqlari bo‘yicha analitik hisoblar hayvonlarni o‘stirish va boqish xarajatlarini hisobga olish uchun belgilangan hayvonlarni saqlash joylari, turlari, yoshlarining guruhlari va boshqalar bo‘yicha yuritiladi. 111. O‘stirishdagi va boquvdagi hayvonlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (1100) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 1. Boshqa shaxslardan va aholidan xarid qilingan hayvonlar 1110, 1120 kirim qilinishi 2. Boshqa shaxslardan va aholidan xarid qilingan hayvonlar 1510 kirim qilinishi (1500-hisobvaraqdan foydalanilganda) 3. Hayvonlarning ortgan vazni va o‘sishining kirim qilinishi 1110, 1120 4. Mol yetkazib beruvchilardan xarid qilingan yosh hayvonlar 1110 kirim qilinishi 5. Undirilmaydigan da’volar summasining hisobdan 1110, 1120 chiqarilishi 6. Hayvonlarni yetkazib kelish bo‘yicha hisobdor shaxslarning 1110, 1120 xarajatlari 7. Ta’sischilardan ulush sifatida olingan yosh hayvonlarning 1110 kirim qilinishi 8. Yirik shoxli qoramollar nasllarining kirim qilinishi 1110 9. Ishchi otlar nasllarining (toychoqlar) kirim qilinishi 1110 10. Boshqa shaxslardan tekinga kelib tushgan yosh 1110 hayvonlarning kirim qilinishi 11. Yosh hayvonlarning asosiy podaga o‘tkazilishi 0840 12. Inventarizatsiya natijasida aniqlangan chetga sotilgan va 9110 yoki 9220 berilgan yosh hayvonlar 13. Yosh hayvonlarning shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlariga 9220 berilishi 14. Epizootiya natijasida nobud bo‘lgan yosh hayvonlarning 9720 hisobdan chiqarilishi 6990 6990 2010, 2710 6010 4860 6970 4610 2010, 2710 2310 8530 1110 1110 1110 1110 Materiallarni tayyorlash va xarid qilish (1500) 112. Aylanma mablag‘larga taalluqli bo‘lgan moddiy qiymatliklarni tayyorlash va sotib olish to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish 1510 “Materiallarni tayyorlash va xarid qilish” hisobvarag‘ida amalga oshiriladi. 113. Moddiy qiymatliklarning hisob bahosi 1510 “Materiallarni tayyorlash va xarid qilish” hisobvarag‘ining debetiga olib boriladi. Bunda, qiymatliklar qayerdan kelib tushganligi va materiallarni tayyorlash va olib kelish xarajatlarining xususiyatiga ko‘ra 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar” va shu kabi boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda yozuvlar amalga oshiriladi. Xarid qilingan qiymatliklarni xarid qilish (tayyorlash)ning haqiqiy tannarxi bo‘yicha hisoblangan qiymati moddiy qiymatliklarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda 1510 “Materiallarni tayyorlash va xarid qilish” hisobvarag‘ining kreditiga olib boriladi. Moddiy qiymatliklarning haqiqiy tannarxi va hisob bahosi bo‘yicha qiymati orasidagi farq summasi 1510 “Materiallarni tayyorlash va xarid qilish” hisobvarag‘idan 1610 “Materiallar qiymatidagi farqlar” hisobvarag‘iga hisobdan chiqariladi. Oy oxirida 1510 “Materiallarni tayyorlash va xarid qilish” hisobvarag‘idagi saldo tayyorlangan va xarid qilingan, shuningdek, yo‘ldagi yoki mol yetkazib beruvchilarning omborlaridan (ushbu qiymatliklar omborga kirim qilinmasdan) olib kelinmagan materiallarning mavjudligini ko‘rsatadi. 114. Materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (1500) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Tovar-moddiy zaxiralarni tayyorlash va yetkazib berish jarayonida yordamchi ishlab chiqarish tomonidan ko‘rsatilgan xizmatlarning hisobdan chiqarilishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 1510 2310 2. Mol yetkazib beruvchilardan materiallar olinishi 3. Mol yetkazib beruvchilarga materiallarning kamomad summasi bo‘yicha da’vo bildirilishi 4. Undirilmagan da’vo summalarining materiallar tannarxiga kiritilishi 5. Tovar-moddiy zaxiralarni xarid qilishda hisobdor shaxslar tomonidan to‘langan summalar 6. Materiallarni xarid qilishdagi turli tashkilotlarning xizmatlari summasi 7. Ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlaridan kelib tushgan materiallar 8. O‘rnatiladigan asbob-uskunalar kirim qilinishi 9. Omborga kelib tushgan moddiy qiymatliklarning kirim qilinishi 10. O‘stirishga va boquvga kelib tushgan hayvonlarning kirim qilinishi 11. Farq summasining hisobdan chiqarilishi: a) kelib tushgan moddiy qiymatliklarning haqiqiy tannarxi hisob bahosidan past bo‘lganda; b) kelib tushgan moddiy qiymatliklarning haqiqiy tannarxi hisob baholaridan yuqori bo‘lganda. 1510 4860 6010 1510 1510 4860 1510 6970 1510 6990 1510 6110, 6120 0710 1010-1090, 2910-2990 1110, 1120 1510 1510 1510 1610 1610 1510 1510 Materiallar qiymatidagi farqlar (1600) 115. Moddiy qiymatliklarning haqiqiy tannarxi va hisob bahosi orasidagi farq to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish 1610 “Materiallar qiymatidagi farqlar” hisobvarag‘ida amalga oshiriladi. Moddiy qiymatliklarning haqiqiy tannarxi va hisob baholari orasidagi farq summasi 1610 “Materiallar qiymatidagi farqlar” hisobvarag‘ining debeti yoki kreditiga 1510 “Materiallarni tayyorlash va xarid qilish” hisobvarag‘idan hisobdan chiqariladi. 1610 “Materiallar qiymatidagi farqlar” hisobvarag‘ida yig‘ilgan moddiy qiymatliklarning haqiqiy tannarxi va hisob baholari orasidagi farq summalari sarflangan materiallarning hisob bahosiga mutanosib ravishda ishlab chiqarish xarajatlari, davr xarajatlari va boshqa tegishli xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning debetiga hisobdan chiqariladi. 1610 “Materiallar qiymatidagi farqlar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob moddiy qiymatliklarning guruhlari bo‘yicha yuritiladi. 116. Materiallar qiymatidagi farqlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (1600) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Farq summasining hisobdan chiqarilishi: a) kelib tushgan moddiy qiymatliklarning haqiqiy tannarxi hisob baholaridan past bo‘lganda; b) kelib tushgan moddiy qiymatliklarning haqiqiy tannarxi hisob baholaridan yuqori bo‘lganda. 2. Ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlaridan olingan materiallar bo‘yicha farqlar summasi 3. Materiallar qiymatidagi farqlar (hisoblangan ulushda) tegishli hisobvaraqlarga hisobdan chiqarilishi 4. Ajratilgan bo‘linmalarga berilgan materiallar bo‘yicha materiallar qiymatidagi farqning hisobdan chiqarilishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 1510 1610 1610 1510 1610 4110, 4120 Xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar 4110 1610 1610 Asosiy ishlab chiqarish (2000) 117. Asosiy faoliyat turi hisoblangan mahsulot (ish, xizmat)lar, asosiy ishlab chiqarish xarajatlari to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” hisobvarag‘ida amalga oshiriladi. 118. Tashkilotning xarajatlari ularning to‘langan paytidan (oldindan to‘lash (ijara, abonent to‘lovi va boshqalar) yoki keyinchalik to‘lash (hisobdor summasining ortiqcha xarajatlari uchun to‘lovlar va boshqalar)) qat’i nazar qaysi davrga taalluqli bo‘lsa, o‘sha hisobot davrida mahsulot (ish, xizmat)lar tannarxiga kiritiladi. 119. 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” hisobvarag‘ining debeti bo‘yicha mahsulot ishlab chiqarish, ishlar bajarish va xizmatlar ko‘rsatish bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan xarajatlar, shuningdek, yordamchi ishlab chiqarish xarajatlari, asosiy ishlab chiqarishni boshqarish va xizmat ko‘rsatish bilan bilvosita bog‘liq bo‘lgan xarajatlar hamda yaroqsiz mahsulot hisobiga yo‘qotishlar aks ettiriladi. Mahsulot ishlab chiqarish, ish bajarish va xizmat ko‘rsatish bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan xarajatlar ishlab chiqarish zaxiralari, ish haqi to‘lash bo‘yicha xodimlar bilan hisob-kitoblar va boshqalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning kreditidan 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” hisobvarag‘i debetiga hisobdan chiqariladi. Yordamchi ishlab chiqarish xarajatlari 2310 “Yordamchi ishlab chiqarish” hisobvarag‘ining kreditidan 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” hisobvarag‘i debetiga hisobdan chiqariladi. Asosiy ishlab chiqarishni boshqarish va xizmat ko‘rsatish bilan bilvosita bog‘liq bo‘lgan xarajatlar 2510 “Umumiy ishlab chiqarish xarajatlari” hisobvarag‘i kreditidan 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” hisobvarag‘i debetiga hisobdan chiqariladi. Yaroqsiz mahsulot hisobiga yo‘qotishlar 2610 “Ishlab chiqarishdagi yaroqsiz mahsulotlar” hisobvarag‘idan 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” hisobvarag‘iga hisobdan chiqariladi. 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” hisobvarag‘ining kreditida tugallangan mahsulot ishlab chiqarish, ish va xizmatlarni bajarishning haqiqiy tannarxi summalari aks ettiriladi. Ushbu summalar 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” hisobvarag‘idan 2810 “Ombordagi tayyor mahsulotlar”, 9110 “Sotilgan tayyor mahsulotlarning tannarxi”, 9130 “Bajarilgan ish va ko‘rsatilgan xizmatlarning tannarxi” hisobvaraqlarining debetiga hisobdan chiqarilishi mumkin. 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” hisobvarag‘i bo‘yicha oy oxiridagi saldo tugallanmagan ishlab chiqarishning tannarxini ko‘rsatadi. Analitik hisob xarajatlarning turlari va chiqarilayotgan mahsulotlarning turlari bo‘yicha yuritiladi. Xarajatlarning yuzaga kelish joylari va boshqa belgilari bo‘yicha guruhlanishi, shuningdek, kalkulyatsion hisob alohida hisobvaraqlar tizimida amalga oshiriladi. Ushbu hisobvaraqlarning tarkibi va foydalanish uslubiyati tashkilot tomonidan har bir ishlab chiqarish faoliyatining o‘ziga xosliklari, tuzilishi, boshqarishni tashkil etish xususiyatlariga qarab belgilanadi. Agar xarajatlarning vujudga kelish joyi va boshqa belgilari bo‘yicha guruhlanishi hamda kalkulyatsion hisob alohida hisobvaraqlar tizimida hisobga olinmasa, 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” hisobvarag‘ining analitik hisobi tashkilotning alohida bo‘linmalari bo‘yicha yuritiladi. 120. Asosiy ishlab chiqarishni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (2000) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Bevosita mahsulot ishlab chiqarish (ish bajarish, xizmat ko‘rsatish)da qatnashadigan asosiy vositalarning eskirishi 2. Mahsulot ishlab chiqarish, ish bajarish va xizmat ko‘rsatishga taalluqli bo‘lgan nomoddiy aktivlarning amortizatsiyasi 3. Bevosita material xarajatlarining mahsulot ishlab chiqarish, ish bajarish va xizmat ko‘rsatishga hisobdan chiqarilishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 2010 0211-0299 2010 0510-0590 2010 1010-1090 4. Chorvachilik mahsulotini olish uchun hayvonlarni so‘yish (hayvonlar qiymati) 5. Materiallar qiymatidagi farq tegishli ulushlarda asosiy ishlab chiqarishga hisobdan chiqarilishi 6. O‘zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlarni qayta ishlash uchun asosiy ishlab chiqarish sexlariga chiqarish 7. Yordamchi sexlarning xarajatlarini asosiy ishlab chiqarishning mahsuloti va xizmatlari tannarxiga kiritish 8. Umumiy ishlab chiqarish xarajatlarining asosiy ishlab chiqarish mahsuloti va xizmatlarining tannarxiga kiritilishi 9. Yaroqsiz mahsulotlar hisobiga yo‘qotishlar asosiy ishlab chiqarish mahsuloti va xizmatlari tannarxiga kiritilishi 10. Oldin kelgusi davr xarajatlari sifatida aks ettirilgan xarajatlarning tegishli ulushi mahsulot tannarxiga olib borilishi 11. Kirim qilingan tayyor mahsulotning ombordan sexlarga qayta ishlash va boshqalar uchun qaytarilishi 12. Tovarlar qayta ishlashga berilishi 13. Ishlab chiqarish uchun bevosita sexlarga kelib tushadigan moddiy qiymatliklar va xizmatlarning olinishi 14. Qondirilmagan da’volar summasi asosiy ishlab chiqarish mahsulotlari, ish va xizmatlarining tannarxiga kiritilishi 15. Asosiy ishlab chiqarishdagi sug‘urta xarajatlari 16. Asosiy ishlab chiqarish xarajatlari bo‘yicha davlat maqsadli jamg‘armalariga ajratmalar 17. Asosiy ishlab chiqarish xodimlariga ish haqi to‘lash bo‘yicha summalar hisoblanishi 18. Hisobdor shaxslar tomonidan amalga oshirilgan asosiy ishlab chiqarish xarajatlari 19. Asosiy ishlab chiqarish tomonidan ko‘rsatilgan xizmatlar uchun qarzlar 20. Ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlarining asosiy ishlab chiqarish ehtiyojlariga qilgan xarajatlari 21. Asosiy sexlarda aniqlangan tugallanmagan ishlab chiqarishning ortiqchalari kirim qilinishi 22. Materiallarning asosiy ishlab chiqarishdan qaytarilishi; o‘zida ishlab chiqarilgan materiallar, shuningdek, qaytariladigan chiqindilarning kirim qilinishi 23. Hayvonlarni o‘stirish va bo‘rdoqiga boqish bo‘yicha joriy xarajatlarning hayvonlar tannarxiga (o‘sish va ortgan vaznning) kiritilishi; hayvonlar naslining aks ettirilishi 24. Tugallanmagan mahsulotni qayta baholash: a) qiymatining oshirilishi; b) qiymatining kamaytirilishi. 25. O‘zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlar operatsiyalararo omborlarga kirim qilinishi (yarim tayyor mahsulot holida) 26. Asosiy ishlab chiqarishda aniqlangan to‘g‘rilanmaydigan yaroqsiz mahsulotdan yo‘qotishlar hisobdan chiqarilishi 27. Mahsulotni haqiqiy tannarx bo‘yicha ishlab chiqarish 2010 1110, 1120 2010 1610 2010 2110 2010 2310 2010 2510 2010 2610 2010 3110-3190 2010 2810 2010 2010 2910-2990 6010 2010 4860 2010 2010 6510 6520 2010 6710 2010 2010 4220-4290, 6970 6990 2010 6110, 6120 2010 9390 1010-1090 2010 1110, 1120 2010 2010 3290 2110 6230 2010 2010 2610 2010 2810 2010 28. Asosiy sexlarda bajarilgan ish yoki ko‘rsatilgan xizmatlarning sotilishi; tugallangan va buyurtmachi tomonidan qabul qilingan ishlarning bosqichlari bo‘yicha xarajatlar summasining hisobdan chiqarilishi 29. Boshqa chiqib ketgan (tekinga berish va boshqalar) mahsulot tannarxining hisobdan chiqarilishi 30. Tabiiy ofatlar, yong‘in va shu kabilar natijasida tugallanmagan ishlab chiqarishdagi yo‘qotishlarning hisobdan chiqarilishi 31. Asosiy ishlab chiqarishda aniqlangan moddiy qiymatliklarning kamomadi 9130 2010 9110 2010 9720 2010 5910 2010 O‘zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlar (2100) 121. 2110 “O‘zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlar” hisobvarag‘ida quyidagilar kabi tashkilotning o‘zida ishlab chiqarilgan (ishlab chiqarishning to‘liq siklida) yarim tayyor mahsulotlar aks ettirilishi mumkin: qora metallurgiyada qayta ishlanuvchi cho‘yan, texnik rezina sanoatida xom rezina va yelim, kimyo sanoatining azotli o‘g‘it kombinatlaridagi sulfat kislota, to‘qimachilik sanoatida yigirilgan ip, xom surp va boshqalar. 2110 “O‘zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlar” hisobvarag‘ining debetida 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda yarim tayyor mahsulotlarni ishlab chiqarish bilan bog‘liq xarajatlar aks ettiriladi. Qayta ishlashga berilgan yarim tayyor mahsulotlarning tannarxi 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” hisobvarag‘i bilan va sotilgan yarim tayyor mahsulotlarning tannarxi 9110 “Sotilgan tayyor mahsulotlarning tannarxi” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda 2110 “O‘zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlar” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. 2110 “O‘zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob yarim tayyor mahsulotlarning saqlanish joylari va alohida nomlari (turlari, navlari, miqdorlari va shu kabilar) bo‘yicha yuritiladi. 122. O‘zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (2100) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Asosiy va yordamchi ishlab chiqarishda chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlar omboriga kirim qilinishi 2. Yarim tayyor mahsulotlarning ortiqcha qismi kirim qilinishi 3. Ajratilgan bo‘linmalardan olingan yarim tayyor mahsulotlar kirim qilinishi 4. O‘zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlarni qayta baholash a) qiymatining oshirilishi; b) qiymatining kamaytirilishi. 5. O‘zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlar asosiy va yordamchi ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun berilishi 6. O‘zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlarning ishlab chiqarishdagi yaroqsiz mahsulotni tuzatishga sarflanishi hamda yarim tayyor mahsulotlarning yaroqsizligi tufayli yo‘qotishlarning aks ettirilishi 7. Sotish uchun mo‘ljallangan o‘zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlarning tayyor mahsulot sifatida aks ettirilishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 2110 2010, 2310 2110 2110 9390 6110 2110 3290 2010, 2310 6230 2110 2110 2610 2110 2810 2110 8. O‘zida ishlab chiqarilib yarim tayyor mahsulotlar sotilganda, ularning tannarxini hisobdan chiqarish 9. O‘zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlarni tekinga berilishi 10. O‘zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlarning ajratilgan bo‘linmalarga berilishi 11. Tabiiy ofatlar natijasida o‘zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlar bo‘yicha ko‘rilgan zararlarni hisobdan chiqarish 12. O‘zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlar kamomadi aniqlanishi 9110 2110 9430 2110 4110 2110 9720 2110 5910 2110 Yordamchi ishlab chiqarish (2300) 123. Tashkilotning asosiy ishlab chiqarishiga yoki asosiy faoliyatiga yordamchi va xizmat ko‘rsatuvchi hisoblangan ishlab chiqarish xarajatlari to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish 2310 “Yordamchi ishlab chiqarish” hisobvarag‘ida amalga oshiriladi. 124. Mazkur hisobvaraq quyidagilarni ta’minlaydigan ishlab chiqarish xarajatlarini hisobga olish uchun qo‘llaniladi: a) energiyaning turli xillari (elektr energiyasi, bug‘ va boshqalar) bilan xizmat ko‘rsatish; b) transport xizmatini ko‘rsatish; v) asosiy vositalarni ta’mirlash; g) asboblar, to‘rtburchak muhrlar, ehtiyot qismlar, qurilish detallari va konstruksiyalarini tayyorlash yoki qurilish materiallarini boyitish; d) tosh, shag‘al, qum va boshqa ruda bo‘lmagan materiallarni qazib olish; e) yog‘och materiallarni tayyorlash va taxta qilish; j) qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini tuzlash, quritish va konserva qilish. Bundan tashqari ushbu hisobvaraqlarda tashkilot buxgalteriya balansida turuvchi ilmiy tekshirish va tajriba konstruktorlik bo‘linmalarining xarajatlari aks ettirilishi mumkin. 125. 2310 “Yordamchi ishlab chiqarish” hisobvarag‘ining debetida mahsulot ishlab chiqarish, ishlar bajarish va xizmat ko‘rsatish bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan xarajatlar, shuningdek, yordamchi ishlab chiqarishni boshqarish va xizmat ko‘rsatish bilan bilvosita bog‘liq bo‘lgan xarajatlar va yaroqsiz mahsulot hisobiga yo‘qotishlar aks ettiriladi. Mahsulot ishlab chiqarish, ish bajarish va xizmat ko‘rsatish bilan bevosita bog‘liq xarajatlar ishlab chiqarish zaxiralari, ish haqi to‘lash bo‘yicha xodimlar bilan hisob-kitoblar, asosiy vositalarga eskirish va nomoddiy aktivlarga amortizatsiya hisoblash va boshqalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning kreditidan 2310 “Asosiy ishlab chiqarish” hisobvarag‘ining debetiga hisobdan chiqariladi. Yordamchi ishlab chiqarishni boshqarish va xizmat ko‘rsatish bilan bilvosita bog‘liq bo‘lgan xarajatlar 2510 “Umumiy ishlab chiqarish xarajatlari” hisobvarag‘idan 2310 “Yordamchi ishlab chiqarish” hisobvarag‘iga hisobdan chiqariladi. Yordamchi ishlab chiqarishga xizmat ko‘rsatish bilan bog‘liq xarajatlar ayrim hollarda bevosita 2310 “Yordamchi ishlab chiqarish” hisobvarag‘ida hisobga olinishi mumkin. Yaroqsiz mahsulot hisobiga yo‘qotishlar 2610 “Ishlab chiqarishdagi yaroqsiz mahsulotlar” hisobvarag‘idan 2310 “Yordamchi ishlab chiqarish” hisobvarag‘iga hisobdan chiqariladi. 2310 “Yordamchi ishlab chiqarish” hisobvarag‘ining kreditida ishlab chiqarish tugallangan mahsulotlar, bajarilgan ish va ko‘rsatilgan xizmatlar haqiqiy tannarxining summalari aks ettiriladi. Ushbu summalar 2310 “Yordamchi ishlab chiqarish” hisobvarag‘ining kreditidan 2010 “Asosiy ishlab chiqarish”, 2510 “Umumiy ishlab chiqarish xarajatlari”, 2810 “Ombordagi tayyor mahsulotlar”, 9130 “Bajarilgan ish va ko‘rsatilgan xizmatlarning tannarxi”, 9420 “Ma’muriy xarajatlar” hisobvaraqlariga va boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda hisobdan chiqariladi. 2310 “Yordamchi ishlab chiqarish” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob xarajat elementlari va moddalari hamda mahsulot turlari bo‘yicha yuritiladi. 2310 “Yordamchi ishlab chiqarish” hisobvarag‘i bo‘yicha oy oxiridagi saldo tugallanmagan ishlab chiqarish qiymatini ko‘rsatadi. 126. Yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (2300) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Yordamchi ishlab chiqarish sexlarida foydalanilayotgan asosiy vositalarning eskirishi 2. Yordamchi ishlab chiqarish xarajatlariga taalluqli nomoddiy aktivlarga amortizatsiya hisoblanishi 3. Yordamchi ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun materiallar sarflanishi 4. Mahsulot olish uchun hayvonlarning so‘yilishi 5. Tugallanmagan mahsulotni qayta baholash a) qiymatining oshirilishi; b) qiymatining kamaytirilishi. 6. Materiallar qiymatidagi farqlarni hisoblangan ulushlarda yordamchi ishlab chiqarish hisobvaraqlariga hisobdan chiqarish 7. O‘zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlarning yordamchi ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun sarflanishi 8. Umumiy ishlab chiqarish xarajatlarining tegishli ulushi yordamchi ishlab chiqarish mahsulotlari, ish va xizmatlari tannarxiga kiritilishi 9. Yordamchi ishlab chiqarish mahsulotlarini tayyorlashdagi yaroqsiz mahsulotdan ko‘rilgan yo‘qotishlar ularning tannarxiga kiritilishi 10. Kelgusi davrlar xarajatlarining ulushi yordamchi ishlab chiqarish mahsulotlari, ish va xizmatlar tannarxiga kiritilishi 11. Asosiy sexlarning mahsulotlari yordamchi ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun ishlatilishi 12. Mol yetkazib beruvchilardan yordamchi ishlab chiqarishga moddiy qiymatliklar va xizmatlar (suv, bug‘, energiya va boshqalar) kelib tushishi 13. Qondirilmagan da’volar summasining yordamchi sexlarga tegishli bo‘lgan qismi ularning mahsuloti, ish va xizmatlari tannarxiga hisobdan chiqarilishi 14. Yordamchi ishlab chiqarishdagi sug‘urta xarajatlari 15. Yordamchi ishlab chiqarishga tegishli bo‘lgan yagona ijtimoiy to‘lov bo‘yicha xarajatlarning hisoblanishi 16. Yordamchi ishlab chiqarish xodimlariga ish haqi to‘lash bo‘yicha summalarning hisoblanishi 17. Yordamchi ishlab chiqarishga ko‘rsatilgan xizmatlar bo‘yicha qarzlar 18. Olingan summadan ortiqcha xarajat qilganliklari uchun hisobdor shaxslarga bo‘lgan qarzlar 19. Ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlarining yordamchi ishlab chiqarish sexlariga ko‘rsatgan xizmatlari Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 2310 0211-0299 2310 0510-0590 2310 1010-1090 2310 1110, 1120 2310 3290 2310 6230 2310 1610 2310 2110 2310 2510 2310 2610 2310 3110-3190 3210-3290 2310 2810 2310 6010, 6990 2310 4860 2310 2310 6510 6520 2310 6710 2310 6990 2310 6970 2310 6110, 6120 20. Yordamchi ishlab chiqarishdagi tugallanmagan ishlab chiqarishning ortiqchasi kirim qilinishi 21. Yordamchi ishlab chiqarish tomonidan o‘rnatiladigan asbob-uskunalarni xarid qilishda qilingan xarajatlar asbobuskunalar qiymatiga qo‘shilishi 22. Kapital qo‘yilmalarda amalga oshirilgan yordamchi sexlarning xarajatlari va xizmatlari hisobdan chiqarilishi 23. Oldin yordamchi ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun hisobdan chiqarilgan materiallarning qaytarilishi 24. Yordamchi ishlab chiqarishda ishlab chiqarilgan ehtiyot qismlarning kirim qilinishi 25. Yordamchi ishlab chiqarish xarajatlarining o‘stirishdagi va boquvdagi hayvonlar tannarxiga kiritilishi 26. Materiallarni tayyorlash va xarid qilishda yordamchi ishlab chiqarishning ko‘rsatgan xizmatlari va xarajatlari summasi 27. Yordamchi ishlab chiqarish xarajatlari va xizmatlari tashkilotning o‘zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlarning tannarxiga kiritilishi 28. Yaroqsiz mahsulotlarni tuzatish bo‘yicha yordamchi ishlab chiqarish xarajatlari 29. Yordamchi ishlab chiqarish xarajatlarining xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklarga o‘tkazilishi 30. Yordamchi ishlab chiqarish xarajatlari va xizmatlarining (mavsumiy tarmoqlarda) kelgusi davr xarajatlariga olib borilishi 31. Yordamchi ishlab chiqarishda ishlab chiqarilgan tayyor mahsulotlarning kirim qilinishi 32. Mahsulotlarni sotish va yetkazib berishda yordamchi ishlab chiqarishning ko‘rsatgan xizmatlari hisobdan chiqarilishi 33. Yordamchi ishlab chiqarishning sotilgan mahsulotlari va bajarilgan ishlari, ko‘rsatgan xizmatlarining haqiqiy tannarxini hisobdan chiqarish 34. Quyidagilarni sotish va boshqa chiqib ketishidagi yordamchi ishlab chiqarish xarajatlarining hisobdan chiqarilishi: asosiy vositalar; nomoddiy aktivlar. 35. Boshqa tashkilotlarga investitsiya tariqasida yordamchi ishlab chiqarishning mahsulotlari berilishi va xizmatlari ko‘rsatilishi 36. Ajratilgan bo‘linmalarga yordamchi ishlab chiqarishning xarajatlari hisobdan chiqarilishi yoki mahsulotlari berilishi 37. Tabiiy ofat, yong‘in va shu kabilar natijasida ko‘rilgan yordamchi sexlarning zararlari hisobdan chiqarilishi 38. Yordamchi ishlab chiqarishdagi aniqlangan moddiy qiymatliklarning kamomadi va yo‘qotishlari 39. Qaytariladigan va ko‘p marta ishlatiladigan taralar bo‘yicha xarajatlar va yo‘qotishlar 2310 9390 0710-0720 2310 0810-0890 2310 1010-1090 2310 1040 2310 1110, 1120 2310 1510 2310 2110 2310 2610 2310 2710 2310 3190-3290 2310 2810 2310 9410 2310 9110, 9130 2310 9210 9220 9110, 9130 2310 2310 2310 4110 2310 9720 2310 5910 2310 9430 2310 Umumiy ishlab chiqarish xarajatlar (2500) 127. Umumiy ishlab chiqarish xarajatlari to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish 2510 “Umumiy ishlab chiqarish xarajatlari” hisobvarag‘ida amalga oshiriladi. 128. Mazkur hisobvaraqda umumiy ishlab chiqarish xarakteriga ega bo‘lgan, shu jumladan quyidagilar bo‘yicha xarajatlar aks ettiriladi: a) mashina va uskunalarni saqlash va ulardan foydalanish bo‘yicha; b) ishlab chiqarishga taalluqli bo‘lgan asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarning amortizatsiya ajratmalari bo‘yicha; v) ishlab chiqarishga taalluqli bo‘lgan asosiy vositalarni ta’mirlash xarajatlari; g) ishlab chiqarishdagi mol-mulkning sug‘urta xarajatlari; d) ishlab chiqarish binolarini isitish, yoritish va saqlash xarajatlari; e) ishlab chiqarishda foydalaniladigan ishlab chiqarish binolari, mashina va uskunalar, boshqa ijaraga olingan vositalar uchun ijara to‘lovlari; j) ishlab chiqarishga xizmat ko‘rsatishda band bo‘lgan ishlab chiqarish xodimlarining ish haqi; z) ishlab chiqarish xususiyatiga ega bo‘lgan boshqa xarajatlar. 129. Umumiy ishlab chiqarish xarajatlari ishlab chiqarish zaxiralari, xodimlar bilan ish haqi bo‘yicha hisob-kitoblar va boshqalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda umumiy ishlab chiqarish xarajatlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning debetida aks ettiriladi. Umumiy ishlab chiqarish xarajatlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlarda hisobga olingan xarajatlar 2010 “Asosiy ishlab chiqarish”, 2310 “Yordamchi ishlab chiqarish” hisobvaraqlarining debetiga hisobdan chiqariladi. Umumiy ishlab chiqarish xarajatlarini alohida hisob obyektlari orasida taqsimlash tartibi tashkilotning hisob siyosatida belgilanadi. Umumiy ishlab chiqarish xarajatlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bo‘yicha analitik hisob tashkilotning alohida bo‘linmalari va xarajatlar moddalari bo‘yicha yuritiladi. 130. Umumiy ishlab chiqarish xarajatlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (2500) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Umumiy ishlab chiqarish ahamiyatiga ega bo‘lgan asosiy vositalarning eskirishi 2. Umumiy ishlab chiqarish ahamiyatiga ega bo‘lgan nomoddiy aktivlarning amortizatsiyasi 3. Umumiy ishlab chiqarish maqsadlariga materiallarning sarflanishi 4. Umumiy ishlab chiqarish maqsadlariga sarflangan materiallar qiymatidagi farq hisobdan chiqarilishi 5. O‘zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlar umumiy ishlab chiqarish maqsadlari uchun (sinovlar, tajribalar o‘tkazishga) berilishi 6. Yordamchi ishlab chiqarish xizmatlari umumiy ishlab chiqarish xarajatlariga hisobdan chiqarilishi 7. Kelgusi davr xarajatlari umumiy ishlab chiqarish xarajatlariga hisobdan chiqarilishi 8. O‘zida tayyorlangan mahsulotlardan umumiy ishlab chiqarish ahamiyatiga ega bo‘lgan ehtiyojlar uchun foydalanilishi 9. Ishlab chiqarishga xizmat ko‘rsatish (energiya, suv, gaz, aloqa va hokazo) bo‘yicha mol yetkazib beruvchilarning xizmatlari 10. Oldin taqdim etilgan, lekin qondirilmagan da’volar summasining umumiy ishlab chiqarish xarajatlariga hisobdan chiqarilishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 2510 0220-0299 2510 0510-0590 2510 1010-1090 2510 1610 2510 2110 2510 2310 2510 3110-3190 2510 2810 2510 6010 2510 4860 11. Umumiy ishlab chiqarish xarajatlari bilan bog‘liq sug‘urta xarajatlari 12. Umumiy ishlab chiqarishga tegishli bo‘lgan yagona ijtimoiy to‘lov bo‘yicha xarajatlar 13. Ishlab chiqarishga xizmat ko‘rsatishda band bo‘lgan xodimlarning ish haqi xarajatlarining hisoblanishi 14. Ishlab chiqarishga xizmat ko‘rsatish bo‘yicha ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlari tomonidan amalga oshirilgan xarajatlar 15. Oldin ishlab chiqarishga xizmat ko‘rsatish uchun berilgan materiallarning ortiqchasi va qaytarilishi 16. Umumiy ishlab chiqarish xarajatlarining mahsulot tannarxiga kiritilishi 17. Yordamchi sexlarga xizmat ko‘rsatish bo‘yicha xarajatlar ularning ish va xizmatlari tannarxiga kiritilishi 18. Umumiy ishlab chiqarish xarajatlarining bir qismi yaroqsiz mahsulotlarni tuzatish xarajatlarga qo‘shilishi 19. Ishlab chiqarishga xizmat ko‘rsatish xarajatlari kelgusi davr xarajatlari tarkibida aks ettirilishi 20. Umumiy ishlab chiqarish xarajatlarining (bekor turib qolishlar va boshqalar) bir qismi javobgar shaxslar zimmasiga yuklanishi 21. Umumiy ishlab chiqarish xarajatlarining bir qismi (tabiiy ofat, yong‘in va boshqalar sababli) zararlarga hisobdan chiqarilishi 2510 6510 2510 6520 2510 6710 2510 6110, 6120 1010 2510 2010 2510 2310 2510 2610 2510 3110-3190 2510 4730 2510 9430, 9720 2510 Ishlab chiqarishdagi yaroqsiz mahsulotlar (2600) 131. Ishlab chiqarishdagi yaroqsiz mahsulot hisobiga yo‘qotishlar to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish 2610 “Ishlab chiqarishdagi yaroqsiz mahsulotlar” hisobvarag‘ida amalga oshiriladi. 2610 “Ishlab chiqarishdagi yaroqsiz mahsulotlar” hisobvarag‘ining debetida aniqlangan yaroqsiz mahsulotlar bo‘yicha xarajatlar, shuningdek, kafolatli ta’mirlash xarajatlari yig‘iladi. 2600 “Ishlab chiqarishdagi yaroqsiz mahsulotlar” hisobvarag‘ining kreditida yaroqsiz mahsulotdan ko‘rilgan yo‘qotishlarning kamayishiga olib boriladigan summalar (yaroqsiz mahsulotning foydalanish mumkin bo‘lgan bahosi bo‘yicha qiymati, yaroqsiz mahsulotning aybdorlaridan ushlanadigan summalar, mol yetkazib beruvchilar tomonidan yetkazib berilgan sifatsiz materiallar va yarim tayyor mahsulotlardan foydalanish natijasida yuzaga kelgan yaroqsiz mahsulot va boshqalar uchun undiriladigan summalar), shuningdek, yaroqsiz mahsulotlardan ko‘rilgan yo‘qotish sifatida ishlab chiqarish xarajatlariga hisobdan chiqarilgan summalar aks ettiriladi. Ishlab chiqarishdagi yaroqsiz mahsulotlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bo‘yicha analitik hisob tashkilotning alohida sexlari, mahsulot turlari, xarajat moddalari va yaroqsiz mahsulotlarning vujudga kelish sabablari bo‘yicha yuritiladi. 132. Ishlab chiqarishdagi yaroqsiz mahsulotlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (2600) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Yaroqsiz mahsulotlarni tuzatish bo‘yicha materiallar sarflanishi 2. Asosiy va yordamchi ishlab chiqarishda aniqlangan tuzatib bo‘lmaydigan yaroqsiz mahsulotdan ko‘rilgan yo‘qotishlarning hisobdan chiqarilishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 2610 1010-1090 2610 2010, 2310 3. O‘zida ishlab chiqarilgan yaroqsiz yarim tayyor mahsulotlar aniqlanishi va hisobdan chiqarilishi 4. Umumiy ishlab chiqarish xarajatlarining ulushi yaroqsiz mahsulotlar tannarxiga kiritilishi 5. Xaridorga yaroqsiz mahsulot o‘rniga yuborilgan mahsulot tannarxi 6. Yaroqsiz mahsulotlarni tuzatish va kafolatlangan ta’mirlash bo‘yicha mol yetkazib beruvchilardan olingan xizmatlar 7. Ishlab chiqarishdagi yaroqsiz mahsulotga tegishli bo‘lgan yagona ijtimoiy to‘lov bo‘yicha xarajatlar 8. Yaroqsiz mahsulotlarni tuzatish bo‘yicha ish haqi summasi hisoblanishi 9. Yaroqsiz mahsulotlarning qaytarilishi va boshqalar bilan bog‘liq summalarning hisobdor shaxslar hisobidan chiqarilishi 10. Iste’molchilar tomonidan olingan yaroqsiz mahsulotlarni tuzatish bo‘yicha qilingan xarajatlari uchun ularga bo‘lgan qarz 11. Yaroqsiz mahsulotni tuzatishdan qolgan va yakuniy yaroqsiz mahsulotlarni hisobdan chiqarishdan olingan moddiy qiymatliklarning (foydalanish mumkin bo‘lgan bahosida) kirim qilinishi 12. Yaroqsiz mahsulotdan ko‘rilgan yo‘qotishlar asosiy va yordamchi ishlab chiqarishning mahsulotlari, ish va xizmatlari tannarxiga kiritilishi 13. Yaroqsiz mahsulotdan ko‘rilgan yo‘qotishlar moddiy zarar yetkazgan aybdor ishchilar hisobiga hisobdan chiqarilishi 14. Kompensatsiya qilinmaydigan o‘tgan yillarning yaroqsiz mahsulotlaridan yo‘qotishlar zararga hisobdan chiqarilishi 2610 2110 2610 2510 2610 2810 2610 6010 2610 6520 2610 6710 2610 4220-4290 6970 2610 6990 1010-1090 2610 2010, 2310 2610 4730 2610 9430 2610 Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar (2700) 133. Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklarda ishlab chiqarilgan mahsulot, bajarilgan ish va ko‘rsatilgan xizmatlar bilan bog‘liq xarajatlar to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish 2710 “Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar” hisobvarag‘ida amalga oshiriladi. Tashkilotning xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklari sifatida tashkilotning asosiy faoliyati bo‘lgan mahsulotlarni ishlab chiqarish, ishlarni bajarish va xizmatlar ko‘rsatish bilan bog‘liq bo‘lmagan ishlab chiqarish va xo‘jaliklar tushuniladi. Jumladan, mazkur hisobvaraqda tashkilotning balansida bo‘lgan sog‘liqni saqlash obyektlari, bolalar bog‘chalari, uy-joy kommunal xo‘jaligi obyektlari, sport va madaniyat, tikuvchilik va boshqa maishiy xizmat ko‘rsatish ustaxonalari, oshxona va bufetlar, ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlikka oid ajratilgan bo‘linmalarni saqlash xarajatlari aks ettiriladi. 134. 2710 “Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar” hisobvarag‘ining debetida xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklarda mahsulot ishlab chiqarish, ish bajarish va xizmatlar ko‘rsatish bilan bog‘liq xarajatlar aks ettiriladi. Bunda, xarajatlar tovar-moddiy zaxiralar, ish haqi to‘lash bo‘yicha xodimlar bilan hisob-kitoblar va boshqalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning kreditidan 2710 “Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar” hisobvarag‘ining debetiga hisobdan chiqariladi. 2710 “Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar” hisobvarag‘ining kreditida xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulot, bajarilgan ish va ko‘rsatilgan xizmatlarning haqiqiy tannarxi aks ettiriladi. Ushbu summalar 2710 “Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar” hisobvarag‘ining kreditida tovar moddiy zaxiralar va boshqalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 2710 “Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar” hisobvarag‘i bo‘yicha oy oxiridagi saldo tugallanmagan ishlab chiqarish qiymatini ko‘rsatadi. 2710 “Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar” hisobvaraqlari bo‘yicha analitik hisob har bir xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jalik va xarajat elementlari, moddalari bo‘yicha va mahsulot turlari bo‘yicha yuritiladi. 135. Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (2700) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 1. Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklarda foydalanilayotgan asosiy 2710 0210-0299 vositalarning eskirishi 2. Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklarda band bo‘lgan xodimlarga 2710 6710 ish haqi to‘lash xarajatlari 3. Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklarda foydalanilayotgan 2710 0510-0590 nomoddiy aktivlar amortizatsiyasi 4. Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar tomonidan yordamchi 2710 2310 ishlab chiqarishga ko‘rsatilgan va ularning iste’mol qilgan xizmatlari qiymati 5. Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar xarajatlarining sotish va 9410, 9420 2710 ma’muriy xarajatlarga taqsimlanishi 6. Hisobot davri oxirida xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar 9430 2710 zararlarining davr xarajatlariga hisobdan chiqarilishi 7. Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar ehtiyojlari uchun 2710 1010-1090 materiallarning sarflanishi 8. Mahsulot olish uchun hayvonlarning so‘yilishi 2710 1110, 1120 9. Tugallanmagan mahsulotni qayta baholash: a) qiymatining oshirilishi; 2710 6230 b) qiymatining kamaytirilishi. 3290 2710 10. Materiallar qiymatidagi farqlar hisoblangan ulushda xizmat 2710 1610 ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar hisobvarag‘iga hisobdan chiqarilishi 11. O‘zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlar xizmat 2710 2110 ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar ehtiyojlari uchun sarflanishi 12. Kelgusi davrlar xarajatlarining ulushi xizmat ko‘rsatuvchi 2710 3110-3190 xo‘jaliklarning mahsuloti, ish va xizmatlari tannarxiga olib borilishi 13. Asosiy sexlar mahsulotlarining bir qismi xizmat 2710 2810 ko‘rsatuvchi xo‘jaliklarning ehtiyojlari uchun ishlatilishi 14. Mol yetkazib beruvchilardan xizmat ko‘rsatuvchi 2710 6010 xo‘jaliklarga kelib tushgan moddiy qiymatliklar (suv, bug‘, energiya va boshqalar) va xizmatlar 15. Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklarda sug‘urta bo‘yicha 2710 6510 xarajatlar 16. Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar xarajatlariga tegishli 2710 6520 bo‘lgan yagona ijtimoiy to‘lov bo‘yicha xarajatlar 17. Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklarga ko‘rsatgan xizmatlari 2710 6990 uchun bo‘lgan qarzlar 18. Hisobdor shaxslarga qarzlar 2710 6970 19. Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklarga ajratilgan bo‘linmalar, 2710 6110, 6120 shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlarning ko‘rsatgan xizmatlari T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 20. Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklarda ortiqcha tugallanmagan ishlab chiqarishning kirim qilinishi 21. Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklarning kapital qo‘yilmalarni amalga oshirishdagi xarajatlari va xizmatlari hisobdan chiqarilishi 22. Oldin xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar ehtiyojlari uchun hisobdan chiqarilgan materiallarning qaytarilishi 23. Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklarning xarajatlari o‘stirishdagi va bo‘rdoqiga boqilayotgan hayvonlarning tannarxiga kiritilishi 24. Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklarning materiallarni xarid qilishda ko‘rsatgan xizmatlari va xarajatlari 25. Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklarning xarajatlari (mavsumiy tarmoqlarda) kelgusi davr xarajatlari tarkibiga kiritilishi 26. Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklardan tayyor mahsulotlar kirim qilinishi 27. Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklarning mahsulotlarni yetkazish va sotishda ko‘rsatgan xizmatlari hisobdan chiqarilishi 28. Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklarning sotgan mahsulotlari, bajargan ishlari va ko‘rsatgan xizmatlarining haqiqiy tannarxining hisobdan chiqarilishi 29. Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar tomonidan boshqa tashkilotlarga investitsiya tariqasida mahsulotlar berilishi va xizmatlar ko‘rsatilishi 30. Ajratilgan bo‘linmalarga xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklarning mahsulotlari berilishi yoki xarajatlari hisobdan chiqarilishi 31. Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklarning tabiiy ofat, yong‘in va shu kabilar natijasida ko‘rgan zararlari hisobdan chiqarilishi 2710 9390 0810-0890 2710 1010-1090 2710 1110, 1120 2710 1510 2710 3110-3190 2710 2810 2710 9410 2710 9110, 9130 2710 9110, 9130 2710 4110 2710 9430, 9720 2710 Tayyor mahsulotlar (2800) 136. Tayyor mahsulotlarning mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 2810 “Ombordagi tayyor mahsulotlar”; 2820 “Ko‘rgazmadagi tayyor mahsulotlar”; 2830 “Vositachilik shartnomasi bo‘yicha berilgan tayyor mahsulotlar”. 137. Chetga ko‘rsatilgan xizmatlar va bajarilgan ishlarning qiymati tayyor mahsulotlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarda (2800) aks ettirilmaydi. Ular bo‘yicha haqiqiy xarajatlar xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlardan 9130 “Bajarilgan ish va ko‘rsatilgan xizmatlar tannarxi” hisobvarag‘iga hisobdan chiqariladi. Buyurtmachilarga joyida topshiriladigan va qabul qilish dalolatnomasi bilan rasmiylashtirilmagan mahsulotlar tugallanmagan ishlab chiqarish tarkibida qoladi. 138. 2810 “Ombordagi tayyor mahsulotlar” hisobvarag‘ida tayyor mahsulotlar haqiqiy ishlab chiqarish tannarxi bo‘yicha hisobga olinadi. Qishloq xo‘jaligi tashkilotlari o‘simlikchilik mahsulotlari, chorvachilik va qayta ishlangan mahsulotlarining harakatini biznes-rejadan kelib chiqib, yil davomida prognoz tannarxi bo‘yicha hisobga oladi. Yil oxirida tayyor mahsulotning haqiqiy va prognoz tannarxi o‘rtasida aniqlangan farq mahsulotlar hisobvarag‘iga hisobot yili oxiridagi keltirilgan mahsulotlarning qoldig‘iga taalluqli bo‘lgan ulushlarda o‘tkaziladi. Mazkur hisobvaraqda realizatsiya qilishga mo‘ljallangan qurilish obyektlarining tannarxi ham hisobga olinadi. Sotish uchun tayyorlangan (olingan) tayyor mahsulotlar, shu jumladan, qisman tashkilotning o‘z ehtiyojlari uchun mo‘ljallangan mahsulotlarning kirim qilinishi 2810 “Ombordagi tayyor mahsulot” hisobvarag‘ining debetida xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Xaridorlar (buyurtmachilar)ga jo‘natilgan tayyor mahsulotlar va ular uchun ushbu xaridor (buyurtmachi)lar tomonidan hisob-kitob hujjatlarining taqdim etilishi tayyor mahsulotlarning sotilishi tartibida 2810 “Ombordagi tayyor mahsulotlar” hisobvarag‘ining kreditidan 9110 “Sotilgan tayyor mahsulotlarning tannarxi” hisobvarag‘ining debetiga hisobdan chiqariladi. 2810 “Ombordagi tayyor mahsulotlar” hisobvarag‘ida tayyor mahsulotlarni analitik hisobda haqiqiy ishlab chiqarish tannarxi bo‘yicha hisobga olishda, mahsulotning haqiqiy ishlab chiqarish tannarxining uning hisob bahosi bo‘yicha qiymatidan farqini ko‘rsatgan holda ularni hisob bahosida (reja tannarxi, sotish bahosi va boshqalar) aks ettirish mumkin. Bunday farqlar tayyor mahsulotlarning bir xilda guruhlari bo‘yicha haqiqiy ishlab chiqarish tannarxining shakllantiriladigan hisob bahosi qiymatidan farqi darajasidan kelib chiqqan holda hisobga olinadi. Tayyor mahsulotlarni 2810 “Ombordagi tayyor mahsulotlar” hisobvarag‘idan hisobdan chiqarishda haqiqiy ishlab chiqarish tannarxining analitik hisobda qabul qilingan bahosi bo‘yicha qiymatidan farq summasi hisobot davri boshiga tayyor mahsulotlar qoldig‘idagi farqlar va hisobot oyi mobaynida omborga kelib tushgan tayyor mahsulotlar bo‘yicha farqlarning bu mahsulotlarning hisob bahosidagi qiymatiga nisbati sifatida aniqlanadigan foizlar bo‘yicha aniqlanadi. Sotilgan mahsulotga to‘g‘ri keladigan tayyor mahsulot haqiqiy ishlab chiqarish tannarxining uning hisob bahosi bo‘yicha qiymatidan farq summasi 2810 “Ombordagi tayyor mahsulotlar” hisobvarag‘ining kreditida va ular ortiqcha xarajat yoki tejalganlikni ko‘rsatishidan kelib chiqqan holda qo‘shimcha yozuv orqali tegishli hisobvaraqlarining debetida aks ettiriladi. 139. 2820 “Ko‘rgazmadagi tayyor mahsulotlar” hisobvarag‘ida ko‘rgazma, yarmarka, reklama va ko‘rsatish uchun mo‘ljallangan tayyor mahsulotlar haqiqiy ishlab chiqarish tannarxi bo‘yicha hisobga olinadi. Bunda, 2820 “Ko‘rgazmadagi tayyor mahsulotlar” hisobvarag‘ining debeti va 2810 “Ombordagi tayyor mahsulotlar” hisobvarag‘ining krediti bo‘yicha yozuvlar amalga oshiriladi. Tayyor mahsulotlar uchun javobgarlik vaqtincha bir moddiy javobgar shaxsdan boshqasiga o‘tadi. Agar ko‘rgazmaga, yarmarkaga va boshqalarga qo‘yilgan tayyor mahsulotlar sotilsa, 2810 “Ombordagi tayyor mahsulot” hisobvarag‘idagi kabi buxgalteriya yozuvlari amalga oshiriladi. 140. 2830 “Vositachilik shartnomasi bo‘yicha berilgan tayyor mahsulotlar” hisobvarag‘ida vositachilik shartnomalari bo‘yicha jo‘natilgan tayyor mahsulotlar aks ettiriladi. Boshqa tashkilotlarga vositachilik shartlari asosida sotish uchun berilgan tayyor mahsulotlar 2810 “Ombordagi tayyor mahsulotlar” hisobvarag‘idan 2830 “Vositachilik shartnomasi bo‘yicha berilgan tayyor mahsulotlar” hisobvarag‘ining debetiga hisobdan chiqariladi. Vositachilik shartlari asosida berilgan tayyor mahsulotlarni sotishda 2810 “Ombordagi tayyor mahsulotlar” hisobvarag‘i kabi buxgalteriya yozuvlari amalga oshiriladi. 2810 “Ombordagi tayyor mahsulotlar”, 2820 “Ko‘rgazmadagi tayyor mahsulotlar”, 2830 “Vositachilik shartnomasi bo‘yicha berilgan tayyor mahsulotlar” hisobvaraqlari bo‘yicha analitik hisob javobgar shaxslar bo‘yicha, tayyor mahsulotlarning turlari (sortlar, partiyalar, kiplar) bo‘yicha va ularni saqlash joylari bo‘yicha yuritiladi. 141. Tayyor mahsulotlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (2800) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 1. Asosiy, yordamchi sexlardan, xizmat ko‘rsatuvchi 2810 2010, 2310, xo‘jaliklardan tayyor mahsulotlarning kirim qilinishi 2710 2. Tayyor mahsulotlarni hisobning yarim tayyor usulida kirim 2810 2110 qilishi 3. Tayyor mahsulotlarning ko‘rgazmadan omborga kirim 2810 2820 qilinishi T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 4. Tayyor mahsulotni qayta baholash: a) qiymatining oshirilishi; b) qiymatining kamaytirilishi. 5. Inventarizatsiya natijasida aniqlangan ortiqcha tayyor mahsulotlar 6. Ichki ehtiyojlar uchun tayyor mahsulotlarning ishlatilishi, tayyor mahsulotlarning sexlarga qayta ishlovga berilishi va boshqalar uchun qaytarilishi 7. Ombordagi tayyor mahsulotlar yaroqsiz mahsulotlarni tuzatish uchun berilishi 8. Inventarizatsiya natijasida aniqlangan kamomad, agar aybdor shaxs aniqlanmagan bo‘lsa 9. Kelgusi davr xarajatlari tarkibida yuritiladigan xarajatlarga tayyor mahsulotlarning ishlatilishi 10. Tayyor mahsulotlarning ko‘rgazmaga berilishi 11. Sotilgan tayyor mahsulotning tannarxini hisobdan chiqarish 12. Moliyaviy investitsiyalar (shu jumladan, qimmatli qog‘ozlar) hisobiga tayyor mahsulotlarning berilishi 13. Inventarizatsiya natijasida moddiy javobgar shaxsning aybi bo‘yicha kamomadning aniqlanishi 14. Ajratilgan bo‘linmalardan tayyor mahsulotlarning kelib tushishi 15. Tayyor mahsulotlarning ajratilgan bo‘linmalarga berilishi 16. Tayyor mahsulotlarning tekinga berilishi 2810 3190 2810 6230 2810 9390 2010, 2310, 2510, 2710 9410-9430 2610 2810 5910 2810 3190 2810 2820 9110 0600, 5800 9110 4730 2810 2810-2830 9010 2810 2810 2810 6110 4110 9430 2810-2830 2810 2810 Tovarlar (2900) 142. Sotishga mo‘ljallangan tovar va prokat buyumlari sifatida xarid qilingan tovar-moddiy zaxiralarning mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 2910 “Ombordagi tovarlar”; 2920 “Chakana savdodagi tovarlar”; 2930 “Ko‘rgazmadagi tovarlar”; 2940 “Prokatdagi buyumlar”; 2950 “Tovarlar bilan band va bo‘sh taralar”; 2960 “Vositachilik shartnomasi bo‘yicha berilgan tovarlar”; 2970 “Yo‘ldagi tovarlar”; 2980 “Savdo ustamasi”; 2990 “Boshqa tovarlar”. 143. Sanoat va boshqa ishlab chiqarish tashkilotlarida tovarlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar buyumlar, materiallar hamda oziq-ovqat mahsulotlari sotish uchun maxsus xarid qilingan hollarda qo‘llaniladi. 144. Ta’minot, tayyorlov, savdo tashkilotlarida tovarlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarda ishlab chiqarish yoki xo‘jalik ehtiyojlari uchun xizmat qiladigan inventarlar hamda asosiy vositalar yoki materiallarni hisobga oluvchi tegishli hisobvaraqlarda hisobga olinadiganlardan tashqari sotib olingan va o‘zida ishlab chiqarilgan taralar hisobga olinadi. 145. 2910 “Ombordagi tovarlar” hisobvarag‘ida ulgurji va taqsimot bazalarida, omborlarda, umumiy ovqatlanish tashkilotlarining saqlash joylarida, sabzavotni saqlash joylarida va boshqalarda saqlanayotgan mavjud tovar zaxiralarining mavjudligi va harakati xarid qilish qiymatida hisobga olinadi. Omborga kelib tushgan tovarlar va taralarning kirim qilinishi 2910 “Ombordagi tovarlar” hisobvarag‘ining debetida tovarlarni xarid qilish bilan bog‘liq xarajatlar bilan birgalikda aks ettiriladi. Tovarlar va taralarning kelib tushishini materiallar bilan bog‘liq operatsiyalarni hisobga olish tartibi bir xil tartibda 1510 “Materiallarni tayyorlash va xarid qilish” hisobvarag‘idan foydalanilgan holda hisobda aks ettirish mumkin. Xaridorlar (buyurtmachilar)ga sotilgan tovarlar va ular uchun ushbu xaridor (buyurtmachi)larga hisob-kitob hujjatlarining taqdim etilishi yoki xaridor (buyurtmachi)lar tomonidan pul mablag‘larining to‘lanishi 2910 “Ombordagi tovarlar” hisobvarag‘idan 9120 “Sotilgan tovarlarning tannarxi” hisobvarag‘ining debetiga sotish tartibida hisobdan chiqariladi. 146. 2920 “Chakana savdodagi tovarlar” hisobvarag‘ida chakana savdo tashkilotlari (magazinlar, palatkalar, kiosklar va boshqalar) va umumiy ovqatlanish tashkilotlarining bufetlaridagi tovarlarning mavjudligi va harakati hisobga olinadi. Chakana savdo tashkilotlari va umumiy ovqatlanish tashkilotlarining bufetlaridagi shisha taralar (shishalar, bankalar va boshqalar)ning mavjudligi va harakati ham ushbu hisobvaraqda hisobga olinadi. Chakana savdodagi tovarlarning sotilishida ham 2910 “Ombordagi tovarlar” hisobvarag‘idagi kabi buxgalteriya yozuvlari amalga oshiriladi. 147. 2930 “Ko‘rgazmadagi tovarlar” hisobvarag‘ida ko‘rgazmalar, yarmarkalar, reklama va ko‘rsatish uchun mo‘ljallangan tovarlar hisobga olinadi. Bunda 2930 “Ko‘rgazmadagi tovarlar” hisobvarag‘ining debeti va 2910 “Ombordagi tovarlar” yoki 2920 “Chakana savdodagi tovarlar” hisobvaraqlarining krediti bo‘yicha yozuvlar amalga oshiriladi. Tovarlar uchun javobgarlik vaqtincha bir moddiy javobgar shaxsdan boshqasiga o‘tadi. Agar ko‘rgazmaga, yarmarkaga va boshqalarga qo‘yilgan tovarlar sotilsa, buxgalteriya yozuvlari 2910 “Ombordagi tovarlar” hisobvarag‘idagi kabi amalga oshiriladi. 148. 2940 “Prokatdagi buyumlar” hisobvarag‘ida prokatga (ijaraga) berish uchun mo‘ljallangan buyumlarning mavjudligi va harakati hisobga olinadi. 149. 2950 “Tovarlar bilan band va bo‘sh taralar” hisobvarag‘ida tovarlar bilan band va bo‘sh turgan taralarning (chakana savdo tashkilotlaridagi va umumiy ovqatlanish tashkilotlarining bufetlaridagi shisha taralardan tashqari) mavjudligi va harakati hisobga olinadi. Savdo tashkilotlari tovarlar bilan band va bo‘sh bo‘lgan taralarning harakatini ularning tarkibi va bahosidan kelib chiqqan holda taralar guruhi bahosi uchun o‘rnatiladigan o‘rtacha hisob bahosi bo‘yicha hisobga olishlari mumkin. Bunda, taralarni xarid qilish bahosi bilan o‘rtacha hisob baholari orasidagi farq 9390 “Boshqa operatsion daromadlar” hisobvarag‘ida yoki 9490 “Boshqa operatsion xarajatlar” hisobvarag‘ida olib boriladi. 150. 2960 “Vositachilik shartnomasi bo‘yicha berilgan tovarlar” hisobvarag‘ida boshqa tashkilotlarga vositachilik shartnomasi bo‘yicha berilgan tovarlar hisobga olinadi. 151. 2970 “Yo‘ldagi tovarlar” hisobvarag‘ida hisobot davri oxirida yo‘lda qolgan (omborga kelib tushmagan) tovarlar hisobga olinadi. 152. Agar chakana savdo va umumiy ovqatlanish tashkilotlarida tovarlar buxgalteriya hisobida sotish bahosida yuritilsa, tovarlarning savdo ustama (chegirma)lari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni umumlashtirish 2980 “Savdo ustamasi” hisobvarag‘ida amalga oshiriladi. Umumiy ovqatlanish tashkilotlarida ushbu hisobvaraqda omborxonalar, bufetlar va oshxonalardagi mavjud oziq-ovqat mahsulotlari va tovarlarning savdo ustamalari, shuningdek, oshxona va bufet mahsulotlariga sotish bahosida ularning qiymatiga qo‘yiladigan ustama summalari hisobga olinadi. 2980 “Savdo ustamasi” hisobvarag‘i tovarlar kirim qilinganda savdo ustamasi summasiga kreditlanib, sotilgan yoki tabiiy yo‘qolish, yaroqsiz, buzilgan, kamomad va boshqalarda natijasida hisobdan chiqarilgan tovarlar bo‘yicha savdo ustamasi summasiga debetlanadi. Savdo ustamasining sotilgan tovarlarga to‘g‘ri keladigan qismi 2980 “Savdo ustamasi” hisobvarag‘ining debetida va 9120 “Sotilgan tovarlarning tannarxi” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. Savdo ustamasi summasining sotilmay qolgan tovarlar qoldig‘iga to‘g‘ri keladigan qismi inventarizatsiya dalolatnomasi asosida o‘rnatilgan me’yorlarga muvofiq sotilmay qolgan tovarlarga tegishli ustamani hisoblash orqali aniqlashtiriladi. Chakana savdo tashkilotlarida sotilmagan tovarlar qoldig‘iga to‘g‘ri keladigan savdo ustamasi summasi oy boshida tovarlar qoldig‘iga to‘g‘ri keladigan savdo ustamasi summasi va 2980 “Savdo ustamasi” hisobvarag‘i debeti bo‘yicha aylanma summasiga (boshqa hisobdan chiqarishlarga) kamaytirilgan 2980 “Savdo ustamasi” hisobvarag‘i krediti bo‘yicha aylanmani bir oyda sotilgan tovarlar summasi (hisob baholari bo‘yicha) va oy oxiridagi tovarlar qoldig‘iga (hisob baholari bo‘yicha) nisbatidan kelib chiqqan holda hisoblangan foiz bo‘yicha aniqlanishi mumkin. 153. 2990 “Boshqa tovarlar” hisobvarag‘ida 2910 — 2950 hisobvaraqlarida aks ettirilmaydigan boshqa tovarlar hisobga olinadi. Tovarlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar (2900) bo‘yicha analitik hisob moddiy javobgar shaxslar, tovarlarning nomlari (navi, guruhlari, toylar) va tovarlarning saqlanish joylari bo‘yicha yuritiladi. 154. Tovarlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (2900) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Tovarlarni hisobdor summa hisobidan sotib olish 2. Mol yetkazib beruvchilardan tovarlar olinishi 3. Ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlaridan tovarlar va prokat buyumlarining kelib tushishi 4. Ustav kapitaliga ulush sifatida kelib tushgan tovarlarning kirim qilinishi 5. Tovarlarni qayta baholash: a) qiymatining oshirilishi; b) qiymatining kamaytirilishi. 6. Tekinga olingan tovarlarni kirim qilish 7. Inventarizatsiya natijasida aniqlangan ortiqcha tovarlar va taralar 8. Ilgari tovar sifatida kirim qilingan moddiy qiymatliklarni materiallar tarkibiga kiritish yoki tovarlarni o‘z ehtiyojlari uchun olingan materiallar sifatida kirim qilish 9. Yaroqsiz holga kelgan prokat buyumlarini hisobdan chiqarish 10. Tovarlarning qayta ishlashga berilishi 11. Inventarizatsiya natijasida aniqlangan kamomad, agar aybdor shaxs aniqlanmagan bo‘lsa 12. Moliyaviy investitsiyalar hisobiga (shu jumladan, qimmatli qog‘ozlar uchun to‘lov hisobiga) tovarlarning berilishi 13. Sotilgan tovarlarning tannarxini hisobdan chiqarish 14. Inventarizatsiya natijasida moddiy javobgar shaxs aybi bilan aniqlangan kamomad 15. Ajratilgan bo‘linmalarga tovarlarning berilishi 16. Tovarlarga savdo ustamasi 17. Sotilgan savdo ustamasining hisobdan chiqarilishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 2910-2990 6970 2910-2990 6010, 7010 2910-2990 6110, 6120, 7110, 7120 2910-2990 4610 2910-2990 3190 2910-2990 2910-2990 6230 2910-2990 8530 9390 1010 2910-2990 9430 2940 2010 5910 2910-2990 2910-2990 9120 2910-2990 9120 4730 2910-2990 2910-2990 4110 2920 2980 2910 2980 9120 Kelgusi davr xarajatlari — joriy qismi (3100) 155. Hisobot davrida amalga oshirilgan, ammo joriy qismi bo‘yicha kelgusi hisobot davrlariga taalluqli bo‘lgan xarajatlar to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 3110 “Oldindan to‘langan operativ ijara haqi”; 3120 “Oldindan to‘langan xizmat haqi”; 3190 “Boshqa kelgusi davr xarajatlari”. 156. Mazkur hisobvaraqlarda quyidagilar bilan bog‘liq bo‘lgan xarajatlar aks ettirilishi mumkin: a) matbuotning davriy nashrlariga yillik obunaning jami summasini oldindan to‘lash; b) mulkning yillik sug‘urtasini oldindan to‘lash; v) kelgusi davrlar uchun operativ ijara to‘lovi badallari hamda kelgusida xarajatlarga kiritilishi mumkin bo‘lgan boshqa xarajatlar. 157. Kelgusi davr xarajatlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlarda (3100) hisobga olingan xarajatlar xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning debetiga hisobdan chiqariladi. Kelgusi davr xarajatlarini joriy xarajatlarga hisobdan chiqarish o‘rnatilgan muddat davomida yoki ishlab chiqarilgan mahsulot hajmi yoxud miqdoriga mutanosib ravishda amalga oshiriladi. 158. 3110 “Oldindan to‘langan operativ ijara haqi” hisobvarag‘ida joriy hisobot davrida to‘langan, ammo kelgusi hisobot davriga tegishli operativ ijara haqi hisobga olinadi. 159. 3120 “Oldindan to‘langan xizmat haqi” hisobvarag‘ida ushbu hisobot davrida oldindan haqi to‘langan, ammo kelgusi hisobot davrlariga taalluqli bo‘lgan xizmatlar hisobga olinadi. Ushbu hisobvaraqda obuna bo‘yicha xarajatlar va boshqalarni aks ettirish mumkin. 160. 3190 “Boshqa kelgusi davr xarajatlari” hisobvarag‘ida 3110 “Oldindan to‘langan operativ ijara haqi” va 3120 “Oldindan to‘langan xizmat haqi” hisobvaraqlarida hisobga olinmagan boshqa oldindan to‘langan xarajatlar hisobga olinadi. Kelgusi davr xarajatlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlar (3100) bo‘yicha analitik hisob hisobvaraqlar, xarajat moddalari va obyektlari (yo‘nalishlari) bo‘yicha yuritiladi. 161. Kelgusi davr xarajatlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (3100) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Kelgusi davr xarajatlarida hisobga olinadigan ishlarni amalga oshirish uchun materiallar, tayyor mahsulotlar chiqarildi 2. Kelgusi davr xarajatlariga tegishli bo‘lgan ishlarni amalga oshirishda yordamchi ishlab chiqarishning ko‘rsatgan xizmatlari 3. Kelgusi davrlar xarajatlariga taalluqli bo‘lgan umumiy ishlab chiqarish xarajatlari ulushi hisobdan chiqarildi 4. Kelgusi yilga obuna bo‘yicha xarajatlar amalga oshirildi 5. Kelgusi davr xarajatlariga tegishli bo‘lgan moddiy qiymatliklar yoki ishlar uchun mol yetkazib beruvchilarga va pudratchilarga bo‘lgan qarzlar 6. Kelgusi davr xarajatlari tarkibida hisobga olinadigan boshqa to‘lanadigan hisobvaraqlar 7. Kelgusi davr xarajatlarining ulushi navbatdagi hisobot davri kelganda tegishli xarajatlar hisobvaraqlariga o‘tkazildi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 3190 1010-1090, 2810 3190 2310 3190 2510 3120 3190 5110 6010, 7010 3190 Majburiyatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar 3110-3190 Xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar Kechiktirilgan xarajatlar — joriy qismi (3200) 162. Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i va kechiktirilgan xarajatlarning joriy qismi bo‘yicha axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 3210 “Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i”; 3220 “Diskont (chegirma)lar bo‘yicha kechiktirilgan xarajatlar”; 3290 “Boshqa kechiktirilgan xarajatlar”. 163. 3210 “Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i” hisobvarag‘ida vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘ining joriy qismi hisobga olinadi. Vaqtinchalik farqlarga tegishli soliqlarning hisoblanishi umumiy summada 6410 “Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarz (turlari bo‘yicha)” hisobvarag‘ining kreditida va joriy qismi 3210 “Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i” hisobvarag‘ining debetida aks ettiriladi. Kechiktirilgan soliqlarning tegishli qismini uzoq muddatli qismdan joriy qismga o‘tkazish 3210 “Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i” hisobvarag‘ining debeti va 0950 “Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. Soliqni kechiktirilgan xarajatlarning tegishli summasiga kamaytirish yuz beradigan davr kelganda soliq summasi 6410 “Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarz (turlari bo‘yicha)” hisobvarag‘ining debetida va 3210 “Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. Shunga ko‘ra, 3210 “Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i” hisobvarag‘ining debetidagi saldo joriy hisobot davrida budjetga to‘lanadigan umumiy soliq summasining kamaytirishi lozim bo‘lgan soliq summasining joriy qismini ko‘rsatadi. 164. 3220 “Diskont (chegirma)lar bo‘yicha kechiktirilgan xarajatlar” hisobvarag‘i obligatsiyalarga diskont (chegirma)lar bo‘yicha obligatsiyalarni so‘ndirish muddati davomida xarajatlarga taqsimlanib boriladigan tashkilotning uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlarining joriy qismini aks ettiradi. Ushbu hisobvaraq faqat obligatsiyalarni sotuvchi (emitent)lar tomonidan qo‘llaniladi. Obligatsiyalarni chegirma bilan sotish 3220 “Diskont (chegirma)lar bo‘yicha kechiktirilgan xarajatlar” yoki 0960 “Diskont (chegirma)lar bo‘yicha uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar” hisobvaraqlari diskont (chegirma)lar summasi va olingan summaga pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar debetida va 6830 “To‘lanadigan obligatsiyalar” yoki 7830 “To‘lanadigan uzoq muddatli obligatsiyalar” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. Obligatsiyalar bo‘yicha joriy diskont (chegirma)lar hisoblanganda 9610 “Foizlar ko‘rinishidagi xarajatlar” hisobvarag‘i debetlanadi va 3220 “Diskont (chegirma)lar bo‘yicha kechiktirilgan xarajatlar” hisobvarag‘i kreditlanadi. 165. Boshqa kechiktirilgan xarajatlarning joriy qismiga, uzoq muddatli qismi 0990 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar” hisobvarag‘ida hisobga olinadigan va kelgusi davr xarajatlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlarda (3100) hisobga olish nazarda tutilmagan xarajatlar kiradi. Masalan, sanoatning mavsumiy tarmoqlarida ishlab chiqarishga tayyorgarlik, yerning rekultivatsiyasi va boshqalar bilan bog‘liq xarajatlar. boshqa kechiktirilgan xarajatlar 3290 “Boshqa kechiktirilgan xarajatlar” hisobvarag‘ining debetida 0990 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda hisobga olinadi. Bu xarajatlarni joriy xarajatlarga o‘tkazish vaqti kelganida ular 3290 “Boshqa kechiktirilgan xarajatlar” hisobvarag‘ining kreditidan ushbu xarajatlarni hisobga oluvchi tegishli hisobvaraqlarining debetiga o‘tkaziladi. 3210 “Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i”, 3220 “Diskont (chegirma)lar bo‘yicha kechiktirilgan xarajatlar”, 3290 “Boshqa kechiktirilgan xarajatlar” hisobvaraqlari bo‘yicha analitik hisob kechiktirilgan xarajatlarning har bir turi, har bir davri va hisobdan chiqarish muddatlari bo‘yicha yuritiladi. 166. Kechiktirilgan xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (3200) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Vaqtinchalik farqlarga tegishli bo‘lgan xarajatlar bo‘yicha hisoblangan soliqlarning joriy qismi 2. Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan soliqni uzoq muddatli qismidan joriy qismiga o‘tkazish 3. O‘tgan hisobot davrida hisoblangan kechiktirilgan soliqning tegishli summasiga joriy hisobot davrida budjetga to‘lanadigan soliqlarning kamaytirilishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 3210 6410 3210 0950 6410 3210 4. Obligatsiyalarni chegirma bilan sotish 5. Diskont bo‘yicha kechiktirilgan xarajatlarni uzoq muddatli qismidan joriy qismiga o‘tkazish 6. Joriy obligatsiya chegirmasini hisobdan chiqarish 7. Boshqa kechiktirilgan xarajatlarning joriy qismi hisoblanishi 3220 3220 7830, 6830 0960 9610 3290 3220 Majburiyatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar 0990 8. Boshqa kechiktirilgan xarajatlarni uzoq muddatli 3290 qismidan joriy qismiga o‘tkazish 9. Kechiktirilgan xarajatlarning tegishli qismi joriy xarajatlar Xarajatlarni tarkibiga kiritilishi hisobga oluvchi hisobvaraqlar 3290 Olinadigan joriy to‘lovlar (4000) 170. Xaridorlar va buyurtmachilar bilan tovarlar, tayyor mahsulotlar, bajarilgan ishlar, ko‘rsatilgan xizmatlar uchun joriy debitorlik qarzlari bo‘yicha hisob-kitoblar to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan to‘lovlar”; 4020 “Olingan veksellar”. 171. 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan to‘lovlar” hisobvarag‘ida sotilgan mahsulot (tovar)lar, bajarilgan ishlar va ko‘rsatilgan xizmatlar uchun xaridorlar va buyurtmachilarga taqdim etilgan hisob-kitob hujjatlari bo‘yicha debitorlik qarzlari hisobga olinadi. 172. 4020 “Olingan veksellar” hisobvarag‘ida olingan veksellar bilan ta’minlangan xaridorlar va buyurtmachilar bilan hisob-kitoblar bo‘yicha debitorlik qarzi hisobga olinadi. Muddatida to‘lanmagan veksellar bo‘yicha da’vo bildirilganda, veksellar qiymati 4020 “Olingan veksellar” hisobvarag‘ining kreditidan 4860 “Da’volar bo‘yicha olinadigan hisobvaraqlar” hisobvarag‘ining debetiga hisobdan chiqariladi. 173. Olinadigan hisobvaraqlar (4000) asosiy (operatsion) faoliyat daromadlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlar (9000), asosiy vositalar va boshqa aktivlarning chiqib ketishini hisobga oluvchi hisobvaraqlar (9200) va asosiy faoliyatning boshqa daromadlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar (9300) bilan bog‘langan holda xaridor (buyurtmachi)larga taqdim etilgan hisob-kitob hujjatlaridagi summaga debetlanadi. Olinadigan hisobvaraqlar (4000) kelib tushgan to‘lovlar, olingan bo‘naklarni hisobga olish va boshqalar summasiga pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda kreditlanadi. Olinadigan hisobvaraqlar bo‘yicha analitik hisob har bir xaridor (buyurtmachi) bo‘yicha yuritiladi. 174. Olinadigan hisobvaraqlarning (4000) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Tovar, mahsulot, ish va xizmatlarni sotishdagi xaridorlar va buyurtmachilarning qarzlari summasi 2. Asosiy vositalar va boshqa aktivlarni sotishdagi xaridorlar va buyurtmachilarning qarzlari summasi 3. Xaridorlar va buyurtmachilardan to‘lovlar kelib tushishi 4. Xaridorlar va buyurtmachilarga sotilgan mahsulotlar, tovarlar, bajarilgan ish va ko‘rsatilgan xizmatlar uchun da’vo bildirilishi 5. Xaridorlar va buyurtmachilarga sotilgan tovarlar, mahsulotlar, bajarilgan ishlar va ko‘rsatilgan xizmatlar bo‘yicha hisob-kitob Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 4010 9010-9030 4010 9210, 9220 5010-5530 4860 4010 4010 6310 4010 6. 7. 8. 9. hujjatlarini taqdim etishda olingan bo‘naklarning hisobga olinishi Xaridorlar va buyurtmachilarning to‘lanmagan qarzlarining zararga hisobdan chiqarilishi Xaridorlar va buyurtmachilarning qarzlari dargumon qarzlar bo‘yicha rezervlar hisobiga hisobdan chiqarilishi Olingan veksellar bo‘yicha qarzlarning qoplanishi Olingan veksellarning uzoq muddatli qismdan joriy qismga o‘tkazilishi 9430 4010 4910 4010 5010-5530 4020 4020 0910 Ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlaridan olinadigan joriy to‘lovlar (4100) 175. Ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlari bilan tovarlar, tayyor mahsulot, bajarilgan ishlar, ko‘rsatilgan xizmatlar uchun joriy debitorlik qarzlari bo‘yicha hisobkitoblar to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 4110 “Ajratilgan bo‘linmalardan olinadigan to‘lovlar”; 4120 “Shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlaridan olinadigan to‘lovlar”. 176. 4110 “Ajratilgan bo‘linmalardan olinadigan to‘lovlar” hisobvarag‘ida tashkilotning umumiy balansiga (ichki xo‘jalik yoki ichki balans hisob-kitoblar) qo‘shiladigan ajratilgan bo‘linmalar (filiallar, vakolatxonalar)ning debitorlik qarzlari hisobga olinadi. Mazkur hisobvaraqda ajratilgan mulklar, moddiy qiymatliklarni o‘zaro hamkorlikda chiqarish, bo‘linmalarning xodimlariga ish haqi to‘lash va boshqa joriy operatsiyalar bo‘yicha hisob-kitoblar hisobga olinadi. Hisob-kitoblarni amalga oshirishda ta’sis shartnomasi, chora-tadbirlar shartnomasi, ta’sischilarning ushbu bo‘linmalarni tashkil qilish to‘g‘risidagi qarori, ta’sischilarning mulkni berish to‘g‘risidagi qarori va boshqalar asosiy hujjatlar bo‘lib hisoblanadi. Ajratilgan bo‘linmalarga berilgan mulk asosiy vositalar (0100), nomoddiy aktivlar (0400), o‘rnatiladigan asbob-uskunalar (0700), materiallar (1000), tayyor mahsulotlar (2800), tovarlar (2900) va boshqalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlardan 4110 “Ajratilgan bo‘linmalardan olinadigan to‘lovlar” hisobvarag‘ining debetiga hisobdan chiqariladi. 177. 4120 “Shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlaridan olinadigan to‘lovlar” hisobvarag‘ida shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlarining (balanslararo yoki tashkilotlararo hisob-kitoblar) debitorlik qarzlari hisobga olinadi. Mazkur hisobvaraqda tovar, mahsulotlar sotish, ishlar bajarish, xizmatlar ko‘rsatish va boshqa joriy operatsiyalar bo‘yicha hisob-kitoblar hisobga olinadi. 4110 “Ajratilgan bo‘linmalardan olinadigan to‘lovlar” va 4120 “Shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlaridan olinadigan to‘lovlar” hisobvaraqlari bo‘yicha analitik hisob har bir ajratilgan bo‘linma, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlari bo‘yicha yuritiladi. 178. Ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlaridan olinadigan joriy to‘lovlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (4100) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Debitorlik qarzlarini qoplash uchun ajratilgan bo‘linmalardan asosiy vositalar va boshqa aktivlar kelib tushishi 2. Ajratilgan bo‘linmalarga mol-mulk (asosiy vositalar va boshqa aktivlar) berilishi 3. Ajratilgan bo‘linmalar xodimlariga ish haqi to‘lash uchun pul mablag‘lari ajratilishi 4. Ajratilgan bo‘linmalar tomonidan asosiy vositalar qaytarilishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 0110-0190 va 4110 boshqalar 4110 4110 0110-0190 va boshqalar 5010, 5110 0110-0190 4110 5. Debitorlik qarzlarini qoplash uchun ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlaridan pul mablag‘lari kelib tushishi 6. Ajratilgan bo‘linmalarga moddiy qiymatliklar berilishi (1500-hisobvaraqdan foydalanilganda) 7. Ajratilgan bo‘linmalarga berilgan materiallar bo‘yicha materiallar qiymatidagi farqning ajratilgan bo‘linmalarga hisobdan chiqarildi (1610-hisobvaraqni qo‘llaganda) 5010-5530 4110, 4120 4110 1510 4110 1610 Xodimlarga berilgan bo‘naklar (4200) 179. Tashkilotning xodimlarga ish haqi, operatsion va ma’muriy-xo‘jalik xarajatlari uchun hisobdorlik, shuningdek, xizmat safarlari uchun berilgan bo‘naklar bo‘yicha joriy hisob-kitoblar to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 4210 “Ish haqi bo‘yicha berilgan bo‘naklar”; 4220 “Xizmat safarlariga berilgan bo‘naklar”; 4230 “Umumxo‘jalik xarajatlari uchun berilgan bo‘naklar”; 4290 “Xodimlarga berilgan boshqa bo‘naklar”. 180. Hisobdorlikka berilgan summaga xodimlarga berilgan bo‘naklarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar (4200) pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan, jumladan 5010 “Milliy valyutadagi pul mablag‘lari”, 5020 “Chet el valyutasidagi pul mablag‘lari” hisobvaraqlari bilan bog‘langan holda debetlanadi. Xodimlarga berilgan bo‘naklarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar (4200) xarajatlar va xarid qilingan qiymatliklar hisobga olinadigan hisobvaraqlar yoki amalga oshirilgan xarajatlarning turiga qarab boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda kreditlanadi. To‘liq ishlatilmagan bo‘naklar (masalan, xizmat safarlari uchun) tashkilot kassasiga qaytarilishi hamda xodimlarga berilgan bo‘naklarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (4200) kreditida va 5010 “Milliy valyutadagi pul mablag‘lari”, 5020 “Chet el valyutasidagi pul mablag‘lari” hisobvaraqlarining debetida aks ettirilishi lozim. 181. 4210 “Ish haqi bo‘yicha berilgan bo‘naklar” hisobvarag‘ida tashkilot xodimlariga ish haqi bo‘yicha berilgan bo‘naklarning barcha turlari yuzasidan hisob-kitoblar hisobga olinadi. Bo‘naklarning kelgusidagi ish haqi hisobiga berilishi xodimlarning sababi ko‘rsatilgan arizasiga asosan amalga oshiriladi. Bundan tashqari, mazkur hisobvaraqda ish haqi bo‘yicha har oylik bo‘naklar hisobga olinadi hamda ular oy oxirida 4210 “Ish haqi bo‘yicha berilgan bo‘naklar” hisobvarag‘ining kreditidan 6710 “Ish haqi bo‘yicha xodimlar bilan hisob-kitoblar” hisobvarag‘ining debetiga hisobdan chiqariladi. 182. 4220 “Xizmat safarlariga berilgan bo‘naklar” hisobvarag‘ida tashkilotning xodimlariga xizmat safarlari uchun berilgan bo‘naklar hisobga olinadi. Xizmat safarlari uchun bo‘naklar xizmat safari to‘g‘risidagi buyruq, chiptalar qiymati, kunlik yashash xarajatlari va boshqalar ko‘rsatilgan holda bo‘nak summasini hisoblash asosida beriladi. Xizmat safarlari uchun berilgan va sarflangan chet el valyutasining hisobi alohida yuritiladi, valyuta bo‘nak berilgan kunda O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki kursi bo‘yicha so‘mga o‘tkaziladi va so‘mda hisobga olinadi. 183. 4230 “Umumxo‘jalik xarajatlari uchun berilgan bo‘naklar” hisobvarag‘ida umumxo‘jalik ehtiyojlari uchun turli xildagi kichik inventar va jihozlarni naqd pulga, shuningdek, korporativ bank kartalaridan foydalangan holda sotib olish uchun berilgan bo‘naklar aks ettiriladi. Tovar-moddiy zaxiralarni baholash va kirim qilish tegishli tasdiqlovchi hujjatlarga asosan amalga oshiriladi. 184. 4290 “Xodimga berilgan boshqa bo‘naklar” hisobvarag‘ida 4210 — 4230hisobvaraqlarda aks ettirilmagan tashkilot xodimlariga berilgan boshqa bo‘naklar hisobga olinadi. Xodimlarga berilgan bo‘naklarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar (4200) bo‘yicha analitik hisob har bir berilgan bo‘nak bo‘yicha yuritiladi. 185. Xodimlarga berilgan bo‘naklarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (4200) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Ish haqi hisobidan bo‘nak berilishi 2. Xodimlarga kelgusidagi ish haqi hisobiga berilgan bo‘naklar ushlab qolinishi 3. Hisobdor shaxslarga bankdagi hisobvaraqlardan bo‘naklar berilishi 4. Hisobdor shaxslarga kassadan bo‘naklar berilishi 5 Hisobdor shaxslarga pul ekvivalentlari berilishi 6. Ishlatilmagan hisobdor summalari kassaga qaytarilishi 7. Ishlatilmagan hisobdor summalari tashkilotning bankdagi hisobvarag‘iga qaytarilishi 8. Hisobdor shaxslar sotib olingan turli xildagi pul ekvivalentlari uchun to‘lovlarni amalga oshirishi 9. Ishlatilmagan pul ekvivalentlarining qaytarilishi 10. Hisobdor shaxslar kapital qo‘yilmalar, tovarlar, hayvonlar, materiallar, asbob-uskunalarni sotib olish, yetkazib kelish, tayyorlash bilan bog‘liq xarajatlarni amalga oshirishi 11. Hisobdor shaxslar yaroqsiz mahsulot bilan bog‘liq turli xildagi xarajatlarni to‘lashi 12. Hisobdor shaxslar asosiy, yordamchi ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar, shuningdek, umumiy ishlab chiqarish xarajatlarini amalga oshirishi 13. Hisobdor shaxslar davr xarajatlariga tegishli bo‘lgan turli xildagi xarajatlarni to‘lashi 14. Hisobdor shaxslar kelgusi davr xarajatlariga tegishli bo‘lgan turli xarajatlarni to‘lashi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 4210 5010 6710 4210 4220-4290 5110-5530 4220-4290 4220-4290 5010, 5020 5110-5530 5010, 5020 5610 4220-4290 4220-4290 5610 4220-4290 5610 0710-0890, 1010-1090, 1110-1120, 2910-2990 2610 4220-4290 4220-4290 2010, 2310, 2510, 2710 4220-4290 9410-9430 4220-4290 3190 4220-4290 4220-4290 Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan bo‘naklar (4300) 186. Tovar-moddiy zaxiralar va boshqa aktivlarni yetkazib berish, shuningdek, ishlar bajarish va xizmatlar ko‘rsatish uchun berilgan bo‘naklar bo‘yicha joriy hisob-kitoblar to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 4310 “Tovar-moddiy zaxiralar uchun mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan bo‘naklar”; 4320 “Uzoq muddatli aktivlar uchun mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan bo‘naklar”; 4330 “Boshqa berilgan bo‘naklar”. 187. Berilgan bo‘naklar summasi, shuningdek, qisman tayyor holdagi tovarlar, ish va xizmatlar uchun to‘langan summalar 4310 “Tovar-moddiy zaxiralar uchun mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan bo‘naklar”, 4320 “Uzoq muddatli aktivlar uchun mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan bo‘naklar”, 4330 “Boshqa berilgan bo‘naklar” hisobvaraqlarining debetida pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga bo‘naklar mol yetkazib beruvchilar va tashkilot o‘rtasida tuzilgan shartnoma yoki kontrakt asosida beriladi. Ayrim hollarda, qisman bajarilgan ishlar to‘g‘risidagi dalolatnoma bo‘lishi mumkin. Bunda, to‘lov topshiriqnomalarida qisman to‘lov miqdori yoki oldindan to‘lov foizi ko‘rsatiladi. Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan bo‘naklarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar (4300) bo‘yicha analitik hisob har bir debitor bo‘yicha yuritiladi. 188. Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan bo‘naklarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (4300) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini tayyorlash uchun naqd pulda bo‘naklar berilishi 2. Bankdagi hisobvaraqlardan bo‘naklar o‘tkazilishi 3. Olingan kreditlar va qarzlar hisobidan bo‘naklar o‘tkazilishi 4. Kontraktning bekor qilinishi natijasida avval berilgan bo‘naklar qaytarilishi 5. Mol yetkazib beruvchilar yoki pudratchilarga bo‘lgan qarzlarni qoplashda avval berilgan bo‘naklarning hisobga olinishi 6. Mol yetkazib beruvchilarga berilgan bo‘naklarning da’vo muddati o‘tganlari hisobdan chiqarilishi 7. Berilgan bo‘nakning tegishli summasi uzoq muddatli qismidan joriy qismga o‘tkazilishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 4310 5010 4310-4330 4310-4330 5010-5530 5110-5530 6810-6820, 7810-7820 4310-4330 6010, 7010 4310-4330 9430 4310-4330 4310-4330 0940 Budjetga bo‘nak to‘lovlar (4400) 189. Tashkilot tomonidan soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha to‘langan bo‘naklar to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish 4410 “Budjetga soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha bo‘nak to‘lovlari (turlari bo‘yicha)” hisobvarag‘ida amalga oshiriladi. 190. 4410 “Budjetga soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha bo‘nak to‘lovlari (turlari bo‘yicha)” hisobvarag‘ida bo‘nak sifatida to‘langan soliq summalari, shu jumladan, xarid qilingan tovar-moddiy zaxiralar bo‘yicha hisob-kitob hujjatlarida ko‘rsatilgan qo‘shilgan qiymat solig‘i hisobga olinadi. Soliqlar summasini hisobdan chiqarish 4410 “Budjetga soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha bo‘nak to‘lovlari (turlari bo‘yicha)” hisobvarag‘ining kreditida 6410 “Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarz (turlari bo‘yicha)” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Budjetga bo‘nak to‘lovlari o‘tkazilganda budjetga bo‘nak to‘lovlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (4400) debeti va pul mablag‘larni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning kreditida yozuvlar amalga oshiriladi. Budjetga to‘lovlar bo‘yicha yakuniy hisob-kitoblar 6410 “Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarz (turlari bo‘yicha)” hisobvarag‘ining debeti va budjetga bo‘nak to‘lovlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (4400) krediti bo‘yicha yozuvlar amalga oshiriladi. 191. Budjetga bo‘nak to‘lovlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (4400) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Xarid qilingan moddiy resurslar, tovarlar, ishlar va xizmatlar bo‘yicha QQS summasi 2. Budjetga soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha bo‘naklar o‘tkazildi 3. Moddiy resurslar, tovarlar, ish va xizmatlarga tegishli bo‘lgan QQS hisobga olindi 4. Soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha yakuniy hisob-kitoblar Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 4410 6010, 6120, 6990 4410 6410 5110 4410 6410 4410 Davlat maqsadli jamg‘armalariga va sug‘urtalar bo‘yicha bo‘nak to‘lovlar (4500) 192. Tashkilot tomonidan davlat maqsadli jamg‘armalari va sug‘urtalar bo‘yicha joriy to‘lovlari uchun to‘langan bo‘naklar to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 4510 “Sug‘urtalar bo‘yicha bo‘nak to‘lovlari”; 4520 “Davlat maqsadli jamg‘armalariga bo‘nak to‘lovlari”. 193. 4510 “Sug‘urtalar bo‘yicha bo‘nak to‘lovlari” hisobvarag‘ida tashkilot tomonidan sug‘urtalar bo‘yicha to‘langan bo‘nak to‘lovlari hisobga olinadi. 194. 4520 “Davlat maqsadli jamg‘armalariga bo‘nak to‘lovlari” hisobvarag‘ida tashkilot tomonidan budjetdan tashqari Pensiya, Yo‘l va boshqa davlat maqsadli jamg‘armalariga to‘langan bo‘nak to‘lovlari hisobga olinadi. Bo‘nak to‘lovlarini o‘tkazishda davlat maqsadli jamg‘armalari va sug‘urtalar bo‘yicha bo‘nak to‘lovlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (4500) debeti, pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning kreditida yozuvlar amalga oshiriladi. Majburiy to‘lovlar bo‘yicha yakuniy hisob-kitoblarda 6510 “Sug‘urtalar bo‘yicha bo‘nak to‘lovlari”, 6520 “Davlat maqsadli jamg‘armalariga bo‘nak to‘lovlari” hisobvaraqlarining debeti va davlat maqsadli jamg‘armalari va sug‘urtalar bo‘yicha bo‘nak to‘lovlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (4500) kreditida yozuvlar amalga oshiriladi. 195. Davlat maqsadli jamg‘armalariga va sug‘urtalar bo‘yicha bo‘nak to‘lovlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (4500) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Davlat maqsadli jamg‘armalari va sug‘urtalar bo‘yicha bo‘nak to‘lovlari o‘tkazildi 2. Davlat maqsadli jamg‘armalari va sug‘urtalarga to‘lovlar bo‘yicha yakuniy hisob-kitoblar Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 4510-4520 5110-5530 6510-6520 4510-4520 Ustav kapitaliga ta’sischilarning ulushlari bo‘yicha debitorlik qarzi (4600) 196. Tashkilot ta’sischilari (aksiyadorlik jamiyatining aksiyadorlari, shirkat shartnomasi (birgalikdagi faoliyat to‘g‘risidagi shartnoma) sheriklari va boshqalar)ning tashkilot ustav kapitaliga ulushlar bo‘yicha joriy qarzlari to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish 4610 “Ustav kapitaliga ta’sischilarning ulushlari bo‘yicha qarzi” hisobvarag‘ida amalga oshiriladi. 197. Tashkilotni tashkil qilishda ta’sischilar yoki aksiyaga obuna bo‘lgan shaxslarning qarz summasi 4610 “Ustav kapitaliga ta’sischilarning ulushlari bo‘yicha qarzi” hisobvarag‘ining debetida ustav kapitalini hisobga oluvchi hisobvaraqlar (8300) bilan bog‘langan holda hisobga olinadi. Ta’sischilarning ulush summalari pul mablag‘lari ko‘rinishida haqiqatda kelib tushganda, 4610 “Ustav kapitaliga ta’sischilarning ulushlari bo‘yicha qarzi” hisobvarag‘ining kreditida pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda yozuv amalga oshiriladi. Ustav kapitaliga ta’sischilarning ulushlari bo‘yicha moddiy va boshqa qiymatliklar (pul mablag‘laridan tashqari) kelib tushganda, 4610 “Ustav kapitaliga ta’sischilarning ulushlari bo‘yicha qarzi” hisobvarag‘ining kreditida asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar, materiallar va boshqalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda o‘tkazmalar amalga oshiriladi. Aksiyalar uchun to‘lov sifatida tashkilotning mulkiga natura shaklida berilgan mol-mulk ta’sischilar kelishuvi asosida aniqlangan bahoda kirim qilinadi. 4610 “Ustav kapitaliga ta’sischilarning ulushlari bo‘yicha qarzi” hisobvarag‘ining analitik hisobi har bir ta’sischi bo‘yicha alohida yuritiladi. 198. Ustav kapitaliga ta’sischilarning ulushlari bo‘yicha qarzini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (4600) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Ishtirokchilar ulushlari summasida (aksiyaga obuna summasida) ustav kapitalining e’lon qilingan hajmi (tashkilot ro‘yxatdan o‘tganidan keyin) 2. Ta’sischilar tashkilot mulkiga tugallanmagan qurilish, asbob-uskuna, asosiy vositalarni taqdim etishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 4610 8310, 8320, 8330 0110-0190, 0710-0720, 0810 4610 3. Ta’sischilar aksiyalarga obuna to‘lovi sifatida nomoddiy aktivlarni taqdim etishi 4. Ta’sischilar aksiyalarga obuna to‘lovi sifatida uzoq muddatli va qisqa muddatli investitsiyalarni taqdim etishi 5. Ta’sischilar tashkilot mulkiga tovar-moddiy zaxiralarni taqdim etishi 6. Ta’sischilarning ulushlari summasi pul mablag‘lari ko‘rinishida kelib tushishi 7. Tashkilotning ustav kapitaliga ulushlari ta’sischilarning ish haqidan ushlab qolinishi 0410-0490 4610 0610, 5810 4610 1010-2990 4610 5010-5530 4610 6710 4610 Xodimlarning boshqa operatsiyalar bo‘yicha qarzi (4700) 199. Tashkilot xodimlari bilan ish haqi bo‘yicha, hisobdor shaxslar bilan hisob-kitoblardan tashqari barcha turdagi joriy hisob-kitoblar to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 4710 “Kreditga sotilgan tovarlar bo‘yicha xodimlarning qarzi”; 4720 “Berilgan qarzlar bo‘yicha xodimlarning qarzi”; 4730 “Moddiy zararni qoplash bo‘yicha xodimlarning qarzi”; 4790 “Xodimlarning boshqa qarzlari”. 200. 4710 “Kreditga sotilgan tovarlar bo‘yicha xodimlarning qarzi” hisobvarag‘ida tashkilot xodimlariga kreditga berilgan tovarlar bo‘yicha hisob-kitoblar hisobga olinadi. Kreditga tovar sotib olgan shaxslar ishlaydigan tashkilotlar tovarlar qiymati summasini savdo tashkilotlariga bank krediti hisobiga qoplashi mumkin. Bank tomonidan tegishli hisob-kitob hujjatlari to‘langanda 4710 “Kreditga sotilgan tovarlar bo‘yicha xodimlarning qarzi” hisobvarag‘i 6810 “Qisqa muddatli kreditlar” va 7810 “Uzoq muddatli kreditlar” hisobvaraqlari bilan bog‘langan holda debetlanadi. Tashkilot xodimlaridan navbatdagi to‘lovlarni ushlab qolishda 6710 “Ish haqi bo‘yicha xodimlar bilan hisob-kitoblar” hisobvarag‘i 4710 “Kreditga sotilgan tovarlar bo‘yicha xodimlarning qarzi” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda debetlanadi, keyinchalik ushlab qolingan summa bank kreditini to‘lash uchun 5110 “Hisob-kitob hisobvarag‘i” hisobvarag‘ining kreditidan 6810 “Qisqa muddatli kreditlar” va 6950 “Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qismi” hisobvaraqlarining debetiga o‘tkaziladi. O‘zining xodimlari tomonidan kreditga sotib olingan tovarlar bo‘yicha qarzlarini qoplashda bank kreditlaridan foydalanmaydigan tashkilotlar ushbu xodimlar bergan topshiriq-majburiyatlariga asosan xodimlarning ish haqi summasidan navbatdagi to‘lovlarni ushlab qolganda, 6710 “Ish haqi bo‘yicha xodimlar bilan hisob-kitoblar” hisobvarag‘i turli kreditorlarga bo‘lgan qarzlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar (6900) bilan bog‘langan holda (savdo tashkilotlarining hisob-kitob hisobvaraqlari bo‘yicha) debetlanadi. Ushlab qolingan summaning savdo tashkilotlariga o‘tkazib berilganda, turli kreditorlarga bo‘lgan qarzlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar (6900) pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda debetlanadi. 201. 4720 “Berilgan qarzlar bo‘yicha xodimlarning qarzi” hisobvarag‘ida tashkilot xodimlariga berilgan qarzlar bo‘yicha hisob-kitoblar aks ettiriladi (masalan, yakka tartibda uy-joy qurishga va boshqalarga). 4720 “Berilgan qarzlar bo‘yicha xodimlarning qarzi” hisobvarag‘ining debetida xodimlarga berilgan qarz summasi pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Agar mablag‘lar tashkilotga berilgan kredit hisobidan bevosita bank tomonidan (bu mablag‘larni oldindan tashkilotning hisob-kitob hisobvarag‘iga o‘tkazmasdan) xodimlarga berilsa, bunda 4720 “Berilgan qarzlar bo‘yicha xodimlarning qarzi” hisobvarag‘ining debetida 6810 “Qisqa muddatli kreditlar” va 7810 “Uzoq muddatli kreditlar” hisobvaraqlari bilan bog‘langan holda yozuvlar amalga oshiriladi. Qarzdor xodimlardan kelib tushgan to‘lovlar summasiga 4720 “Berilgan qarzlar bo‘yicha xodimlarning qarzi” hisobvarag‘i (qabul qilingan to‘lovlar tartibidan kelib chiqqan holda) 5010 “Milliy valyutadagi pul mablag‘lari”, 5110 “Hisob-kitob hisobvarag‘i”, 6710 “Ish haqi bo‘yicha xodimlar bilan hisob-kitoblar” hisobvaraqlari bilan bog‘langan holda kreditlanadi. Bank kreditlarini qoplash 6810 “Qisqa muddatli kreditlar”, 6950 “Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qismi” hisobvaraqlarining debetida va bankka o‘tkazilgan pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning kreditida aks ettiriladi. 202. 4730 “Moddiy zararni qoplash bo‘yicha xodimlarning qarzi” hisobvarag‘ida tashkilot xodimi tomonidan pul mablag‘lari va tovar-moddiy zaxiralarning kamomadi va talon-taroj qilinishi, yaroqsizlik natijasida yetkazilgan moddiy zararni qoplash bo‘yicha hisob-kitoblar, shuningdek, boshqa turdagi zararlarni qoplash bo‘yicha hisob-kitoblar hisobga olinadi. Mazkur hisobvaraqning debetida aybdor shaxslardan undirib olinadigan summalar tovarmoddiy zaxiralar va boshqalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Mazkur hisobvaraqning kreditida aybdor shaxslardan tomonidan to‘langan to‘lovlar summasi pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar va moddiy zararni qoplash uchun ish haqidan ushlab qolinadigan summa 6710 “Ish haqi bo‘yicha xodimlar bilan hisob-kitoblar” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 203. Ish beruvchining mulki o‘g‘irlanganda, kam chiqqanda, qasddan yo‘qotish yoki qasddan buzish natijasida hamda boshqa hollarda yetkazilgan zarar hajmi bozor qiymati bo‘yicha hisoblanadi. Bunda, moddiy javobgar shaxs (yoki boshqa xodim) aybdor deb tan olingan hollarda va agar baholash natijasida kam chiqqan aktivning bozor qiymati (undiriladigan summa) kam chiqqan aktivning chiqib ketishidan ko‘rilgan zarardan: a) yuqori bo‘lsa, daromad summasi buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi: debet 4730 “Moddiy zararni qoplash bo‘yicha xodimlarning qarzi” — aybdor shaxs yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim bo‘lgan kam chiqqan aktivning bozor qiymatiga; kredit 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yo‘qotishlar” — kam chiqqan aktivning chiqib ketishidan ko‘rilgan zarar summasiga; kredit 9310 “Asosiy vositalarning chiqib ketishidan foyda”, 9320 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishidan foyda” — aybdor shaxs yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim bo‘lgan kam chiqqan aktivning bozor qiymati va ularning chiqib ketishidan ko‘rilgan zarar summasi o‘rtasidagi farqiga. b) past bo‘lsa, zarar summasi buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi: debet 4730 “Moddiy zararni qoplash bo‘yicha xodimlarning qarzi” — aybdor shaxs yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim bo‘lgan kam chiqqan aktivning bozor qiymatiga; debet 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” — aybdor shaxs yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim bo‘lgan kam chiqqan aktivning bozor qiymati va ularning chiqib ketishidan ko‘rilgan zarar summasi o‘rtasidagi farqiga; kredit 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yo‘qotishlar” — kam chiqqan aktivning chiqib ketishidan ko‘rilgan zarar summasiga. 205. 4790 “Xodimlarning boshqa qarzlari” hisobvarag‘ida 4710 — 4730 hisobvaraqlarida aks ettirilmagan tashkilot xodimlari bilan hisob-kitoblar hisobga olinadi. Xodimlarning boshqa operatsiyalar bo‘yicha qarzini hisobga oluvchi hisobvaraqlar (4700) bo‘yicha analitik hisob tashkilotning har bir xodimi kesimida yuritiladi. 206. Xodimlarning boshqa operatsiyalar bo‘yicha qarzini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (4700) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Savdo tashkilotlari tomonidan xodimlarga kreditga sotilgan tovarlar uchun o‘tkazib berildi 2. Kreditga olingan tovarlar bo‘yicha xodimlarning qarzi uchun bank kreditlari olindi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 4710 5110-5530 4710 6810, 7810 3. Kreditga olingan tovarlarning to‘lovi uchun xodimlardan 5010, 5110 4710 kelib tushgan navbatdagi to‘lovlar summasi 4. Kreditga olingan tovarlar uchun xodimlarning ish haqidan 6710 4710 ushlab qolingan to‘lovlar 5. Xodimlarga berilgan qarzlar summasi 4720 5010-5530 6. Yaroqsiz mahsulotdan ko‘rilgan yo‘qotishlar moddiy zararni 4730 2610 yuzaga keltirgan aybdor shaxslar hisobiga hisobdan chiqarildi 7. Asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarning kamomadi uchun 4730 9210, 9220 aybdor shaxslardan undiriladigan summalar 8. Qimmatli qog‘ozlarning kamomadi uchun aybdor 4730 0610-0690, 5810shaxslardan undiriladigan summalar 5830 9. Tovar-moddiy zaxiralarning kamomadi uchun aybdor 4730 1010-2990 shaxslardan undiriladigan summalar 10. Inventarizatsiya natijasida kassadagi pul mablag‘lari va pul 4730 5010, 5020, 5610 ekvivalentlarining kamomadi 11. Xodimlarga pul ekvivalentlari berildi 4790 5610 12. Boshqa operatsiyalar bo‘yicha xodimlarning qarzi zararga 9430 4790 hisobdan chiqarildi, agar undirilishi sud tomonidan rad etilgan bo‘lsa Boshqa joriy debitorlik qarzlar (4800) 207. 4000 — 4700 hisobvaraqlarida aks ettiriladigan operatsiyalardan boshqa operatsiyalar, jumladan olinadigan foizlar, dividendlar, royalti, moliyaviy ijara bo‘yicha olinadigan joriy to‘lovlar, da’volar bo‘yicha olinadigan hisobvaraqlar va boshqalar bo‘yicha debitorlar bilan hisob-kitoblar to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 4810 “Moliyaviy ijara bo‘yicha olinadigan joriy to‘lovlar”; 4820 “Operativ ijara bo‘yicha olinadigan joriy to‘lovlar”; 4830 “Olinadigan foizlar”; 4840 “Olinadigan dividendlar”; 4850 “Olinadigan royalti”; 4860 “Da’volar bo‘yicha olinadigan to‘lovlar”; 4890 “Boshqa debitorlik qarzlar”. 208. 4810 “Moliyaviy ijara bo‘yicha olinadigan joriy to‘lovlar” hisobvarag‘ida shartnomaga muvofiq, moliyaviy ijara bo‘yicha olinadigan ijara to‘lovlarining joriy qismi hisobga olinadi. Ijara to‘lovlari joriy qismining kelib tushishi 4810 “Moliyaviy ijara bo‘yicha olinadigan joriy to‘lovlar” hisobvarag‘ining kreditida pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 209. 4820 “Operativ ijara bo‘yicha olinadigan joriy to‘lovlar” hisobvarag‘ida shartnomaga muvofiq, operativ ijara bo‘yicha olinadigan ijara to‘lovlari hisobga olinadi. Operativ ijara to‘lovlari hisoblanganda 4820 “Operativ ijara bo‘yicha olinadigan joriy to‘lovlar” hisobvarag‘i 9350 “Operativ ijaradan daromadlar” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda debetlanadi. Ijara to‘lovlarining kelib tushishi 4820 “Operativ ijara bo‘yicha olinadigan joriy to‘lovlar” hisobvarag‘ining kreditida pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 210. 4830 “Olinadigan foizlar” hisobvarag‘ida foizlarni hisoblash va ular bo‘yicha to‘lovlarning olinishi hisobga olinadi. Muddati o‘tgan foizlar alohida hisobga olinadi va ular bo‘yicha shartnomaga muvofiq penya hisoblanadi. 211. 4840 “Olinadigan dividendlar” hisobvarag‘ida qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha dividendlarni hisoblash bo‘yicha hisob-kitoblar hisobga olinadi. 212. 4850 “Olinadigan royalti” hisobvarag‘ida royaltini hisoblash va ularning olinishi hisobga olinadi. 213. 4860 “Da’volar bo‘yicha olinadigan to‘lovlar” hisobvarag‘ining debetida da’volar bo‘yicha hisob-kitoblar, jumladan: a) mol yetkazib beruvchilarga, pudratchilarga va transport tashkilotlariga ularning hisobvaraqlari tekshirilganda shartnomada kelishilgan va preyskurantda nazarda tutilgan baho va tariflarning bir-biriga muvofiq kelmasligi, shuningdek, arifmetik xatolar aniqlanganda — mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga taqdim etilgan hisobvaraqlardagi baholarning oshib ketishi yoki arifmetik xatolar tovar-moddiy zaxiralar yoki xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarda yozuvlar amalga oshirilganidan so‘ng aniqlanganda mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lanadigan hisobvaraqlar yoki ishlab chiqarish zaxiralari, tovarlar va tegishli xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda; b) mol yetkazib beruvchilarga, transport va boshqa tashkilotlarga yukning kamomadi bo‘yicha mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lanadigan hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda; v) mol yetkazib beruvchilar yoki pudratchilarga ularning aybi bilan yuzaga kelgan, yaroqsiz mahsulotlar va bo‘sh turib qolishlar bo‘yicha xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda; g) tashkilotning hisobvaraqlaridan noto‘g‘ri hisobdan chiqarilgan (o‘tkazilgan) summalar bo‘yicha bank muassasalariga, pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda; d) shartnoma majburiyatlariga rioya etmaganligi uchun mol yetkazib beruvchilar, pudratchilar va boshqalardan, to‘lovchilar tomonidan tan olingan yoki iqtisodiy sud tomonidan belgilangan miqdorda olinadigan jarimalar, penyalar, neustoykalar bo‘yicha (to‘lovchilar tomonidan tan olinmagan, bildirilgan da’volar summasi hisobda aks ettirilmaydi), 9390 “Boshqa operatsion daromadlar” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 214. 4860 “Da’volar bo‘yicha olinadigan to‘lovlar” hisobvarag‘i pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda kelib tushgan to‘lovlar summasiga kreditlanadi. Keyinchalik aniqlangan va olinishi kerak bo‘lmagan summalar, qoidaga muvofiq, hisobga olishga qabul qilingan shu hisobvaraqlarga 4860 “Da’volar bo‘yicha olinadigan to‘lovlar” hisobvarag‘ining krediti bo‘yicha olib boriladi. 4860 “Da’volar bo‘yicha olinadigan to‘lovlar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob da’volar bo‘yicha alohida yuritiladi. 215. 4890 “Boshqa debitorlik qarzlar” hisobvarag‘ida yuqoridagi hisobvaraqlarda ko‘rsatilmagan joriy hisob-kitoblar hisobga olinadi. Analitik hisob har bir debitor bo‘yicha alohida yuritiladi. 216. Joriy debitorlik qarzlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (4800) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Moliyaviy ijara bo‘yicha to‘lovlarning joriy qismi 2. Operativ ijara bo‘yicha olinadigan summalarni hisoblash 3. Ijara bo‘yicha qarzlarni qoplash uchun ijarachilardan summalar kelib tushishi 4. Olingan veksellar bo‘yicha foizlar hisoblanishi 5. Mijozlardan kelib tushishi lozim bo‘lgan quyidagi to‘lovlarning hisoblanishi: a) foizlar; b) dividendlar; v) royalti. 6. Tashkilotning bankdagi hisobvarag‘iga foizlar va dividendlar kelib tushishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 4810 0920 4820 9350 5010-5530 4810, 4820 4830 9530 4830 4840 4850 5110-5530 9530 9520 9510 4830, 4840 7. Boshqa tashkilotlardan royaltining kelib tushishi 5110-5530 8. O‘rnatiladigan asbob-uskunalar hisobvarag‘ida aniqlangan 4860 baho va tariflarning bir-biriga muvofiq kelmasligi, xatolar bo‘yicha mol yetkazuvchilarga da’vo bildirilishi 9. Kapital qo‘yilmalar uchun oldin to‘langan hisoblar bo‘yicha 4860 hajmning oshib ketishi, baholarning nomutanosibligi va xatolar yuzasidan pudratchilarga da’vo bildirilishi 10. Baholarning nomutanosibligi va arifmetik xatolar bo‘yicha 4860 tovar-moddiy zaxiralarning kamomadi bo‘yicha mol yetkazib beruvchilarga da’vo bildirilishi 11. Kamomadlar, hisob-kitoblardagi xatolar hamda sifat 4860 bo‘yicha da’vo bildirilishi (1510-hisobvaraqdan foydalanilganda) 12. Tashkilot hisobvaraqlaridan noto‘g‘ri olingan summalar 4860 bo‘yicha bankka da’vo bildirilishi 13. Kelib tushgan moddiy qiymatliklarni kirim qilishda mol 4860 yetkazib beruvchilarga da’volar bildirilishi 14. Boshqa tashkilotlar tomonidan shartnoma majburiyatlarini 4860 bajarmaganliklari uchun tan olingan jarima, penya va neustoykalar summasi 15. Qoniqtirilmagan da’vo summasi xarajatlarni hisobga oluvchi Xarajatlarni hisobvaraqlarga olib borilishi hisobga oluvchi hisobvaraqlar 16. Ajratilgan bo‘linmalar tomonidan turli tashkilotlarga xizmat 4890 ko‘rsatilishi 17. Boshqa tashkilotlar va shaxslar hisobidan xodimlarga 4890 tegishli bo‘lgan summalar 4850 0710-0720 0810-0890 1010-2990 1510 5110-5530 6010 9330 4860 6110 6710 Shubhali qarzlar bo‘yicha rezerv (4900) 217. Shubhali qarzlar bo‘yicha rezervlarning holati va harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish 4910 “Shubhali qarzlar bo‘yicha rezerv” hisobvarag‘ida amalga oshiriladi. Tashkilotning yuridik va jismoniy shaxslar bilan hisob-kitoblari bo‘yicha shubhali qarzlari summasiga rezerv tashkil qilinadi va 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” hisobvarag‘iga olib boriladi. Belgilangan muddatda qoplanmagan va tegishli kafolatlar bilan ta’minlanmagan tashkilotning debitorlik qarzi shubhali qarz sifatida tan olinadi. Shubhali qarzlar bo‘yicha rezerv hisobot yili oxirida tashkilotning debitorlik qarzlarining inventarizatsiyasi natijalari asosida tashkil etiladi. 218. Rezerv hajmi har bir shubhali qarz bo‘yicha alohida, qarzdorning moliyaviy ahvoli (to‘lov qobiliyati) va qarz summasini to‘liq yoki qisman to‘lash ehtimolini baholash asosida aniqlanadi. Agar shubhali qarz bo‘yicha rezerv tashkil etilgan yildan keyingi yilning oxirigacha ushbu rezervning ma’lum bir qismi ishlatilmasa, ishlatilmagan summa tegishli yilning foydasiga qo‘shiladi. 219. Oldin tashkilot tomonidan dargumon qarz sifatida tan olingan qarzlarni balansdan chiqarish 4910 “Shubhali qarzlar bo‘yicha rezerv” hisobvarag‘ining debetida tegishli debitorlar bilan hisob-kitoblar (olinadigan hisobvaraqlar)ni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Ishlatilmagan dargumon qarzlar bo‘yicha rezerv summasining foydaga qo‘shilishi 4910 “Shubhali qarzlar bo‘yicha rezerv” hisobvarag‘ining debetida va 9390 “Boshqa operatsion daromadlar” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. 220. 4910 “Shubhali qarzlar bo‘yicha rezerv” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob har bir dargumon qarz va rezerv tashkil qilingan muddat bo‘yicha yuritiladi. 221. Shubhali qarzlar bo‘yicha rezervni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (4900) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Dargumon qarzlar bo‘yicha rezerv tashkil qilindi 2. Xaridor va buyurtmachilarning qarzlari dargumon qarzlar bo‘yicha rezerv hisobiga hisobdan chiqarildi 3. Dargumon qarzlar bo‘yicha rezervlar summasining ishlatilmagan qismining ular tashkil etilgan yildan keyingi yilning foydasiga qo‘shilishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 9430 4910 4910 4010, 4020 4910 9390 Kassadagi pul mablag‘lari (5000) 222. Tashkilot kassasidagi pul mablag‘larining mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 5010 “Milliy valyutadagi pul mablag‘lari”; 5020 “Chet el valyutasidagi pul mablag‘lari”. Zarur hollarda ayrim (transport, aloqa) tashkilotlarda “Tashkilot kassasi” va “Operatsion kassa” kabi hisobvaraqlar ochilishi mumkin. Kassadagi pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (5000) debeti bo‘yicha tashkilot kassasiga kelib tushgan pul mablag‘lari aks ettiriladi. Krediti bo‘yicha tashkilot kassasidan to‘lanadigan pul mablag‘lari va limitdan ortiqcha pulni bankka topshirish aks ettiriladi. 223. Kassadagi pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (5000) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Kreditga sotilgan tovarlar bo‘yicha foizlar naqd pulda olinishi (savdo tashkilotlarida) 2. Mahsulot, ish va xizmatlarning naqd pulga sotilishi 3. Asosiy vositalar va boshqa aktivlarni sotishdan tushumning naqd pulda olinishi 4. Bankdagi tegishli hisobvaraqlardan pul mablag‘lari kassaga kelib tushishi (ish haqi, nafaqa, mukofotlar va shu kabilarni berish uchun) 5. Hisobdor shaxslar tomonidan ishlatilmagan oldin olingan bo‘naklarning qaytarilishi 6. Aksiyani nominal qiymatidan yuqori narxda sotish natijasida olingan emissiya daromadi 7. Ta’sischilar o‘zlarining ulushlari hisobidan tashkilotning ustav kapitaliga naqd pul mablag‘larini kiritishi 8. Kvartira ijarachilaridan qarz summasi kelib tushishi 9. Kommunal xizmatlar, aloqa xizmatlari va boshqa to‘lovlarning kelib tushishi 10. Ishchilarga alohida uy-joy qurishga qarz berish uchun kredit summasi naqd pulda olinishi 11. Pul mablag‘lari kassadan topshirilishi va bankdagi hisob-kitob hisobvarag‘iga o‘tkazilishi 12. Aksiyadorlardan ularga tegishli aksiyalar qaytarib sotib olinishi 13. Qimmatli qog‘ozlarni xarid qilish bilan bog‘liq xarajatlar to‘landi (brokerlar xizmatiga haq) Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 5010, 5020 4830 5010, 5020 5010, 5020 9010-9030 9210-9220 5010, 5020 5110-5530 5010, 5020 4220-4290 5010, 5020 8410 5010, 5020 4610 5010, 5020 5010, 5020 4890 4890 5010, 5020 6810, 7810 5110-5530 5010, 5020 8610, 8620 0610, 5810 5010, 5020 5010, 5020 14. Hisoblangan ish haqi va boshqa to‘lovlar berilishi (mukofot va shu kabilar) 15. Hisobdor summalar berilishi 16. Xodimlarga berilgan qarz summasi 17. Turli xil summalar berilishi (bajarish varaqalari bo‘yicha va boshqalar) 18. Tashkilotning ajratilgan bo‘linmalari hisobiga naqd to‘lanishi 19. Tabiiy ofatlar bilan bog‘liq turli xil qoplanmaydigan xarajatlar to‘lanishi 20. Pul mablag‘larining kamomadi (inventarizatsiya natijasida) 21. Hisoblangan foizlar bo‘yicha qarzlarning qoplanishi 22. Ijaraga beruvchiga tegishli to‘lovlarning to‘lanishi 6710 5010, 5020 4220-4290 4720 6990 5010, 5020 5010, 5020 5010, 5020 4110 9720 5010, 5020 5010, 5020 4730 6920 6910, 6950 5010, 5020 5010, 5020 5010, 5020 Hisob-kitob hisobvarag‘idagi pul mablag‘lari (5100) 224. Tashkilotning bankdagi hisob-kitob hisobvarag‘idagi pul mablag‘larining mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish 5110 “Hisob-kitob hisobvarag‘i”da amalga oshiriladi. 225. 5110 “Hisob-kitob hisobvarag‘i”ning debetida hisob-kitob hisobvarag‘iga pul mablag‘larining kelib tushishi aks ettiriladi. 5110 “Hisob-kitob hisobvarag‘i”ning kreditida tashkilotning hisob-kitob hisobvarag‘idan pul mablag‘larining hisobdan chiqarilishi aks ettiriladi. Bank ko‘chirmasini tekshirish natijasida tashkilotning hisob-kitob hisobvarag‘i debeti yoki kreditiga xatolik bilan olib borilgan summalar 4860 “Da’volar bo‘yicha olinadigan to‘lovlar” yoki 6960 “Da’volar bo‘yicha to‘lovlar” bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Buxgalteriya hisobida hisob-kitob hisobvarag‘i bo‘yicha operatsiyalar bank ko‘chirmalari va ularga ilova qilinadigan pulli va hisob-kitob hujjatlari asosida aks ettiriladi. Hisob-kitob hisobvarag‘idagi pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar (5100) bo‘yicha analitik hisob milliy valyutadagi pul mablag‘larini saqlash uchun banklarda ochilgan har bir hisobvaraq bo‘yicha yuritiladi. 226. Hisob-kitob hisobvarag‘idagi pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (5100) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Ijaraga berilgan asosiy vositalar bo‘yicha ijarachidan ijara to‘lovlarining kelib tushishi 2. Tovarlarni kreditga sotishdan tushgan pul mablag‘lari 3. Mahsulot (tovar, ish, xizmat)lar, asosiy vositalar va boshqa aktivlarning sotilishidan tushgan tushumlar 4. Pul mablag‘lari kassadan hisob-kitob hisobvarag‘iga topshirilishi 5. Chet el valyutasini sotib olish uchun pul mablag‘lari o‘tkazilishi 6. Bankka qaytarilgan chek va akkreditivlar bo‘yicha summalar hisobkitob hisobvarag‘iga o‘tkazilishi 7. Oldin qisqa muddatli investitsiya tartibida berilgan qarzlarning qaytarilishi 8. Oldin berilgan bo‘nakning qaytarilishi 9. Qondirilgan da’volar summasining kelib tushishi 10. Olingan bo‘naklar summasi 11. Ilgari aksiyaga obuna bo‘lgan ta’sischilardan ulush summasining kelib tushishi 12. Nominal qiymatdan yuqori bahoda sotilgan aksiyalardan emission daromadning kelib tushishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 5110 4810, 4820 5110 5110 4710 4010 5110 5530 5110 5010 5110 5510, 5520 5110 5830 5110 5110 5110 5110 4310-4390 4860 6310-6390 4610 5110 8410 13. Bankdan kassaga pul mablag‘lari kelib tushishi (ish haqi, nafaqa, mukofot va shu kabilarni berish uchun) 14. Xususiy aksiyalarning sotib olinishi 15. Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilar oldidagi qarzlarning qoplanishi 16. Berilgan bo‘naklar summasi 17. Ilgari olingan bo‘naklarning qaytarilishi 18. Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarz summasining o‘tkazilishi 19. Sug‘urta va davlat maqsadli jamg‘armalariga to‘lovlar bo‘yicha qarzlarning qoplanishi 20. Ta’sischilarga hisoblangan dividendning to‘lanishi 21. Ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlariga bo‘lgan qarz summasining qoplanishi 22. Qisqa muddatli kredit va qarzlarning qoplanishi 23. Uzoq muddatli kredit va qarzlarning joriy qismining qoplanishi 24. Hisoblangan foizlar bo‘yicha qarzlarning qoplanishi 25. Ijaraga beruvchiga tegishli bo‘lgan to‘lovlarning to‘lanishi 5010 5110 8610, 8620 6010 5110 5110 4310-4330 6300, 7310 6410 6510-6520 5110 5110 5110 5110 6610 6110, 6120 5110 5110 6810-6840 6950 6920 6910, 6950 5110 5110 5110 5110 Chet el valyutasidagi pul mablag‘lari (5200) 227. O‘zbekiston Respublikasi va chet mamlakatlar hududidagi banklar hisobvaraqlaridagi chet el valyutasidagi pul mablag‘larining mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 5210 “Mamlakat ichidagi chet el valyutasi hisobvaraqlari”; 5220 “Chet eldagi valyuta hisobvaraqlari”. 228. 5210 “Mamlakat ichidagi chet el valyutasi hisobvaraqlari” va 5220 “Chet eldagi valyuta hisobvaraqlari” hisobvaraqlarining debetida valyuta hisobvaraqlariga pul mablag‘larining kelib tushishi, kreditida esa pul mablag‘larining hisobdan chiqarilishi aks ettiriladi. Bank ko‘chirmasini tekshirish natijasida aniqlangan valyuta hisobvaraqning debeti yoki kreditiga xatolik bilan o‘tkazilgan summalar 4860 “Da’volar bo‘yicha olinadigan to‘lovlar” yoki 6960 “Da’volar bo‘yicha to‘lovlar” hisobvaraqlari bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Buxgalteriya hisobida valyuta hisobvarag‘i bo‘yicha operatsiyalar bank ko‘chirmalari va ularga ilova qilinadigan pulli va hisob-kitob hujjatlari asosida aks ettiriladi. Valyuta mablag‘larining analitik hisobi chet el valyutasidagi pul mablag‘larini saqlash uchun banklarda ochilgan har bir hisobvaraq bo‘yicha yuritiladi. 229. Chet el valyutasidagi pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (5200) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Ijaraga berilgan asosiy vositalar bo‘yicha ijarachidan ijara to‘lovlari uchun chet el valyutasidagi pul mablag‘lari kelib tushishi 2. Mahsulot (tovar, ish, xizmat)lar, asosiy vositalar va boshqa aktivlarning sotilishidan chet el valyutasidagi pul mablag‘lari kelib tushishi 3. Kassadan chet el valyutasidagi pul mablag‘larining valyuta hisobvarag‘iga topshirilishi 4. Ishlatilmagan chek va akkreditiv summasining valyuta hisobvarag‘iga o‘tkazilishi 5. Oldin qisqa muddatli investitsiyalar tartibida berilgan qarzning qaytarilishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 5210, 5220 4810, 4820 5210, 5220 4010 5210, 5220 5020 5210, 5220 5510-5520 5210, 5220 5830 Ilgari berilgan bo‘naklarning qaytarilishi Qondirilgan da’volar summasining kelib tushishi Chet el valyutasida olingan bo‘naklarning summasi Ilgari aksiyalarga obuna bo‘lgan ta’sischilardan ulush summasining kelib tushishi 10. Nominal qiymatdan yuqori bahoda sotilgan aksiyalardan emission daromadning kelib tushishi 11. Investitsiyaga chet el valyutasidagi pul mablag‘larining qo‘yilishi 12. Bankdan kassaga chet el valyutasidagi pul mablag‘larining kelib tushishi 13. Xususiy aksiyalarning sotib olinishi 14. Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilar oldidagi qarzlarning to‘lanishi 15. Chet el valyutasida berilgan bo‘naklarning summasi 16. Ilgari olingan bo‘naklarning qaytarilishi 17. Ta’sischilarga hisoblangan dividendning to‘lanishi 18. Hisoblangan foizlar bo‘yicha qarzlarning qoplanishi 19. Qisqa muddatli kreditlar va qarzlarning qoplanishi 20. Uzoq muddatli kreditlar va qarzlarning joriy qismi qoplanishi 21. Ijaraga beruvchiga tegishli bo‘lgan chet el valyutasidagi to‘lovlarning to‘lanishi 6. 7. 8. 9. 5210, 5220 5210, 5220 5210, 5220 5210, 5220 4310-4330 4860 6300, 7310 4610 5210, 5220 8410 0600, 5800 5210, 5220 5020 5210, 5220 8610, 8620 6010 5210, 5220 5210, 5220 4310-4330 6300, 7310 6610 6920 6810-6840 6950 5210, 5220 5210, 5220 5210, 5220 5210, 5220 5210, 5220 5210, 5220 6910, 6950 5210, 5220 Bankdagi maxsus hisobvaraqlardagi pul mablag‘lari (5500) 230. O‘zbekiston Respublikasi hududi va chet mamlakatlardagi akkreditivlar, chek daftarchalari, boshqa to‘lov hujjatlaridagi (veksellardan tashqari) pul mablag‘larining mavjudligi va harakati to‘g‘risida, shuningdek, maqsadli moliyalashtirish (tushumlar) pul mablag‘larining alohida saqlanadigan qismining harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 5510 “Akkreditivlar”; 5520 “Chek daftarchalari”; 5530 “Boshqa maxsus hisobvaraqlar”. 231. 5510 “Akkreditivlar” hisobvarag‘ida akkreditivdagi pul mablag‘lari hisobga olinadi. Akkreditivga pul mablag‘larini o‘tkazish 5510 “Akkreditivlar” hisobvarag‘ining debetida va 5110 “Hisob-kitob hisobvarag‘i”, 5210 “Mamlakat ichidagi chet el valyutasi hisobvaraqlari”, 5220 “Chet eldagi valyuta hisobvaraqlari” hamda boshqa hisobvaraqlarining kreditida aks ettiriladi. 5510 “Akkreditivlar” hisobvarag‘i bo‘yicha akkreditivga hisobga olingan pul mablag‘lari ularning ishlatilishi bo‘yicha (bank ko‘chirmalariga asosan) 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar”ning debetiga hisobdan chiqariladi. Akkreditivdagi ishlatilmagan mablag‘lar, bank tomonidan ular qaysi hisobvaraqdan o‘tkazilgan bo‘lsa, shu hisobvaraqlarga qayta tiklanganda, 5510 “Akkreditivlar” hisobvarag‘ining kreditida 5110 “Hisob-kitob hisobvarag‘i”, 5210 “Mamlakat ichidagi chet el valyutasi hisobvaraqlari”, 5220 “Chet eldagi valyuta hisobvaraqlari” va boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 5510 “Akkreditivlar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob har bir akkreditiv bo‘yicha alohida yuritiladi. 232. 5520 “Chek daftarchalari” hisobvarag‘ida chek daftarchalaridagi pul mablag‘larining harakati hisobga olinadi. Chek daftarchalarini berishda pul mablag‘larini deponentlash 5520 “Chek daftarchalari” hisobvarag‘ining debeti va 5110 “Hisob-kitob hisobvarag‘i”, 5210 “Mamlakat ichidagi chet el valyutasi hisobvaraqlari”, 5220 “Chet eldagi valyuta hisobvaraqlari”, 6810 “Qisqa muddatli kreditlar” va boshqa hisobvaraqlarning kreditida aks ettiriladi. Berilgan cheklarning to‘lovi doirasidagi summa 5520 “Chek daftarchalari” hisobvarag‘ining kreditidan xarajat va qarzlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda hisobdan chiqariladi. Chek bilan berilgan, lekin bank tomonidan to‘lanmagan (to‘lovga taqdim etilmagan) summa 5520 “Chek daftarchalari” hisobvarag‘ida qoladi va ushbu 5520 “Chek daftarchalari” hisobvarag‘ining qoldig‘i bank ko‘chirmalari bilan mos kelishi lozim. Bankka qaytarilgan cheklarning (foydalanilmay qolgan) summasi 5520 “Chek daftarchalari” hisobvarag‘ining kreditida 5110 “Hisob-kitob hisobvarag‘i”, 5210 “Mamlakat ichidagi chet el valyutasi hisobvaraqlari”, 5220 “Chet eldagi valyuta hisobvaraqlari” va boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Kreditor bilan hisob-kitob qilish uchun tashkilot xodimlariga hisobdorlikka berilgan chek daftarchalaridagi mablag‘larning harakati ustidan nazorat tezkor ravishda yuritiladi. 5520 “Chek daftarchalari” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob har bir olingan chek daftarchalari bo‘yicha yuritiladi. 233. 5530 “Boshqa maxsus hisobvaraqlar”da bankda maxsus saqlanadigan maqsadli moliyalashtiriladigan (tushumlar) mablag‘lar, shu jumladan, ijtimoiy muassasalar, obyektlar (bolalar bog‘chasi va boshqalar)ni saqlash uchun ota-onalardan, o‘zga foydalanuvchilar va boshqa manbalardan kelib tushgan pul mablag‘lari, tashkilotning talabiga ko‘ra alohida hisobvaraqda yig‘iladigan va sarflanadigan kapital qo‘yilmalarni moliyalashtirish mablag‘lari, davlat idoralarining subsidiyalari va shu kabilarning harakati hisobga olinadi. Ajratilgan bo‘linmalarga bankda joriy xarajatlarni (ish haqi, alohida xo‘jalik xarajatlari, xizmat safarlari va shu kabilar) amalga oshirish uchun ochilgan joriy hisobvaraqlarda ushbu ko‘rsatilgan mablag‘larning harakati alohida hisobvaraqda aks ettiriladi. 5530 “Boshqa maxsus hisobvaraqlar” bo‘yicha analitik hisob O‘zbekiston Respublikasi hududi va chet eldagi boshqa maxsus hisobvaraqlardagi pul mablag‘larining mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi ma’lumotlarni olish imkoniyatini ta’minlashi lozim. 234. Bankdagi maxsus hisobvaraqlardagi pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (5500) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 5510 5110-5220 5510-5530 4860 1. Akkreditivlarga pul mablag‘lari o‘tkazilishi 2. Qondirilgan da’volar summasining maxsus hisobvaraqqa kelib tushishi 3. Depozit ishtirokchisi sifatida aksiya obunachilaridan bo‘nak 5530 summasining olinishi 4. Qisqa muddatli kreditlar hisobidan akkreditivlarga pul mablag‘lari 5510 o‘tkazilishi 5. Sotish xarajatlarining to‘lovi chek bilan amalga oshirilishi 9410 6. Ishlatilmagan summaning muddat oxirida qaytarilishi: a) akkreditivlar; 5110-5220 b) chek daftarchalari. 5110-5220 7. Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga bo‘lgan qarzni 6010 to‘lashda akkreditivdagi summa hisobdan chiqarilishi 8. Akkreditivdan bo‘nakning berilishi 4310-4330 9. Sug‘urta bo‘yicha qarzlarning akkreditiv mablag‘lari hisobiga 6510 qoplanishi 10. Boshqa kreditorlarning xizmatlari uchun to‘lovlarda ishlatilgan 6990 cheklar summasini hisobdan chiqarilishi 11. Maxsus hisobvaraqdan shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlariga 6120 bo‘lgan qarzning to‘lanishi 12. Sotib olingan yo‘llanmalar uchun maxsus hisobvaraqdan to‘langan 5610 summa 6320 6810 5520 5510 5520 5510 5510 5510 5520 5530 5530 13. Chek daftarchalaridagi ishlatilmagan mablag‘larning qisqa muddatli kreditlarni qoplash uchun qaytarilishi 14. Akkreditivdagi ishlatilmagan mablag‘ning uzoq muddatli kreditlarni qoplash uchun qaytarilishi 15. Hisoblangan foizlar bo‘yicha qarzlarning qoplanishi 16. Ijaraga beruvchiga tegishli bo‘lgan to‘lovlarning to‘lanishi 6810 5520 6950, 7810 5510 6920 5510-5530 6910, 6950 5530 Pul ekvivalentlari (5600) 235. Tashkilotning kassasidagi pul ekvivalentlarining (pochta markalari va boshqalar) mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish 5610 “Pul ekvivalentlari (turlari bo‘yicha)” hisobvarag‘ida amalga oshiriladi. 5610 “Pul ekvivalentlari (turlari bo‘yicha)” hisobvarag‘ida markalar, pattalar va boshqa pul ekvivalentlari nominal qiymati bo‘yicha hisobga olinadi. Pul ekvivalentlarini hisobga oluvchi hisobvaraqning debetida pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda pul ekvivalentlarini sotib olish, kreditida esa xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda pul ekvivalentlarining sarflanishi aks ettiriladi. Pul ekvivalentlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlar (5600) bo‘yicha analitik hisob ularning turlari bo‘yicha yuritiladi. 236. Pul ekvivalentlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (5600) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Pul ekvivalentlarining naqd pulga xarid qilinishi 2. Pul ekvivalentlarining hisob-kitob hisobvarag‘idan pul mablag‘larini o‘tkazish orqali xarid qilinishi 3. Hisobdor shaxslar orqali pul ekvivalentlarining xarid qilinishi 4. Turli shaxslardan pul ekvivalentlarining xarid qilinishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 5610 5010, 5020 5610 5110 5610 4220-4290 6970 5610 6990 Yo‘ldagi pul mablag‘ (o‘tkazma)lari (5700) 237. Yo‘ldagi pul mablag‘lari (naqd pulga va pul o‘tkazish orqali mahsulot sotishdan olingan daromad) to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish 5710 “Yo‘ldagi pul mablag‘ (o‘tkazma)lari” hisobvarag‘ida amalga oshiriladi. 238. 5710 “Yo‘ldagi pul mablag‘ (o‘tkazma)lari” hisobvarag‘ida saqlash joyidan chiqib ketgan, ammo mo‘ljallangan joyiga yetib bormagan pul mablag‘lari (inkassatorga berilgan sotishdan olingan tushumlar, pul o‘tkazmalari) hisobga olinadi. Ushbu hisobvaraq tranzit hisobvaraq hisoblanadi va pul mablag‘larining harakati ustidan uzluksiz nazoratni o‘rnatish uchun bog‘lovchi vazifasini bajaradi. 5710 “Yo‘ldagi pul mablag‘ (o‘tkazma)lari” hisobvarag‘ining debetida pul mablag‘larini inkassatorlarga topshirish kassadagi pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Pul mablag‘lari kirim qilingandan keyin 5710 “Yo‘ldagi pul mablag‘ (o‘tkazma)lari” hisobvarag‘i kreditlanib, pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Yo‘ldagi pul mablag‘ (o‘tkazma)larini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (5700) analitik hisobi ularning turlari bo‘yicha yuritiladi. 239. Yo‘ldagi pul mablag‘ (o‘tkazma)larini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (5700) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 1. Kassadagi naqd pullar bankdagi hisob-kitob hisobvarag‘iga o‘tkazish uchun inkassatorga topshirilishi 2. Kelib tushgan pul o‘tkazmalari bo‘yicha xaridorlarning qarzlari qoplanishi 3. Bankka hali kelib tushmagan pul mablag‘larini o‘tkazish orqali bo‘nak olish 4. Turli debitorlardan pul o‘tkazmalarini olish 5. Ajratilgan bo‘linmalardan pul o‘tkazmalarini olish 6. Yo‘ldagi pul mablag‘lari kassaga kelib tushishi 7. Yo‘ldagi pul mablag‘lari bankdagi hisob-kitob hisobvarag‘iga kelib tushishi 5710 5010, 5020 5710 4010 5710 6300, 7310 5710 5710 5010-5020 5110 4890 4110 5710 5710 Qisqa muddatli investitsiyalar (5800) 240. Tashkilotning boshqa tashkilotlar qimmatli qog‘ozlariga qilingan qisqa muddatli (bir yil muddatdan ko‘p bo‘lmagan) investitsiyalari, davlat qarzlarining foizli obligatsiyalari, boshqa tashkilotlarga berilgan qarzlar va boshqalarning mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 5810 “Qimmatli qog‘ozlar”; 5830 “Berilgan qisqa muddatli qarzlar”; 5890 “Boshqa joriy investitsiyalar”. 241. 5810 “Qimmatli qog‘ozlar” hisobvarag‘ida aksiyalarga, davlat qarzlarining foizli obligatsiyalariga va boshqa qimmatli qog‘ozlariga qo‘yilgan qisqa muddatli investitsiyalarning mavjudligi va harakati hisobga olinadi. Obligatsiya va boshqa qimmatli qog‘ozlar 5810 “Qimmatli qog‘ozlar” hisobvarag‘iga sotib olish qiymatida kirim qilinadi. Tashkilotda aksiya, obligatsiya va boshqa qimmatli qog‘ozlarning sotib olinishi 5810 “Qimmatli qog‘ozlar” hisobvarag‘ining debetida va pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar hamda agar qimmatli qog‘ozlar uchun to‘lov moddiy yoki boshqa qiymatliklar (pul mablag‘laridan tashqari) orqali amalga oshirilsa, moddiy va boshqa qiymatliklarning sotilishini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning kreditida aks ettiriladi. Agar sotib olingan obligatsiya va boshqa qarz qimmatli qog‘ozlarining sotib olish bahosi ularning nominal qiymatidan farq qilsa, ushbu farqning hisobdan chiqarilishi yoki qo‘shimcha hisoblanishida 5810 “Qimmatli qog‘ozlar” hisobvarag‘ida hisobga olingan qimmatli qog‘ozlarning bahosi ularni qoplash davrida nominal qiymatiga muvofiq bo‘lishi lozim. Sotib olish va nominal qiymati o‘rtasidagi farq qoplanadigan vaqtgacha bo‘lgan davrda 5810 “Qimmatli qog‘ozlar” hisobvarag‘ining debetida (qo‘shimcha hisoblash) yoki kreditida (hisobdan chiqarish), 9590 “Moliyaviy faoliyatning boshqa daromadlari” yoki 9690 “Moliyaviy faoliyat bo‘yicha boshqa xarajatlar” hisobvaraqlari bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 5810 “Qimmatli qog‘ozlar” hisobvarag‘ida hisobga olingan obligatsiya va boshqa qimmatli qog‘ozlarning qoplanishi pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning debeti va 5810 “Qimmatli qog‘ozlar” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. 242. 5830 “Berilgan qisqa muddatli qarzlar” hisobvarag‘ida tashkilotning boshqa tashkilotlarga qisqa muddatga pul mablag‘lari va boshqa shaklda bergan qarzlarining harakati hisobga olinadi. Berilgan qarzlar 5830 “Berilgan qisqa muddatli qarzlar” hisobvarag‘ining debetida pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Qarzlarning qaytarilishi pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning debeti va 5830 “Berilgan qisqa muddatli qarzlar” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. 243. 5890 “Boshqa joriy investitsiyalar” hisobvarag‘ida bank va boshqa omonatlarga so‘mdagi va chet el valyutasidagi investitsiyalarning harakati hisobga olinadi. Omonatlarga pul mablag‘larining o‘tkazilishi 5890 “Boshqa joriy investitsiyalar” hisobvarag‘ining debetida pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Bank tomonidan omonatlar summasi qaytarilganda hisobda teskari yozuv amalga oshiriladi. Qisqa muddatli investitsiyalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar (5800) bo‘yicha analitik hisob qisqa muddatli investitsiyalarning turlari va ushbu investitsiyalar amalga oshirilgan obyektlar bo‘yicha yuritiladi. 244. Qisqa muddatli investitsiyalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (5800) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Mahsulotlar, tovarlar, ish, xizmatlarni berish yo‘li bilan qimmatli qog‘ozlarning xarid qilinishi 2. Asosiy vositalar va boshqa aktivlarni berish yo‘li bilan qimmatli qog‘ozlarning xarid qilinishi 3. Uzoq muddatli investitsiyalarning tarkibiy o‘zgarishi (restrukturizatsiya) amalga oshirilishi 4. Qimmatli qog‘ozlar naqd pulga xarid qilinishi 5. Bankdagi hisobvaraqdan to‘lash orqali qimmatli qog‘ozlarning xarid qilinishi 6. Xaridorlarga ssuda mablag‘larining vekselda berilishi 7. Aksiyalar uchun to‘lov sifatida qimmatli qog‘ozlarning kelib tushishi 8. Qimmatli qog‘ozlarning sotilishi 9. Tashkilotning qarzi qimmatli qog‘ozlar bilan qoplanishi 10. Majburiyatlar uchun garov sifatida aksiyalarning berilishi 11. Xaridorga veksel summasiga da’vo bildirilishi 12. Da’vo muddati tugaganligi tufayli veksel bo‘yicha qarzni zarar hisobiga chiqarish 13. Inventarizatsiya natijasida aniqlangan qimmatli qog‘ozlarning kamomadi 14. Qisqa muddatli qarzlarning asosiy vosita va boshqa aktivlar ko‘rinishida berilishi 15. Qisqa muddatli qarzlarning tayyor mahsulot, tovar, ish, xizmatlar ko‘rinishida berilishi 16. Boshqa tashkilotlardan qisqa muddatli qarzlarning qaytarilishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 5810 9010-9030 5810 9210, 9220 5810 0610 5810 5810 5010 5110-5530 5810 5810 5110-5530 4610 5110 6990 6010 4860 9690 5810 5810 5810 5810 5810 4730 5810 5830 9210, 9220 5830 9010-9030 5110 5830 Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yo‘qotishlar hamda boshqa joriy aktivlar (5900) 245. Qiymatliklarni tayyorlash, saqlash, sotish va inventarizatsiya qilish jarayonlarida aniqlangan kamomad, talon-taroj va qiymatliklarning buzilishidan yo‘qotish summalari, shuningdek, ushbu bobning yuqorida keltirilgan hisobvaraqlarida hisobga olinmagan, biroq tashkilot mulki hisoblangan boshqa joriy aktivlarning mavjudligi to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yo‘qotishlar”; 5920 “Boshqa joriy aktivlar”. 246. Tovar-moddiy zaxiralar, asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarning kamomadi va yo‘qotishlari 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yo‘qotishlar” hisobvarag‘ining debeti va tovar-moddiy zaxiralarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar va asosiy vositalar va boshqa aktivlarning sotilishi hamda turli chiqib ketishini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning kreditida aks ettiriladi. Tashkilotning aktivlari kamomad bo‘lgan, qasddan yo‘q qilingan yoki buzilgan taqdirda zararning miqdori zarar aniqlangan kunda ushbu hududda amalda bo‘lgan bozor qiymati bo‘yicha hisoblab chiqariladi. Bunda, bozor qiymatini aniqlash uchun quyidagilardan foydalanish mumkin: ishlab chiqaruvchi tashkilotlardan va ularning rasmiy dilerlaridan, tovar-xom ashyo birjalaridan yozma shaklda olingan aynan bir xil yoki analog aktivning narxi to‘g‘risidagi ma’lumotlar; Markaziy bankning kamomad aniqlangan sanadagi va tegishli mol-mulkni sotib olish sanasidagi kurslarning nisbati shaklida aniqlangan hisob-kitob koeffitsiyentini qo‘llagan holda sotib olish sanasidagi (tasdiqlovchi hujjatlar mavjud bo‘lganda) aktivning chet el valyutasidagi qiymati to‘g‘risidagi ma’lumotlar; vakolatli davlat organlarida mavjud bo‘lgan narxlar to‘g‘risidagi yoki ommaviy axborot vositalarida chop etilgan ma’lumotlar; ommaviy sotiladigan aynan bir xil yoki analog aktivning narxi to‘g‘risidagi ma’lumotlar; qonunchilik hujjatlariga muvofiq baholovchi tashkilot tomonidan tuzilgan baholash to‘g‘risidagi hisoboti. 247. 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yo‘qotishlar” hisobvarag‘ining kreditida quyidagi: a) qiymatliklarning tabiiy yo‘qolish me’yorlaridan ortiq kamomadlari, qiymatliklarning buzilishi, yo‘qolishi va o‘g‘irlanishining aniq aybdorlari aniqlanganda — 4860 “Da’volar bo‘yicha olinadigan to‘lovlar”, 4730 “Moddiy zararni qoplash bo‘yicha xodimlarning qarzi” hisobvaraqlarining debeti; b) qiymatliklarning tabiiy yo‘qolish me’yorlaridan ortiq buzilishi va o‘g‘irlanishidan yo‘qotishlar, aniq aybdor shaxsi aniqlanmaganda va da’vo tasdiqlanmaganligi natijasida sudning e’tirozi — 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” debetiga hisobdan chiqarilishi aks ettiriladi. 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yo‘qotishlar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob ularning turlari bo‘yicha yuritiladi. 248. 5920 “Boshqa joriy aktivlar” hisobvarag‘ining debetida ushbu bobning yuqorida keltirilgan hisobvaraqlarida hisobga olinishi mo‘ljallanmagan joriy aktivlar aks ettiriladi. 5920 “Boshqa joriy aktivlar” hisobvarag‘ining kreditida boshqa joriy aktivlarning sarflanishi aks ettiriladi. 5920 “Boshqa joriy aktivlar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob ularning turlari bo‘yicha yuritiladi. 249. Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yo‘qotishlar hamda boshqa joriy aktivlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (5900) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Tovar-moddiy zaxiralarning yo‘qolishi va buzilishidan kamomadlar 2. Asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarning yo‘qolishi va buzilishidan yo‘qotishlar 3. Aybdor shaxslardan undirilishi lozim bo‘lgan summalar 4. Undirilmagan summalar hisobdan chiqarildi, shuningdek, kamomadlar zararga olib borildi 5. Pul o‘tkazish yo‘li bilan boshqa joriy aktivlar sotib olindi 6. Hisobdor shaxslar orqali boshqa joriy aktivlar sotib olindi 7. Boshqa joriy aktivlarning sarflanishi 2-bob. Majburiyatlar Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 5910 1010-2990 5910 9210, 9220 4860, 4730 9430 5910 5910 5920 5920 5110 4220-4290 6970 5920 Xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar 1-§. Joriy majburiyatlar 250. Ushbu paragrafning hisobvaraqlari tashkilotning yuridik va jismoniy shaxslar oldidagi joriy majburiyatlari to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi. 251. Ushbu paragrafdagi hisobvaraqlarda chet el valyutasidagi majburiyatlar O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (22-sonli BHMS) “Chet el valyutasida ifodalangan aktivlar va majburiyatlarning hisobi”ga (ro‘yxat raqami 3587, 2024-yil 19-dekabr) muvofiq hisobga olinadi. Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar bo‘yicha joriy majburiyatlar (6000) 252. Tovar-moddiy zaxiralar, bajarilgan ishlar, ko‘rsatilgan xizmatlar, shuningdek, tashish bo‘yicha olingan xizmatlar uchun mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga bo‘lgan joriy majburiyatlar to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar”; 6020 “Berilgan veksellar”. 253. Pudratchi qurilish va montaj, ilmiy-tadqiqot va shu kabi tashkilotlar bosh pudratchi (bosh tashkilot) hisoblansa, ular o‘z subpudratchilariga bo‘lgan majburiyatlarini ushbu hisobvaraqda aks ettiradi. 254. 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar” hisobvarag‘i haqiqatda kelib tushgan tovar-moddiy zaxiralar va boshqa aktivlar, qabul qilingan ish va xizmatlarning qiymatiga ushbu qiymatliklarni yoki tegishli xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda kreditlanadi. Agar omborga kelib tushgan moddiy qiymatliklarning sifati, miqdori, shuningdek, bahosi shartnomada kelishilgan shartlarga mos kelmasa, 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar” hisobvarag‘i 4860 “Da’volar bo‘yicha olinadigan to‘lovlar” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda tegishli summaga kreditlanadi. 255. 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob har bir mol yetkazib beruvchi va pudratchi bo‘yicha alohida yuritiladi. 256. 6020 “Berilgan veksellar” hisobvarag‘ining kreditida sotib olingan tovar-moddiy zaxiralar va boshqa aktivlar, qabul qilingan ish va xizmatlar uchun veksellar bilan ta’minlangan joriy majburiyatlar hisobga olinadi va ularni qoplash davrigacha hisobda turadi. Veksellar bo‘yicha majburiyatlar qoplanishiga qarab ular pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning kreditidan 6020 “Berilgan veksellar” va 6920 “Hisoblangan foizlar” hisobvaraqlarining debetiga hisobdan chiqariladi. 6020 “Berilgan veksellar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob berilgan veksellarning har bir turi bo‘yicha alohida yuritiladi. 257. Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lanadigan hisobvaraqlarning (6000) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Mol yetkazib beruvchilardan o‘rnatiladigan asbobuskunalar kelib tushishi 2. Kapital qo‘yilmalar uchun mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarning bajargan ishlari va ko‘rsatgan xizmatlari yuzasidan berilgan hisobvaraqlar to‘lovga qabul qilinishi 3. Mol yetkazib beruvchilardan materiallar kelib tushishi 4. Mol yetkazib beruvchilardan o‘stirishga va bo‘rdoqiga hayvonlar kelib tushishi 5. Mol yetkazib beruvchilardan turli tovar-moddiy zaxiralar kelib tushishi (1510-hisobvarag‘i qo‘llanilganda) 6. Mol yetkazib beruvchilardan tovar-moddiy zaxiralarni xarid qilishda QQS summasini hisobga olinishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 0710, 0720 6010 0810-0890 6010 1010-1090 1110, 1120 6010 6010 1510 6010 4410 6010 7. Tashkilot tomonidan asosiy va yordamchi ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jalik, umumiy ishlab chiqarish va boshqaruv ehtiyojlari uchun mol yetkazib beruvchilarning bajargan ish va xizmatlari (jumladan: energiya, gaz, bug‘, suv) qabul qilinishi 8. Yaroqsiz mahsulotni tuzatish va kafolatli ta’mirlash bo‘yicha mol yetkazib beruvchilarning ko‘rsatgan xizmatlarining qabul qilinishi 9. Mol yetkazib beruvchilardan kelgusi davr xarajatlariga tegishli bo‘lgan ish va xizmatlar qabul qilinishi 10. Mol yetkazib beruvchilardan tovarlar kelib tushishi 11. Mahsulotlar, tovarlar, ish va xizmatlarni sotishda mol yetkazib beruvchilar va pudratchilar ko‘rsatgan ish va xizmatlar qabul qilinishi 12. Tabiiy ofatlarni tugatish bo‘yicha mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarning xizmatlari qabul qilinishi 13. Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga bo‘lgan qarzlar bankdagi hisobvaraqlardan to‘lanishi 14. Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarning hisobvaraqlarini to‘lashda oldindan berilgan bo‘naklarning hisobga olinishi 15. Da’vo muddati tugagan kreditorlik qarzlari hisobdan chiqarilishi 16. Kreditorlik qarzini to‘lash uchun mol yetkazib beruvchiga oddiy veksel berilishi 2010, 2310, 2510, 2710, 9420 6010 2610 6010 3190 6010 2910-2990 9410 6010 6010 9720 6010 6010 5110-5530 6010 4310-4330 6010 9360 6010 6020 Ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlariga to‘lovlar bo‘yicha joriy majburiyatlar (6100) 258. Tashkilotning ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlariga bo‘lgan joriy majburiyatlari to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 6110 “Ajratilgan bo‘linmalarga to‘lovlar”; 6120 “Shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlariga to‘lovlar”. 259. 6110 “Ajratilgan bo‘linmalarga to‘lovlar” hisobvarag‘ida tashkilotning umumiy balansiga qo‘shiladigan filiallar va vakolatxonalarning joriy majburiyatlari (xo‘jalik ichidagi yoki balans ichidagi hisob-kitoblar) hisobga olinadi. 6110 “Ajratilgan bo‘linmalarga to‘lovlar” hisobvarag‘ining kreditida turli xildagi operatsiyalar bo‘yicha ajratilgan bo‘linmalar oldidagi joriy majburiyatlar tovar-moddiy zaxiralar, pul mablag‘lari, xarajat va boshqalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 260. 6120 “Shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlariga to‘lovlar” hisobvarag‘ida shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlariga joriy majburiyatlar (balanslararo hisob-kitoblar yoki tashkilotlar orasidagi hisob-kitoblar) hisobga olinadi. 6120 “Shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlariga to‘lovlar” hisobvarag‘ining kreditida turli xildagi operatsiyalar bo‘yicha shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlari oldidagi joriy majburiyatlar tovarmoddiy zaxiralar, pul mablag‘lari, xarajatlar va boshqalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 6110 “Ajratilgan bo‘linmalarga to‘lovlar” va 6120 “Shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlariga to‘lovlar” hisobvaraqlari bo‘yicha analitik hisob har bir ajratilgan bo‘linma, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyati bo‘yicha alohida yuritiladi. 261. Ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlariga to‘lanadigan hisobvaraqlarning (6100) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Ajratilgan bo‘linmalardan, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlaridan tovar-moddiy zaxiralar olinishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 0710-0890, 6110, 6120 1010-1120, 2810-2990 1510 6110, 6120 2. Ajratilgan bo‘linmalardan, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlaridan tovar-moddiy zaxiralar olinishi operatsiyasini 1510-hisobvarag‘ini qo‘llagan holda hisobga olinishi 3. Ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik 1610 jamiyatlaridan olingan tovar-moddiy zaxiralar qiymatidagi farqlarning hisobga olinishi 4. Ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik 2010, 2310, jamiyatlarining asosiy va yordamchi ishlab chiqarish, 2510, 2710, 9420 xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jalik, umumiy ishlab chiqarish va boshqaruv ehtiyojlari bo‘yicha ko‘rsatgan xizmatlari qabul qilinishi 5. Ajratilgan bo‘linmalardan olingan yarim tayyor 2110 mahsulotlarning qabul qilinishi 6. Ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlari 3190 ko‘rsatgan xizmatlar kelgusi davr xarajatlari tarkibida hisobga olinishi 7. Ajratilgan bo‘linmalardan kassaga naqd pul kelib tushishi 5010 (yo‘llanmalar uchun) 8. Ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik 5110-5530 jamiyatlaridan pul mablag‘lari kelib tushishi 9. Ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik 5610 jamiyatlaridan pul ekvivalentlari kelib tushishi 6110, 6120 6110, 6120 6110 6110, 6120 6110 6110, 6120 6110, 6120 Kechiktirilgan joriy majburiyatlar (6200) 262. Vaqtinchalik farqlar natijasida vujudga keladigan kechiktirilgan joriy majburiyatlar to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 6210 “Diskont (chegirma)lar ko‘rinishidagi kechiktirilgan daromadlar”; 6220 “Mukofot (ustama)lar ko‘rinishidagi kechiktirilgan daromadlar”; 6230 “Boshqa kechiktirilgan daromadlar”; 6240 “Soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha kechiktirilgan majburiyatlar”; 6250 “Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i majburiyatlari”; 6290 “Boshqa kechiktirilgan majburiyatlar”. 263. 6210 “Diskont (chegirma)lar ko‘rinishidagi kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘ida qoplanish davri davomida daromadga taqsimlanadigan obligatsiyalarning diskont (chegirma)lari bo‘yicha tashkilotning kechiktirilgan uzoq muddatli daromadlarining joriy qismi aks ettiriladi. Ushbu hisobvaraq faqat obligatsiyalarni sotib oluvchi tomonidan qo‘llaniladi. Obligatsiyalar diskont bilan sotib olinganda, diskont summasi 6210 “Diskont (chegirma)lar ko‘rinishidagi kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘i kreditida, to‘langan summa esa pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning kreditida va qisqa muddatli investitsiyalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar yoki uzoq muddatli investitsiyalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning debetida aks ettiriladi. Obligatsiyalar diskont (chegirma)larining joriy qismini daromadlarga o‘tkazishda 9530 “Foizlar ko‘rinishidagi daromadlar” hisobvarag‘i kreditlanadi va 6210 “Diskont (chegirma)lar ko‘rinishidagi kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘i debetlanadi. 6210 “Diskont (chegirma)lar ko‘rinishidagi kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob har bir obligatsiyaning turi va qoplash muddati bo‘yicha alohida yuritiladi. 264. 6220 “Mukofot (ustama)lar ko‘rinishidagi kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘i qoplanish davri davomida daromadga taqsimlanadigan obligatsiyalar mukofoti (ustamasi) bo‘yicha tashkilotning uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlarining joriy qismini aks ettiradi. Ushbu hisobvaraq faqat obligatsiya sotuvchilarda qo‘llaniladi. Obligatsiyalar mukofot bilan sotilganda, mukofot (ustama) summasi 6220 “Mukofot (ustama)lar ko‘rinishidagi kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘i, obligatsiyaning nominal qiymati esa 6830 “To‘lanadigan obligatsiyalar” (qisqa muddatli) yoki 7830 “To‘lanadigan uzoq muddatli obligatsiyalar” hisobvaraqlarining kreditida pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Obligatsiyalarning mukofot (ustama)lari joriy qismini daromadlarga o‘tkazishda 9530 “Foizlar ko‘rinishidagi daromadlar” hisobvarag‘i kreditlanadi va 6220 “Mukofot (ustama)lar ko‘rinishidagi kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘i debetlanadi. 6220 “Mukofot (ustama)lar ko‘rinishidagi kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob har bir obligatsiyaning turi va qoplash muddati bo‘yicha alohida yuritiladi. 265. 6230 “Boshqa kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘ida hisobot davrida bo‘nak sifatida olingan (hisoblangan), ammo kelgusi davrlarga tegishli bo‘lgan daromadlar aks ettiriladi. Kechiktirilgan daromadlar ijara to‘lovlari, chiptalarning sotilishi; jurnallarga obuna to‘lovi va boshqa ko‘rinishlarda bo‘lishi mumkin. Hali yetkazib berilmagan tayyor mahsulotlar, tovarlar, bajarilmagan ishlar va ko‘rsatilmagan xizmatlar uchun pul mablag‘lari kelib tushganda 6230 “Boshqa kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘i pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda kreditlanadi. Kelgusi hisobot davriga tegishli daromadlar tayyor mahsulotlar, tovarlar sotilganda, ishlar bajarilganda va xizmatlar ko‘rsatilganda daromad sifatida tan olinadi va 6230 “Boshqa kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘ining debetidan 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar”, 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar” va 9030 “Ishlar bajarish va xizmatlar ko‘rsatishdan daromadlar” hisobvaraqlarining kreditiga hisobdan chiqariladi. 6230 “Boshqa kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob har bir daromad turi bo‘yicha alohida yuritiladi. 266. 6240 “Soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha kechiktirilgan majburiyatlar” hisobvarag‘ida qonunchilik hujjatlariga muvofiq to‘lanishi kechiktirilishiga ruxsat etilgan soliqlar bo‘yicha budjet oldidagi qarzlarning joriy qismi aks ettiriladi. 6240 “Soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha kechiktirilgan majburiyatlar” hisobvarag‘ining kreditida kechiktirilgan joriy to‘lovlar summasi budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar (6400), sug‘urta va davlat maqsadli jamg‘armalariga to‘lovlar bo‘yicha qarzlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar (6500) bilan bog‘langan holda hisobga olinadi. 6240 “Soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha kechiktirilgan majburiyatlar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob har bir kechiktirilgan soliq va yig‘imlar turi bo‘yicha alohida yuritiladi. 267. 6250 “Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i majburiyatlari” hisobvarag‘ida vaqtinchalik farqlar natijasida yuzaga kelgan kechiktirilgan foyda solig‘i summasi aks ettiriladi. Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘iga doir majburiyatlarning tegishli joriy qismi 7250 “Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i uzoq muddatli majburiyatlari” hisobvarag‘idan 6250 “Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i majburiyatlari” hisobvarag‘iga o‘tkaziladi. Keyinchalik vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i vujudga kelishiga qarab 6250 “Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i majburiyatlari” hisobvarag‘i 6410 “Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzlar (turlari bo‘yicha)” hisobvarag‘i bilan bog‘lanadi. 268. 6290 “Boshqa kechiktirilgan majburiyatlar” hisobvarag‘ida tashkilotning 6210 — 6250 — hisobvaraqlarida ko‘rsatilmagan boshqa kechiktirilgan majburiyatlari aks ettiriladi. 269. Kechiktirilgan joriy majburiyatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (6200) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni Hisobvaraqlarning bog‘lanishi 1. Obligatsiyalar diskont bilan sotib olinganda diskont summasi hisobga olinishi 2. Joriy obligatsiyalar diskonti hisobdan chiqarilishi 3. Kechiktirilgan diskontning uzoq muddatli qismi joriy qismga o‘tkazilishi 4. Obligatsiyalar mukofot bilan sotilganda, mukofot summasi hisobga olinishi 5. Joriy obligatsiyalar mukofotining hisobdan chiqarilishi 6. Kechiktirilgan mukofotlarning uzoq muddatli qismi joriy qismga o‘tkazilishi 7. Kelgusida jo‘natiladigan tovar-moddiy zaxiralar, ko‘rsatiladigan xizmatlar, bajariladigan ishlar uchun pul mablag‘lari kelib tushishi 8. Kechiktirilgan daromadlarning tayyor mahsulotlar, tovarlar sotilganda, ishlar bajarilganda va xizmatlar ko‘rsatilishi bilan daromadga qo‘shilishi 9. Ijara bo‘yicha kechiktirilgan daromad summasi tegishli davrda daromadga qo‘shilishi 10. Soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha uzoq muddatli kechiktirilgan majburiyatlarning joriy qismi hisobot davrida budjetga to‘lash uchun hisobdan chiqarilishi 11. Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha foyda solig‘i bo‘yicha uzoq muddatli kechiktirilgan majburiyatlar joriy qismiga o‘tkazilishi Debet 0600, 5800 6210 7210 Kredit 6210, 51105530 9530 6210 5110-5530 6220 6220 7220 9530 6220 5110-5530 6230 6230 9010, 9020, 9030 6230 9350, 9550 7240 6240 7250 6250 Olingan bo‘naklar (6300) 270. Olingan bo‘naklar bo‘yicha joriy majburiyatlar to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 6310 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan bo‘naklar — joriy qismi”; 6320 “Aksiyaga obunachilardan olingan bo‘naklar”; 6390 “Boshqa olingan bo‘naklar”. 271. Tashkilot xaridor va buyurtmachilarga mahsulot va tovarlarni yetkazib berish, shuningdek, ish bajarish yoki xizmat ko‘rsatish uchun ulardan bo‘nak to‘lovini (oldindan to‘lashni) talab qilishi mumkin. Bunday holatda bo‘nak tovar-moddiy zaxiralarni yetkazib berish, ishlarni bajarish va xizmatlarni ko‘rsatish bo‘yicha shartnomaning bajarilishi hamda xaridor va buyurtmachilardan kelgusidagi to‘lovlarning kelib tushishiga kafolat sifatida xizmat qiladi. Bunday bo‘naklar pul mablag‘ini olgan tashkilot uchun mahsulot va tovarlarni yetkazib berish hamda ishlarni bajarish yoki xizmatlarni ko‘rsatish amalga oshirilishiga qadar majburiyat bo‘lib hisoblanadi. Olingan bo‘naklarga quyidagilar misol bo‘ladi: tashkilot tomonidan gaz, suv, yoritish va boshqa maishiy xizmatlar, shuningdek, tovar-moddiy zaxiralarni yetkazib berish uchun oldindan olingan to‘lovlar. Olingan bo‘nak summalari, shuningdek, qisman tayyor holdagi mahsulot (ish, xizmat) uchun qabul qilingan to‘lovlar summasi olingan bo‘naklarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (6300) krediti va pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning debetida aks ettiriladi. Buyurtmachilarga ishlar tugatib topshirilganda va xizmatlar ko‘rsatilganda, shuningdek, xaridorlarga mahsulot yuklab jo‘natilganda, olingan bo‘naklar xaridor va buyurtmachilarning majburiyatlarini kamaytiradi va olingan bo‘naklarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (6300) debeti va olinadigan hisobvaraqlar (4000) kreditiga olib boriladi. Olingan bo‘naklarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar (6300) bo‘yicha analitik hisob har bir olingan bo‘naklar turi bo‘yicha alohida yuritiladi. 272. Olingan bo‘naklarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (6300) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Bo‘naklar olinishi 2. Mahsulotlar, tovarlarni yetkazib berish, ish bajarish va xizmat ko‘rsatish, shuningdek, asosiy vositalar va boshqa aktivlarni sotishda ilgari olingan bo‘naklarning hisobga olinishi 3. Ilgari olingan bo‘naklarning qaytarilishi 4. Ilgari olingan bo‘naklar bank kreditlari va boshqa tashkilotlarning qarzlari hisobidan qaytarilishi 5. Da’vo bildirish muddati davomida foydalanilmagan bo‘nak summalari hisobdan chiqarilishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 5010-5530 6310-6390 6310-6390 4010 6310-6390 6310-6390 6310-6390 5010-5530 6810-6840, 7810-7840 9390 Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzlar (6400) 273. Budjetga to‘lovlar bo‘yicha tashkilotning joriy majburiyatlari to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish 6410 “Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzlar (turlari bo‘yicha)” hisobvarag‘ida amalga oshiriladi. 274. 6410 “Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzlar (turlari bo‘yicha)” hisobvarag‘ining kreditida budjetga to‘lanishi kerak bo‘lgan majburiyat summasi olinadigan hisobvaraqlar, davr xarajatlari, soliqlar va yig‘imlarni to‘lash uchun foydaning ishlatilishi, ish haqi bo‘yicha xodimlar bilan hisobkitoblarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Yakuniy hisobkitobda, soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha budjetga ilgari o‘tkazilgan bo‘nak to‘lovlari 6410 “Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzlar (turlari bo‘yicha)” hisobvarag‘ining debetida budjetga bo‘nak to‘lovlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlar (4400) bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Budjetga haqiqatda o‘tkazilgan summalar 6410 “Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzlar (turlari bo‘yicha)” hisobvarag‘ining debetida pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 6410 “Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzlar (turlari bo‘yicha)” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob har bir soliq turlari bo‘yicha alohida yuritiladi. 275. Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (6400) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Davr xarajatlariga taalluqli xar xil ajratmalar, soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha budjetga qarzlar 2. Tayyor mahsulotlarni, tovarlarni sotishda, ishlarni bajarish va xizmatlarni ko‘rsatish, shuningdek, asosiy vositalar va boshqa aktivlarni sotish va turli chiqarishda QQS va aksiz summasi hisoblanishi 3. Budjetdan mablag‘lar qaytarilishi yoki kelgusi to‘lovlar hisobiga o‘tkazilishi (yakuniy hisob-kitoblar va boshqalar) 4. Jismoniy shaxslarning ish haqidan daromad solig‘i summasi ushlab qolinishi 5. Hisoblangan dividenddan daromad solig‘i summasi ushlab qolinishi 6. Foydadan budjetga to‘lovlar hisoblanishi 7. Budjetga to‘lovlar o‘tkazib berilishi 8. Moddiy resurslar, tovarlar, ishlar va xizmatlarga tegishli bo‘lgan QQS summasi hisobga olinishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 9430 6410 4010 6410 5110, 5210, 5530, 4410 6710 6410 6610 6410 9810-9890 6410 6410 6410 5010-5530 4410 6410 9. Olingan kreditlar va qarzlar hisobidan budjetga qarzlar to‘lanishi 6410 6810-6840, 7810-7840 Sug‘urta va davlat maqsadli jamg‘armalariga to‘lovlar bo‘yicha joriy qarzlar (6500) 276. Tashkilot mulki va xodimlarini sug‘urta qilish, davlat ijtimoiy sug‘urtasi, tashkilot xodimlarining nafaqa ta’minoti va tibbiy sug‘urtasi, davlat maqsadli jamg‘armalariga ajratmalar, shuningdek, uchinchi shaxslar mulkiy manfaatlariga keltirilgan zararlar uchun fuqarolik javobgarligini sug‘urta qilish bo‘yicha qarzlar to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 6510 “Sug‘urta bo‘yicha to‘lovlar”; 6520 “ Davlat maqsadli jamg‘armalariga to‘lovlar”. 277. 6510 “Sug‘urta bo‘yicha to‘lovlar” hisobvarag‘i tashkilotning mulki va xodimini sug‘urtalash bo‘yicha qarzlari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi. 278. 6520 “Davlat maqsadli jamg‘armalariga to‘lovlar” hisobvarag‘i tashkilotning davlat maqsadli jamg‘armalari oldidagi ajratmalar bo‘yicha qarzlari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi. 279. Sug‘urta to‘lovlari va davlat maqsadli jamg‘armalariga ajratmalar bo‘yicha qarz summalari sug‘urta va davlat maqsadli jamg‘armalari bo‘yicha qarzlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (6500) kreditida xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Sug‘urta to‘lovlari va davlat maqsadli jamg‘armalariga ajratmalar bo‘yicha qarz summalarining to‘lanishi sug‘urta va davlat maqsadli jamg‘armalari bo‘yicha qarzlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (6500) debetda pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Sug‘urta va davlat maqsadli jamg‘armalari bo‘yicha qarzlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar (6500) bo‘yicha analitik hisob sug‘urtachilar va alohida sug‘urta shartnomalari, shuningdek, tashkilot to‘lovchi deb hisoblangan har bir davlat maqsadli jamg‘armalari bo‘yicha alohida yuritiladi. 280. Sug‘urta va davlat maqsadli jamg‘armalari bo‘yicha qarzlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (6500) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Kapital qo‘yilmalar bilan bog‘liq sug‘urta to‘lovlari bo‘yicha qarz summalari 2. Sug‘urta bo‘yicha hisoblangan to‘lovlar tashkilot xarajatlariga o‘tkazilishi 3. Hisoblangan sug‘urta to‘lovlari summasi bankdagi hisobvaraqlardan to‘lanishi 4. Tashkilot xodimi hisobidan davlat maqsadli jamg‘armalariga ajratmalar qilinishi 5. Tashkilot xodimi hisobidan davlat maqsadli jamg‘armalariga ajratmalar qilinishi 6. Davlat maqsadli jamg‘armalariga hisoblangan summalar o‘tkazib berilishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 0810-0890 6510 Xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar 6510 6510 5110-5530 6710 6520 Xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar 6520 6520 5110-5530 Ta’sischilarga bo‘lgan joriy qarzlar (6600) 281. Tashkilotning ta’sischilar oldida dividendlar bo‘yicha va chiqib ketayotgan ta’sischilar oldida ularning ulushlari, shuningdek, ta’sischilarga ta’sis hujjatlariga kiritilgan o‘zgartirishlar davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgunga qadar ular kiritgan ulushlar bo‘yicha joriy majburiyatlari to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 6610 “To‘lanadigan dividendlar”; 6620 “Chiqib ketayotgan ta’sischilarga ulushlari bo‘yicha qarz”; 6630 “Ta’sischilarning ustav kapitalini oshirish bo‘yicha ulushlari”. Tashkilot rahbariyati tomonidan aksiyalarga dividendlar to‘lash to‘g‘risida qaror e’lon qilinganidan so‘ng, dividend summasi joriy majburiyat sifatida aks ettiriladi. Dividendlar aksiyalar bo‘yicha qonunchilik hujjatlariga muvofiq taqsimlanadi. 282. 6610 “To‘lanadigan dividendlar” hisobvarag‘i hisoblangan dividend summasiga 8710 “Hisobot davrining taqsimlanmagan foydasi (qoplanmagan zarari)” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda kreditlanadi. 283. 6620 “Chiqib ketayotgan ta’sischilarga ulushlari bo‘yicha qarz” hisobvarag‘ining kreditida tashkilotning chiqib ketayotgan ta’sischisi ulushlari bo‘yicha hisoblangan majburiyatlari summasi 8330 “Pay va ulushlar”, 8610 “Sotib olingan xususiy aksiyalar — oddiy”, 8610 “Sotib olingan xususiy aksiyalar — oddiy” hisobvaraqlari bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Ta’sischi ta’sischilar tarkibidan chiqarilganda asosiy vositalar bilan hisob-kitob qilish ta’sischi (ishtirokchi)lar yig‘ilishining qaroriga asosan yoki ta’sis hujjatlariga muvofiq quyidagicha aks ettiriladi: debet 6620 “Chiqib ketayotgan ta’sischilarga ulushlari bo‘yicha qarz” — chiqib ketayotgan ishtirokchilarning ulushi bo‘yicha tashkilotning qarzi summasiga; debet boshqa joriy debitorlik qarzlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlar (4800) — berilayotgan asosiy vositalar qiymati bilan chiqib ketayotgan ishtirokchilarning ulushlari bo‘yicha tashkilotning qarzi summasi o‘rtasidagi farq sifatida chiqib ketayotgan ishtirokchilar tomonidan qoplanishi lozim bo‘lgan summaga; kredit 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” — chiqib ketayotgan ishtirokchilarning ulushi bo‘yicha tashkilotning qarzini hisob-kitob qilish uchun beriladigan asosiy vositalar qiymati summasiga. Bunda, berilayotgan asosiy vositalar qiymati chiqib ketayotgan ishtirokchilarning ulushlari bo‘yicha qarzlari summasidan oshib ketsa, farq chiqib ketayotgan ishtirokchilar tomonidan qoplanadi. 284. 6630 “Ta’sischilarning ustav kapitalini oshirish bo‘yicha ulushlari” hisobvarag‘ida ta’sis hujjatlariga kiritilgan o‘zgartirishlar davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgunga qadar ular kiritgan ulushlar bo‘yicha tashkilotning ta’sischilar oldidagi majburiyatlari aktivlarni hisobga oluvchi tegishli hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 285. 6610 “To‘lanadigan dividendlar”, 6620 “Chiqib ketayotgan ta’sischilarga ulushlari bo‘yicha qarz”, “6630 “Ta’sischilarning ustav kapitalini oshirish bo‘yicha ulushlari” hisobvaraqlari bo‘yicha analitik hisob (ko‘rsatuvchiga aksiyalardan tashqari) har bir ta’sischi bo‘yicha alohida yuritiladi. Ta’sischilarga bo‘lgan qarzlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (6600) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Aksiyadorlarga dividendlar hisoblanishi 2. Dividendlarni to‘lash manbaida ushlab qolinadigan daromad solig‘ining hisoblanishi 3. Hisoblangan dividendlarning to‘lanishi 4. Chiqib ketayotgan ta’sischilarga ulushlari bo‘yicha qarzning hisoblanishi 5. Chiqib ketayotgan ta’sischilarga ulushlari bo‘yicha qarzning to‘lanishi 6. Ta’sis hujjatlariga kiritilgan o‘zgartirishlar davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgunga qadar ta’sischilardan ulushlarning kelib tushishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 8710, 8720 6610 6610 6410 6610 8330, 8610, 8620 5010-5530 6620 6620 5010-5530 aktivlarni hisobga olish hisobvaraqlari 6630 7. Ta’sis hujjatlariga kiritilgan o‘zgartirishlar davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgandan keyin oldin olingan qo‘shimcha ulushlar summalarining hisobga olinishi 6630 4610 Ish haqi bo‘yicha xodimlar bilan hisob-kitoblar (6700) 286. Tashkilotning xodimlarga ish haqi to‘lash (ish haqining barcha turlari, mukofotlar, yordam, ishlaydigan pensiya oluvchilarga hisoblangan pensiya va boshqa to‘lovlar) bo‘yicha joriy qarzlari to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 6710 “Ish haqi bo‘yicha xodimlar bilan hisob-kitoblar”; 6720 “Deponentlangan ish haqi”. 287. 6710 “Ish haqi bo‘yicha xodimlar bilan hisob-kitoblar” hisobvarag‘ining kreditida ish haqi, ijtimoiy sug‘urta bo‘yicha nafaqalar, pensiyalar va boshqa shu kabi summalar aks ettiriladi. 6710 “Ish haqi bo‘yicha xodimlar bilan hisob-kitoblar” hisobvarag‘ining debetida hisoblangan ish haqini to‘lash va undan ushlanmalar aks ettiriladi. 288. Har yilgi va qo‘shimcha ta’til bo‘yicha summalarni hisoblashda ushbu summalar ish haqi jamg‘armasiga joriy oyga to‘g‘ri keladigan ta’til kunlari summasi miqdorida kiritiladi. Ta’tilning bir qismi keyingi oyga o‘tgan hollarda, ushbu kunlar uchun xodimlarga to‘langan summalar joriy oyda berilgan bo‘nak summasi kabi aks ettiriladi va 4290 “Xodimlarga berilgan boshqa bo‘naklar” hisobvarag‘ining debetida va 5010 “Milliy valyutadagi pul mablag‘lari” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. 289. 6720 “Deponentlangan ish haqi” hisobvarag‘ida xodimlarning olinmagan ish haqi bo‘yicha qarzlari aks ettiriladi. 6710 “Ish haqi bo‘yicha xodimlar bilan hisob-kitoblar” va 6720 “Deponentlangan ish haqi” hisobvaraqlari bo‘yicha analitik hisob tashkilotning har bir xodimi bo‘yicha alohida yuritiladi. 290. Ish haqi bo‘yicha xodimlar bilan hisob-kitoblarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (6700) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Kapital qo‘yilmalar sohasida band bo‘lgan xodimlarga ish haqi hisoblanishi 2. Tovar-moddiy zaxiralarni tayyorlash va sotib olish operatsiyalari bo‘yicha ish haqi hisoblanishi 3. Tovar-moddiy zaxiralarni tayyorlash va sotib olish operatsiyalari bo‘yicha ish haqi hisoblanishi (1510-hisobvaraq qo‘llanilganda) 4. Asosiy ishlab chiqarish, yordamchi ishlab chiqarish, umumiy ishlab chiqarish sexlari, yaroqsiz mahsulotni to‘g‘rilash va xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar ishchilariga ish haqi summalari hisoblanishi 5. Mahsulot sotishda, boshqaruv va boshqa operatsiyalarda band bo‘lgan xodimlarga ish haqi hisoblanishi 6. Kelgusi davr xarajatlariga kiritiladigan ishlar uchun ish haqi hisoblanishi (mavsumiy tarmoqlarda va boshqalar) 7. Asosiy vositalarni hisobdan chiqarish jarayonlari bo‘yicha hisoblangan ish haqi 8. Ortiqcha to‘langan summalar (ish haqi va boshqalar) kassaga qaytarilishi 9. Tabiiy ofatlar, yong‘inlarni bartaraf qilish bilan bog‘liq bo‘lgan ishchilarga ish haqi hisoblanishi 10. Xodimlarga bir martalik mukofot hisoblanishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 0810-0890 6710 1010-1120, 2910-2990 1510 6710 2010, 2310, 2510, 2610, 2710 6710 9410-9430 6710 3190 6710 9210 6710 5010 6710 9720 6710 9430 6710 6710 11. Mahsulot, ish, xizmatlar qiymati tashkilot ishchilaridan ushlab qolinishi 12. Xodimlarga hisoblangan summalar kassadan to‘lanishi (ish haqi, mukofotlar va boshqalar) 13. Hisobdor shaxslarning qaytarmagan bo‘nak summalari ushlab qolinishi 14. Aksiyalarga obuna bo‘yicha majburiyatlar qoplanishi 15. Kreditga sotib olingan tovarlar uchun hisob-kitoblar bo‘yicha navbatdagi to‘lovlar ishchilardan ushlab qolinishi 16. Aybdor ishchilarning ish haqi summasidan yetkazilgan moddiy zararlar summasi ushlab qolinishi 6710 4790 6710 5010 6710 4220-4290 6710 6710 4610 4710 6710 4730 Qisqa muddatli kreditlar va qarzlar (6800) 291. Tashkilot tomonidan so‘mda va chet el valyutasida olingan qisqa muddatli (12 oy muddatgacha) kredit va qarzlarning holatlari to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 6810 “Qisqa muddatli kreditlar”; 6820 “Qisqa muddatli qarzlar”; 6830 “To‘lanadigan obligatsiyalar”; 6840 “To‘lanadigan veksellar”. 292. 6810 “Qisqa muddatli kreditlar” hisobvarag‘ida tashkilotning qonunchilik hujjatlariga muvofiq olgan qisqa muddatli kreditlari hisobga olinadi. Olingan qisqa muddatli kreditlarning summalari 6810 “Qisqa muddatli kreditlar” hisobvarag‘ining kreditida va pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning debetida aks ettiriladi. Qaytarilgan qisqa muddatli kreditlar summasi 6810 “Qisqa muddatli kreditlar” hisobvarag‘ining debetida pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 6810 “Qisqa muddatli kreditlar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob har bir kreditni taqdim etgan bank, kredit summasi, muddati bo‘yicha alohida yuritiladi. 293. 6820 “Qisqa muddatli qarzlar” hisobvarag‘ida O‘zbekiston Respublikasi va chet eldagi qarz beruvchilardan (bankdan tashqari) 12 oydan ko‘p bo‘lmagan muddatga olingan qarzlar hisobga olinadi. Qarz beruvchilardan (bankdan tashqari) tushgan mablag‘lar pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning debeti va 6820 “Qisqa muddatli qarzlar” hisobvarag‘ining krediti bo‘yicha qayd qilib boriladi. Olingan qarzlarni qaytarish 6820 “Qisqa muddatli qarzlar” hisobvarag‘ining debetida va pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning kreditida aks ettiriladi. 6820 “Qisqa muddatli qarzlar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob qarz beruvchilar va qarzlarni qaytarish muddati bo‘yicha alohida yuritiladi. 294. 6830 “To‘lanadigan obligatsiyalar” hisobvarag‘ida to‘lov muddati 12 oydan ortiq bo‘lmagan obligatsiyalarni muomalaga chiqarish hisobiga tashkilotga jalb etilgan mablag‘lar hisobga olinadi. Agar mablag‘larni jalb qilish obligatsiyalarni nominal qiymatidan yuqori bahoga sotish yo‘li bilan amalga oshirilsa, obligatsiyalarni sotish bahosi bilan nominal qiymati o‘rtasidagi farq 6220 “Mukofot (ustama)lar ko‘rinishidagi kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘ining kreditida hisobga olinadi. 6830 “To‘lanadigan obligatsiyalar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob har bir obligatsiya turi va uni qoplash muddati bo‘yicha alohida yuritiladi. 295. 6840 “To‘lanadigan veksellar” hisobvarag‘ida qoplash muddati 12 oydan ortiq bo‘lmagan berilgan veksellar hisobga olinadi. Tashkilotda berilgan veksellarni hisobga olish operatsiyalari 6840 “To‘lanadigan veksellar” hisobvarag‘ining kreditida va pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning debetida aks ettiriladi. Veksel bo‘yicha operatsiyalar natijasida qarz beruvchidan olingan pul mablag‘larining tashkilot tomonidan qaytarilishi 6840 “To‘lanadigan veksellar” hisobvarag‘ining debetida pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 6840 “To‘lanadigan veksellar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob veksellar hisobini amalga oshiradigan banklar, veksel ushlovchilar va har bir veksel bo‘yicha alohida yuritiladi. 296. Qisqa muddatli kreditlar va qarzlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (6800) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Qisqa muddatli kreditlar va qarzlar olinishi 2. Qisqa muddatli kreditlar va qarzlar hisobiga tovar-moddiy zaxiralarning xarid qilinishi 3. Qisqa muddatli kreditlar va qarzlar hisobidan mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarning qarzi to‘lanishi 4. Qisqa muddatli kreditlar va qarzlar qaytarilishi 5. Qisqa muddatli kreditlar va qarzlar ajratilgan bo‘linmalar hisobidan qaytarilishi 6. Berilgan veksel va obligatsiyalar evaziga qisqa muddatli qarz olinishi 7. Berilgan veksel va obligatsiyalar qoplanishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 5110-5530 6810-6820 1010-2910 6810-6820 6010 6810-6820 6810-6820 6810-6820 5110-5530 6110 5110-5530 6830-6840 6830-6840 5110-5530 Boshqa joriy kreditorlik qarzlar (6900) 297. Boshqa kreditorlar bilan operatsiyalar bo‘yicha joriy qarzlar to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 6910 “To‘lanadigan operativ ijara”; 6920 “Hisoblangan foizlar”; 6930 “Royalti bo‘yicha qarzlar”; 6940 “Kafolatlar bo‘yicha qarzlar”; 6950 “Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qismi”; 6960 “Da’volar bo‘yicha to‘lovlar”; 6970 “Hisobdor shaxslarga bo‘lgan qarzlar”; 6990 “Boshqa majburiyatlar”. 298. 6910 “To‘lanadigan operativ ijara” hisobvarag‘ida tashkilotning operativ ijara bo‘yicha ijaraga beruvchi oldidagi majburiyati aks ettiriladi. Hisoblangan ijara summasi 6910 “To‘lanadigan operativ ijara” hisobvarag‘ining kreditida, ijaraga beruvchiga to‘langan summa esa ushbu hisobvaraqning debetida aks ettiriladi. 6910 “To‘lanadigan operativ ijara” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob har bir operativ ijara shartnomasi bo‘yicha alohida yuritiladi. 299. 6920 “Hisoblangan foizlar” hisobvarag‘ida kreditorlar tomonidan berilgan qarzlar va kreditlar bo‘yicha hisoblangan foizlar aks ettiriladi. To‘lanishi lozim bo‘lgan foizlar bo‘yicha hisoblangan summalar 6920 “Hisoblangan foizlar” hisobvarag‘ining kreditida, foizlar bo‘yicha qarzlarni to‘lash esa ushbu hisobvaraqning debetida aks ettiriladi. 6920 “Hisoblangan foizlar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob har bir kreditor bo‘yicha alohida yuritiladi. 300. 6930 “Royalti bo‘yicha qarzlar” hisobvarag‘ida tashkilotning boshqa tashkilotlardan foydalanish uchun aktivlarning olinishi natijasida vujudga kelgan royalti to‘lovlari bo‘yicha tashkilotning majburiyatlari hisobga olinadi. Royalti bo‘yicha hisoblangan qarzlar 6930 “Royalti bo‘yicha qarzlar” hisobvarag‘ining kreditida xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 6930 “Royalti bo‘yicha qarzlar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob har bir kreditor bo‘yicha alohida yuritiladi. 301. 6940 “Kafolatlar bo‘yicha qarzlar” hisobvarag‘ida tashkilotning sotilgan mahsulotlarga kafolatli xizmat ko‘rsatish bo‘yicha xaridorlar oldidagi majburiyatlari aks ettiriladi. Agar tashkilot mahsulotini sotish vaqtida xaridorga kafolatli muddat bersa, ushbu majburiyat butun kafolat muddati davomida mavjud bo‘ladi. Kafolat summasi mahsulot sotish amalga oshirilgan davrda xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning debetida aks ettiriladi. Tashkilot o‘z tajribasidan kelib chiqqan holda, kelgusi davrlarga beriladigan kafolat summasi qanchaga to‘g‘ri kelishi, ya’ni tovar yoki xizmatning bir birligiga to‘g‘ri keladigan o‘rtacha xizmat qiymatini hisoblab chiqishi va ushbu summani 6940 “Kafolatlar bo‘yicha qarzlar” hisobvarag‘ining kreditida xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettirishi mumkin. 6940 “Kafolatlar bo‘yicha qarzlar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob kafolat bilan sotilgan xar bir mahsulot, ish va xizmatlarning turlari bo‘yicha alohida yuritiladi. 302. 6950 “Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qismi” hisobvarag‘ida 12 oy davomida to‘lanishi lozim bo‘lgan uzoq muddatli qarz majburiyatlarining joriy qismi aks ettiriladi. Uzoq muddatli majburiyatlar joriy qismga o‘tkazilganda 6950 “Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qismi” hisobvarag‘i to‘lanadigan summaga uzoq muddatli majburiyatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda kreditlanadi va uzoq muddatli majburiyatlarning boshlang‘ich summasini kamaytiradi. Shuningdek, ushbu hisobvaraqda moliyaviy ijara bo‘yicha ijaraga beruvchi oldidagi uzoq muddatli majburiyatlarning joriy qismi ham aks ettiriladi. 6950 “Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qismi” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob uzoq muddatli majburiyatlarning turlari, qaytarilish muddatlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi hududidagi va uning tashqarisidagi uzoq muddatli majburiyatlarni ajratgan holda alohida yuritiladi. 303. 6960 “Da’volar bo‘yicha to‘lovlar” hisobvarag‘i xaridorlar, buyurtmachilar va boshqa tashkilotlar tomonidan bildirilgan da’volar, shuningdek, tan olingan (yoki e’tirof etilgan) jarimalar, penyalar va neustoykalar bo‘yicha tashkilotning qarzi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi. Da’volar asosan shartnoma majburiyatlarini bajarmaganlikdan kelib chiqib, 6960 “Da’volar bo‘yicha to‘lovlar” hisobvarag‘ining kreditida xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 304. 6960 “Da’volar bo‘yicha to‘lovlar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob har bir kreditor va da’vo bo‘yicha alohida yuritiladi. 305. 6970 “Hisobdor shaxslarga bo‘lgan qarzlar” hisobvarag‘i tashkilot ishchilariga ma’muriy-xo‘jalik va operatsion xarajatlar, shuningdek, xizmat safarlari uchun berilgan hisobdorlik summalari bilan haqiqiy sarflangan summalari o‘rtasidagi farq natijasida kelib chiqadigan qarzlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi. 306. Agar sarflangan summa hisobdorlik bo‘yicha berilgan summadan oshsa, tashkilotning hisobdor shaxs oldidagi qarzi vujudga keladi va ushbu summa 6970 “Hisobdor shaxslarga bo‘lgan qarzlar” hisobvarag‘ining kreditida ko‘rsatiladi. 6970 “Hisobdor shaxslarga bo‘lgan qarzlar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob hisobdor shaxslarning har biri bo‘yicha alohida yuritiladi. 307. 6990 “Boshqa majburiyatlar” hisobvarag‘i notijorat operatsiyalar bo‘yicha jismoniy va yuridik shaxslar (o‘quv yurtlari, ilmiy tashkilotlar va boshqalar) oldidagi sud organlarining ijroiya hujjatlari yoki qarorlari asosida tashkilot ishchilarining ish haqidan turli tashkilot va alohida shaxslar foydasiga ushlab qolingan summalar bo‘yicha tashkilotning joriy majburiyatlari aks ettiriladi. 308. 6990 “Boshqa majburiyatlar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob boshqa majburiyatlarning har bir turi bo‘yicha alohida yuritiladi. 309. Boshqa kreditorlarga bo‘lgan qarzlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (6900) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 1. Operativ ijara bo‘yicha foiz hisoblanishi 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Operativ ijara bo‘yicha qarz to‘lanishi Moliyaviy ijara bo‘yicha foiz hisoblanishi Qarzlar bo‘yicha foizlar hisoblanishi Qarzlar bo‘yicha hisoblangan foizlar to‘lanishi Royalti hisoblanishi Hisoblangan royalti to‘lanishi Kafolatli xizmat bo‘yicha qarz hisoblanishi Kafolatli xizmat bo‘yicha haqiqiy xarajatlar hisobdan chiqarilishi Xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar 6910 9610 9610 6920 9690 6930 9430 6940 10. Uzoq muddatli majburiyatlarning joriy qismga 7810-7920 o‘tkazilishi 11. Uzoq muddatli majburiyatlarning joriy qismi 6950 bo‘yicha to‘lov amalga oshirilishi 12. Tan olingan da’volar (xatolar, yo‘ldagi kamomad, 9430 mahsulot sifatining muvofiq kelmasligi va boshqalar) bo‘yicha qarzlar hisoblanishi 13. Tovar-moddiy zaxiralardagi arifmetik xatolardan 1010-2990 kelib chiqqan da’volar bo‘yicha qarzlar (hisob-kitob hujjatlaridagidan haqiqatda kam yetkazib berilganda) hisoblanishi 14. Shartnoma majburiyatlariga rioya qilmaganlik uchun 9430 jarimalar, penyalar, neustoykalar summalari bo‘yicha qarzlar (tan olingan yoki arbitraj tomonidan e’tirof etilgan hajmda) hisoblanishi 15. Asosiy ishlab chiqarish, yordamchi ishlab chiqarish, 2010, 2310, umumiy ishlab chiqarish va boshqaruv ehtiyojlari, 2510, 2710, 9420 xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklarga taalluqli xarajatlarni amalga oshirganligi uchun hisobdor shaxslarga qarzlar hisoblanishi 16. Yaroqsiz mahsulot bilan bog‘liq bo‘lgan turli 2610 xarajatlar (qaytarib olib kelish va boshqa) to‘lovi uchun hisobdor shaxslarga qarzlar hisoblanishi 17. Sotib olingan tovarlar uchun hisobdor shaxslarga 2910-2990 bo‘lgan qarzlar hisoblanishi 18. Mahsulotni sotish bilan bog‘liq bo‘lgan (transport va 9410 boshqa) xarajatlarni amalga oshirganligi uchun hisobdor shaxslarga bo‘lgan qarzlar hisoblanishi 19. Tabiiy ofatlarning oldini olish yoki bartaraf qilish 9720 bilan bog‘liq bo‘lgan turli xarajatlarning to‘lovi uchun hisobdor shaxslarga bo‘lgan qarzlar hisoblanishi 20. Kapital qo‘yilmalarda turli tashkilotlar xizmatlar 0810-0890 ko‘rsatdi 21. Turli tashkilot va shaxslardan turli tovar-moddiy 1510 zaxiralarni sotib olindi va har xil xizmatlar qabul qilinishi 6910 5010-5530 6920 6920 5110-5530 6930 5110-5530 6940 Xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar 6950 5110-5530 6960 6960 6960 6970 6970 6970 6970 6970 6990 6990 22. Turli tashkilotlar asosiy, yordamchi, umumiy ishlab chiqarish sexlari va xizmat ko‘rsatish xo‘jaliklariga xizmatlar ko‘rsatishdi 23. Yaroqsiz mahsulotni tuzatish bilan bog‘liq bo‘lgan xarajatlar bo‘yicha iste’molchilarga bo‘lgan qarz 24. Boshqa shaxslardan tovarlar kelib tushdi 25. Asosiy vositalarni hisobdan chiqarishda ko‘rsatgan xizmatlari uchun boshqa tashkilotlarga bo‘lgan qarz 26. Boshqa shaxslardan pul ekvivalentlari kelib tushdi 27. Boshqa shaxslardan o‘tkazmalar kelib tushdi 28. Boshqa shaxslardan qimmatli qog‘ozlar sotib olindi 29. Turli tashkilotlarning ijtimoiy soha obyektlarini saqlash bo‘yicha ko‘rsatgan xizmatlari hisoblandi 30. Sotib olingan aksiyalarni saqlaganligi uchun depozitariyga bo‘lgan qarz hisoblandi 2010, 2310, 2510, 2710 6990 2610 6990 2910-2990 9210 6990 6990 5610 5710 0610, 5810 2710 6990 6990 6990 6990 9690 6990 2-§. Uzoq muddatli majburiyatlar 310. Ushbu paragrafning hisobvaraqlari tashkilotning yuridik va jismoniy shaxslar oldidagi uzoq muddatli majburiyatlari to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi. 311. Ushbu paragrafdagi hisobvaraqlarda chet el valyutasidagi majburiyatlar O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (22-sonli BHMS) “Chet el valyutasida ifodalangan aktivlar va majburiyatlarning hisobi”ga (ro‘yxat raqami 3587, 2024-yil 19-dekabr) muvofiq hisobga olinadi. Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga uzoq muddatli to‘lovlar (7000) 312. Tashkilotning mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga qabul qilingan tovar-moddiy zaxiralar, bajarilgan ishlar, ko‘rsatilgan xizmatlar, shuningdek, yuk tashish bo‘yicha olingan xizmatlar uchun vujudga kelgan uzoq muddatli majburiyatlari to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 7010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga uzoq muddatli to‘lovlar”; 7020 “ Berilgan uzoq muddatli veksellar”. 313. 7010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga uzoq muddatli to‘lovlar” hisobvarag‘ining kreditida haqiqatda kelib tushgan tovar-moddiy zaxiralar va boshqa aktivlar, qabul qilingan ish va xizmatlarning qiymati ushbu qiymatliklar yoki tegishli xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda ko‘rsatiladi. Mazkur hisobvaraq bo‘yicha analitik hisob har bir mol yetkazib beruvchilar va pudratchilar bo‘yicha alohida yuritiladi. 314. 7020 “Berilgan uzoq muddatli veksellar” hisobvarag‘ining kreditida sotib olingan tovar-moddiy zaxiralar va boshqa aktivlar, qabul qilingan ish va xizmatlar uchun veksellar bilan ta’minlangan uzoq muddatli majburiyatlar hisobga olinadi va ular qoplanish davrigacha buxgalteriya hisobida aks ettiriladi. 7020 “Berilgan uzoq muddatli veksellar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob berilgan veksellarning har bir turi bo‘yicha alohida yuritiladi. 315. Mol yetkazib beruvchilarga to‘lanadigan uzoq muddatli majburiyatlar joriy qismga o‘tkazilganda 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar”, 6020 “Berilgan veksellar” hisobvaraqlari kreditlanib, 7010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga uzoq muddatli to‘lovlar”, 7020 “Berilgan uzoq muddatli veksellar” hisobvaraqlari debetlanadi. 316. Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lanadigan uzoq muddatli hisobvaraqlarning (7000) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Tashkilotga o‘rnatiladigan asbob-uskunalar kelib tushishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 0710, 0720 7010 2. Kapital qo‘yilmalar uchun mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarning bajargan ishlari va ko‘rsatgan xizmatlari yuzasidan berilgan hisobvaraqlar to‘lovga qabul qilinishi 3. Mol yetkazib beruvchilardan materiallar kelib tushishi 4. Mol yetkazib beruvchilardan o‘stirishga va bo‘rdoqiga boqiladigan hayvonlar kelib tushishi 5. Mol yetkazib beruvchilardan turli tovar-moddiy zaxiralar kelib tushishi (1510-hisobvaraq qo‘llanilganda) 6. Mol yetkazib beruvchilardan tovar-moddiy zaxiralar sotib olinganda to‘langan QQS summasi hisobga olinishi 7. Tashkilot tomonidan asosiy va yordamchi ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jalik, umumiy ishlab chiqarish va boshqaruv ehtiyojlari uchun mol yetkazib beruvchilarning bajargan ish va xizmatlari (jumladan: energiya, gaz, bug‘, suv) qabul qilinishi 8. Yaroqsiz mahsulotni tuzatish va kafolatli ta’mirlash bo‘yicha mol yetkazib beruvchilarning ko‘rsatgan xizmatlari 9. Kelgusi davr xarajatlariga tegishli bo‘lgan mol yetkazib beruvchilardan olingan ish va xizmatlar 10. Mol yetkazib beruvchilardan tovarlar kelib tushishi 11. Mahsulotlar, tovarlar, ish va xizmatlarni sotish jarayonida mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarning ko‘rsatgan ish va xizmatlari 12. Tabiiy ofatlarni tugatishda mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarning xizmatlari 13. Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarning qarzlari uzoq muddatli qismdan joriy qismga hisobdan chiqarilishi 14. Da’vo muddati tugagan kreditorlik qarzlari hisobdan chiqarilishi 0810-0890 7010 1010-1090 1110, 1120 7010 7010 1510 7010 4410 7010 2010, 2310, 2510, 2710, 9420-9430 7010 2610 7010 3190 7010 2910-2990 9410 7010 7010 9720 7010 7010 6010 7010 9390 Ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlariga to‘lovlar bo‘yicha uzoq muddatli majburiyatlar (7100) 317. Ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlariga to‘lovlar bo‘yicha uzoq muddatli majburiyatlar to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 7110 “Ajratilgan bo‘linmalarga bo‘lgan uzoq muddatli qarzlar”; 7120 “Shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlariga bo‘lgan uzoq muddatli qarzlar”. 318. 7110 “Ajratilgan bo‘linmalarga bo‘lgan uzoq muddatli qarzlar” hisobvarag‘ida tashkilotning umumiy balansga qo‘shiladigan filiallar, vakolatxonalar, bo‘limlar va boshqa ajratilgan bo‘linmalar oldidagi uzoq muddatli majburiyatlar (xo‘jalik ichidagi yoki balans ichidagi hisobkitoblar) hisobga olinadi. 7110 Tashkilotning turli xildagi operatsiyalar bo‘yicha ajratilgan bo‘linmalar oldidagi uzoq muddatli majburiyatlari “Ajratilgan bo‘linmalarga bo‘lgan uzoq muddatli qarzlar” hisobvarag‘ining kreditida tovar-moddiy zaxiralar, pul mablag‘lari, xarajatlar va boshqalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 319. 7120 “Shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlariga bo‘lgan uzoq muddatli qarzlar” hisobvarag‘ida tashkilotning shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlari oldidagi uzoq muddatli majburiyatlari (balanslararo yoki tashkilotlar orasidagi hisob-kitoblar) hisobga olinadi. 7120 “Shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlariga bo‘lgan uzoq muddatli qarzlar” hisobvarag‘ining kreditida turli xildagi operatsiyalar bo‘yicha shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlari oldidagi joriy majburiyatlar tovar-moddiy zaxiralar, pul mablag‘lari, xarajat va boshqalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 7110 “Ajratilgan bo‘linmalarga bo‘lgan uzoq muddatli qarzlar”, 7120 “Shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlariga bo‘lgan uzoq muddatli qarzlar” hisobvaraqlari bo‘yicha analitik hisob har bir ajratilgan bo‘linma, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyati bo‘yicha alohida yuritiladi. 320. Ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlariga to‘lovlar bo‘yicha uzoq muddatli majburiyatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (7100) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Ajratilgan bo‘linmalardan, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlaridan tovar-moddiy zaxiralar qabul qilinishi 2. Ajratilgan bo‘linmalardan, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlaridan tovar-moddiy zaxiralar olinishi operatsiyasini 1510-hisobvarag‘ini qo‘llagan holda hisobga olinishi 3. Ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlaridan olingan tovar-moddiy zaxiralar qiymatidagi farqning hisobga olinishi 4. Asosiy va yordamchi ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jalik, umumiy ishlab chiqarish va boshqaruv ehtiyojlari uchun ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlari ko‘rsatgan xizmatlar hisobga olinishi 5. Ajratilgan bo‘linmalardan olingan yarim tayyor mahsulotlar qabul qilinishi 6. Ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlarining kelgusi davr xarajatlari tarkibida hisobga olinadigan xizmatlari 7. Ajratilgan bo‘linmalardan kassaga naqd pul kelib tushishi (yo‘llanmalar uchun) 8. Ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlaridan pul mablag‘lari kelib tushishi 9. Ajratilgan bo‘linmalar, shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlaridan pul ekvivalentlari kelib tushishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 0710-0890, 7110, 7120 1010-1120, 2810-2990 1510 7110, 7120 1610 7110, 7120 2010, 2310, 2510, 2710, 9420-9430 7110, 7120 2110 7110 3190 7110, 7120 5010 7110 5110-5530 7110, 7120 5610 7110, 7120 Kechiktirilgan uzoq muddatli majburiyatlar (7200) 321. Tashkilotning uzoq muddatga kechiktirilgan majburiyatlari to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 7210 “Diskont (chegirma)lar ko‘rinishidagi uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar”; 7220 “Mukofot (ustama)lar ko‘rinishidagi uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar”; 7230 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar”; 7240 “Soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha uzoq muddatli kechiktirilgan majburiyatlar”; 7250 “Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i uzoq muddatli majburiyatlari”; 7290 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan majburiyatlar”. 322. 7210 “Diskont (chegirma)lar ko‘rinishidagi uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘i qoplanish davri davomida daromadga taqsimlanadigan obligatsiyalarning diskonti (chegirmasi) bo‘yicha tashkilotning uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlarini aks ettiradi. Ushbu hisobvaraq faqat obligatsiya sotib oluvchilarda qo‘llaniladi. Obligatsiyalar diskont bilan sotib olinganda, diskont summasi 7210 “Diskont (chegirma)lar ko‘rinishidagi uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘i va to‘langan summa pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning kreditida uzoq muddatli investitsiyalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Obligatsiyalar bo‘yicha diskont (chegirma)lar joriy qismga o‘tkazilganda 7210 “Diskont (chegirma)lar ko‘rinishidagi uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘i debetlanadi va 6210 “Diskont (chegirma)lar ko‘rinishidagi kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘i kreditlanadi. 7210 “Diskont (chegirma)lar ko‘rinishidagi uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob har bir obligatsiyaning turi va qoplash muddati bo‘yicha alohida yuritiladi. 323. 7220 “Mukofot (ustama)lar ko‘rinishidagi uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘i qoplanish davri davomida daromadga taqsimlanadigan obligatsiyalarning mukofoti (ustamasi) bo‘yicha tashkilotning uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlarini aks ettiradi. Ushbu hisobvaraq faqat obligatsiya sotuvchilarda qo‘llaniladi. Obligatsiyalar mukofot bilan sotilganda 7220 “Mukofot (ustama)lar ko‘rinishidagi uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘i va 7830 “To‘lanadigan uzoq muddatli obligatsiyalar” hisobvarag‘i pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda kreditlanadi. Obligatsiyalar bo‘yicha mukofot (ustama)lar joriy qismga o‘tkazilganda 7220 “Mukofot (ustama)lar ko‘rinishidagi uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘i debetlanadi va 6220 “Mukofot (ustama)lar shaklidagi kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘i kreditlanadi. 7220 “Mukofot (ustama)lar shaklidagi uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob har bir obligatsiyaning turi va qoplash muddati bo‘yicha alohida yuritiladi. 324. 7230 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘i tovarlar, ishlar va xizmatlar uchun pul mablag‘larini olish va tovarlarni yetkazib berish, ishlarni bajarish va xizmatlarni ko‘rsatish muddatlari orasidagi farq bilan bog‘liq tashkilot majburiyatlari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi. 7230 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘ining kreditida kelgusi davrga tegishli bo‘lgan daromadlar summasi pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda, debetida esa tegishli davr kelganda 6230 “Boshqa kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘iga o‘tkazilgan daromadlar joriy qismining summasi aks ettiriladi. 7230 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob har bir daromad turi bo‘yicha alohida yuritiladi. 325. 7240 “Soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha uzoq muddatli kechiktirilgan majburiyatlar” hisobvarag‘ida qonunchilik hujjatlariga muvofiq tegishli hukumat idoralarining qarori bo‘yicha bir necha yilga kechiktirib to‘lashga ruxsat etilgan soliq bo‘yicha budjet oldidagi uzoq muddatli qarzlar aks ettiriladi. 7240 “Soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha uzoq muddatli kechiktirilgan majburiyatlar” hisobvarag‘ining kreditida uzoq muddatli kechiktirilgan to‘lovlar summasi budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzlarni (6400), sug‘urta va davlat maqsadli jamg‘armalariga to‘lovlar bo‘yicha qarzlarni (6500) hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda hisobga olinadi. 7240 “Soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha uzoq muddatli kechiktirilgan majburiyatlar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob har bir kechiktirilgan soliq va to‘lovlar turi bo‘yicha va qoplanish muddati bo‘yicha alohida yuritiladi. 326. 7250 “Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i uzoq muddatli majburiyatlari” hisobvarag‘ida vaqtinchalik farqlar natijasida yuzaga keladigan kechiktirilgan foyda solig‘i summasi aks ettiriladi. Foyda solig‘i bo‘yicha xarajatlar hisob daromadidan kelib chiqqan holda hisoblanadi, to‘lanadigan foyda solig‘i esa soliq solinadigan daromaddan kelib chiqib hisoblanadi. Hisob daromad va soliq solinadigan daromadni aniqlashdagi yondashuvlardagi farq moliyaviy hisobotda aks ettirilishi lozim. Tashkilotning hisob siyosatiga muvofiq hisob ma’lumotlari bo‘yicha hisoblangan foyda solig‘i bo‘yicha xarajatlar tashkilot tomonidan daromadni olish davomida amalga oshirilgan deb qaralib, tegishli daromadlar va xarajatlar yuzaga kelgan davrda hisoblanadi va Tashkilotning Moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobotda (2-shakl) aks ettiriladi. Bunda hisob daromadidan kelib chiqib hisoblangan foyda solig‘i va soliqqa tortiladigan daromaddan kelib chiqib hisoblangan to‘lanadigan foyda solig‘i o‘rtasidagi farq vaqtinchalik farq sifatida yuritiladi va 7250 “Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i uzoq muddatli majburiyatlari” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i majburiyatlarining tegishli joriy qismi 7250 “Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i uzoq muddatli majburiyatlari” hisobvarag‘ining debetidan 6250 “Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i majburiyatlari” hisobvarag‘ining kreditiga o‘tkaziladi. 327. 7290 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan majburiyatlar” hisobvarag‘ida 6210 — 6250 hisobvaraqlarida ko‘rsatilmagan tashkilotning boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan majburiyatlari aks ettiriladi. 328. Kechiktirilgan uzoq muddatli majburiyatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (7200) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Diskont bilan sotilgan obligatsiyalarning diskont summasi 2. Kechiktirilgan diskontning uzoq muddatli qismi joriy qismga o‘tkazilishi 3. Obligatsiyalar mukofot bilan sotilganda hisoblangan mukofot summasi 4. Kechiktirilgan mukofotning uzoq muddatli qismi joriy qismga o‘tkazilishi 5. Kelgusida jo‘natiladigan tovar-moddiy zaxiralar, ko‘rsatiladigan xizmatlar, bajariladigan ishlar uchun oldindan pul mablag‘lari kelib tushishi 6. Uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlarning hisobot davriga taalluqli joriy qismi hisobdan chiqarilishi 7. Soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha uzoq muddatli kechiktirish berilishi 8. Budjetga to‘lovlar uchun hisobot davridagi soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha uzoq muddatli kechiktirilgan majburiyatlarning joriy qismi hisobdan chiqarilishi 9. Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘i uzoq muddatli majburiyatlari 10. Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha kechiktirilgan foyda solig‘ining uzoq muddatli qismini joriy qismga o‘tkazilishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 5110-5530 7210 7210 6210 5110-5530 7220 7220 6220 5110-5530 7230 7230 6230 6410, 65106530 7240 7240 9810 7250 7250 6250 6240 Xaridorlardan va buyurtmachilardan olingan bo‘naklar-uzoq muddatli qismi (7300) 329. Mahsulot va tovarlarni yetkazib berish, shuningdek, ish bajarish yoki xizmat ko‘rsatish uchun olingan bo‘naklar bo‘yicha uzoq muddatli majburiyatlar to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish 7310 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan bo‘naklar” hisobvarag‘ida amalga oshiriladi. mahsulot va tovarlarni yetkazib berish, shuningdek, ish bajarish yoki xizmat ko‘rsatish bo‘yicha olingan bo‘naklar Tashkilot xaridor va buyurtmachilarga mahsulot va tovarlarni yetkazib berish, shuningdek, ish bajarish yoki xizmat ko‘rsatish uchun ulardan bo‘nak to‘lovini (oldindan to‘lashni) talab qilishi mumkin. Bunday holatda bo‘nak tovar-moddiy zaxiralarni yetkazib berish, ishlarni bajarish va xizmatlarni ko‘rsatish bo‘yicha shartnomaning bajarilishi hamda xaridor va buyurtmachilardan kelgusidagi to‘lovlarning kelib tushishiga kafolat sifatida xizmat qiladi. Bunday bo‘naklar pul mablag‘ini olgan tashkilot uchun mahsulot va tovarlarni yetkazib berish hamda ishlarni bajarish yoki xizmatlarni ko‘rsatish amalga oshirilishiga qadar majburiyat bo‘lib hisoblanadi. Olingan bo‘naklarga quyidagilar misol bo‘ladi: tashkilot tomonidan gaz, suv, yoritish va boshqa maishiy xizmatlar, shuningdek, tovar-moddiy zaxiralarni yetkazib berish uchun oldindan olingan to‘lovlar. Olingan bo‘nak summalari, shuningdek, qisman tayyor mahsulot (ish, xizmat) uchun olingan to‘lovlar summasi 7310 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan bo‘naklar — uzoq muddatli qismi” hisobvarag‘ining kreditida pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan uzoq muddatli bo‘naklar summasining joriy qismga o‘tkazilishi 7310 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan bo‘naklar — uzoq muddatli qismi” hisobvarag‘ining debeti, 6310 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan bo‘naklar” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 7310 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan bo‘naklar — uzoq muddatli qismi” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob olingan bo‘naklar turi bo‘yicha alohida yuritiladi. 330. Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan bo‘naklarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (7300) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Uzoq muddatli bo‘naklar olinishi 2. Uzoq muddatli bo‘naklar summasi joriy qismga o‘tkazilishi 3. Ilgari olingan uzoq muddatli bo‘naklar qaytarilishi 4. Oldin olingan bo‘naklar bank kreditlari va boshqa tashkilotlarning qarzi hisobiga qaytarilishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 5010-5530 7310 7310 6310 7310 7310 5010-5530 6110-6190, 7110-7190 Uzoq muddatli kreditlar va qarzlar (7800) 331. Tashkilotning O‘zbekiston Respublikasi hududidagi va chet eldagi banklar va qarz beruvchilardan so‘mda va chet el valyutasida olgan uzoq muddatli (12 oydan uzoq muddatga) kredit va qarzlarining holatlari to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 7810 “Uzoq muddatli kreditlar”; 7820 “Uzoq muddatli qarzlar”; 7830 “To‘lanadigan uzoq muddatli obligatsiyalar”; 7840 “To‘lanadigan uzoq muddatli veksellar”. 332. Olingan uzoq muddatli kreditlar summasi 7810 “Uzoq muddatli kreditlar” hisobvarag‘ining kreditida va pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning debetida aks ettiriladi. Uzoq muddatli bank kreditini joriy qismga o‘tkazishda, tegishli summaga 7810 “Uzoq muddatli kreditlar” hisobvarag‘i debetlanadi va 6950 “Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qismi” hisobvarag‘i kreditlanadi bunda uzoq muddatli bank kreditining boshlang‘ich qiymati kamaytiriladi. Uzoq muddatli kreditlarning analitik hisobi ularga berilgan kreditlarning turlari va muddatlari, banklar bo‘yicha alohida yuritiladi. 333. 7820 “Uzoq muddatli qarzlar” hisobvarag‘ida tashkilotning O‘zbekiston Respublikasi va chet eldagi qarz beruvchilardan (bankdan tashqari) 12 oydan uzoq muddatga olgan qarzlari hisobga olinadi. Qarz beruvchilardan (bankdan tashqari) kelib tushgan mablag‘lar pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning debeti va 7820 “Uzoq muddatli qarzlar” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. Uzoq muddatli qarzlar joriy qismga o‘tkazilganda 7820 “Uzoq muddatli qarzlar” hisobvarag‘i debetlanadi va to‘lanadigan summa uzoq muddatli qarzlarning boshlang‘ich summasini ushbu miqdorga kamaytirib, 6950 “Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qism” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. 7820 “Uzoq muddatli qarzlar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob har bir qarz beruvchi va qarzlarni to‘lash muddati bo‘yicha alohida yuritiladi. 334. 7830 “To‘lanadigan uzoq muddatli obligatsiyalar” hisobvarag‘ida to‘lov muddati 12 oydan ko‘p bo‘lgan obligatsiyalarni sotish hisobiga tashkilotga jalb etilgan mablag‘lar hisobga olinadi. Agar mablag‘larni jalb qilish obligatsiyalarni nominal qiymatidan yuqori bahoga sotish yo‘li bilan amalga oshirilsa, unda obligatsiyalarni sotish bahosi bilan nominal qiymati o‘rtasidagi farq 7220 “Mukofot (ustama)lar ko‘rinishidagi uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘ining kreditida hisobga olinadi. Uzoq muddatli to‘lanadigan obligatsiyalar joriy qismga o‘tkazilganda, to‘lanadigan summa uzoq muddatli to‘lanadigan obligatsiyalarning boshlang‘ich summasini ushbu miqdorga kamaytirib, 7830 “To‘lanadigan uzoq muddatli obligatsiyalar” hisobvarag‘i debetlanadi va 6950 “Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qism” hisobvarag‘ining kreditlanadi. 7830 “To‘lanadigan uzoq muddatli obligatsiyalar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob har bir obligatsiya turi va to‘lash muddati bo‘yicha alohida yuritiladi. 335. 7840 “To‘lanadigan uzoq muddatli veksellar” hisobvarag‘ida qarz beruvchilarga 12 oydan ortiq muddatda qaytarish uchun berilgan veksellar hisobga olinadi. Berilgan veksellar tashkilotda 7840 “To‘lanadigan uzoq muddatli veksellar” hisobvarag‘ining kreditida va pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning debetida hisobga olinadi. Uzoq muddatli to‘lanadigan veksellar joriy qismga o‘tkazilganda, to‘lanadigan summa uzoq muddatli to‘lanadigan veksellarning boshlang‘ich summasini ushbu miqdorga kamaytirib,7840 “To‘lanadigan uzoq muddatli veksellar” hisobvarag‘i debetlanadi va 6950 “Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qism” hisobvarag‘ining kreditlanadi. 7840 “To‘lanadigan uzoq muddatli veksellar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob veksellar hisobini amalga oshiradigan banklar, veksel egalari va har bir veksel bo‘yicha alohida yuritiladi. 336. Uzoq muddatli kreditlar va qarzlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (7800) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Uzoq muddatli kreditlar va qarzlar olinishi 2. Uzoq muddatli kreditlar va qarzlar hisobiga olingan tovar-moddiy zaxiralar qabul qilinishi 3. Uzoq muddatli kreditlar va qarzlar hisobidan bo‘naklar berilishi 4. Uzoq muddatli kreditlar va qarzlar hisobidan mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga bo‘lgan qarz to‘lanishi 5. Berilgan veksel va obligatsiyalar evaziga uzoq muddatli qarz olinishi 6. Uzoq muddatli kreditlar, qarzlar, obligatsiyalar va veksellarni joriy qismga o‘tkazilishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 5110-5530 7810-7820 1010-2910 7810-7820 4310-4330, 4410, 4510-4520 6010 7810-7820 5110-5530 7830-7840 7810-7840 6950 7810-7820 Boshqa uzoq muddatli kreditorlik qarzlar (7900) 337. Tashkilotning turli jismoniy va yuridik shaxslar oldidagi moliyaviy ijara, notijorat operatsiyalar (o‘quv yurtlari, ilmiy tashkilotlar va boshqalar), transport tashkilotlarining ko‘rsatgan xizmatlari bo‘yicha, sud idoralarining qarorlariga va boshqa hujjatlarga asosan turli tashkilotlar va alohida shaxslar manfaati uchun tashkilot ishchilarining ish haqidan ushlangan summalar bo‘yicha uzoq muddatli majburiyatlari to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 7910 “To‘lanadigan moliyaviy ijara”; 7920 “Kreditorlarga bo‘lgan boshqa uzoq muddatli qarzlar”. 338. 7910 “To‘lanadigan moliyaviy ijara” hisobvarag‘ida ijaraga olingan uzoq muddatli aktivlar uchun ijaraga beruvchi bilan hisob-kitoblar hisobga olinadi. Tashkilotga kelib tushgan uzoq muddatli aktivlar uchun ijaraga beruvchi oldidagi qarzlar 0310 “Moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha olingan asosiy vositalar” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda 7910 “To‘lanadigan moliyaviy ijara” hisobvarag‘ining kreditida hisobga olinadi. 339. Tashkilotning turli kreditorlarga bo‘lgan uzoq muddatli qarzlari 7920 “Kreditorlarga bo‘lgan boshqa uzoq muddatli qarzlar” hisobvarag‘ining kreditida tovar-moddiy zaxiralar va xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 7920 “Kreditorlarga bo‘lgan boshqa uzoq muddatli qarzlar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob har bir kreditor bo‘yicha alohida yuritiladi. 340. Kreditorlarga bo‘lgan boshqa uzoq muddatli qarzlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (7900) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 0310 7910 1. Ijara shartlari asosida moliyaviy ijaraga kelib tushgan asosiy vositalar uchun ijaraga beruvchi oldidagi qarz 2. Moliyaviy ijara bo‘yicha to‘lovlarni joriy qismga 7910 o‘tkazilishi 3. Turli tashkilotlar va shaxslardan tovar-moddiy zaxiralar 1010-2990 sotib olinishi 4. O‘rnatiladigan asbob-uskunalarni sotib olishda va kapital 0710-0720, qo‘yilmalarda turli tashkilotlarning ko‘rsatgan xizmati 0810-0890 5. Turli tashkilotlar umumiy ishlab chiqarish va ma’muriy 2010, 2310, yo‘nalishdagi asosiy, yordamchi sexlarga xizmat 2510, ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar bo‘yicha yaroqsiz mahsulotni 2610, 2710, 9420 tuzatish bo‘yicha xizmatlar ko‘rsatishi 6. Asosiy vositalar va boshqa aktivlarning chiqib ketishida 9210, 9220 ko‘rsatgan xizmatlari uchun turli tashkilotlar oldidagi qarz 7. Turli tashkilot va shaxslardan pul ekvivalentlari kelib 5610 tushishi 8. Boshqa shaxslardan pul o‘tkazmalari kelib tushishi 5710 9. Boshqa shaxslardan qimmatli qog‘ozlar sotib olinishi 0610, 5810 10. Ijtimoiy soha obyektlarini saqlash uchun turli 9430 tashkilotlarning ko‘rsatgan xizmatlari 6950 7920 7920 7920 7920 7920 7920 7920 7920 3-bob. Xususiy kapital 341. Ushbu bobning hisobvaraqlari tashkilotning xususiy kapitali holati va harakati, shuningdek, qonunchilik hujjatlari va (yoki) ta’sis hujjatlariga muvofiq, tashkil etilgan rezervlar va fondlar to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi. 342. Xususiy kapital tashkilotning aktivlari va majburiyatlari o‘rtasidagi farqdir. Xususiy kapital mulk egasi tomonidan amalga oshirilgan qo‘shimcha investitsiyalar, faoliyat natijalariga bog‘liq holda ko‘payishi yoki kamayishi mumkin. Ustav kapitali (8300) 343. Tashkilot ustav kapitalining holati va harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 8310 “Oddiy aksiyalar”; 8320 “Imtiyozli aksiyalar”; 8330 “Pay va ulushlar”. 344. Ustav kapitali ta’sis hujjatida belgilangan doiradagi faoliyatni ta’minlash uchun ta’sischilarning (ishtirokchilarning) tashkilot mulkiga qo‘ygan mablag‘lari (ulushlari, aksiyalar nominal qiymatida va hokazolar)ning pul ifodasidagi yig‘indisidir. Ustav kapitalini shakllantirish jarayoni tashkilotning tashkiliy-huquqiy shakliga muvofiq qonunchilik hujjatlari bilan tartibga solinadi. Ustav kapitali ro‘yxatdan o‘tkazilgan hajmda yoki to‘langan aksiyalarning nominal qiymati yig‘indisi miqdorida aks ettiriladi. Ustav kapitalining hajmi ro‘yxatdan o‘tkazilgan ta’sis hujjatlaridagi summadan oshib ketishi mumkin emas. Tashkilot ustav kapitalining ko‘payishi yoki kamayishi faqat ta’sischilarning qarori asosida va ta’sis hujjatlariga tegishli o‘zgartirishlar kiritilgandan keyingina amalga oshirilishi mumkin. Aksiyadorlarga tashkilot ustav kapitalidagi ulushining qaytarilishi ustav kapitali miqdorini kamaytirmaydi va bu operatsiya aynan aksiyadorlik jamiyatining sotib olingan xususiy aksiyalari kabi 8610 “Sotib olingan xususiy aksiyalar — oddiy” va 8620 “Sotib olingan xususiy aksiyalar — imtiyozli” hisobvaraqlarining debetida pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda hisobga olinadi. 345. 8310 “Oddiy aksiyalar” hisobvarag‘i oddiy aksiyalarni o‘zida mujassamlashtirgan aksiyadorlik kapitalining holati va harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi. Aksiyadorlik jamiyati davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgandan keyin uning ustav kapitali emissiya risolasida ro‘yxatga olingan summada 8310 “Oddiy aksiyalar” hisobvarag‘ining krediti va 4610 “Ustav kapitaliga ulushlar bo‘yicha ta’sischilarning qarzlari” hisobvarag‘ining debetida aks ettiriladi. Tashkilotning aksiyadorlik kapitali hisobda ro‘yxatdan o‘tgan, lekin emissiyasi tugallanmagan miqdorda hisobga olinishi sababli e’lon qilingan (chiqarishga ruxsat berilgan), chiqarilgan (aksiyadorlar tomonidan obuna amalga oshirilgan) va muomaladagi oddiy aksiyalarning har bir emissiyasi bo‘yicha alohida analitik hisob yuritish talab etiladi. Aksiyadorlik jamiyatlari muomalaga qo‘shimcha aksiyalar chiqarish yoki muomaladagi aksiyalarning nominal qiymatini oshirish yo‘li bilan o‘z ustav kapitalini oshirishi mumkin. Aksiyadorlik jamiyatlari ustav kapitali miqdori aksiyalar nominal qiymatining pasayishi, tashkilotlar tomonidan aksiyalarning bir qismi aksiya egalaridan sotib olinishi natijasida kamayishi mumkin. Aksiyalar likvidliligini oshirish maqsadida ularni maydalashni amalga oshirish, ya’ni, ularning nominal qiymatini mutanosib ravishda kamaytirib umumiy miqdorini ko‘paytirish usuli qo‘llaniladi. Aksiyalarni maydalash natijalari aksiyadorlar kapitalining hajmiga ta’sir ko‘rsatmay, faqatgina yangi muomaladagi aksiyalarning nominal qiymati va miqdorini ko‘paytirishi sababli ushbu operatsiyalar bo‘yicha buxgalteriya yozuvlari amalga oshirilmaydi. Ushbu operatsiyalarni 8310 “Oddiy aksiyalar” hisobvarag‘iga ochilgan analitik hisob registrlarida qayd qilish zarur. 346. 8320 “Imtiyozli aksiyalar” hisobvarag‘i imtiyozli aksiya ko‘rinishida chiqarilgan aksiyadorlik kapitalining holati va harakati to‘g‘risidagi ma’lumotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi. Aksiyalar 8310 “Oddiy aksiyalar” va 8320 “Imtiyozli aksiyalar” hisobvaraqlarida nominal qiymatlari bo‘yicha hisobga olinadi. 8310 “Oddiy aksiyalar” va 8320 “Imtiyozli aksiyalar” hisobvaraqlari bo‘yicha analitik hisob tashkilotning ta’sischilari va kapitalning shakllanish bosqichi bo‘yicha ma’lumotlarning shakllanishini ta’minlashi lozim. 347. 8330 “Pay va ulushlar” hisobvarag‘i tashkilotning tashkiliy-huquqiy shakllariga asosan qatnashuvchilarning ulushlarini o‘zida mujassamlashtirgan ustav kapitalining holati va harakati to‘g‘risidagi ma’lumotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi. Davlat tashkilotlari davlat tomonidan ajratilgan asosiy va aylanma mablag‘lardan tashkil qilingan ustav kapitalini belgilangan tartibda shakllantiradi. Tashkilot ro‘yxatdan o‘tgandan keyin uning ustav kapitali ta’sischilarning ta’sis hujjatlarida belgilangan pay va ulushlaridan tashkil topadi va 8330 “Pay va ulushlar” hisobvarag‘ining kreditida hamda 4610 “Ustav kapitaliga ulushlar bo‘yicha ta’sischilarning qarzlari” hisobvarag‘ining debetida aks ettiriladi. 8330 “Pay va ulushlar” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob tashkilotning har bir ta’sischisi bo‘yicha alohida yuritiladi. 348. Ustav kapitalini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (8300) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Ta’sis hujjatlarida ko‘zda tutilgan summada, (tashkilot ro‘yxatdan o‘tkazilgandan keyin) ustav kapitali tasdiqlanishi 2. Foydaning bir qismi ustav kapitalini ko‘paytirishga yo‘naltirilishi: a) hisoblangan dividendlar miqdorida; b) ustav kapitalini ko‘paytirishga yo‘naltirilgan foyda miqdorida. 3. Ustav kapitali to‘plangan kapital miqdorigacha kamaytirilishi 4. Tashkilot ta’sischilariga ulushlari qaytarilishi 5. Aksiyadorlardan sotib olingan va bekor qilingan xususiy aksiyalar ustav kapitalining kamaytirilishiga hisobdan chiqarilishi: a) nominal qiymatdan yuqori bahoda sotib olish: nominal qiymatiga; nominal qiymatidan oshgan summaga; b) nominal qiymatidan past narxda sotib olish: sotib olish qiymatiga; nominal qiymatidan past summaga. Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 4610 8310-8330 8710 6610 6610 8310-8330 8310-8330 4610 8330 6620 8310, 8320, 8410, 9690 8610, 8620 8310, 8320 8310, 8320 8610, 8620 9590 8610, 8620 Qo‘shilgan kapital (8400) 349. Oddiy va imtiyozli aksiyalarni sotishdan olingan summalarning aksiyalar nominal qiymatidan oshgan miqdori ko‘rinishidagi qo‘shilgan kapital mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 8410 “Emissiya daromadi”; 8420 “Ustav kapitalini shakllantirishdagi kurs farqi”. 350. 8410 “Emissiya daromadi” hisobvarag‘i aksiyalarni dastlabki sotishda nominal qiymatidan yuqori bahoda olingan mablag‘lar to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi. Ushbu mablag‘lar kelib tushganda 8410 “Emissiya daromadi” hisobvarag‘i kreditlanib, xususiy aksiyalarni bekor qilishda sotib olish qiymati va nominal qiymati o‘rtasidagi farq qoplanganda esa ushbu hisobvaraq debetlanadi. 8410 “Emissiya daromadi” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob oddiy va imtiyozli aksiyalardan olingan daromadlar bo‘yicha alohida yuritiladi. 351. 8420 “Ustav kapitalini shakllantirishda kurs farqi” hisobvarag‘i ustav kapitalini shakllantirish jarayonida vujudga keladigan kurs farqlarini hisobga olish uchun foydalaniladi. Ustav kapitalini shakllantirish uchun berilgan chet el valyutasi mablag‘larini tan olish ustav kapitaliga ulushlarni kiritish sanasidagi chet el valyutasining so‘mga nisbatan O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining kursi (bundan buyon matnda Markaziy bankning kursi deb yuritiladi) bo‘yicha amalga oshiriladi. Chet el valyutasi mablag‘larini va boshqa mulklarni tan olish qiymati ro‘yxatdan o‘tkazish sanasidagi ta’sis hujjatlarida belgilangan baholardan farq qilishi mumkin. Xo‘jalik yurituvchi subyekt ustav kapitalini shakllantirishda Markaziy bankning kurslarining o‘rtasida ta’sis hujjatlari ro‘yxatdan o‘tkazilgan sanada va ustav kapitaliga mablag‘lar haqiqatda kiritilgan sanada vujudga keladigan ijobiy kurs farqi buxgalteriya hisobida qo‘shilgan kapital sifatida 8420 “Ustav kapitalini shakllantirishdagi kurs farqi” hisobvarag‘ida aks ettiriladi. Xo‘jalik yurituvchi subyekt ustav kapitalini shakllantirishda ta’sis hujjatlari ro‘yxatdan o‘tkazilgan sanada va ustav kapitaliga mablag‘lar haqiqatda kiritilgan sanada Markaziy bank kurslarining o‘zgarishi natijasida vujudga keladigan salbiy kurs farqi 8420 “Ustav kapitalini shakllantirishdagi kurs farqi” hisobvarag‘i debetida ustav kapitalini shakllantirishda oldin vujudga kelgan ijobiy kurs farqi summalari doirasida aks ettiriladi. Ustav kapitalini shakllantirishda ijobiy kurs farqi summasidan oshgan salbiy kurs farqi summasi 9620 “Valyutalar kurslari farqidan zararlar” hisobvarag‘ining debetida aks ettiriladi. Kurs farqlarining bu tartibda hisobdan chiqarilishi ta’sis hujjatlarida oldindan kelishilgan, ustav kapitalidagi ta’sischilarning ulushining o‘zgarmasligiga imkon beradi. 8420 “Ustav kapitalini shakllantirishda kurs farqi” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob har bir ta’sischi bo‘yicha alohida yuritiladi. 352. Qo‘shilgan kapitalni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (8400) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Birlamchi emissiya aksiyalarning nominal va emissiya qiymatlari o‘rtasidagi farq sifatida qo‘shimcha to‘langan kapital mablag‘lari kelib tushishi 2. Qo‘shilgan kapital mablag‘lari xususiy aksiyalarni bekor qilishda sotib olish va nominal qiymatlari o‘rtasidagi farqni qoplashga ishlatilishi 3. Ustav kapitalining shakllanish jarayonida vujudga kelgan ijobiy kurs farqi hisobga olinishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 5010-5530 8410 8410 8610, 8620 Mol-mulkni hisobga oluvchi hisobvaraqlar 8420 Rezerv kapitali (8500) 353. Tashkilot ta’sis hujjatlariga asosan foyda hisobidan shakllantiriladigan rezerv kapitali (fondi), mulkni qayta baholashdan yuzaga keladigan rezervlar, pul mablag‘laridan tashqari tekinga olingan mulklar to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 8510 “Uzoq muddatli aktivlarni qayta baholash bo‘yicha tuzatishlar”; 8520 “Rezerv kapitali (fondi)”; 8530 “Tekinga olingan mulk”. 354. 8510 “Uzoq muddatli aktivlarni qayta baholash bo‘yicha tuzatishlar” hisobvarag‘ida mulklarni qayta baholash natijasida vujudga kelgan o‘zgarishlar hisobga olinadi. Mulklarni qayta baholash natijasida rezerv kapitalining shakllanishi va to‘ldirilishi 8510 “Uzoq muddatli aktivlarni qayta baholash bo‘yicha tuzatishlar” hisobvarag‘ining kreditida qayta baholash natijasida qiymati oshgan mulklarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Agar qayta baholash natijasida mulklarning qiymati kamaysa, kamaygan summa o‘sha mulkning navbatdagi qiymati oshishi hisobiga to‘ldiriladi va u 8510 “Uzoq muddatli aktivlarni qayta baholash bo‘yicha tuzatishlar” hisobvarag‘ining debetida aks ettiriladi. Shu mulkning avvalgi qayta baholashdagi qiymatidan oshgan arzonlashtirilgan summa xarajat sifatida tan olinadi va 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” hisobvarag‘ida aks ettiriladi. 355. Mulkni qayta baholash bo‘yicha jamlangan summaning ta’sischilar o‘rtasida taqsimlanishi 8510 “Uzoq muddatli aktivlarni qayta baholash bo‘yicha tuzatishlar” hisobvarag‘ining debetida 6620 “Chiqib ketayotgan ta’sischilarga ulushlari bo‘yicha qarz” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 356. 8520 “Rezerv kapitali (fondi) “ hisobvarag‘i tashkilot tomonidan ta’sis hujjatlari va qonunchilik hujjatlariga muvofiq tashkil etilgan rezerv kapitalining holati va harakati to‘g‘risidagi ma’lumotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi. Rezerv kapitali (fondi) mablag‘lari tashkilot zararlarini qoplash va boshqa qoplash manbalari bo‘lmagan boshqa maqsadlarga sarflanishi mumkin. Rezerv kapitali (fondi)ning shakllanishi 8520 “Rezerv kapitali (fondi)” hisobvarag‘ining kreditida 8710 “Hisobot davrining taqsimlanmagan foydasi (qoplanmagan zarari) “ hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 357. 8530 “Tekinga olingan mulklar” hisobvarag‘i tashkilot tomonidan tekinga olingan mulkni hisobga olish uchun foydalaniladi. Tekinga olingan mulklar 8530 “Tekinga olingan mulklar” hisobvarag‘ining kreditida tashkilot mulklarini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Tekinga olingan mulklarni soliqqa tortish tartibi soliq to‘g‘risidagi qonunchilik hujjatlari bilan tartibga solinadi. 358. Rezerv kapitalini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (8500) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Mulk qiymatini qayta baholash natijasida rezerv kapitali hajmining ko‘payishi: a) asosiy vositalar; b) moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha olingan asosiy vositalar; v) o‘rnatiladigan asbob-uskunalar; g) tugallanmagan qurilish; d) uzoq muddatli investitsiyalar. 2. Mulk qiymatining o‘tgan qayta baholash qiymatining oshirilgan miqdorigacha kamaytirilishi natijasida rezerv kapitalining kamayishi: a) asosiy vositalar; b) moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha olingan asosiy vositalar; v) o‘rnatiladigan asbob-uskunalar; g) tugallanmagan qurilish; d) uzoq muddatli investitsiyalar. 3. O‘tgan qayta baholash qiymatidan oshgan summaga: a) asosiy vositalar; b) moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha olingan asosiy vositalar; v) o‘rnatiladigan asbob-uskunalar; g) tugallanmagan qurilish; d) uzoq muddatli investitsiyalar. 4. Asosiy vositalar eskirishini qayta baholash: a) qiymati oshirilishi b) qiymati kamaytirilishi. 5. Rezerv kapitalida qayd qilingan kam chiqqan o‘rnatiladigan asbob-uskunalarning qayta baholash natijasi (qoldiq) summasi 6. Ta’sis hujjatlariga muvofiq va joriy yilning taqsimlanmagan foyda summasi qonunchilik hujjatlariga muvofiq o‘rnatilgan tartibda rezerv kapitaliga (fondiga) yo‘naltirilishi 7. Tashkilotni tugatish natijasida rezerv kapitali (fondi) hisobidan ta’sischilarga daromad (dividend)lar hisoblanishi 8. Rezerv kapitali (fondi) summasi joriy hisobot yilida foyda olinmaganligi yoki foyda summasi yetarli bo‘lmaganligi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 0110-0199 0310 8510 0710-0720 0810 0610-0690 8510 0110-0199 0310 0710-0720 0810 0610-0690 9430 0110-0199 0310 0710-0720 0810 0610-0690 8510 0211-0290 8510 0211-0299 8510 9220 8710 8520 8530 6610, 6620 8520 6610 sababli imtiyozli aksiyalarga daromad (dividend)lar hisoblash uchun yo‘naltirilishi 9. Tekinga olingan qimmatli qog‘ozlar hisobga olinishi 10. Tekinga olingan: asosiy vositalar; o‘rnatiladigan asbob-uskunalar hisobga olinishi 0610, 5810 8530 0110-0190 0710-0720 8530 Sotib olingan xususiy aksiyalar (8600) 359. Keyinchalik qayta sotish yoki bekor qilish maqsadida sotib olingan xususiy aksiyalarning holati va harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 8610 “Sotib olingan xususiy aksiyalar — oddiy”; 8620 “Sotib olingan xususiy aksiyalar — imtiyozli”. 360. Sotib olingan xususiy aksiyalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar (8600) ustav kapitalini hisobga oluvchi hisobvaraqlarga (8300) nisbatan kontr-passiv hisobvaraq hisoblanib, aksiyadorlik jamiyatlarining ustav kapitali miqdorini kamaytiradi va balansda ustav kapitali summasidan chegiriladigan summa sifatida ko‘rsatiladi. Emitent tomonidan sotib olingan xususiy aksiyalarning qiymati 8610 “Sotib olingan xususiy aksiyalar — oddiy” va 8620 “Sotib olingan xususiy aksiyalar — imtiyozli” hisobvaraqlarining debetida haqiqiy sotib olish bahosida pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Sotib olingan xususiy aksiyalar sotib olish bahosidan yuqori bahoda qaytadan sotilganda o‘rtadagi farq summasi 9590 “Moliyaviy faoliyatning boshqa daromadlari” hisobvarag‘iga kreditlanadi. Agarda sotib olingan xususiy aksiya sotib olish bahosidan past bahoda qayta sotilsa, o‘rtadagi farq summasi 9690 “Moliyaviy faoliyat bo‘yicha xarajatlar” hisobvarag‘ining debetida ko‘rsatiladi. Nominal qiymatidan past bahoda sotib olingan xususiy aksiyalarni bekor qilishda ushbu qiymatlar o‘rtasidagi farq 9590 “Moliyaviy faoliyatning boshqa daromadlari” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. Agar bekor qilingan sotib olingan xususiy aksiyalarning qiymati ularning nominal qiymatidan yuqori bo‘lsa, farq 9690 “Moliyaviy faoliyat bo‘yicha boshqa xarajatlar” hisobvarag‘ining debetida aks ettiriladi. 361. Boshqa tashkilotlar (mas’uliyati cheklangan jamiyatlar, sherikchilik va boshqalar) sotib olingan xususiy aksiyalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar (8600)dan tashkilot tomonidan o‘rnatilgan tartibda boshqa qatnashuvchilarga yoki uchinchi shaxsga berish uchun sotib olingan ustav kapitalidagi ulushni hisobga olish uchun foydalanadi. 362. Sotib olingan xususiy aksiyalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (8600) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Aksiyadorlardan ularga tegishli aksiyalar (qatnashchi ulushi) sotib olish qiymatida sotib olinishi 2. Sotib olingan xususiy aksiyalar (paylar)ni sotib olish bahosidan yuqori bahoda qayta sotish: sotib olish qiymatiga; sotib olish qiymatidan yuqori farqiga. 3. Sotib olingan xususiy aksiyalar (paylar)ni sotib olish bahosidan past bahoda qayta sotish: sotish qiymatiga; sotib olish qiymatidan past farqiga. 4. Nominal qiymatidan past bahoda sotib olingan xususiy aksiyalar (paylar)ni bekor qilish: Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 8610, 8620 5110-5530, 6620 5010-5530 5010-5530 8610. 8620 9590 5010-5530 9690 8610, 8620 8610, 8620 sotib olish qiymatiga; nominal qiymatidan past farqiga. 5. Nominal qiymatidan yuqori bahoda sotib olingan aksiyalar (paylar)ni bekor qilish: nominal qiymatiga; nominal qiymatidan yuqori farqiga. 8310,8320 8310,8320 8610, 8620 9590 8310,8320 9690 8610, 8620 8610, 8620 Taqsimlanmagan foyda (qoplanmagan zarar) (8700) 363. Tashkilotning barcha yillar bo‘yicha faoliyati va hisobot davridagi taqsimlanmagan foyda yoki qoplanmagan zarar summasining holati va harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 8710 “Hisobot davrining taqsimlanmagan foydasi (qoplanmagan zarari)”; 8720 “Jamg‘arilgan foyda (qoplanmagan zarar)”. 364. 8710 “Hisobot davrining taqsimlanmagan foydasi (qoplanmagan zarari)” hisobvarag‘ida tashkilotning hisobot davrida faoliyati bo‘yicha taqsimlanmagan foydasi (qoplanmagan zarari) hisobga olinadi. Sof foyda summasi hisobot davrining oxirida yakuniy yozuv bilan 8710 “Hisobot davrining taqsimlanmagan foydasi (qoplanmagan zarari)” hisobvarag‘ining kreditiga, zarar summasi esa ushbu hisobvaraqning debetiga 9900 “Yakuniy moliyaviy natija” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda hisobdan chiqariladi. Taqsimlanmagan foyda summasi dividendlar to‘lash uchun yo‘naltirilganda 8710 “Hisobot davrining taqsimlanmagan foydasi (qoplanmagan zarar)” hisobvarag‘ining debetida va 6610 “To‘lanadigan dividendlar” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. Taqsimlanmagan foyda summasidan qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda rezerv kapitalini (fondini) shakllantirish uchun foydalanish mumkin, bunda 8710 “Hisobot davridagi taqsimlanmagan foyda (qoplanmagan zarar)” hisobvarag‘i debetlanadi va 8520 “Rezerv kapitali (fondi)” hisobvarag‘i kreditlanadi. Hisobot davridagi taqsimlanmagan foydani taqsimlashdan keyin qolgan summa 8710 “Hisobot davrining taqsimlanmagan foydasi (qoplanmagan zarari)” hisobvarag‘idan 8720 “Jamg‘arilgan foyda (qoplanmagan zarar)lar” hisobvarag‘iga o‘tkaziladi. 365. Taqsimlanmagan foyda (qoplanmagan zarar)ni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (8700) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Hisobot davrida aniqlangan yakuniy moliyaviy natija taqsimlanmagan foyda (qoplanmagan zarar) hisobvarag‘iga o‘tkazilishi: foyda summasi; zarar summasi. 2. Hisobot davrining taqsimlanmagan foydasi dividend to‘lashga yo‘naltirilishi 3. Taqsimlanmagan foyda rezerv kapitalini shakllantirishga yo‘naltirilishi 4. Hisobot davrining taqsimlanmagan foydasi qoldig‘i jamg‘arilgan foydaga o‘tkazilishi: foyda; zarar. Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 9910 8710 8710 8710 9910 6610 8710 8520 8710 8720 8720 8710 Maqsadli tushumlar (8800) 366. Maqsadli moliyalashtirish mablag‘larining holati va harakati, shuningdek, a’zolik badallari va maqsadli yo‘nalish bo‘yicha tadbirlarni amalga oshirish uchun mo‘ljallangan boshqa qaytarilmaydigan mablag‘larning kelib tushishi va sarflanishi to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 8810 “Grantlar”; 8820 “Subsidiyalar”; 8830 “A’zolik badallari”; 8840 “Maqsadli foydalaniladigan soliq imtiyozlari” 8890 “Boshqa maqsadli tushumlar”. 367. Ushbu maqsadli tushumlarni tashkilotning xususiy kapitali sifatida aks ettirish shartlari quyidagilar hisoblanadi: a) mablag‘larning maqsadli yo‘nalish bo‘yicha ishlatilishi; b) mablag‘larni jalb qilish bilan bog‘liq xarajatlarning yo‘qligi; v) belgilangan shartlar bajarilganda qaytarib berilmasligi. 368. Grant deganda ijtimoiy xususiyatga ega maqsadlar, iqtisodiyotni rivojlantirish, ilmiytexnik va innovatsion dasturlarni bajarish uchun hukumat, nodavlat, xorijiy hamda xalqaro tashkilotlar va jamg‘armalar tomonidan tekin, gumanitar yordam sifatida beriladigan pul mablag‘lari va moddiy resurslar tushuniladi. Grant mablag‘lari qat’iy ravishda belgilangan maqsadlarga ishlatiladi. 369. Ajratilgan grant to‘g‘risida xabarnoma olinganda ushbu grant summasi 8810 “Grantlar” hisobvarag‘ining kreditida 4890 “Boshqa debitorlarning qarzi” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Grant summasidan moliyalashtiriladigan va budjetda ko‘zda tutilgan pul mablag‘lari yoki mulkning qabul qilinishi pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar (5110 — 5530), kapital qo‘yilma (0800), o‘rnatiladigan uskunalar (0700), tovar-moddiy zaxiralarni va boshqa aktivlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning debetida 4890 “Boshqa debitorlarning qarzi” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Chet el valyutasida olingan grant summasi xo‘jalik operatsiyalari amalga oshirilgan kundagi O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining kursi bo‘yicha milliy valyutaga o‘tkaziladi. 370. 8820 “Subsidiyalar” hisobvarag‘i ajratilgan subsidiyalar, ya’ni, iqtisodiyotni rivojlantirish maqsadida belgilangan shartlar uchun tashkilotlarga davlat tomonidan pul yoki natura ko‘rinishida ko‘rsatilgan yordam summasi va harakati to‘g‘risidagi ma’lumotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi. Davlat (hukumat) tomonidan berilgan yordam turli ko‘rinishda (qo‘shimcha berish, subvensiya va boshqalar) bo‘lishi va har xil shartlarga muvofiq berilishi mumkin. 371. 8830 “A’zolik badallari” hisobvarag‘ida jamiyat a’zolarining ta’sis hujjatlarida belgilangan a’zolik badallari aks ettiriladi. A’zolik badallarining kelib tushishi 8830 “A’zolik badallari” hisobvarag‘ining kreditida pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 372. 8840 “Maqsadli foydalaniladigan soliq imtiyozlari” hisobvarag‘ida maqsadli vazifalarni bajarish uchun soliq to‘lashdan ozod qilingan summalar aks ettiriladi. Soliq to‘lashdan ozod qilingan summalar budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning debetida 8840 “Maqsadli foydalaniladigan soliq imtiyozlari” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. 373. 8890 “Boshqa maqsadli tushumlar” hisobvarag‘ining kreditida boshqa maqsadlarga mo‘ljallangan tushumlar pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Maqsadli tushumlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar (8800) bo‘yicha analitik hisob maqsadli mablag‘larning yo‘nalishi va moliyalashtirish manbalari bo‘yicha alohida yuritiladi. 374. Maqsadli tushumlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (8800) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Ajratilgan grant va subsidiyalar haqida xabarnoma olinishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 4890 8810, 8820 2. Grant va subsidiyalar bo‘yicha mablag‘lar olinishi 3. Tegishli tuzilmalarning qaroriga muvofiq berilgan grant va subsidiya summasi tashkilot ustav kapitali hajmini ko‘paytirishga yo‘naltirilishi 4. Tegishli tuzilmalarning qaroriga muvofiq ilgari berilgan grant va subsidiya summasi tashkilot rezerv kapitali hajmining ko‘payishiga yo‘naltirilishi 5. A’zolik badallari va boshqa maqsadli tushumlar kelib tushishi 6. Soliqqa tortishdan ozod qilish natijasida vujudga kelgan bo‘sh pul mablag‘lari hisobga olinishi 7. Soliqqa tortishdan ozod qilish bo‘yicha imtiyozli davrning tugashi natijasida vujudga kelgan bo‘sh pul mablag‘lari hisobdan chiqarilishi 8. Boshqa maqsadli tushumlar kelib tushishi 51105530 8810, 8820 4890 8310, 8320, 8330, 8420 8810, 8820 8530 50105530 6410 8830 8840 8530 50105530 8890 8840 Kelgusi xarajatlar va to‘lovlar rezervlari (8900) 375. Xarajatlar va to‘lovlarni xarajatlarga bir maromda olib borish maqsadida o‘rnatilgan tartibda rezerv qilingan summalarning holati va harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish 8900 “Kelgusi xarajatlar va to‘lovlar rezervlari” hisobvarag‘ida amalga oshiriladi. Rezervlarni hisoblash operatsiyalari 8910 “Kelgusi xarajatlar va to‘lovlar rezervlari” hisobvarag‘ining kreditida va xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning debetida aks ettiriladi. Rezerv qilingan summalar hisobidan amalga oshirilgan haqiqiy xarajatlar va to‘lovlar summasi zaxiralar miqdorini kamaytirib, 8910 “Kelgusi xarajatlar va to‘lovlar rezervlari” hisobvarag‘ining debetida xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda hisobdan chiqariladi. U yoki bu rezervning tashkil qilinishi va mablag‘larning foydalanilishi vaqti-vaqti bilan (yilning oxirida albatta) me’yor, hisoblar va boshqalarga asosan tekshirilib turiladi, zaruriyat tug‘ilganda to‘g‘rilanadi (korrektura). 8910 “Kelgusi xarajatlar va to‘lovlar rezervlari” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob har bir rezerv turlari bo‘yicha alohida yuritiladi. 376. Kelgusi xarajatlar va to‘lovlar rezervlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (8900) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Kelgusi xarajatlar va to‘lovlarning rezervlari tashkil qilinishi 2. Tashkilotning ishlab chiqarish sexlari va xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar tomonidan asosiy vositalarni ta’mirlash uchun va boshqa bajarilgan ishlar, xizmatlar qiymati hisobga olinishi 3. Hisoblangan kelgusi xarajatlar zaxiralarining foydalanilmay qolgan summasi tashkilot daromadiga qo‘shilishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit Xarajatlarni 8910 hisobga oluvchi hisobvaraqlar 8910 2010, 2310, 2510, 2710 8910 9390 4-bob. Daromadlar va xarajatlar 377. Ushbu bobning hisobvaraqlari hisobot davridagi tashkilot faoliyati moliyaviy natijalarining shakllanishi va ishlatilishi to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi. 378. Moliyaviy natijalarni shakllantirish uchun alohida daromadlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar va alohida xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar ishlatiladi. Mahsulot (tovar, ish, xizmat)larni sotishdagi qo‘shilgan qiymat solig‘i, aksiz va boshqa to‘lovlar olinadigan hisobvaraqlar yoki pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning debetida va budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (6400) kreditida aks ettiriladi. Asosiy (operatsion) faoliyatning daromadlar (9000) 379. Tayyor mahsulot, tovar, bajarilgan ish va ko‘rsatilgan xizmatlarni sotishdan olingan daromadlar, shuningdek, sotilgan tovarlarning qaytishi, sotish va baholardan chegirmalar to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar”; 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar”; 9030 “Ishlar bajarish va xizmatlar ko‘rsatishdan daromadlar”; 9040 “Sotilgan tovarlar (mahsulotlar)ning qaytishi”; 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar”. 380. 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar”, 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar”, 9030 “Ishlar bajarish va xizmatlar ko‘rsatishdan daromadlar” hisobvaraqlarining kreditida tashkilotning asosiy faoliyati (tayyor mahsulotlar, tovarlarni sotish, ishlar bajarish, xizmatlar ko‘rsatish)dan daromadlar olinadigan hisobvaraqlar va pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Biroq, oldingi hisobot davrlarida olingan, ammo joriy hisobot davriga tegishli bo‘lgan daromad summalari 6230 “Boshqa kechiktirilgan daromadlar” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Mahsulot, tovar, ish, xizmatlarni sotishda 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar”, 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar”, 9030 “Ishlar bajarish va xizmatlar ko‘rsatishdan daromadlar” hisobvaraqlarida sotishdan tushgan sof tushum summasi aks ettiriladi. Hisobot davrining oxirida 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar”, 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar”, 9030 “Ishlar bajarish va xizmatlar ko‘rsatishdan daromadlar” hisobvaraqlari 9910 “Yakuniy moliyaviy natija (foyda yoki zarar)” hisobvarag‘i bilan yopiladi. 381. 9040 “Sotilgan tovarlar (mahsulotlar)ning qaytishi” hisobvarag‘i sotilgan mahsulot va tovarlarning qaytishini hisobga olish uchun foydalaniladi. Bu hisobvaraq asosiy (operatsion) faoliyatning daromadlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlar (9000) guruhiga kontr-passiv hisobvaraq hisoblanadi va uning debet aylanmasi mahsulotlar va tovarlar sotishdan daromadni kamaytiradi. 9040 “Sotilgan tovarlar (mahsulotlar)ning qaytishi” hisobvarag‘ining debetida qaytarilgan tovarlar (mahsulotlar) qiymati quyidagi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi: xaridorlar va buyurtmachilar tomonidan qaytarilgan tovarlar (mahsulotlar)ning qiymati pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan; qaytarilgan tovarlar (mahsulotlar) bo‘yicha bekor qilingan debitorlik qarzlari summasi olinadigan hisobvaraqlar bilan; tovarlar (mahsulotlar) uchun xaridorlar va buyurtmachilardan olingan to‘lovlar va bo‘naklar bo‘yicha vujudga kelgan qarz summasi to‘lanadigan hisobvaraqlar bilan. Bunda, oldin hisoblangan qo‘shilgan qiymat solig‘i, aksiz solig‘i bo‘yicha budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzlarni hisobga oluvchi tegishli hisobvaraqlarining debeti va pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar, olinadigan hisobvaraqlarning kreditida yozuv amalga oshiriladi. Qaytarilgan mahsulotlar va tovarlarning tannarxi tovar-moddiy zaxiralarni hisobga oluvchi tegishli hisobvaraqlarining debetida va sotilgan mahsulotlar va tovarlarning tannarxini hisobga oluvchi tegishli hisobvaraqlarining kreditida aks ettiriladi. 382. 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” hisobvarag‘i shartnoma shartlariga muvofiq berilgan sotuv chegirmalari, shuningdek, sotilgan mahsulot (tovar, ish, xizmat)larda aniqlangan yaroqsizliklar va boshqalar natijasida berilgan narx chegirmalarni hisobga olish uchun foydalaniladi. Ushbu hisobvaraq asosiy (operatsion) faoliyatning daromadlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlar (9000) guruhiga kontr-passiv hisobvaraq hisoblanadi va uning debet aylanmasi mahsulotlar va tovarlarni sotishdan, ish bajarishdan va xizmat ko‘rsatishdan daromadlarni kamaytiradi. 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” hisobvarag‘ining debetida sotuv va narxlardan berilgan chegirmalarning summasi tegishli olinadigan hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Asosiy (operatsion) faoliyatning daromadlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlar (9000) bo‘yicha analitik hisob sotilgan mahsulotlar (tovarlar), bajarilgan ishlar va ko‘rsatilgan xizmatlarning har bir turi bo‘yicha alohida yuritiladi. Bundan tashqari, analitik hisobni sotuvning geografik segmentlari (hududlar) va tashkilotni boshqarish uchun zarur bo‘lgan boshqa segmentlar bo‘yicha yuritish mumkin. 383. Asosiy (operatsion) faoliyatning daromadlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (9000) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Jo‘natilgan mahsulotlar, tovarlar, bajarilgan ishlar va ko‘rsatilgan xizmatlar (QQS, aksizlardan tashqari) uchun xaridorlarga taqdim etilgan hisob-kitob hujjatlaridagi summaga 2. Mahsulotlar, tovarlar, ishlar va xizmatlarni naqd pulga sotish 3. Tashkilot xodimiga mahsulot, tovarlar, ishlar va xizmatlar (jumladan maxsus kiyimlar) sotilishi 4. Dividendlar mahsulotlar, tovarlar, ishlar va xizmatlar bilan to‘lanishi 5. Vositachilik operatsiyalari bo‘yicha vositachilik mukofotlari summasi 6. Mahsulot, tovarlar, ishlar va xizmatlar shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlariga sotilishi 7. Kechiktirilgan daromadlar summasi ular taalluqli bo‘lgan hisobot davri kelganda sotish hajmiga kiritilishi 8. Sotilgan tovarlar (mahsulotlar)ning qaytishi 9. Sotishdan va narxdan chegirmalar berish 10. Hisobot davrining oxirida 9040 “Sotilgan tovarlar (mahsulotlar)ning qaytishi” hisobvarag‘ining yopilishi 11. Hisobot davrining oxirida 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” hisobvarag‘ining yopilishi 12. Asosiy (operatsion) faoliyatning daromadlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning yopilishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 4010, 4020 9010, 9020, 9030 5010, 5020 4790 6610 4010 4120 6230 9040 9050 9010, 9020 9010, 9020, 9030 9010, 9020, 9030 9010, 9020, 9030 9010 9010, 9020, 9030 9010, 9020, 9030 4010 4010 9040 9010, 9020,9030 9050 9010, 9020. 9030 9910 Sotilgan mahsulot (tovar, ish, xizmat)larning tannarxi (9100) 384. Sotilgan tayyor mahsulotlar, tovarlar, bajarilgan ishlar va ko‘rsatilgan xizmatlarning tannarxi to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 9110 “Sotilgan tayyor mahsulotlarning tannarxi”; 9120 “Sotilgan tovarlarning tannarxi”; 9130 “Bajarilgan ish va ko‘rsatilgan xizmatlarning tannarxi”; 9140 “Davriy hisobda tovar-moddiy zaxiralarni sotib olish/xarid qilish”; 9150 “Davriy hisobda tovar-moddiy zaxiralar bo‘yicha tuzatishlar”. 385. Tayyor mahsulotlar, tovarlar, ishlar, xizmatlar sotilganda, sotilgan tayyor mahsulotlar, tovarlar, ishlar, xizmatlarning tannarxi 9110 “Sotilgan tayyor mahsulotlarning tannarxi”, 9110 “Sotilgan tovarlarning tannarxi”, 9130 “Bajarilgan ish va ko‘rsatilgan xizmatlarning tannarxi” hisobvaraqlarining debetida tayyor mahsulotlarni (2800), tovarlarni (2900) hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 386. Hisobot davrining oxirida 9110 “Sotilgan tayyor mahsulotlarning tannarxi”, 9120 “Sotilgan tovarlarning tannarxi”, 9130 “Bajarilgan ish va ko‘rsatilgan xizmatlarning tannarxi” hisobvaraqlari 9910 “Yakuniy moliyaviy natija (foyda yoki zarar)” hisobvarag‘i bilan yopiladi. 387. Sotilgan mahsulot (tovar, ish, xizmat)larning tannarxini hisobga oluvchi hisobvaraqlardan (9100) amalda foydalanish tashkilotda qo‘llaniladigan tovar-moddiy zaxiralarning hisob usuliga, ya’ni, tovar-moddiy zaxiralarning uzluksiz yoki davriy hisobiga bog‘liq. 388. Tovar-moddiy zaxiralarni uzluksiz hisobga olish usuli qo‘llanilganda har bir mahsulot yoki tovarning tannarxi uning ishlab chiqarish jarayonidagi harakatiga qarab xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarda to‘planadi. 389. Tovar-moddiy zaxiralarni davriy hisobga olish usulidan foydalanilganda, har bir mahsulot (tovar)ning tannarxi hisobot davri davomida vaqtinchalik 9140 “Davriy hisobda tovarmoddiy zaxiralarni sotib olish/xarid qilish” hisobvarag‘ida yig‘iladi, biroq sotilgan mahsulotlar, tovarlarning haqiqiy tannarxini faqat tovar-moddiy zaxiralarni inventarizatsiya qilingandan so‘ng aniqlash mumkin. 9150 “Davriy hisobda tovar-moddiy zaxiralar bo‘yicha tuzatishlar” hisobvarag‘i hisobot davrining oxirida inventarizatsiya natijasida tovar-moddiy zaxiralarning mavjudligini aks ettirish uchun foydalaniladigan vaqtinchalik hisobvaraqdir. Mazkur hisobvaraqning debeti bo‘yicha tovar-moddiy zaxiralarning kamayishi, krediti bo‘yicha tovar-moddiy zaxiralarning o‘sishi tovarmoddiy zaxiralarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar (1000 — 2900) bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 9150 “Davriy hisobda tovar-moddiy zaxiralar bo‘yicha tuzatishlar” hisobvarag‘ining qoldig‘i 9910 “Yakuniy moliyaviy natija (foyda yoki zarar)” hisobvarag‘iga o‘tkazilishi orqali yopiladi. 390. Sotilgan mahsulot (ish, xizmat)larning tannarxini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (9100) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Sotilgan tayyor mahsulotlarning tannarxi 2. Chiqib ketayotgan hayvonlarning tannarxi 3. Sotilgan o‘zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlarning tannarxi 4. Sotilgan tovarlarning tannarxi 5. Asosiy, yordamchi ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jalik sexlarining bajargan ishlari va ko‘rsatgan xizmatlarining tannarxi 6. Tovar-moddiy zaxiralarni sotib olish (davriy hisobga olish usulida) 7. Hisobot davrining oxirida inventarizatsiya natijalari bo‘yicha tovar-moddiy zaxiralar hisobvaraqlari bo‘yicha saldolarga tuzatishlar qilindi: a) material zaxiralarning: o‘sishi; kamayishi; b) tugallanmagan ishlab chiqarishning: o‘sishi; kamayishi; v) tayyor mahsulotlarning: o‘sishi; kamayishi; g) tovarlarning: o‘sishi; Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 9110 2810 — 2830 9110 1110, 1120 9110 2110 9120 9130 2910-2990 2010, 2310, 2710 9140 6010 1010-1090 9150 9150 1010-1090 2010 9150 9150 2010 2810 9150 9150 2810 2910-2990 9150 kamayishi. 8. Hisobot davrining oxirida 9140 hisobvarag‘ining yopilishi 9. Hisobot davri oxirida 9150 hisobvarag‘ining yopilishi 10. Sotilgan mahsulot (ish, xizmat)larning tannarxini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (9100) yopilishi 9150 9910 9910 (9150) 9910 2910-2990 9140 9150 (9910) 9110, 9120, 9130 Asosiy vositalar va boshqa aktivlarning chiqib ketishi (9200) 391. Tashkilotga tegishli asosiy vositalar va boshqa aktivlarning chiqib ketishi (tugatish, sotish, ayirboshlash, tekinga berish, ulush sifatida ustav kapitaliga berish, nodavlat notijorat tashkilot mulkini shakllantirishda mulkiy badal sifatida berish, moliyaviy ijara, shu jumladan lizing shartnomasi bo‘yicha berish, aniqlangan kamomad yoki yo‘qotish, ishtirokchining yuridik shaxs ishtirokchilari tarkibidan chiqishida asosiy vositalar bilan hisob-kitob qilish hollarda) to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi”; 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi”. Asosiy vositalarning chiqib ketishi: davlat ishtirokidagi korxonalarda qonunchilik hujjatlariga muvofiq ta’sischisi (ishtirokchi) bilan kelishgan holda; unitar korxonalarda qonunchilik hujjatlariga muvofiq mulkdor bilan kelishgan holda; boshqa tashkilotlarda qonunchilik hujjatlariga muvofiq mustaqil ravishda amalga oshiriladi. Davlat unitar korxonalarida asosiy vositalarni tugatish va sotish munosabati bilan (bundan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti yoki O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlariga muvofiq sotish holatlari mustasno) hisobdan chiqarish to‘g‘risida qaror qabul qilish uchun rahbar (rahbar o‘rinbosari) yoki bosh muhandis raisligida komissiya tuziladi. Komissiya korxona rahbarining buyrug‘i bilan tuziladi. Komissiya asosiy vositalarni tugatish yoki sotishning maqsadga muvofiqligini o‘rganadi hamda komissiya tomonidan qabul qilingan qaror natijalari komissiya a’zolari tomonidan imzolanadigan va uning raisi tomonidan tasdiqlanadigan bayonnoma bilan rasmiylashtirilib, korxona muassisi (ta’sischisi, ishtirokchisi) bilan kelishilgandan so‘ng tasdiqlanadi. 392. 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” hisobvarag‘ining debeti bo‘yicha chiqib ketgan asosiy vosita obyektlarining boshlang‘ich qiymati, shuningdek, asosiy vositalarning chiqib ketishi bilan bog‘liq bo‘lgan xarajatlar aks ettiriladi. 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” hisobvarag‘ining kreditiga asosiy vositalar obyektlarini sotishdan olingan tushumlar va hisobdan chiqarish natijasida sotish va foydalanish mumkin bo‘lgan bahoda kelib tushgan materiallarning qiymati, asosiy vositalarning qayta baholash natijalari summasi (saldo), shuningdek, chiqib ketgan asosiy vositalar obyektlari bo‘yicha chiqib ketish vaqtida hisoblangan eskirish summalari olib boriladi. Asosiy vositalarni sotishdan tushumlar 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” hisobvarag‘ining kreditida olinadigan hisobvaraqlar va pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Joriy hisobot davrida asosiy vositalarning chiqib ketishidan ko‘rilgan zarar summasi 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” hisobvarag‘ining debeti hamda 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. Asosiy vositalarning chiqib ketishidan olingan foyda summasi 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” hisobvarag‘ining debeti hamda 9310 “Asosiy vositalarning chiqib ketishidan foyda” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. Asosiy vositalar obyektlarini moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha berish natijasida 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” hisobvarag‘ida yuzaga keladigan va kechiktirilgan daromadlarga tegishli bo‘lgan foyda summasi 6230 “Boshqa kechiktirilgan daromadlar” (joriy qismi) yoki 7230 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” (uzoq muddatli qismi) hisobvarag‘iga hisobdan chiqariladi. Asosiy vositalar obyektlarining kamomadi yoki yo‘qotish hollarida qiymatliklar kamomadi sifatida aks ettiriladigan qoldiq qiymati 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” hisobvarag‘ining krediti bo‘yicha 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yo‘qotishlar” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda hisobdan chiqariladi. Aniq aybdor aniqlangandan keyin kamomad va qiymatliklarning buzilishidan yo‘qotishlar summasi 4730 “Moddiy zararni qoplash bo‘yicha xodimlarning qarzi” hisobvarag‘ining debetiga, aniq aybdorlar aniqlanmagan holda esa 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” hisobvarag‘ining debetiga 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yo‘qotishlar” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda olib boriladi. 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” hisobvarag‘i bo‘yicha analitik hisob chiqib ketayotgan asosiy vositalarning inventar obyektlari bo‘yicha alohida yuritiladi. 393. 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” hisobvarag‘ining debetida chiqib ketayotgan aktivlarning balans qiymati, shuningdek, shu bilan bog‘liq amalga oshirilgan xarajatlar (komission mukofotlar va hokazolar) aks ettiriladi. 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” hisobvarag‘ining kreditiga aktivlarni sotishdan tushum, ya’ni sotilgan mulk uchun tashkilotga tegishli bo‘lgan summa olib boriladi. Nomoddiy aktivlar obyektlarining sotilishi va turli chiqib ketishida 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” hisobvarag‘ining kreditiga, shuningdek, ushbu obyektlar bo‘yicha chiqib ketish vaqtigacha hisoblangan eskirish summasi, nomoddiy aktivlarning eskirishini hisobga oluvchi tegishli hisobvaraqlar (0500) bilan bog‘langan holda hisobdan chiqariladi. Boshqa aktivlarning chiqib ketishidan ko‘rilgan zarar summasi 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” hisobvarag‘ining debeti hamda 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. Boshqa aktivlarning chiqib ketishidan olingan foyda summasi 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” hisobvarag‘ining debeti hamda 9320 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishidan foyda” hisobvarag‘ining kreditida aks ettiriladi. 394. Asosiy vositalar va boshqa aktivlarning chiqib ketishini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (9200) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r 1. 2. 3. 4. 5. 6. Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit Tugatish, sotish, ayirboshlash, tekinga berish, ustav 9210 0110-0190 kapitaliga ulush sifatida berish, moliyaviy ijara, shu jumladan lizing shartnomasi bo‘yicha berish, kamomad yoki yo‘qolishining aniqlanishi, ishtirokchining yuridik shaxs ishtirokchilari tarkibidan chiqishida asosiy vositalar bilan hisob-kitob qilish natijasida chiqib ketayotgan asosiy vositalar obyektlarining boshlang‘ich qiymatini hisobdan chiqarish Chiqib ketayotgan asosiy vositalar bo‘yicha eskirishning 0210-0290 9210 hisobdan chiqarilishi Asosiy vositalarning berilayotgan obyektining qoldiq 0100 9210 qiymati bo‘yicha qo‘shimcha to‘lovsiz ayirboshlab olingan asosiy vositalar obyektining kirim qilinishi Pul mablag‘lari yoki ularning ekvivalentlarini qo‘shimcha 0100 6990 to‘lab ayirboshlab olingan asosiy vositalar obyektining 9210 kirim qilinishi (qoldiq qiymatiga) Pul mablag‘lari yoki ularning ekvivalentlarini olgan holda 0100 4890 ayirboshlab olingan asosiy vositalar obyektini kirim 9210 qilinishi (qoldiq qiymatiga) Ta’sis shartnomasiga yoki qonunchilik hujjatlariga muvofiq 0600 9210 boshqa hujjatlarga asosan asosiy vositalarni boshqa Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni tashkilotlarning ustav kapitaliga ulush sifatida belgilangan qiymat bo‘yicha berilishi 7. Chiqib ketayotgan asosiy vositalarning qayta baholash natijalari summasini (saldo) hisobdan chiqarilishi 8. Asosiy vositalarning chiqib ketishi bilan bog‘liq yordamchi ishlab chiqarishning xizmatlari va xarajatlari hisobdan chiqarilishi 9. Asosiy vositalarning chiqib ketishi bo‘yicha operatsiyalarda ishtirok etayotgan ishchilarga ish haqi hisoblanishi 10. Asosiy vositalarning chiqib ketishi bo‘yicha operatsiyalarda ishtirok etayotgan ishchilarga hisoblangan ish haqi summasidan ijtimoiy sug‘urta ajratmalari amalga oshirilishi 11. Asosiy vositalarning chiqib ketishida ko‘rsatilgan xizmatlar uchun boshqa tashkilotlarga bo‘lgan qarz 12. Asosiy vositalar obyektlarini moliyaviy ijaraga berish natijasida hosil bo‘lgan kelgusi davr daromadlari hisobdan chiqarilishi 13. Mavjud asosiy vositalar obyektlari moliyaviy ijarasining to‘liq muddati davomida olinadigan ijara to‘lovlari summasi (ijaraga beruvchida) 14. Asosiy vositalarning chiqib ketishidan qolgan materiallarning kirim qilinishi 15. Asosiy vositalarning chiqib ketishidan bankka kelib tushgan tushum (naqdsiz hisob-kitoblar bo‘yicha) 16. Asosiy vositalarning sotilgan (realizatsiya) qiymati 17. Asosiy vositalarning chiqib ketishi bo‘yicha hisoblangan qo‘shilgan qiymat solig‘i summasiga 18. Shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlarining ularga sotilgan asosiy vositalar uchun qarzi 19. Asosiy vositalarning chiqib ketishi bo‘yicha operatsiyalarning moliyaviy natijalarini aniqlash: a) foyda; b) zarar. 20. Chiqib ketayotgan uzoq va qisqa muddatli investitsiyalar (shu jumladan, inventarizatsiya jarayonida aniqlangan kamomadidan ko‘rilgan zarar summasiga) 21. Xaridorlarning ularga sotilgan nomoddiy va boshqa aktivlar uchun qarzi 22. Nomoddiy va boshqa aktivlar shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlariga sotilishi 23. Sotilgan materiallarning tannarxi hisobdan chiqarilishi 24. Chetga chiqarilgan materiallar qiymatidagi farqlar hisobdan chiqarilishi 25. O‘stirishda va boquvda bo‘lgan hayvonlarning chetga chiqarilishi 26. Qimmatli qog‘ozlarni sotish 27. Boshqa aktivlarning chiqib ketishi bo‘yicha operatsiyalarning moliyaviy natijasini aniqlash: a) foyda; b) zarar. 8510 9210 9210 2310 9210 6710 9210 6520 9210 6990 9210 6230, 7230 0920 9210 1010-1090 9210 5110 9210 4010 9210 9210 6410 4120 9210 9210 9430 9220 (5910) 4010 9310 9210 0600, 5800 (9220) 9220 4120 9220 9220 9220 1010-1090 1610 9220 1110, 1120 9220 0610, 5810 9220 9430 9320 9220 28. Davlat korxonasi muassisi ustav kapitalini chiqib ketayotgan bino yoki inshootning oldin amalga oshirilgan qayta baholash natijalarini hisobga olgan holda qoldiq qiymatiga teng summaga kamaytirish to‘g‘risida qaror qabul qilishi: a) muassisga bo‘lgan qarzni hisobga olish summasiga b) bir vaqtning o‘zida, chiqib ketayotgan bino yoki inshootning qoldiq qiymatiga 8300 6600 6600 9210 Asosiy faoliyatning boshqa daromadlari (9300) 395. Asosiy faoliyatning boshqa daromadlari to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 9310 “Asosiy vositalarning chiqib ketishidan foyda”; 9320 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishidan foyda”; 9330 “Undirilgan jarima, penya va ustamalar”; 9340 “O‘tgan yillar foydalari”; 9350 “Operativ ijaradan daromadlar”; 9360 “Kreditor va deponent qarzlarni hisobdan chiqarishdan daromadlar”; 9370 “Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar daromadlari”; 9380 “Qaytarilmaydigan moliyaviy yordam”; 9390 “Boshqa operatsion daromadlar”. 396. Hisobot davrining oxirida asosiy vositalarning chiqib ketishidan foyda summasi 9310 “Asosiy vositalarning chiqib ketishidan foyda” hisobvarag‘ining kreditida 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 397. Hisobot davrining oxirida boshqa aktivlarning chiqib ketishidan foyda summasi 9320 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishidan foyda” hisobvarag‘ining kreditida 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 398. Xo‘jalik shartnomalarining shartlarini buzganliklari uchun qarzdorlardan undirilgan jarimalar, penya, ustamalar va boshqa jarima turlari, shuningdek, yetkazilgan zararlarni qoplash bo‘yicha daromadlar 9330 “Undirilgan jarima, penya va ustamalar” hisobvarag‘ining kreditida pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar yoki olinadigan hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 399. Hisobot davrida aniqlangan o‘tgan yillar foydalari 9340 “O‘tgan yillar foydalari” hisobvarag‘ining kreditida pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar yoki tegishli olinadigan hisobvaraqlarining debeti bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 400. Mulkni operativ ijaraga berishdan daromadlar 9350 “Operativ ijaradan daromadlar” hisobvarag‘ining kreditida 4820 “Operativ ijara bo‘yicha olinadigan joriy to‘lovlar” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 401. Da’vo muddati o‘tib ketgan kreditor va deponent qarzlarni hisobdan chiqarishdan daromadlar 9360 “Kreditor va deponent qarzlarni hisobdan chiqarishdan daromadlar” hisobvarag‘ining kreditida kreditor va deponent qarzlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 402. 9370 “Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar daromadlari” hisobvarag‘ida xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklarning mahsulot ishlab chiqarishi, ishlar bajarishi va xizmatlar ko‘rsatishi bilan bog‘liq bo‘lmagan boshqa daromadlari hisobga olinadi. 403. Pul mablag‘lari va pul ekvivalentlari ko‘rinishida tekinga olingan daromadlar 9380 “Qaytarilmaydigan moliyaviy yordam” hisobvarag‘ining kreditida pul mablag‘lari va pul ekvivalentlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 404. Boshqa operatsion faoliyatdan olingan daromadlar 9390 “Boshqa operatsion daromadlar” hisobvarag‘ining kreditida pul mablag‘lari yoki olinadigan to‘lovlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 405. Asosiy faoliyatning boshqa daromadlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (9300) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Asosiy vositalarning chiqib ketishidan foyda 2. Boshqa aktivlarning chiqib ketishidan foyda 3. Shartnoma majburiyatlariga rioya etmaganligi uchun boshqa tashkilotlarga taqdim etilgan jarima, penya va ustamalar summasi 4. Hisobot davrida aniqlangan o‘tgan yillarning foydalari 5. Operativ ijara shartnomasi bo‘yicha ijara to‘lovlari summasi 6. Da’vo muddati o‘tishi bilan kreditorlik qarzlarini hisobdan chiqarilishi 7. Kreditorlik qarzlar va boshqalarni hisobdan chiqarishdan daromadlar 8. Inventarizatsiya natijasida aniqlangan kamomadlar bo‘yicha baholardagi farqlar moddiy javobgar shaxs hisobiga olib borilishi 9. Qaytarilmaydigan moliyaviy yordam 10. Asosiy, yordamchi ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklardagi, umumiy ishlab chiqarish omborlaridagi materiallar, tugallanmagan ishlab chiqarishning ortiqchalari kirim qilinishi 11. Oldin hisobdan chiqarilgan debitorlik qarzlaridan olingan daromadlar 12. Mulk sug‘urtasi bo‘yicha sug‘urta tashkilotlaridan kelib tushgan sug‘urta to‘lovlari 13. Shubhali qarzlar bo‘yicha sarflanmagan zaxira summasining ushbu zaxira tashkil qilingan yildan keyingi yilning foydasiga qo‘shilishi 14. Inventarizatsiya natijasida aniqlangan ortiqcha mahsulotlar, tovarlarning kirim qilinishi 15. Inventarizatsiya natijasida aniqlangan tugallanmagan qurilishdagi, uzoq va qisqa muddatli investitsiyalardagi ortiqchalar 16. Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan talab qilinmagan bo‘nak summalarining hisobdan chiqarilishi 17. Hisobot davrining oxirida asosiy faoliyatning boshqa daromadlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning yopilishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 9210 9310 9220 9320 4860 9330 4010 4820 9340 9350 6010 9360 6910-6990 9360 4730 9370 5110-5530 2010, 2310, 2510, 2710 9380 9390 Olinadigan hisobvaraqlar 4510 9390 4910 9390 2810-2890, 29102990 0810-0890, 0600, 5800 9390 6310-6390 9390 9310-9390 9910 9390 9390 Davr xarajatlar (9400) 406. Ishlab chiqarish jarayoni bilan bevosita bog‘liq bo‘lmagan sotish xarajatlari, boshqaruv xarajatlari, boshqa operatsion xarajatlar, shuningdek, kelgusida soliq solinadigan bazadan chegiriladigan hisobot davri xarajatlari to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 9410 “Sotish xarajatlari”; 9420 “Ma’muriy xarajatlar”; 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar”. 407. 9410 “Sotish xarajatlari” hisobvarag‘ida mahsulotni sotish bo‘yicha xarajatlar, ya’ni, mahsulotni iste’molchiga yetkazib berish bilan bog‘liq, transport vositalariga ortish, marketing bilan shug‘ullanuvchi xodimlar va bo‘limlarning xarajatlari va boshqalar aks ettiriladi. 408. Hisobot davrining oxirida 9410 “Sotish xarajatlari” hisobvarag‘i 9910 “Yakuniy moliyaviy natija (foyda yoki zarar)” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda yopiladi. 409. 9420 “Ma’muriy xarajatlar” hisobvarag‘ida tashkilotni boshqarish bo‘yicha xarajatlar, boshqaruv xodimlarining ish haqi xarajatlari, umumiy boshqaruv ahamiyatiga molik asosiy vositalarni ta’mirlash xarajatlari, umumxo‘jalik ahamiyatidagi binolarning ijara to‘lovlari va boshqa xarajatlar hisobga olinadi. Hisobot davrining oxirida 9420 “Ma’muriy xarajatlar” hisobvarag‘i 9910 “Yakuniy moliyaviy natija (foyda yoki zarar)” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda yopiladi. 410. 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” hisobvarag‘ida kadrlar tayyorlash va qayta tayyorlash xarajatlari, axborot, auditorlik va maslahat xizmatlari uchun to‘lov xarajatlari, ish haqi hisoblashda hisobga olinmaydigan kompensatsiyalash va rag‘batlantirish ahamiyatiga molik to‘lovlar, bank va depozitariy xizmatlarining to‘lovlari, zararlar, jarimalar, penyalar va boshqa operatsion faoliyat jarayonida vujudga keladigan, ishlab chiqarish jarayoni, moliyaviy faoliyat va favqulodda xarajatlar moddalarining belgilari bo‘lmagan boshqa xarajatlar aks ettiriladi. 411. Hisobot davrining oxirida 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” hisobvarag‘i 9910 “Yakuniy moliyaviy natija (foyda yoki zarar)” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda yopiladi. 412. Davr xarajatlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (9400) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni Mahsulotlarni jo‘natish bo‘yicha transport xarajatlari Chetdan reklama va marketing xizmatlari Savdo jarayonida ishlatilayotgan asosiy vositalarning eskirishi Savdo jarayonida ishlatilayotgan nomoddiy aktivlarning eskirishi 5. Boshqaruv xodimlarining ish haqi xarajatlari 6. Boshqaruv ahamiyatiga molik asosiy vositalarning eskirishi 7. Boshqaruv binosining ijara to‘lovi 8. Boshqaruv ehtiyojlari uchun materiallar sarflanishi 9. Transport tashkilotlarining xizmati 10. Xizmat safarlari va vakillik xarajatlari 11. Yuridik shaxsning yuqori tashkiloti va birlashmalarini saqlashga ajratmalar 12. Bank va auditorlik xizmatlari uchun to‘lovlar 13. Asosiy vositalar va boshqa aktivlarning chiqib ketishidan zararlar 14. Aybdor shaxsni aniqlash imkoni bo‘lmagan holdagi kamomadlar va yo‘qotishlar 15. Shubhali qarzlar bo‘yicha zaxira hisoblanishi 16. Soliq idoralari qaroriga ko‘ra jarima hisoblanishi 17. Tashkilot balansida bo‘lgan oliy o‘quv yurtlarini saqlash uchun ajratmalar 18. Tashkilot xodimlari uchun dam olish uylari va sanatoriylarga yo‘llanmalar to‘lanishi 19. Bekor qilingan buyurtmalar bo‘yicha xarajatlar hisobdan chiqarilishi 20. O‘tgan yillar operatsiyalaridan ko‘rilgan zararlar 1. 2. 3. 4. Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 9410 6990 9410 6010 9410 0210-0299 9410 0510-0590 9420 9420 9420 9420 9420 9420 9420 6710 0210-0299 6910 1010-1090 6010 4220, 4230 6120 9430 9430 6990 9210, 9220 9430 5910 9430 9430 9430 4910 6410 6110 9430 5110-5530 9430 2010 9430 Olinadigan hisobvaraqlar 21. Xo‘jalik shartnomalarini buzganlik uchun jarimalar 22. Mahalliy transportdan foydalanish uchun yo‘l hujjatlari to‘lanishi 23. Tovar-moddiy zaxiralarning sotilishi bo‘yicha bahoning kamayish natijalari hisobdan chiqarilishi 24. Quyidagi ishlarda foydalanilgan asosiy vositalarning eskirishi va nomoddiy aktivlarning amortizatsiyasi: a) yangi turdagi mahsulot ishlab chiqarish uchun mo‘ljallangan ishga tushirish ishlarida; b) seriyali yoki ommaviy ishlab chiqarishga mo‘ljallanmagan yangi texnologik jarayonlarni o‘zlashtirishga xizmat ko‘rsatishda 25. Hisobot davri oxirida davr xarajatlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning yopilishi 9430 9430 6960 5110-5530 9430 3190 9430 0210-0299, 0510-0590 9910 9410-9430 Moliyaviy faoliyat bo‘yicha daromadlar (9500) 413. Moliyaviy faoliyat bo‘yicha daromadlar to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 9510 “Royalti ko‘rinishidagi daromadlar”; 9520 “Dividendlar ko‘rinishidagi daromadlar”; 9530 “Foizlar ko‘rinishidagi daromadlar”; 9540 “Valyutalar kurslari farqidan daromadlar”; 9550 “Moliyaviy ijaradan daromadlar”; 9560 “Qimmatli qog‘ozlarni qayta baholashdan daromadlar”; 9590 “Moliyaviy faoliyatning boshqa daromadlari”. 414. Royalti ko‘rinishida olingan daromadlar 9510 “Royalti ko‘rinishidagi daromadlar” hisobvarag‘ining kreditida 4850 “Olinadigan royalti” yoki pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 415. O‘zbekiston Respublikasi hududida va undan tashqarida boshqa tashkilotlar faoliyatida ulush bilan ishtirok etishdan olingan daromadlar, tashkilotga tegishli bo‘lgan aksiyalar bo‘yicha dividendlar 9520 “Dividendlar ko‘rinishidagi daromadlar” hisobvarag‘ining kreditida 4840 “Olinadigan dividendlar” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 416. Uzoq muddatli va joriy investitsiyalar bo‘yicha foizlar ko‘rinishidagi daromadlar 9530 “Foizlar ko‘rinishidagi daromadlar” hisobvarag‘ining kreditida 4830 “Olinadigan foizlar” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 417. 9540 “Valyutalar kurslari farqidan daromadlar” hisobvarag‘ida balansning monetar moddalari bo‘yicha ijobiy kurs farqlaridan olingan daromadlar aks ettiriladi. Chet el valyutasidagi operatsiyalar bo‘yicha ijobiy kurs farqi, shu jumladan, buxgalteriya balansini tuzish sanasiga qarzlarni qayta baholash farqlari 9540 “Valyutalar kurslari farqidan daromadlar” hisobvarag‘iga o‘tkaziladi. 418. Mulkni moliyaviy ijaraga berishdan olingan daromadlar 9550 “Moliyaviy ijaradan daromadlar” hisobvarag‘ining kreditida 4830 “Olinadigan foizlar”, 6230 “Boshqa kechiktirilgan daromadlar”, pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar va boshqa tegishli hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 419. Qimmatli qog‘ozlarni qayta baholashdan daromadlar 9560 “Qimmatli qog‘ozlarni qayta baholashdan daromadlar” hisobvarag‘ining kreditida qisqa muddatli investitsiyalarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 420. 9590 “Moliyaviy faoliyatning boshqa daromadlari” hisobvarag‘ida moliyaviy faoliyatning boshqa daromadlari aks ettiriladi. 421. Moliyaviy faoliyat bo‘yicha daromadlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (9500) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni Hisobvaraqlarning bog‘lanishi 1. Royalti bo‘yicha olinadigan summalar 2. Boshqa tashkilotlarda ulushli qatnashishdan olingan daromadlar, tashkilotga tegishli bo‘lgan aksiyalar bo‘yicha dividendlar 3. Qarz majburiyatlari bo‘yicha foizlar 4. Balansning monetar moddalarini qayta hisoblashdan ijobiy kurs farqlari 5. Moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha hisoblangan foizlar summasi 6. Qimmatli qog‘ozlarni qayta baholash (qiymatining oshirilishi) 7. Hisobot davri oxirida moliyaviy faoliyat daromadlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning yopilishi Debet 4850 4840 Kredit 9510 9520 4830 Pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar, olinadigan hisobvaraqlar, majburiyatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar va boshqalar 4830 9530 9540 5810 9560 9510-9590 9910 9550 Moliyaviy faoliyat bo‘yicha xarajatlar (9600) 422. Moliyaviy faoliyat bo‘yicha xarajatlar to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi hisobvaraqlarda amalga oshiriladi: 9610 “Foizlar ko‘rinishidagi xarajatlar”; 9620 “Valyutalar kurslari farqidan zararlar”; 9630 “Qimmatli qog‘ozlarni chiqarish va tarqatish bo‘yicha xarajatlar”; 9690 “Moliyaviy faoliyat bo‘yicha boshqa xarajatlar”. 423. Banklar, mol yetkazib beruvchilarning kreditlari va qarzlar, moliyaviy ijara bo‘yicha foizlar va boshqa foiz to‘lovi xarajatlari 9610 “Foizlar ko‘rinishidagi xarajatlar” hisobvarag‘ining debetida 6920 “Hisoblangan foizlar” yoki pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 424. 9620 “Valyutalar kurslari farqidan zararlar” hisobvarag‘ida salbiy kurs farqi va balansning monetar moddalariga doir operatsiyalar bo‘yicha zararlar aks ettiriladi. Chet el valyutasi operatsiyalari bo‘yicha salbiy kurs farqlari, shu jumladan, buxgalteriya balansini tuzish sanasiga chet el valyutasidagi qarzlarni qayta hisoblashdan farq 9620 “Valyutalar kurslari farqidan zararlar” hisobvarag‘ining debetida pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar, olinadigan hisobvaraqlar va majburiyatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 425. Qimmatli qog‘ozlarni chiqarish va tarqatish bilan bog‘liq xarajatlar 9630 “Qimmatli qog‘ozlarni chiqarish va tarqatish bo‘yicha xarajatlar” hisobvarag‘ining debetida majburiyatlar va pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 426. 9690 “Moliyaviy faoliyat bo‘yicha boshqa xarajatlar” hisobvarag‘ida moliyaviy faoliyat bo‘yicha boshqa xarajatlar aks ettiriladi. 427. Moliyaviy faoliyat bo‘yicha xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (9600) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Kreditlar va qarzlar bo‘yicha foizlar hisoblanishi 2. Asosiy vositalarning moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha foizlar hisoblanishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 9610 6920 9610 6920 3. Balansning monetar moddalarini qayta baholashdan salbiy kurs tafovutlari 9620 4. Qimmatli qog‘ozlarga investitsiyalarni qayta baholash (qiymatining kamaytirilishi) natijasida ko‘rilgan zararlar va boshqalar 5. Hisobot davri oxirida moliyaviy faoliyat bo‘yicha xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning yopilishi 9690 xorijiy valyutadagi pul mablag‘larining hisobvaraqlari, xorijiy valyutada olish uchun hisobvaraqlar, xorijiy valyutadagi majburiyatlarni hisobga olish hisobvaraqlari va boshqalar 5810-5890 9910 9610-9690 Favqulodda vaziyatlardan olingan foyda (zarar) (9700) 428. Tashkilotning odatiy xo‘jalik faoliyatidan keskin farq qiladigan favquloddagi hodisalar (tasodif, kutilmagan va odatiy bo‘lmagan zarar va yo‘qotishlar) natijasida vujudga keladigan foyda va zararlar hisobi quyidagi hisobvaraqlarda yuritiladi: 9710 “Favqulodda vaziyatlardan olingan foydalar”; 9720 “Favqulodda vaziyatlardan ko‘rilgan zararlar”. 429. Favqulodda hodisalardan foyda 9710 “Favqulodda vaziyatlardan olingan foydalar” hisobvarag‘ining kreditida tovar-moddiy zaxiralarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar, olinadigan hisobvaraqlar yoki pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. 430. Favqulodda hodisalardan zarar 9720 “Favqulodda vaziyatlardan ko‘rilgan zararlar” hisobvarag‘ining debetida uzoq muddatli va joriy aktivlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Hisobot davrining oxirida 9710 “Favqulodda vaziyatlardan olingan foydalar”, 9720 “Favqulodda vaziyatlardan ko‘rilgan zararlar” hisobvaraqlari 9910 “Yakuniy moliyaviy natija (foyda yoki zarar)” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda yopiladi. 9710 “Favqulodda vaziyatlardan olingan foydalar”, 9720 “Favqulodda vaziyatlardan ko‘rilgan zararlar” hisobvaraqlari bo‘yicha analitik hisob favqulodda vaziyatlardan olingan foyda va ko‘rilgan zararlarning nomlari bo‘yicha yuritiladi. 431. Favqulodda vaziyatlardan olingan foyda (zarar)larni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (9700) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Favqulodda hodisa (tabiiy ofat) natijasida uskunalar, materiallar, tovarlar kirim qilinishi 2. Tabiiy ofatdan keyin o‘tkazilgan inventarizatsiya natijasida aniqlangan uskunalarning kamomadi 3. Tabiiy ofat tufayli yo‘qotilgan turli xil moddiy qiymatliklar hisobdan chiqarilishi 4. Tabiiy ofat tufayli tugallanmagan ishlab chiqarishdagi yo‘qotishlar 5. Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklarning tabiiy ofatdan ko‘rgan zarari hisobdan chiqarilishi 6. Tabiiy ofatlar natijasida tayyor mahsulot, tovarlarning yo‘qotilishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 0710-0720, 9710 1010-1090, 2910-2990 9720 0710-0720 9720 9720 1010-1090, 11101120 2010, 2110, 2310 9720 2720 9720 2810-2890, 29102990 7. 9710 “Favqulodda vaziyatlardan olingan foydalar” hisobvarag‘ining yopilishi 8. 9720 “Favqulodda vaziyatlardan ko‘rilgan zararlar” hisobvarag‘ining yopilishi 9710 9910 9910 9720 Soliq majburiyatlarini to‘lash uchun foydaning ishlatilishi (9800) 432. Soliq to‘g‘risidagi qonunchilik hujjatlari bilan belgilangan foyda solig‘i bo‘yicha yil davomida hisoblangan bo‘nak to‘lovlari va qayta hisoblash bo‘yicha haqiqatda foydadan to‘lovlarni hisobga olish uchun quyidagi hisobvaraqlar foydalaniladi: 9810 “Foyda solig‘i bo‘yicha xarajatlar”; 9820 “Foydadan hisoblangan boshqa soliq majburiyatlari bo‘yicha xarajatlar”. 433. Yil davomida foydadan soliq va boshqa soliq majburiyatlar bo‘yicha hisoblangan to‘lovlar 9810 “Foyda solig‘i bo‘yicha xarajatlar”, 9820 “Foydadan hisoblanadigan boshqa soliq majburiyatlari bo‘yicha xarajatlar” hisobvarag‘ining debetida budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzlarni (turlari bo‘yicha) hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bog‘langan holda aks ettiriladi. Hisobot davri tugashi bilan yillik moliyaviy hisobot tuzilganda 9810 “Foyda solig‘i bo‘yicha xarajatlar”, 9820 “Foydadan hisoblangan boshqa soliq majburiyatlari bo‘yicha xarajatlar” hisobvarag‘i 9910 “Yakuniy moliyaviy natija (foyda yoki zarar)” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda yopiladi. Soliqlar va boshqa soliq majburiyatlarini to‘lash uchun foydaning ishlatilishini hisobga oluvchi hisobvaraqlar bo‘yicha analitik hisob soliq majburiyatlari turlari bo‘yicha yuritiladi. 434. Soliqlar va boshqa soliq majburiyatlarini to‘lash uchun foydaning ishlatilishini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (9800) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni 1. Foydadan budjetga to‘lovlar bo‘yicha yil davomida hisoblangan summalar 2. Hisobot davrining oxirida soliqlar va boshqa soliq majburiyatlarini to‘lash uchun foydaning ishlatilishini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning yopilishi Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 9810, 9820 6410 9910 9810, 9820 Yakuniy moliyaviy natija (9900) 435. 9910 “Yakuniy moliyaviy natija (foyda yoki zarar)” hisobvarag‘i hisobot yilida tashkilot faoliyati yakuniy moliyaviy natijasining shakllanishi to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi. Yakuniy moliyaviy natija (foyda yoki zarar) asosiy faoliyatdan, moliyaviy faoliyatdan va favqulodda daromadlarni ushbu faoliyat turlari bo‘yicha xarajatlar summasiga kamaytirilishidan yuzaga keladi. 9910 “Yakuniy moliyaviy natija (foyda yoki zarar)” hisobvarag‘ining debetida tashkilotning xarajat (zarar)lari, kreditida esa foydalari aks ettiriladi. Hisobot davridagi debet va kredit aylanmasi taqqoslanishi hisobot davrining sof foydasi (zarari)ni ko‘rsatadi. Har bir hisobot davri oxirida 9910 “Yakuniy moliyaviy natija (foyda yoki zarar)” hisobvarag‘ining debeti va krediti bo‘yicha aylanmalar yig‘iladi va hisobot davrining yakuniy moliyaviy natijasini ifodalovchi ushbu hisobvaraq bo‘yicha saldo summasi hisoblab chiqariladi. Hisobot davrining tugashi bilan yillik moliyaviy hisobot tuzishda 9910 “Yakuniy moliyaviy natija (foyda yoki zarar)” hisobvarag‘i 8710 “Hisobot davrining taqsimlanmagan foydasi (qoplanmagan zarari)” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda yopiladi. 436. Yakuniy moliyaviy natijani hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (9900) boshqa hisobvaraqlar bilan bog‘lanishiga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin: T/r Xo‘jalik operatsiyalarining mazmuni Hisobvaraqlarning bog‘lanishi Debet Kredit 1. Asosiy (operatsion) faoliyatning daromadlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning yopilishi 2. Sotilgan mahsulot (tovar, ish, xizmat)lar tannarxini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning yopilishi 3. Asosiy faoliyatning boshqa daromadlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning yopilishi 4. Davr xarajatlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning yopilishi 5. Moliyaviy faoliyatning daromadlarini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning yopilishi 6. Moliyaviy faoliyat bo‘yicha xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning yopilishi 7. 9710 “Favqulodda vaziyatlardan olingan foydalar” hisobvarag‘ining yopilishi 8. 9720 “Favqulodda vaziyatlardan ko‘rilgan zararlar” hisobvarag‘ining yopilishi 9. Soliqlar va boshqa soliq majburiyatlarini to‘lash uchun foydaning ishlatilishini hisobga oluvchi hisobvaraqlarning yopilishi 10. Hisobot yilining sof foydasi 11. Hisobot yilining sof zarari 9010, 9020, 9030 9910 9910 9110-9150 9310-9390 9910 9910 9410-9440 9510-9590 9910 9910 9610-9690 9710 9910 9910 9720 9910 9810-9820 9910 8710 8710 9910 5-bob. Balansdan tashqari hisobvaraqlar 437. Ushbu bobning hisobvaraqlari tashkilotga tegishli bo‘lmagan, lekin vaqtinchalik foydalanayotgan yoki ixtiyorida bo‘lgan (operativ ijara shartnomasi bo‘yicha olingan asosiy vositalar, mas’ul saqlashga va qayta ishlovga qabul qilingan moddiy qiymatliklar va boshqa) mavjud qiymatliklar, shartli huquq va majburiyatlarning mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotni umumlashtirish, shuningdek, alohida xo‘jalik operatsiyalari ustidan nazorat qilish uchun foydalaniladi. Mazkur hisobvaraqlarda qiymatliklarning buxgalteriya hisobi oddiy tizim bo‘yicha yuritiladi. Operativ ijaraga olingan asosiy vositalar (001) 438. 001 “Operativ ijaraga olingan asosiy vositalar” hisobvarag‘i tashkilot tomonidan operativ ijara shartnomasi bo‘yicha olingan asosiy vositalarning mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotni umumlashtirish uchun foydalaniladi. Ijaraga olingan asosiy vositalar 001 “Operativ ijaraga olingan asosiy vositalar” hisobvarag‘ida shartnomada ko‘rsatilgan bahoda yuritiladi. Mazkur hisobvaraq bo‘yicha analitik hisob ijaraga beruvchilar bo‘yicha va har bir ijaraga olingan asosiy vositalar obyektlari (ijaraga beruvchining inventar raqamlari) bo‘yicha yuritiladi. Mas’ul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy zaxiralar (002) 439. 002 “Mas’ul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy zaxiralar” hisobvarag‘i mas’ul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy zaxiralarning mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi. Tovar-moddiy zaxiralar 002 “Mas’ul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy zaxiralar” hisobvarag‘ida qabul qilish-topshirish dalolatnomasi yoki hisobvaraqfakturada ko‘rsatilgan baholarda hisobga olinadi. Mazkur hisobvaraq bo‘yicha analitik hisob tashkilotlar, turlari, navi va saqlash joyi bo‘yicha yuritiladi. Qayta ishlovga qabul qilingan materiallar (003) 440. 003 “Qayta ishlovga qabul qilingan materiallar” hisobvarag‘i ishlab chiqaruvchi tashkilotlar tomonidan to‘lov amalga oshirilmaydigan va qayta ishlash uchun berilgan buyurtmachining xom ashyo va materiallarining mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi. Xom ashyo va materiallarni qayta ishlash yoki qo‘shimcha ishlov berish (buyurtmachining xom ashyo va materiallarining qiymatidan tashqari) xarajatlarining hisobi xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarda yuritiladi. Qayta ishlovga qabul qilingan buyurtmachining xom ashyo va materiallari 003 “Qayta ishlovga qabul qilingan materiallar” hisobvarag‘ida shartnomada ko‘rsatilgan baholarda hisobga olinadi. Mazkur hisobvaraq bo‘yicha analitik hisob buyurtmachilar, xom ashyo va materiallarning turlari, navlari va ularni saqlash joylari bo‘yicha yuritiladi. Vositachilik shartnomasi bo‘yicha qabul qilingan tovarlar (004) 441. 004 “Vositachilik shartnomasi bo‘yicha qabul qilingan tovarlar” hisobvarag‘i shartnomaga muvofiq vositachilik shartnomasi bo‘yicha qabul qilingan tovarlarning mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi. Ushbu hisobvaraqdan komissioner tashkilotlar foydalanadi. Vositachilik shartnomasi bo‘yicha qabul qilingan tovarlar 004 “Vositachilik shartnomasi bo‘yicha qabul qilingan tovarlar” hisobvarag‘ida qabul qilish-topshirish dalolatnomalarida ko‘rsatilgan narxlarda hisobga olinadi. Mazkur hisobvaraq bo‘yicha analitik hisob tovarlarning turlari va tashkilot — komitentlar bo‘yicha yuritiladi. O‘rnatish uchun qabul qilingan uskunalar (005) 442. 005 “O‘rnatish uchun qabul qilingan uskunalar” hisobvarag‘i pudratchi tashkilotlar tomonidan montaj uchun buyurtmachidan olingan barcha turdagi uskunalarning mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi. Ushbu hisobvaraqdan pudratchi tashkilotlar foydalanadi. Uskunalar 005 “O‘rnatish uchun qabul qilingan uskunalar” hisobvarag‘ida buyurtmachi tomonidan tegishli hujjatlarda ko‘rsatilgan bahoda hisobga olinadi. Mazkur hisobvaraq bo‘yicha analitik hisob alohida obyektlar yoki agregatlar bo‘yicha yuritiladi. Qat’iy hisobdagi blankalar (006) 443. 006 “Qat’iy hisobdagi blankalar” hisobvarag‘i saqlanayotgan va hisobdorlik asosida beriladigan qat’iy hisobdagi blankalar — patta daftarchalari, guvohnoma blanklari, diplomlar, turli abonementlar, talonlar, tovarlarni kuzatib boruvchi hujjatlarning varaqlari va shu kabilarning mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi. Qat’iy hisobdagi blankalarga kiritiladigan hujjatlar ro‘yxati, ularni saqlash va foydalanish tartibi tashkilot tomonidan o‘rnatiladi. Qat’iy hisobdagi blankalar 006 “Qat’iy hisobdagi blankalar” hisobvarag‘ida shartli baholarda hisobga olinadi. Mazkur hisobvaraq bo‘yicha analitik hisob qat’iy hisobdagi blankalarning har bir turi va ularni saqlash joylari bo‘yicha yuritiladi. To‘lovga qobiliyatsiz debitorlarning zararga o‘tkazilib hisobdan chiqarilgan qarz (007) 444. 007 “To‘lovga qobiliyatsiz debitorlarning zararga o‘tkazilib hisobdan chiqarilgan qarzi” hisobvarag‘i qarzdorlarning to‘lovga qobiliyatsizligi tufayli zararga hisobdan chiqarilgan debitorlik qarzlarining holati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi. Bunday qarz hisobdan chiqarilgan paytidan boshlab besh yil davomida qarzdorlarning mulkiy holati o‘zgargan vaqtda qarzni undirib olish imkoniyatini kuzatib borish uchun balansdan tashqari hisobvaraqda hisobga olinishi lozim. Oldin zararga hisobdan chiqarilgan qarzni undirib olish natijasida kelib tushgan summaga pul mablag‘larini hisobga oluvchi hisobvaraqlar 9390 “Boshqa operatsion daromadlar” hisobvarag‘i bilan bog‘langan holda debetlanadi. Bir vaqtning o‘zida ko‘rsatilgan summaga 007 “To‘lovga qobiliyatsiz debitorlarning zararga o‘tkazilib hisobdan chiqarilgan qarz” hisobvarag‘i kreditlanadi. Mazkur hisobvaraq bo‘yicha analitik hisob har bir qarzdor bo‘yicha yuritiladi. Majburiyatlar va to‘lovlarni ta’minlash — olingan (008) 445. 008 “Majburiyatlar va to‘lovlarni ta’minlash — olingan” hisobvarag‘i majburiyat va to‘lovlarning bajarilishini ta’minlash uchun olingan kafolatlarning mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi. Agar kafolatda summa ko‘rsatilmagan bo‘lsa, buxgalteriya hisobida ushbu summa shartnoma shartidan kelib chiqib aniqlanadi. 008 “Majburiyatlar va to‘lovlarni ta’minlash — olingan” hisobvarag‘ida hisobga olingan ta’minot summasi qarzlarning qoplanishi doirasida hisobdan chiqariladi. Mazkur hisobvaraq bo‘yicha analitik hisob har bir olingan ta’minot bo‘yicha yuritiladi. Majburiyatlar va to‘lovlarni ta’minlash — berilgan (009) 446. 009 “Majburiyatlar va to‘lovlarni ta’minlash — berilgan” hisobvarag‘i majburiyat va to‘lovlarning bajarilishini ta’minlash bo‘yicha berilgan kafolatlarning mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi. Agar kafolatda summa ko‘rsatilmagan bo‘lsa, buxgalteriya hisobida ushbu summa shartnoma shartlaridan kelib chiqib aniqlanadi. 009 “Majburiyatlar va to‘lovlarni ta’minlash — berilgan” hisobvarag‘ida hisobga olingan ta’minot summasi qarzlarning qoplanishi doirasida hisobdan chiqariladi. Mazkur hisobvaraq bo‘yicha analitik hisob har bir berilgan ta’minot bo‘yicha yuritiladi. Moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha berilgan asosiy vositalar (010) 447. 010 “Moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha berilgan asosiy vositalar” hisobvarag‘i moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha ijaraga berilgan asosiy vositalarning mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi. 010 “Moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha berilgan asosiy vositalar” hisobvarag‘idan moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha berilgan asosiy vositalar ijara muddatining tugashida egasiga qaytarilganda yoki boshqa sabablarga ko‘ra qaytarib olingan yoki shartnoma muddati tugagandan keyin ijarachi sotib olgan vaqtdan boshlab hisobdan chiqariladi. Mazkur hisobvaraq bo‘yicha analitik hisob har bir moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha berilgan asosiy vositalar bo‘yicha alohida asosiy vositalarning hisob inventar kartochkalari bo‘yicha yuritiladi. Ssuda shartnomasi bo‘yicha olingan mulk (011) 448. 011 “Ssuda shartnomasi bo‘yicha olingan mulk” hisobvarag‘i ssuda shartnomasi bo‘yicha olingan mulklarning mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotni umumlashtirish uchun foydalaniladi. 011 “Ssuda shartnomasi bo‘yicha olingan mulk” hisobvarag‘idan ssuda shartnomasi bo‘yicha olingan mulklar shartnoma muddati tugashi bilan egasiga qaytarilganda hisobdan chiqariladi. Mazkur hisobvaraq bo‘yicha analitik hisob ssuda shartnomasi bo‘yicha olingan mulkning har bir obyekti bo‘yicha yuritiladi. Kelgusi davrlarda soliq solinadigan bazadan chegiriladigan xarajatlar (012) 449. 012 “Kelgusi davrlarda soliq solinadigan bazadan chegiriladigan xarajatlar” hisobvarag‘ida mazkur hisobot davridagi soliq solinadigan bazaga kiritiladigan, biroq keyingi hisobot davrlaridagi soliq solinadigan foydadan chegiriladigan xarajatlar aks ettiriladi. Mazkur hisobvaraqdagi analitik hisob soliq solinadigan bazadan chegiriladigan xarajatlar, ularning miqdori va ular chegiriladigan muddat to‘g‘risidagi axborotni ta’minlashi lozim. Vaqtinchalik soliq va bojxona imtiyozlari (turlari bo‘yicha) (013) 450. 013 “Vaqtinchalik soliq va bojxona imtiyozlari (turlari bo‘yicha)” hisobvarag‘i vaqtinchalik soliq solishdan ozod etilgan, maqsadli ishlatilishi ko‘zda tutilmagan bo‘shagan mablag‘larning mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotni umumlashtirish uchun foydalaniladi. Budjetga to‘lovning har bir turi bo‘yicha hisoblangan bo‘shagan mablag‘lar summasi 013 “Vaqtinchalik soliq va bojxona imtiyozlari (turlari bo‘yicha)” hisobvarag‘ining debetida aks ettiriladi. 013 “Vaqtinchalik soliq va bojxona imtiyozlari (turlari bo‘yicha)” hisobvarag‘ida hisobga olingan imtiyozlar bo‘yicha hisoblangan summa “Moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobot”da aks ettirilmaydi va mos ravishda moliyaviy natijalarning shakllanishiga ta’sir etmaydi. Vaqtinchalik soliq va bojxona imtiyozlari berilishi natijasida bo‘shagan mablag‘lar summasi imtiyoz berilgan davr tugashi bilan mazkur hisobvaraqdan hisobdan chiqariladi. Bunda, bo‘shagan mablag‘lar to‘g‘risidagi ma’lumot imtiyoz muddatining tugashi bilan hisobdan chiqarilgandan keyin tashkilotda 5 yil davomida saqlanishi lozim. Foydalanishdagi inventar va xo‘jalik jihozlari (014) 451. 014 “Foydalanishdagi inventar va xo‘jalik jihozlari” hisobvarag‘i foydalanishdagi inventar va xo‘jalik jihozlarining mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi. Inventar va xo‘jalik jihozlarini foydalanishga berish vaqtida ularning qiymati to‘liq ishlab chiqarish xarajatlari yoki davr xarajatlariga olib boriladi va bir vaqtning o‘zida 014 “Foydalanishdagi inventar va xo‘jalik jihozlari” hisobvarag‘ida aks ettiriladi. Inventar va xo‘jalik jihozlari keyinchalik foydalanish (ishlatish)ga yaroqsiz bo‘lgan holda ularning 014 “Foydalanishdagi inventar va xo‘jalik jihozlari” hisobvarag‘idan hisobdan chiqarilishi tegishli tartibda rasmiylashtirilgan hisobdan chiqarish dalolatnomasi asosida amalga oshiriladi. Foydalanishdagi inventar va xo‘jalik jihozlarining saqlanishini ta’minlash maqsadida mazkur hisobvaraq bo‘yicha analitik hisob yakka tartibda foydalanuvchilar va sexlar omborlari oralig‘ida yuritiladi. Oddiy shirkat (birgalikdagi faoliyat) shartnomasi bo‘yicha olingan mol-mulk (015) 452. 015 “Oddiy shirkat (birgalikdagi faoliyat) shartnomasi bo‘yicha olingan mol-mulk” hisobvarag‘i birgalikdagi faoliyat ishonchli vakilida oddiy shirkat (birgalikdagi faoliyat) shartnomasi ishtirokchilariga tegishli bo‘lgan va birgalikdagi faoliyatni amalga oshirish uchun olingan, molmulkning mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotni umumlashtirish uchun foydalaniladi. 015 “Oddiy shirkat (birgalikdagi faoliyat) shartnomasi bo‘yicha olingan mol-mulk” hisobvarag‘idan mol-mulk oddiy shirkat (birgalikdagi faoliyat) shartnomasi ishtirokchilaridan oddiy shirkat shartnomasi bo‘yicha olingan mol-mulk egasiga qaytarilayotganda hisobdan chiqariladi. Mazkur hisobvaraq bo‘yicha analitik hisob oddiy shirkat (birgalikdagi faoliyat) shartnomasi ishtirokchilariga tegishli bo‘lgan har bir mulk obyekti bo‘yicha yuritiladi. Foydalanish huquqi bo‘yicha olingan nomoddiy aktivlar (016) 453. 016 “Foydalanish huquqi bo‘yicha olingan nomoddiy aktivlar” hisobvarag‘i tashkilot tomonidan vaqtincha foydalanishga olingan nomoddiy aktivlar mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotni umumlashtirish uchun foydalaniladi. Nomoddiy aktivlardan foydalanish huquqini olish bilan bog‘liq operatsiyalar huquq egasi va foydalanuvchi o‘rtasida tuzilgan, tashkilotga nomoddiy aktivlardan foydalanish huquqini beradigan (masalan, huquq egasi tomonidan tashkilotga tovar belgisidan muayyan muddat mobaynida, ma’lum hududda foydalanish huquqi, mahsulotlar ishlab chiqarish avtomatlashtirilgan boshqaruvining texnologik dasturidan foydalanish huquqi, sanoat namunalaridan foydalanish huquqi va boshqa huquqlarning berilishi) litsenziya shartnomalari, mualliflik shartnomalari va qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibga muvofiq tuzilgan boshqa shunga o‘xshash shartnomalar asosida nomoddiy aktivlardan foydalanish huquqini olish bo‘yicha operatsiyalar 016 “Foydalanish huquqi bo‘yicha olingan nomoddiy aktivlar” balansdan tashqari hisobvarag‘ining debeti bo‘yicha aks ettiriladi. Foydalanish huquqida olingan nomoddiy aktivlar 016 “Foydalanish huquqi bo‘yicha olingan nomoddiy aktivlar” hisobvarag‘ida shartnomada qabul qilingan bahoda hisobga olinadi. Foydalanish huquqida olingan nomoddiy aktivlar qaytarilganda 016 “Foydalanish huquqi bo‘yicha olingan nomoddiy aktivlar” balansdan tashqari hisobvarag‘i kreditlanadi. Mazkur hisobvaraq bo‘yicha analitik hisob huquq egalari va foydalanish huquqi bo‘yicha olingan nomoddiy aktivlarning har bir obyekti bo‘yicha yuritiladi. O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-noyabrdagi 191-son buyrug‘iga 2-ILOVA O‘z kuchini yo‘qotgan deb topilayotgan idoraviy normativ-huquqiy hujjatlar RO‘YXATI 1. O‘zbekiston Respublikasi moliya vazirining 2002-yil 9-sentabrdagi 103-son “O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobi milliy standarti (21-son BHMS) “Xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliya-xo‘jalik faoliyati buxgalteriya hisobi hisobotlar rejasi va uni qo‘llash bo‘yicha yo‘riqnomani tasdiqlash to‘g‘risida”gi buyrug‘i (ro‘yxat raqami 1181, 2002-yil 23-oktabr) (O‘zbekiston Respublikasi vazirliklari, davlat qo‘mitalari va idoralarining me’yoriy hujjatlari axborotnomasi, 2002-y., 20-son). 2. O‘zbekiston Respublikasi moliya vazirining 2003-yil 28-oktabrdagi 122-son “O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (21-son BHMS) “Xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliya-xo‘jalik faoliyati buxgalteriya hisobi hisobotlar rejasi va uni qo‘llash bo‘yicha yo‘riqnoma”ga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish haqida”gi buyrug‘i (ro‘yxat raqami 1181-1, 2003-yil 12-noyabr) (O‘zbekiston Respublikasi vazirliklari, davlat qo‘mitalari va idoralarining me’yoriy hujjatlari axborotnomasi, 2003-y., 21-22-son). 3. O‘zbekiston Respublikasi moliya vazirining 2009-yil 28-apreldagi 46-son “O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (21-sonli BHMS) “Xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliyaviy-xo‘jalik faoliyati buxgalteriya hisobi hisobvaraqlar rejasi va uni qo‘llash bo‘yicha yo‘riqnoma”ga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”gi buyrug‘i (ro‘yxat raqami 1181-2, 2009-yil 25-may) (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2009-yil, 22son, 261-modda). 4. O‘zbekiston Respublikasi moliya vazirining 2017-yil 28-apreldagi 47-son “O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (21-son BHMS) “Xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliyaviy-xo‘jalik faoliyati buxgalteriya hisobi hisobvaraqlar rejasi va uni qo‘llash bo‘yicha yo‘riqnoma”ga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”gi buyrug‘i (ro‘yxat raqami 1181-3, 2017-yil 30-may) (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2017-yil, 22son, 435-modda). 5. O‘zbekiston Respublikasi moliya vazirining 2017-yil 23-oktabrdagi 146-son “O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (21-son BHMS) “Xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliyaviy-xo‘jalik faoliyati buxgalteriya hisobi hisobvaraqlar rejasi va uni qo‘llash bo‘yicha yo‘riqnoma”ning 2-ilovasi 211-bandiga o‘zgartirish kiritish to‘g‘risida”gi buyrug‘i (ro‘yxat raqami 1181-4, 2017-yil 10-noyabr) (Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 13.11.2017-y., 10/17/1181-4/0239-son). (Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 28.12.2024-y., 10/24/3593/1084-son)
0
advertisement
Download
advertisement
Add this document to collection(s)
You can add this document to your study collection(s)
Sign in Available only to authorized usersAdd this document to saved
You can add this document to your saved list
Sign in Available only to authorized users