Ηλεκτρονικό Εμπόριο & COVID-19: Social Media & Αγοραστικές Συνήθειες Ελλήνων

ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ MASTER OF BUSINESS ADMINISTRATION (MBA GLOBAL) ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟ ΕΜΠΟΡΙΟ & COVID-19: ΤΑ SOCIAL MEDIA ΩΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΤΗΣ ΤΩΝ ΑΓΟΡΑΣΤΙΚΩΝ ΣΥΝΗΘΕΙΩΝ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟΣ ΦΟΙΤΗΤΗΣ: ΓΑΖΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ-ΠΑΣΧΑΛΗΣ ΚΩΔΙΚΟΣ ΦΟΙΤΗΤΗ: 100609618 ΕΠΙΒΛΕΠΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΑΛΙΜΠΑΚΗ ΔΗΜΗΤΡΑ ΚΑΤΑΜΕΤΡΗΣΗ ΛΕΞΕΩΝ: 17184 ΕΡΓΑΣΙΑ ΥΠΟΒΛΗΘΕΙΣΑ ΕΩΣ : ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2023 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Σε αυτή την μεταπτυχιακή διατριβή, εξετάζει την μεταβολή των αγοραστικών συνηθειών των Ελλήνων καταναλωτών αναφορικά με το ηλεκτρονικό εμπόριο κατά τη διάρκεια της πανδημίας του COVID 19, υπό το πρίσμα της διαμορφωτικής διάστασης των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης. Η έρευνα διενεργήθηκε κατά τους μήνες Σεπτέμβριο – Οκτώβριο του 2023, διάστημα που η πανδημία έχει παρέλθει αλλά οι επιπτώσεις της και οι αλλαγές που έχει επιφέρει είναι ακόμα εμφανείς. Ο κύριος σκοπός της είναι η διερεύνηση των επιπτώσεων της πανδημίας του COVID-19 στις αγοραστικές συνήθειες και στις διαμορφωτικές τάσεις των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης στο πλαίσιο της καταναλωτικής συμπεριφοράς ως προς το ηλεκτρονικό εμπόριο. Η μελέτη περίπτωση της έρευνας διενεργείται λαμβάνοντας υπόψιν τους συναισθηματικούς παράγοντες που διαμορφώνονται στον Ελλαδικό χώρο. Για την αποπεράτωση της έρευνας, επιλέχθηκε μια ποσοτικής φύσης έρευνα που διενεργήθηκε μέσω κλειστού δομημένου ερωτηματολογίου για την εξαγωγή συμπερασμάτων για τον γενικό πληθυσμό. Η ανάλυση των δεδομένων, πραγματοποιήθηκε συγκρίνοντας τις περιόδους Pro-Covid και Covid. Τα ευρήματα της έρευνας, επισήμαναν τις μεταβολές που επέφερε η πανδημία του COVID-19, στις αγοραστικές συνήθειες των Ελλήνων καταναλωτών και στην αλματώδη ανάπτυξη του ηλεκτρονικού εμπορίου. Ανέδειξαν επίσης την διαμορφωτική διάσταση των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης προς τους πολίτες κατά την διάρκεια της πανδημίας. Η έρευνα επίσης ανέδειξε την σημαντικότητα του Brand Loyalty κατά την διάρκεια της πανδημίας η οποία δημιούργησε ευκαιρίες για την εδραίωση του. Οι συστάσεις για μελλοντική έρευνα αφορούν την εξέλιξη της συγκεκριμένης διατριβής, στους τομείς του quick-commerce το οποίο επιδεικνύει τεράστια ανάπτυξη και στην εμπορευματοποίηση της εκπαίδευσης υπό το πρίσμα της εξ αποστάσεώς διάθεσης προγραμμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. ii ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Η παρούσα διπλωματική εργασία εκπονήθηκε στα πλαίσια του προγράμματος μεταπτυχιακών σπουδών στην Διοίκηση Επιχειρήσεων (MBA GLOBAL) του Πανεπιστήμιου του Derby. Για την καθοδήγηση, τη στήριξη και την αμέριστη βοήθεια για την ολοκλήρωση της συγκεκριμένης εργασίας, θα ήθελα να ευχαριστήσω την επιβλέπουσα καθηγήτρια κα. Δήμητρα Αλιμπάκη. Επίσης, θα ήθελα να ευχαριστήσω τους γονείς μου για την αγάπη, την βοήθεια και την αμέριστη στήριξη που μου προσέφεραν σε όλη την διάρκεια των σπουδών μου. Τέλος, θα ήθελα να ευχαριστήσω την γυναίκα μου Γεωργία και τους γιους μου Μάξιμο και Φίλιππο για την υπομονή τους και την αγάπη τους, γιατί χωρίς αυτούς τίποτα δεν θα ήταν δυνατό. iii ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1:ΕΙΣΑΓΩΓΗ ......................................................................................................................... 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ................................................................................... 5 2.1. To Ηλεκτρονικό εμπόριο (E-Commerce) στον εν μέσω COVID ........................................... 5 2.1.1 Το ηλεκτρονικό εμπόριο εν μέσω COVID 19 στον Ελλαδικό χώρο ................................ 6 2.1.2 Το ηλεκτρονικό εμπόριο εν μέσω COVID 19 σε διεθνές επίπεδο ................................... 6 2.1.3 Η προσαρμοστικότητα των επιχειρήσεων στην COVID 19 εποχή .................................. 7 2.1.4 Το διαδίκτυο ως μέσο εκπλήρωσης καθημερινών συνηθειών και δραστηριοτήτων ..... 7 2.1.5 Ο μετασχηματισμός των αναγκών των καταναλωτών εν μέσω COVID – 19 .................... 8 2.2 Διαμόρφωση αγοραστικών συνήθειων εν μέσω COVID ....................................................... 9 2.2.1 Η διαμόρφωση των αγοραστικών συνηθειών κατά το πρώτο κύμα του COVID – 19 ....... 9 2.2.2 Υιοθέτηση νέων τεχνολογιών από τους καταναλωτές .................................................. 11 2.2.3 H μονιμότητα των αλλαγών που επέφερε ο COVID-19 στις αγοραστικές συνήθειες ..... 12 2.3. O ρόλος των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης ..................................................................... 13 2.3.1. Η χρήση των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης από τις επιχειρήσεις εν μέσω COVID-19 . 13 2.3.2. Η χρήση των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης από τους πολίτες εν μέσω COVID-19 ...... 14 2.3.3. Η διαμορφωτική διάσταση των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης εν μέσω COVID-19 ...... 15 2.4. Συναισθηματική Δέσμευση (Brand Loyalty) ...................................................................... 16 2.4.1 To Brand Loyalty κατά την περίοδο της πανδημίας του COVID -19 ................................. 16 2.4.2. To Brand Loyalty στις επιχειρήσεις ηλεκτρονικού εμπορίου(E-Shops) .......................... 17 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ .................................................................................................... 18 3.1. Η φύση της Έρευνας ......................................................................................................... 18 3.2. Το χρονοδιάγραμμά της Έρευνας ...................................................................................... 21 3.3. Το εργαλείο της έρευνας .................................................................................................. 21 3.4. Αξιοπιστία και Εγκυρότητα του ερωτηματολογίου ........................................................... 23 3.5. Ανάλυση Δεδομένων ........................................................................................................ 23 3.6. Περιορισμοί και Ηθική της Έρευνας .................................................................................. 24 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4:ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ......................................................................... 24 4.1. 1ο Μέρος: Δημογραφικά Στοιχεία ................................................................................... 25 4.1.1 Ανάλυση του 1ου μέρους της έρευνας: Δημογραφικά στοιχεία ...................................... 25 4.1.2 Σχολιασμός του 1ου μέρους της έρευνας: Δημογραφικά στοιχεία .................................. 28 4.2. 2ο Μέρος της Έρευνας: Ηλεκτρονικό εμπόριο πριν τον COVID-19 ...................................... 29 4.2.1 Ανάλυση του 2ου μέρους της έρευνας: Ηλεκτρονικό εμπόριο πριν τον COVID-19 ........... 29 4.2.2 Σχολιασμός του 2ου μέρους της έρευνας: Ηλεκτρονικό εμπόριο πριν τον COVID-19 ....... 32 4.3. 3ο Μέρος της Έρευνας: Ηλεκτρονικό εμπόριο κατά την διάρκεια του COVID-19 και μετέπειτα .................................................................................................................................................. 34 4.3.1 Ανάλυση του 3ου μέρους της έρευνας: Ηλεκτρονικό εμπόριο κατά την διάρκεια του COVID19 και μετέπειτα ........................................................................................................................ 34 4.3.2 Σχολιασμός του 3ου μέρους της έρευνας: Ηλεκτρονικό εμπόριο κατά την διάρκεια του iv COVID-19 και μετέπειτα ............................................................................................................. 36 4.3.3. Σύγκριση αποτελεσμάτων 2ου μέρους(Pro-Covid) & 3ου μέρους της έρευνας(Covid & PostCovid) ....................................................................................................................................... 37 4.4. 4ο Μέρος της Έρευνας: Η χρήση των Social Media κατά την διάρκεια του COVID-19.......... 42 4.4.1 Ανάλυση του 4ου μέρους της έρευνας: Η χρήση των Social Media κατά την διάρκεια του COVID-19 ................................................................................................................................... 42 4.4.2 Σχολιασμός του 4ου μέρους της έρευνας: Η χρήση των Social Media κατά την διάρκεια του COVID-19 ................................................................................................................................... 45 4.5. 5ο Μέρος της Έρευνας: Brand Loyalty ................................................................................ 47 4.5.1 Ανάλυση του 5ου μέρους της έρευνας: Brand Loyalty ..................................................... 47 4.5.2 Σχολιασμός του 5ου μέρους της έρευνας: Brand Loyalty ................................................. 49 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5: ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΣΥΣΤΑΣΕΙΣ ........................................................................... 50 5.1. Συμπεράσματα ................................................................................................................ 50 5.1.1 To Ηλεκτρονικό εμπόριο (E-Commerce) στον εν μέσω COVID ....................................... 50 5.1.2 Διαμόρφωση αγοραστικών συνήθειων εν μέσω COVID ................................................. 51 5.1.3 O ρόλος των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης .................................................................. 52 5.1.4. Συναισθηματική Δέσμευση (Brand Loyalty) ................................................................. 53 5.2. Συστάσεις για μελλοντική διερεύνηση ............................................................................... 54 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6: PERSONAL REFLECTION(ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ) ............................................ 55 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ........................................................................................................................... 57 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ............................................................................................................................. 65 v ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΓΡΑΦΗΜΑΤΩΝ ΓΡΑΦΗΜΑ 1:ΠΟΣΟΣΤΟ ΠΑΡΑΓΓΕΛΙΩΝ ΑΝΑ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ, (HOTTENROTH, 2020) ............................ 8 ΓΡΑΦΗΜΑ 2. ΠΟΣΟΣΤΟ ΑΓΟΡΑΣ 1 ΕΣΤΩ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ ΑΠΟ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟ ΚΑΤΑΣΤΗΜΑ, (ELTRUNΣΕΛΠΕ, 2021) ............................................................................................................................. 12 ΓΡΑΦΗΜΑ 3. ΠΟΣΟΣΤΟ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΩΝ ΜΕ ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΜΕΝΗ ΑΓΟΡΑΣΤΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ(ARORA ET AL,2020) .......................................................................................... 17 ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΙΝΑΚΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ 1. ΕΠΕΞΗΓΗΜΑΤΙΚΟΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑΣ .............. 21 ΠΙΝΑΚΑΣ 2. ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΗΣ CRONBACH ALPHA ............................................................................ 23 ΠΙΝΑΚΑΣ 3. ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΠΟΣΟΥ ΔΑΠΑΝΗΣ ΓΙΑ ΚΑΘΕ ΞΕΧΩΡΙΣΤΗ ΑΓΟΡΑ ΜΕΣΩ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΠΕΡΙΟΔΩΝ PRO-COVID ΚΑΙ COVID ...................................................................................... 39 ΠΙΝΑΚΑΣ 4. ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΣΥΝΟΛΙΚΟΥ ΠΟΣΟΥ ΔΑΠΑΝΗΣ ΣΕ ΕΝΑ ΓΙΑ ΑΓΟΡΕΣ ΜΕΣΩ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΠΕΡΙΟΔΩΝ PRO-COVID ΚΑΙ COVID ........................................................................ 40 ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΣΧΗΜΑΤΩΝ ΣΧΗΜΑ 1. ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΕΠΗΡΕΑΣΜΟΥ ΑΓΟΡΑΣΤΙΚΩΝ ΣΥΝΗΘΕΙΩΝ ΕΝ ΜΕΣΩ COVID19(GAZALI,2020) ....................................................................................................................... 11 ΣΧΗΜΑ 2. ΤΑ ΔΙΠΟΛΑ COVID 19 – ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟ ΕΜΠΟΡΙΟ & ΜΕΣΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ – BRAND LOYALTY ........................................................................................................................ 22 ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 1. ΠΟΣΟΣΤΑ ΦΥΛΟΥ .............................................................................................. 25 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2. ΠΟΣΟΣΤΑ ΗΛΙΚΙΑΚΩΝ ΟΜΑΔΩΝ ........................................................................ 26 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 3. ΠΟΣΟΣΤΑ ΜΟΡΦΩΤΙΚΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ ................................................................... 26 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 4. ΠΟΣΟΣΤΑ ΕΡΓΑΣΙΑΚΗΣ ΙΔΙΟΤΗΤΑΣ ...................................................................... 27 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 5. ΠΟΣΟΣΤΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ............................................................ 27 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 6. ΠΟΣΟΣΤΑ ΠΛΗΘΟΥΣ ΑΤΟΜΩΝ ΑΝΑ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΟ .............................................. 27 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 7. ΠΟΣΟΣΤΑ ΕΤΗΣΙΟΥ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟΥ ΕΙΣΟΔΗΜΑΤΟΣ ΑΝΑ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΟ .............. 28 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 8. ΠΟΣΟΣΤΑ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑΣ ΑΓΟΡΩΝ ΜΕΣΩ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ ΠΡΙΝ ΤΟΝ COVID-19 ......... 29 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 9. ΠΟΣΟΣΤΑ ΠΡΟΤΙΜΗΣΗΣ ΠΡΟΪΟΝΤΙΚΩΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΩΝ ΓΙΑ ΑΓΟΡΑ ΜΕΣΩ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ ΠΡΙΝ ΤΟΝ COVID-19 ............................................................................................... 30 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 10. ΠΟΣΟΣΤΑ ΚΟΣΤΟΥΣ ΑΝΑ ΞΕΧΩΡΙΣΤΗ ΑΓΟΡΑ ΜΕΣΩ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ ΠΡΙΝ ΤΟΝ COVID-19 ................................................................................................................................... 30 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 11. ΠΟΣΟΣΤΑ ΚΟΣΤΟΥΣ ΣΥΝΟΛΙΚΩΝ ΑΓΟΡΩΝ ΜΕΣΩ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ ΠΡΙΝ ΤΟΝ COVID19 .............................................................................................................................................. 31 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 12. ΠΟΣΟΣΤΑ ΑΓΟΡΩΝ ΣΕ ΥΠΕΡΑΓΟΡΕΣ ΜΕΣΩ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ ΠΡΙΝ ΤΟΝ COVID-19 .... 31 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 13. ΠΟΣΟΣΤΑ ΔΗΜΟΦΙΛΙΑΣ ΠΛΑΤΦΟΡΜΩΝ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΥ ΕΜΠΟΡΙΟΥ ΠΡΙΝ ΤΟΝ vi COVID-19 ................................................................................................................................... 32 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 14. ΠΟΣΟΣΤΑ ΧΡΗΣΗΣ ΠΛΑΤΦΟΡΜΩΝ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΥ ΕΜΠΟΡΙΟΥ ΠΡΙΝ ΤΟΝ COVID-19 ................................................................................................................................... 32 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 15. ΠΟΣΟΣΤΑ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑΣ ΑΓΟΡΩΝ ΜΕΣΩ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΥ ΕΜΠΟΡΙΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΟΥ COVID-19............................................................................................................. 34 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 16. ΠΟΣΟΣΤΑ ΚΟΣΤΟΥΣ ΑΝΑ ΞΕΧΩΡΙΣΤΗ ΑΓΟΡΑ ΜΕΣΩ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΟΥ COVID-19............................................................................................................. 34 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 17. ΠΟΣΟΣΤΑ ΚΟΣΤΟΥΣ ΣΥΝΟΛΙΚΩΝ ΑΓΟΡΩΝ ΜΕΣΩ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΟΥ COVID-19............................................................................................................. 35 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 18. ΠΟΣΟΣΤΑ ΠΡΟΤΙΜΗΣΗΣ ΠΡΟΪΟΝΤΙΚΩΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΩΝ ΓΙΑ ΑΓΟΡΑ ΜΕΣΩ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΟΥ COVID-19 ........................................................................ 35 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 19. ΠΟΣΟΣΤΑ ΠΡΟΤΙΜΗΣΗΣ ΠΡΟΪΟΝΤΙΚΩΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΩΝ ΓΙΑ ΑΓΟΡΑ ΜΕΣΩ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΟΥ COVID-19 ........................................................................ 36 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 20. ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΑΓΟΡΩΝ ΜΕΣΩ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΠΕΡΙΟΔΩΝ PRO-COVID ΚΑΙ COVID ........................................................................................................................................ 38 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 21. ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΠΟΣΟΥ ΔΑΠΑΝΗΣ ΓΙΑ ΚΑΘΕ ΞΕΧΩΡΙΣΤΗ ΑΓΟΡΑ ΜΕΣΩ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΠΕΡΙΟΔΩΝ PRO-COVID ΚΑΙ COVID ........................................................................ 39 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 22. ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΣΥΝΟΛΙΚΟΥ ΠΟΣΟΥ ΔΑΠΑΝΗΣ ΣΕ ΕΝΑ ΓΙΑ ΑΓΟΡΕΣ ΜΕΣΩ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΠΕΡΙΟΔΩΝ PRO-COVID ΚΑΙ COVID ........................................................................ 41 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 23. ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΠΡΟΪΟΝΤΙΚΩΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΩΝ ΓΙΑ ΑΓΟΡΕΣ ΜΕΣΩ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΠΕΡΙΟΔΩΝ PRO-COVID ΚΑΙ COVID ...................................................................................... 42 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 24. ΠΟΣΟΣΤΑ ΕΝΕΡΓΩΝ ΧΡΗΣΤΩΝ ΣΤΑ ΜΕΣΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ .................. 43 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 25. ΠΟΣΟΣΤΑ ΠΡΟΤΙΜΗΣΗΣ ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΜΕ ΤΑ ΜΕΣΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ .. 43 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 26. ΠΟΣΟΣΤΑ ΜΕΤΑΒΟΛΗΣ ΧΡΟΝΟΥ ΠΟΥ ΑΦΙΕΡΩΝΑΝ ΟΙ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΕΣ ΣΤΑ ΜΚΔ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΟΥ COVID-19 ............................................................................................ 44 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 27. ΠΟΣΟΣΤΑ ΕΠΗΡΕΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΓΝΩΜΗΣ ΤΩΝ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΩΝ ΑΠΟ ΤΙΣ ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΦΙΛΩΝ – ΑΚΟΛΟΥΘΩΝ ΣΤΑ ΜΚΔ .................................................................... 44 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 28. ΠΟΣΟΣΤΑ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΕΝΔΙΑΜΕΣΩΝ ΔΙΑΦΗΜΙΣΕΩΝ ΠΟΥ ΕΝΣΩΜΑΤΩΝΟΝΤΑΙ ΣΤΗΝ ΡΟΗ ΤΩΝ ΜΚΔ .................................................................................. 45 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 29. ΠΟΣΟΣΤΑ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΑΣ ΑΓΟΡΑΣ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΠΟΥ ΠΡΟΩΘΟΥΝΤΑΙ ΜΕΣΩ ΤΩΝ ΜΚΔ .......................................................................................................................................... 45 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 30. ΠΟΣΟΣΤΑ ΔΥΣΚΟΛΙΑΣ ΕΥΡΕΣΗΣ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΠΑΝΔΗΜΙΑΣ .............................................................................................................................. 47 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 31. ΠΟΣΟΣΤΑ ΠΡΟΜΗΘΕΙΑΣ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ ΣΕ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΜΗ ΕΥΡΕΣΗΣ ΤΟΥ ΕΠΙΘΥΜΗΤΟΥ ....................................................................................................... 47 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 32. ΠΟΣΟΣΤΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΜΕΤΑΒΑΣΗΣ ΣΕ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΟ ΚΑΤΑΣΤΗΜΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΜΗΘΕΙΑ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ.......................................................................................................... 48 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 33. ΠΟΣΟΣΤΑ ΧΡΗΣΗΣ ΤΟΥ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΥΡΕΣΗ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΠΟΥ ΔΕΝ ΗΤΑΝ ΔΙΑΘΕΣΙΜΑ ΣΕ ΦΥΣΙΚΑ ΚΑΤΑΣΤΗΜΑΤΑ ............................................................................ 48 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 34. ΠΟΣΟΣΤΑ ΑΠΟΚΤΗΣΗΣ ΝΕΩΝ ΑΓΑΠΗΜΕΝΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ Η ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΝ ΜΕΣΩ ΠΑΝΔΗΜΙΑΣ .................................................................................................................... 49 vii ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στην παρούσα μεταπτυχιακή διατριβή θα ερευνηθεί η επιρροή του COVID- 19, στις αγορές που πραγματοποιήθηκαν διαμέσου ηλεκτρονικού εμπορίου στον Ελλαδικό χώρο κατά τη διάρκεια της πανδημίας καθώς και μετέπειτα, υπό το πρίσμα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ως κύριος παράγοντας διαμόρφωσής των αγοραστικών προτιμήσεων και εγκαθίδρυσης των καταναλωτικών συνηθειών των Ελλήνων. Σκοπό της συγκεκριμένης έρευνας αποτελεί η διερεύνηση των επιπτώσεων της πανδημίας στις αγοραστικές συνήθειες των Ελλήνων καταναλωτών, αναφορικά με τις συναλλαγές που πραγματοποιήθηκαν μέσω διαδικτυακών κυρίως καταστημάτων κατά την διάρκεια της, λαμβάνοντας υπόψιν την επιρροή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στην διαμόρφωση, και εγκαθίδρυση τους. Το ηλεκτρονικό εμπόριο στην Ελλάδα εμφάνισε αναπτυξιακούς ρυθμούς στα τέλη της δεκαετίας του 1990, όντας συνυφασμένο με την ανάπτυξη & τη διάδοση του διαδικτύου, ακολουθώντας την αλματώδη πορεία και την εδραίωση του στην Ευρωπαϊκή ήπειρο(Γεωργακόπουλος et al, 2000). Οι επιχειρήσεις στράφηκαν στο ηλεκτρονικό εμπόριο για την διεύρυνση του μεριδίου της αγοράς, καθώς αποτελούσε τον περισσότερο προσοδοφόρο πεδίο επιχειρηματικής ανάπτυξης τόσο για το λιανικό εμπόριο(B2C) όσο και για το χονδρικό εμπόριο(B2B) την δεκαετία του 2000(Τζόλα, Α., 2018). Εν συνεχεία, στις επόμενες δυο δεκαετίες, ταυτόχρονα με την εδραίωση του διαδικτύου στην καθημερινότητα των καταναλωτών, τα ηλεκτρονικά καταστήματα πολλαπλασιάστηκαν με σταθερό ρυθμό, οι πωλήσεις προϊόντων & υπηρεσιών μέσω διαδικτύου παρουσίασαν έντονη αυξητική τάση και το ηλεκτρονικό εμπόριο εδραιώθηκε στις καταναλωτικές συνήθειες τόσο των επιχειρήσεων όσο και των τελικών καταναλωτών. Η πανδημία του COVID-19, αφορά την μετάλλαξη του κορωναϊού όπου πρωτοεμφανίστηκε στην επαρχία Wuhan της Κίνας, στις 9 Ιανουαρίου 2019, ενώ το πρώτο επιβεβαιωμένο κρούσμα στην Ελλάδα παρουσιάστηκε στις 26 Φεβρουαρίου 2020 στην πόλη της Θεσσαλονίκης. Οι κυβερνήσεις σε παγκόσμιο επίπεδο, ακολουθώντας τις οδηγίες του Π.Ο.Α(Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας), οδηγήθηκαν στην επιβολή αυστηρών περιοριστικών μέτρων για την αντιμετώπιση της πανδημίας και την μείωση της εξάπλωσης της. Οι περιορισμοί επηρέασαν αναπάντεχα όλες τις κοινωνικές & εμπορικές δραστηριότητες, αρχής γενομένης από την υποχρεωτική παύση λειτουργίας των περισσότερων φυσικών καταστημάτων, την απαγόρευση ταξιδιών, το κλείσιμο των σχολείων, την επιβολή της τηλεκπαίδευσης και τον περιορισμό κάθε λογής κοινωνικής δραστηριότητας εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων(Dionysiou, Fouskas & Karamitros,2021). Για την πλειονότητα των επιχειρήσεων, η στροφή στο ηλεκτρονικό εμπόριο αποτέλεσε την κύρια διέξοδο για την συνέχιση των εμπορικών δραστηριοτήτων τους, την αύξηση των πωλήσεων και την ανάπτυξη τους, με αυτές που είχαν ήδη διαδικτυακή παρουσία να ανταποκρίνονται καλύτερα στην κατακόρυφη αύξηση των παραγγελιών και στις αλλαγές που χρειάστηκε να πραγματοποιήσουν στις μεταβαλλόμενες συνθήκες λόγω της πανδημίας. Κατά την διάρκεια της πανδημίας το ηλεκτρονικό εμπόριο συνέχισε την προϋπάρχουσα πορεία του παρουσιάζοντας ραγδαία ανάπτυξη, 1 εκμεταλλευόμενο τους περιορισμούς που τέθηκαν και τις συνθήκες που διαμορφώθηκαν λόγω της υγειονομικής κρίσης καθορίζοντας τις αγοραστικές τάσεις σε παγκόσμιο επίπεδο καθώς σύμφωνα με την έρευνα των Bhati et al(2020), το 52% των καταναλωτών περιόρισαν τις συναλλαγές τους στα φυσικά καταστήματα ενώ το 36% απέφευγε την αγορά προϊόντων από μεγάλα καταστήματα & εμπορικά κέντρα. Οι καταναλωτές τόσο σε παγκόσμιο όσο και σε εγχώριο επίπεδο στράφηκαν στο ηλεκτρονικό εμπόριο για τις αγορές βασικών ειδών πρώτης ανάγκης, ενώ ο αντίκτυπος του Covid – 19, ήταν εμφανής στις πωλήσεις των προϊόντων και άλλων κατηγοριών όπως ηλεκτρονικές συσκευές, ρουχισμός, βιβλία κ.α. Σύμφωνα με τον Adrienko(2020), υπήρξε ραγδαία αύξηση πωλήσεων σε ιατροφαρμακευτικά είδη για την περίθαλψή και την πρόληψη, σε όργανα γυμναστικής και ευεξίας, σε συσκευές συντήρησης και αποθήκευσης φαγητού και σε προϊόντα ψυχαγωγίας και διασκέδασης. Μια έρευνα που διενεργήθηκε από τον ΣΕΠΕ(Σύνδεσμος Επιχειρήσεων Πληροφορικής & Επικοινωνιών Ελλάδας), αναφέρει ότι παρόλο που οι αγοραστικές συνήθειες των καταναλωτών επιδέχονται αργές μεταβολές, η κρισιμότητα και η αναγκαιότητα που δημιουργήθηκε λόγω της πανδημίας, οδήγησε στην εγκαθίδρυση και παγίωση των αγορών μέσω διαδικτύου καθώς το 2023 το ποσοστό των χρηστών που πραγματοποιούν τις αγορές τους μέσω αυτού φτάνει το 50%, συγκριτικά με το 2019 όπου το αντίστοιχο ποσοστό κυμαινόταν στο 21%. O Wyman(2020), στην ερευνά του αναφέρει ότι το 33% των καταναλωτών που επιλέξαν το διαδίκτυο ως κανάλι αγοράς για την προμήθεια τροφίμων, κατά την διάρκεια της πανδημίας, θα συνεχίσει να το χρησιμοποίει και μετά το πέρας αυτής είτε σε καθημερινή βάση είτε περιστασιακά. Καθοριστικός παράγοντας για τον προσδιορισμό μόνιμων χαρακτηριστικών σε αυτές τις αλλαγές, αποτελεί η διείσδυση του διαδικτύου στην Ελλάδα σε ποσοστό 80%, καθώς και η διάδοση στην χρήση των μέσων κοινωνικών δικτύωσης σε ποσοστό 71,2 % του συνολικού πληθυσμού(ΕΛΣΤΑΤ,2021). Είναι ξεκάθαρο ότι η πανδημία του COVID-19, ευνόησε σε υπέρμετρο βαθμό την ανάπτυξη του ηλεκτρονικού εμπορίου, καθώς αποτελούσε την μόνη ουσιαστική διέξοδο για την προμήθεια αγαθών πέρα από τις υπεραγορές, τα καταστήματα τροφίμων και τα φαρμακεία, επιχειρήσεις που είχαν την δυνατότητα να λειτουργήσουν με λιγότερους περιορισμούς από ότι τα υπόλοιπα εμπορικά καταστήματα. Η καταναλωτική συμπεριφορά και οι καταναλωτικές συνήθειες επηρεάστηκαν σε μεγάλο βαθμό, καθώς πλέον τα τρόφιμα και τα είδη πρώτης ανάγκης για τις προμήθειες ενός νοικοκυριού έγιναν δημοφιλέστερα στις διαδικτυακές αγορές, ενώ η προμήθεια ειδών ρουχισμού, κοσμημάτων, καλλυντικών περιορίστηκε σημαντικά, ακολουθώντας και την γενικότερη οικονομική κατάσταση που επικρατούσε στο μεγαλύτερο σύνολο των Ελλήνων καταναλωτών(Dionysiou, Fouskas & Karamitros,2021). Η διαμόρφωση των αγοραστικών συνηθειών και συμπεριφορών είναι μια περίπλοκή και εμπλουτισμένη με στοιχεία υποκειμενικότητας διαδικασία, ειδικά όταν σε αυτή διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, έχοντας συνεισφέρει στην γενικότερη διαμόρφωση τους ως ένας από τους κύριους παράγοντες. Ο αντίκτυπος των μέσων κοινωνικής δικτύωσης(στο εξής ΜΚΔ), είναι εμφανής στην αμεσότητα που προσφέρουν, στον εύκολο και χωρίς 2 όρια διαμοιρασμό της πληροφορίας και στην διαμορφωτική διάσταση της κοινής γνώμης(Aslam et al,2018). Κατά την διάρκεια της πανδημίας τα ΜΚΔ, συνείσφεραν στην μετάδοση της πληροφορίας σχετικά με τον COVID 19, διαδίδοντας σε μεγάλο βαθμό αρκετές ψευδείς πληροφορίες είτε λόγω του γενικότερου πανικού που επικρατούσε, είτε για τη εσκεμμένη παραπληροφόρηση και την δημιουργία εντυπώσεων, καθώς η δημοσίευση που αποτελείται από συναισθηματικά φορτισμένο περιεχόμενο η ακραία επικινδυνολογία προσελκύει εμφανώς περισσότερο τους χρήστες. Αυτή η γενικότερη θεώρηση, μέσα από το πρίσμα των ΜΚΔ, ενίσχυσε την αγοραστική τάση των καταναλωτών για υπερκατανάλωση καθώς και για την προμήθεια και αποθήκευση συγκεκριμένων ειδών όπως τρόφιμα μακράς διάρκειας, χειρουργικές μάσκες, ελαστικά γάντια μιας χρήσης, αντισηπτικά διαλύματα, είδη καθαρισμού & απολύμανσης καθώς και χαρτιού υγείας. Είναι εμφανής ο λόγος που πληθώρα επιχειρήσεων αφιέρωσε αρκετό χρόνο και δαπάνησε σημαντικούς οικονομικούς πόρους για την ενίσχυση του προφίλ της στα ΜΚΔ, αυξάνοντας τους ακόλουθους της και εν συνεχεία την απήχηση στο κοινό και την αναγνωρισιμότητα της, που θα οδηγούσαν στην συναισθηματική δέσμευση με το “brand”, την αύξηση των πωλήσεων, στην αύξηση του μεριδίου αγοράς και εν τέλει στην αύξηση των κερδών(Naeem, Μ., 2021). Η συναισθηματική “δέσμευση” των καταναλωτών με προϊόντα, υπηρεσίες , εταιρείες ή καταστήματα είναι ένα από τα κυρίαρχα ζητούμενα για κάθε οργανισμό που ασκεί εμπορική δραστηριότητα, καθώς οδηγεί στην δημιουργία αφοσιωμένων καταναλωτών, χτίζει σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ τους και ευνοεί την μελλοντική εμπορική αλληλεπίδραση. Τα ΜΚΔ ευνοούν την δημιουργία συναισθηματικής δέσμευσης των καταναλωτών, καθώς προβάλουν και προωθούν ένα προϊόν-υπηρεσία ή μία εταιρεία-οργανισμό με πολυλειτουργικό τρόπο , ευνοώντας τοιουτοτρόπως την σύνδεση του καταναλωτή , ξέχωρα από την εκπλήρωση της βασικής του ανάγκης για κτήση του προϊόντος ή χρήση της υπηρεσίας. Κατά την διάρκεια του COVID-19, παρουσιάστηκαν έντονες δυσλειτουργίες στην εφοδιαστική αλυσίδα με τις εταιρείες να αντιμετωπίζουν είτε προβλήματα παραγωγής λόγω μη επάρκειας πρώτων υλών λόγω αυξημένης ζήτησης και έλλειψης προσωπικού, είτε προβλήματα διάθεσης των προϊόντων με τις μεταφορικές εταιρείες κάθε είδους και βεληνεκούς να λειτουργούν υπό πρωτοφανείς συνθήκες πίεσης, αδυνατώντας σε αρκετές περιπτώσεις να διεκπεραιώσουν τις παραγγελίες σε εύλογο χρονικό διάστημα(Arora et al,2020). Οι προαναφερθέντες συνθήκες οδήγησαν τους καταναλωτές που αδυνατούσαν να βρούνε στα ράφια το προϊόν που αναζητούσαν στο κατάστημα που πραγματοποίησαν συνήθως, στην εξεύρεση εναλλακτικών προϊόντων και καταστημάτων, δημιουργώντας ένα καίριο πλήγμα στην υστεροφημία των εταιρειών και πλήττοντας σε σημαντικό βαθμό την συναισθηματική δέσμευση των καταναλωτών. Στον αντίποδα, οι εταιρείες που είχαν επενδύσει σε μεγάλους αποθηκευτικούς χώρους, σύγχρονα και καινοτόμα κέντρα logistics και αυτόνομο και μεγάλο στόλο οχημάτων, ήταν σαφώς σε θέση ισχύος, διότι η προετοιμασία τους τους βρήκε ετοιμοπόλεμους στις ιδιαίτερες και απαιτητικές συνθήκες που διαμορφώθηκαν. Οι αγοραστικές συνήθειες που διαμορφώθηκαν κατά την διάρκεια της πανδημίας ήταν ένα μείγμα που αποτελούνται κυρίως από την ανάγκη για υπερκατανάλωση και μακροχρόνια αποθήκευση ειδών πρώτης ανάγκης που δημιουργήθηκε από τα αισθήματα φόβου και πανικού που διακατείχαν την ανθρωπότητα εκείνη την περίοδο, την διαμορφωτική διάσταση των ΜΚΔ υπό το πρίσμα της συνεχούς και ανεξέλεγκτης πληροφορίας που 3 διέρρεε, των οικονομικών συνθηκών που διαμορφώθηκαν και της ευμετάβλητης διαθεσιμότητας των προϊόντων(Roy, P., & Datta D.D., 2022). Η ερευνά που θα διεξαχθεί θα λάβει υπόψιν της τόσο την περίοδο Pro-Covid19, όσο και την περίοδο του Covid19 αλλά και την περίοδο Post-Covid 19, επιχειρώντας να αναδείξει και να σκιαγραφήσει την διαμορφωτική διάσταση των ΜΚΔ στο ηλεκτρονικό εμπόριο στον Ελλαδικό χώρο, θέτοντας τον θεμέλιο λίθο για μελλοντικές έρευνές πάνω στο πεδίο. Η μεθοδολογία που θα ακολουθηθεί για την διεκπεραίωση της ερευνάς είναι η ποσοτική έρευνα με δομημένο ερωτηματολόγιο στον ενεργό πληθυσμό καθώς θεωρήθηκε ως η καταλληλότερη στρατηγική προσέγγισης για το συγκεκριμένο θέμα. Το δείγμα αποτελείται από 150 άτομο ηλικίας 18 έως 65 ετών που αποτελεί ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα του εργαζόμενου πληθυσμού που χρησιμοποίει τα ΜΚΔ σε καθημερινή βάση. Η ερεύνα αφορά τον κλάδο των οικονομικών της συμπεριφοράς(behavioural economics) και η φύση της έρευνας είναι επεξηγηματική, καθώς στο επίκεντρο της βρίσκεται η διερεύνηση αιτίουCOVID-19 και αποτελέσματος- μεταβολή αγοραστικών συνηθειών των Ελλήνων. Για την αποπεράτωση της έρευνας σχετικά με την διαμόρφωση των αγοραστικών συνηθειών μέσα από το πρίσμα των ΜΚΔ, έχουν τεθεί οι εξής στόχοι: 1) H σκιαγράφηση της μετάλλαξης του αγοραστικού προφίλ του Έλληνα καταναλωτή, ως προς τις αγορές μέσω ηλεκτρονικού εμπορίου κατά την διάρκεια του Covid-19 αλλά και μετέπειτα. 2) Ο εντοπισμός της επίδρασης των ΜΚΔ στην διαμόρφωση των αγοραστικών συνήθειων. 3) Η εύρεση του συνδετικού κρίκου των ΜΚΔ με την συναισθηματική δέσμευση με προϊόντα, καταστήματα ή εταιρείες. Στο κεφάλαιο 2, επιχειρείται η βιβλιογραφική ανασκόπηση αναφορικά με το ηλεκτρονικό εμπόριο, συνδυαζόμενο για την περίοδο τόσο εντός της πανδημίας όσο και μετέπειτα και τον επηρεασμό της καταναλωτικής συμπεριφοράς υπό το πρίσμα των ΜΚΔ. Στο κεφάλαιο 3 παρουσιάζεται η μεθοδολογική προσέγγιση που ακολουθήθηκε, ενώ στο κεφάλαιο 4 αφορά την ανάλυση των αποτελεσμάτων της έρευνας. Τέλος στο κεφάλαιο 5, παρουσιάζονται τα συμπεράσματα της μελέτης και αναφέρονται οι προκλήσεις και τα ερωτήματα που δημιουργούνται για μελλοντικές έρευνες. 4 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ Σε αυτό το κεφάλαιο θα διερευνηθεί η διεθνής και εγχώρια βιβλιογραφία αναφορικά με την ανάπτυξη του ηλεκτρονικού εμπορίου εν μέσω της πανδημίας του COVID-19 στον Ελλαδικό χώρο, εξετάζοντας τα ΜΚΔ ως διαμορφωτικό παράγοντα οικοδόμησης των αγοραστικών συνήθειων και θεμελίωσης του brand loyalty. H αναφορά εξετάζει τις έρευνες των Bhati et al(2020), Naeem(2021), (Roy & Datta,2022) που αφορούν την διεθνή βιβλιογραφία που δημοσιεύθηκε εν μέσω πανδημίας ενώ ταυτόχρονα επιχειρεί να εντρυφήσει στην εγχώρια βιβλιογραφία διερευνώντας περαιτέρω τις έρευνες των Dionysiou, Fouskas & Karamitros(2021), Anastasiadou et al(2020), Balaskas, Panagiotarou & Rigou(2022) και Argyropolou et al(2023). Η βιβλιογραφική ανασκόπηση χωρίζεται σε 4 υποενότητες: Ηλεκτρονικό εμπόριο εν μέσω COVID, Διαμόρφωση αγοραστικών συνήθειων εν μέσω COVID, O ρόλος των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης και Συναισθηματική Δέσμευση (Brand Loyalty). 2.1. To Ηλεκτρονικό εμπόριο (E-Commerce) στον εν μέσω COVID Το ηλεκτρονικό εμπόριο(e-commerce), αναφέρεται σε κάθε μορφή οικονομικής δραστηριότητας που διεξάγεται μέσω του διαδικτύου, όπως η αγοραπωλησία προϊόντων και αγαθών & η παροχή υπηρεσιών κάθε φύσης(Wigand, 1997), καταργώντας την έννοια της απόστασης σε κυριολεκτικό επίπεδο καθώς επιτρέπεται η αλληλεπίδραση μεταξύ χρηστών διαμέσου συστημάτων επικοινωνίας, η ανταλλαγή πληροφορίων σε πραγματικό χρόνο καθώς και η διενέργεια οικονομικών συναλλαγών χωρίς κανένα χωροχρονικό περιορισμό (Nanehkaran, Y.A., 2013). Η πανδημία του COVID-19, έχει επηρεάσει κάθε πτυχή της ανθρώπινης ύπαρξής και δραστηριότητας σε έντονο βαθμό και με εξαιρετικά πολυσύνθετους τρόπους, καθώς αποτελεί μια κρίση όχι μόνο με υγειονομικό χαρακτήρα αλλά και έντονα οικονομικό και εν συνεχεία κοινωνικό(Αrgyropoulou et al,2023). Το εμπόριο υπέστη σημαντικό πλήγμα τόσο σε παγκόσμιο όσο και σε εγχώριο επίπεδο με τις απαγορεύσεις που επιβλήθηκαν, για παύση και μετριασμό της κοινωνικής δραστηριότητας, ως μέτρο πρόληψης και αντιμετώπισης, όπως η παύση λειτουργίας ή η εν μέρει λειτουργία τους υπό αυστηρό χρονικό καθεστώς των εμπορικών καταστημάτων πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, η παύση λειτουργίας της εστίασης και η εν μέρει απαγόρευση λειτουργίας διαφόρων επαγγελματιών παροχής υπηρεσιών, οδήγησε τους καταναλωτές στην περισσότερο ¨απομονωμένη¨ και ασφαλή 5 λύση, στο ηλεκτρονικό εμπόριο, για την προμήθεια των προϊόντων που χρειαζόταν για την κάλυψη των αναγκών τους. 2.1.1 Το ηλεκτρονικό εμπόριο εν μέσω COVID 19 στον Ελλαδικό χώρο Για τις επιχειρήσεις, το ηλεκτρονικό εμπόριο αποτέλεσε κατά την διάρκεια της πανδημίας, το κύριο κανάλι εμπορικής δραστηριότητας, προσφέροντας τους την δυνατότητα πραγματοποίησης πωλήσεων μέσα από τους εταιρικούς ιστότοπους τους, τις διάφορες πλατφόρμες ηλεκτρονικού εμπορίου όπως το Skroutz, to BestPrice και το Shopflix ή ακόμα και μέσω των ΜΚΔ με το Facebook να πρωτοστατεί σε αυτό τον τομέα. Συμφώνα με την έρευνα που διενήργησε ο ιστότοπος Plushost.gr, το διάστημα μεταξύ 1 έως 7 Απριλίου 2021 σε ένα αρκετά ευρύ δείγμα 288 διαδικτυακών καταστημάτων από 15 διαφορετικούς εμπορικούς κλάδους, το ποσοστό επισκεψιμότητας σε ηλεκτρονικά καταστήματα παρουσίασε αύξηση κατά 45 %, με τα ΜΚΔ να συνεισφέρουν και αυτά στο ποσοστό, ενώ οι παραγγελίες αυξήθηκαν κατά 52,3 %. Τα προαναφερθέντα οδηγούν στο συμπέρασμα ότι ενώ η επισκεψιμότητα παρουσίασε αυξητικούς ρυθμούς, οι αγορές μέσω ηλεκτρονικών καταστημάτων παρουσίασαν περαιτέρω εντονότερη αυξητική τάση, οδηγώντας στην διαπίστωση ότι πέρα από τους νέους χρήστες του ηλεκτρονικού εμπορίου, οι ήδη υφιστάμενοι συνέχισαν να το χρησιμοποιούν ως κύριο μέσο για τις αγορές τους, αναγαγώντας το σε κύρια αγοραστική επιλογή τους. 2.1.2 Το ηλεκτρονικό εμπόριο εν μέσω COVID 19 σε διεθνές επίπεδο Σε διεθνές επίπεδο η έρευνα των Bhati et al(2020), αναφέρει ότι το 52% των καταναλωτών απέφευγαν τις αγοράς από τα φυσικά καταστήματα ενώ ένα διόλου ευκαταφρόνητο ποσοστό της τάξης του 36% απέφευγε την επίσκεψη σε μεγάλα πολυκαταστήματα και σε εμπορικά κέντρα(mall) για την προμήθεια των προϊόντων τους, λόγω συνωστισμού του πλήθους που μπορεί να παρουσίαζαν τουλάχιστον μέχρι το διάστημα οπού θα έχει ανακαλυφθεί κάποια θεραπεία ή έχει κατασκευαστεί κάποιο εμβόλιο για την πρόληψη του COVID-19( Dionysiou, Fouskas & Karamitros,2021). Επιπρόσθετα όπως αναφέρει ο Hesham(2021) στην έρευνα του, οι καταναλωτές προτίμησαν το διαδίκτυο για μη-παραδοσιακές αγορές, όπως τα υγιεινά τρόφιμα και σκευάσματα και τα προϊόντα προληπτικής υγείας και καλλωπισμού με το μεγαλύτερο ποσοστό χρηστών να αποτελούν ο γυναικείος πληθυσμός και οι ηλικιωμένοι άνθρωποι(Karpinska-Krakowiak, M, 2021), διακρίνοντας με αυτό τον τρόπο τους παράγοντες επηρεασμού για την έκβαση της πανδημίας στο 6 φύλο και την ηλικία και αναγαγώντας τους στην σχέση μεταξύ πρόθεσης αγοράς και απόφασης αγοράς. 2.1.3 Η προσαρμοστικότητα των επιχειρήσεων στην COVID 19 εποχή Είναι λογικό επακόλουθο, το ηλεκτρονικό εμπόριο να παρουσιάσει ανοδική τάση κατά την διάρκεια της πανδημίας, καθώς λόγω των συνθηκών που διαμορφώθηκαν αναδείχθηκε στο προσκήνιο της αγοράς, οδηγώντας την προσοχή όλων των επιχειρήσεων, ανεξαρτήτως μεγέθους και εμπορικής δραστηριότητας, σε αυτό ώστε να ικανοποιηθούν τόσο η ανάγκη της ζήτησης προϊόντων, αγαθών & υπηρεσιών από τους καταναλωτές όσο και της προσφοράς από τις ίδιες τις επιχειρήσεις, χωρίς η με την ελάχιστη δυνατή φυσική παρουσία και αλληλεπίδραση. Όλες αυτές οι διαμορφούμενες και ευμετάβλητες συνθήκες, εκμαίευσαν από τις επιχειρήσεις την ανάγκη για διαρθρωτικές αλλαγές στην στρατηγική τους, την ενίσχυση των υποδομών τους, την βελτίωση και επέκταση των συστημάτων & πρωτόκολλων ασφαλείας ώστε να προσαρμοστούν στις ολοένα και περισσότερο ρευστές και ευμετάβλητες συνθήκες έχοντας ως βάση την εγκαθίδρυση νέων διαδικασιών και λειτουργιών με μόνιμο χαρακτήρα, ώστε να ανταποκριθούν περισσότερο εύρυθμα και αποδοτικότερα τόσο κατά την διάρκεια της πανδημίας- οικονομικής κατάστασης με έντονη αστάθεια και αβεβαιότητα, όσο και στην post-covid περίοδο ή ακόμα και σε μελλοντικές καταστάσεις έκτακτης ανάγκης(Ahmed, M., 2021) 2.1.4 Το διαδίκτυο ως μέσο εκπλήρωσης καθημερινών συνηθειών και δραστηριοτήτων Κατά την διάρκεια της πανδημίας του COVID-19, παρουσιάστηκε μια πρωτοφανής και ταχεία ανάπτυξη στις εφαρμογές διαδικτύου που χρησιμοποιούνταν από τους πολίτες αναφορικά με τις καθημερινές τους δραστηριότητες και τις ρουτίνες που ακολουθήσαν. Καθημερινές δραστηριότητες και ανάγκες, έπρεπε πλέον να καλυφθούν αποφεύγοντας κάθε λογής κοινωνική συναναστροφή και περιορίζοντας τις μετακινήσεις στο ελάχιστο δυνατό, καθώς είχαν κηρυχθεί μετρά για την πρόληψη και την μη εξάπλωση της πανδημίας , τα οποία τηρούταν κατά κόρο τις περισσότερες φορές, τόσο από τους πολίτες όσο και από την πολιτεία(Τριανταφυλλίδου, M., 2020). Οι καταναλωτές στραφήκαν στο διαδίκτυο ώστε να ικανοποιήσουν την ανάγκη τους για άθληση, ψυχαγωγία, εκπαίδευση και επικοινωνία(Αrgyropoulou et al,2023). Σύμφωνα με τους Vargo et al(2021) oι καταστάσεις που βίωναν οι πολίτες τους οδήγησαν στην ανακάλυψη νεών τρόπων επικοινωνίας ή στην ανάδειξη των ήδη υπάρχων σε κεντρικό σημείο, με τα ΜΚΔ να διαδραματίζουν έτι μια φορά, κομβικό ρόλο, θέτοντας την εφαρμογή του Facebook για ανταλλαγή μηνυμάτων και πραγματοποίηση κλήσεων ήχου και βίντεο στο προσκήνιο. Πέρα από την επιρροή και την συνεισφορά των ΜΚΔ, πολλές πλατφόρμες επικοινωνίας αναδείχθηκαν από τις εταιρείες του τεχνολογικού τομέα, για να καλύψουν τις επιμέρους ανάγκες για επικοινωνία, εκπαίδευση και εργασία. Οι κυριότερες από αυτές ήταν το WebEx της CISCO που χρησιμοποιήθηκε ευρέως στην 7 εκπαίδευση, το teams της Microsoft που χρησιμοποιήθηκε στον χώρο των επιχειρήσεων ομοίως με το ZOOM Meetings. 2.1.5 Ο μετασχηματισμός των αναγκών των καταναλωτών εν μέσω COVID – 19 Στο πεδίο της εκπαίδευσης , η εκτεταμένη χρήση της εκπαίδευσης εξ αποστάσεως μέσω συστημάτων e-learning είτε μέσω σύγχρονης εκπαίδευσης σε πραγματικό χρόνο χωρίς την ανάγκη φυσικής παρουσίας, είτε μεσώ ασύγχρονης αυτόνομης μάθησης χωρίς κανένα χωροχρονικό περιορισμό, ήταν μια αναγκαιότητα που έπρεπε να αντιμετωπιστεί τάχιστα και με τον καλύτερο δυνατό τρόπο λόγω της επείγουσας κατάστασης που είχε προκύψει(Αθανάτου, M., Υφαντόπουλος, N., 2021). Σημαντικός παράγοντας επηρεασμού, αναφορικά με την αύξηση του ηλεκτρονικού εμπορίου, πέρα από τα προαναφερθέντα αποτελεί η εφαρμογή της τηλεργασίας - για μια πληθώρα εταιρειών από διάφορους κλάδους – στην προσπάθεια μείωσης των μετακινήσεων, καθώς επίσης και η επιρροή που ασκούσαν τα μέσα μαζικής ενημέρωσης με την τηλεόραση και το διαδίκτυο να πρωτοστατούν έχοντας πληθώρα διαφημίσεων και ενημερωτικών εκπομπών αφιερωμένα αποκλειστικά στον COVID-19 και τα μέτρα πρόληψης και αντιμετώπισης του(Αdrienko, O., 2020). Συμπληρωματικά, ενώ στην διάρκεια της πανδημίας υπήρξε μια ραγδαία αύξηση των ψυχικών ασθενειών, της κατάθλιψης, της ενδοοικογενειακής βίας και της εγκληματικότητας(Campbell, A.M., 2020), στον αντίποδα αρκετοί πολίτες θέλησαν να υιοθετήσουν έναν περισσότερο υγιεινό τρόπο ζωής, ενσωματώνοντας την γυμναστική στην καθημερινότητα τους, ακολουθώντας μια υγιεινή διατροφή και γενικότερα προσπαθώντας να ακολουθήσουν διάφορες τεχνικές και μεθόδους αυτοβελτιώσης. Όλα τα παραπάνω είναι ενδεικτικά του επηρεασμού που δέχθηκε το ηλεκτρονικό εμπόριο, καθώς οι καταναλωτές στράφηκαν σε αυτό, για την προμήθεια όλων των απαραίτητων προϊόντων για την κάλυψη των αναγκών τους. Ενδεικτικά στις περιπτώσεις της εργασίας και της εκπαίδευσης παρουσιάστηκε αύξηση στις πωλήσεις ηλεκτρονικών υπολογιστών καθώς και περιφερειακών συσκευών, στην περίπτωση της άθλησης και του ευ ζην, υπήρξε αύξηση στα όργανα γυμναστικής, στα υγιεινά τρόφιμα και στις συσκευές μαγειρικής ενώ τέλος στον τομέα της ψυχαγωγίας υπήρξε αύξηση στις πωλήσεις των βιβλίων, στα βιντεοπαιχνίδια και στα επιτραπέζια παιχνίδια(Hottenroth, V., 2020). Γράφημα 1:Ποσοστό παραγγελιών ανά κατηγορία, (Hottenroth, 2020) 8 Στο παραπάνω γράφημα, παρουσιάζεται η αυξητική τάση διαφόρων κατηγοριών τα έτη 2019 έως 2020 σε δείγμα 20 χωρών ανά την υφήλιο, δηλαδή την περίοδο που παρουσιάστηκε η έξαρση της πανδημίας και υπήρχαν μεγάλες περίοδοι καραντίνας και κοινωνικής απομόνωσης, επιβεβαιώνοντας τα προαναφερθέντα. Η κατηγόρια του Hardware, που αναφέρεται στα υπολογιστικά συστήματα και στα περιφερειακά τους, παρουσίασε αυξητική τάση 134%, η κατηγορία Sporting Goods που αναφέρεται στα προϊόντα άθλησης παρουσίασε αυξητική τάση 110%, ενώ οι κατηγορίες Toys & Games, Arts & Entertainment και Electronics, που αναφέρονται στις δραστηριότητες ψυχαγωγίας και διασκέδασης επίσης παρουσίασαν αυξητική τάση της τάξης του 74 %, 69% και 49 %. 2.2 Διαμόρφωση αγοραστικών συνήθειων εν μέσω COVID Οι αγοραστικές συνήθειες των καταναλωτών αφορούν ένα μείγμα που αποτελείται τόσο από ενδογενείς παράγοντες (κουλτούρα, ανάγκες, οικονομικό υπόβαθρο, κοινωνική τάξη, οικογένεια) όσο και από εξωγενείς παράγοντες (περιβάλλον μάρκετινγκ, μέσα ενημέρωσης, περιρρέουσα ατμόσφαιρα) και διαμορφώνονται καθ’ όλη την διάρκεια ζωής του ανθρώπου(Trudel R., 2019). Η πανδημία του COVID – 19, έχει επιφέρει βαθιές επιπτώσεις στην συμπεριφορά των καταναλωτών καθώς έχει παρατηρηθεί ένας έντονος και πολύπλευρός μετασχηματισμός των αγοραστικών συνηθειών, καθώς οι καταναλωτές απέφευγαν τις αγορές από φυσικά καταστήματα και εμπορικά κέντρα(Bhati et al,2020), με το ηλεκτρονικό εμπόριο να έχει καταστεί το κύριο μέσο για την διεκπεραίωση των αναγκών που προέκυψαν(Dinesh S., MuniRaju Y., 2021) τόσο σε παγκόσμιο επίπεδο όσο και στην Ελλάδα , με τους χρήστες που χρησιμοποίησαν για πρώτη φορά το διαδίκτυο για τις online αγορές τους να παρουσιάζουν σημαντική αύξηση(Halan D., 2020), γεγονός που έχει ως γενεσιουργό αιτία τον σημαντικά αυξημένο χρόνο που αφιέρωναν οι καταναλωτές στο διαδίκτυο, στα ΜΚΔ και τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσής(στο εξής ΜΜΕ), το οποίο αποδίδεται στα μέτρα πρόληψης εξάπλωσης της πανδημίας & προστασίας των πολιτών και της δημοσίας υγείας που επέβαλλαν οι κυβερνήσεις στην πλειονότητα τους. 2.2.1 Η διαμόρφωση των αγοραστικών συνηθειών κατά το πρώτο κύμα του COVID – 19 Στην διάρκεια της αρχικής εμφάνισης του COVID – 19, και των επιβαλλόμενων μέτρων που τέθηκαν σε ισχύ από τις κυβερνήσεις ύστερα από την σύσταση του ΠΟΥ(Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας) παρατηρήθηκε ένα έντονο φαινόμενο υπερκατανάλωσης διαφόρων ειδών πρώτης ανάγκης, που αποδίδεται στα αισθήματα άγχους, ανασφάλειας και φόβου για την έκβαση της πανδημίας(Argyropoulou et al,2023) ενώ οι αγορές ακριβών μη αναγκαίων αγαθών αποδίδεται σε 9 ψυχολογικές καταστάσεις όπως η κατάθλιψη(Di Grosta et al, 2021). Αντιμέτωποι με τον φόβο της πανδημίας και ενός ενδεχομένου θανάτου από αυτή, οι καταναλωτές οδηγήθηκαν στις αγορές τους από κίνητρα που βασίζονται σε βιολογικά ένστικτα επιβίωσης(Argyropoulou et al, 2023) καθώς οι κύριες αγορές τους αφορούσαν τα τρόφιμα με ιδιαίτερη προτίμηση στα μακράς διάρκειας, τα είδη καθαρισμού και απολύμανσης & τα προϊόντα προσωπικής υγιεινής, καθώς τα συγκεκριμένα είδη αγοράστηκαν σε υπερμεγέθεις ποσότητες, κυρίως για μακροχρόνια αποθήκευση στο ενδεχόμενο ενός κακού σεναρίου για την έκβαση της πανδημίας, ενώ αντιθέτως οι συνηθισμένες αγορές από το διαδίκτυο που αφορούσαν είδη ρουχισμού και υποδήματα, προϊόντα ομορφιάς και καλλωπισμού και είδη σπιτιού παρουσίασαν σημαντική μείωση(Roy P., Datta D.,2022) Oι Di Grosta el al(2021), πραγματοποίησαν μια έρευνα σε ένα δείγμα 3833 συμμετεχόντων με ηλικιακό εύρος 18-64, κατά την διάρκεια του πρώτου κύματος έξαρσης του COVID-19, από οπού αναδείχθηκε η κυρίαρχη τάση των καταναλωτών να αγοράζουν μεγαλύτερες ποσότητες από το κοινώς αποδεκτά ¨απαραίτητα¨ αγαθά. Τόσο στην ίδια έρευνα όσο και σε αυτή των Song et al(2020), αναδεικνύεται ο επηρεασμός που προκλήθηκε στους καταναλωτές από την διαμορφούμενη κοινή γνώμη και τον κοινωνικό περίγυρο, που οδήγησε στην αλόγιστη υπερπρομήθεια προϊόντων, την κατασπατάληση πόρων, την έλλειψη βασικών αγαθών από τα ράφια των καταστημάτων και την δυσλειτουργία της παγκόσμιας αλυσίδας εφοδιασμού. Σημαντικό εύρημα αποτελεί επίσης η διαφοροποίηση που παρατηρείται όσο αφορά δημογραφικούς και ψυχολογικούς παράγοντες με τον ανδρικό πληθυσμό, τις νεαρές ηλικίες και τους ανθρώπους με υψηλό εκπαιδευτικό υπόβαθρο να είναι περισσότερο επιρρεπείς σε αγορές μη αναγκαίων προϊόντων, συνδυαστικά με το υψηλότερο εισόδημα και τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας τους(Kaur R., Sharma B., 2020). Βασιζόμενοι στους Anastasiadou et al(2020), συμπεραίνουμε ότι αρκετές χώρες ανά την υφήλιο παρουσίασαν δυσλειτουργίες στην αλυσίδα εφοδιασμού των προϊόντων, γεγονός που αποδίδεται στην υπερκατανάλωση και στις αγορές πανικού που προέβησαν οι καταναλωτές ενώ χαρακτηριστικά αναφέρουν τα άδεια ράφια των υπεραγορών, οδήγησαν σε ακραίες καταστάσεις επιδεινώνοντας την ήδη έκρυθμη κατάσταση. Βασιζόμενοι στον Gazali(2020), οι αγοραστικές συνήθειες των καταναλωτών που διαμορφώθηκαν εντός της πανδημίας, με τις ατέλειωτες ουρές στις υπεραγορές, τα άδεια ράφια και την υπερκατανάλωση συγκεκριμένων ειδών πρώτης ανάγκης, επηρεάστηκαν από πέντε ενδογενείς και εξωγενείς παράγοντες. Συγκεκριμένα αναφέρεται στην συμπεριφορά της αγέλης η οποία αφορά τις πράξεις που πραγματοποιούμε ως μέρος ενός κοινωνικού συνόλου χωρίς να έχουμε πλήρη κατανόηση και έλεγχο των παρορμήσεων μας αλλά απλά ακολουθώντας το σύνολο των ομοϊδεατών μας, στην έκθεση στα ΜΚΔ και το ποσοστό επηρεασμού της κοινής γνώμης καθώς και στο αίσθημα ανησυχίας και την αβεβαιότητα που προκαλούσαν σε μια πληθώρα καταναλωτών, στην ανησυχία σχετικά με την έκβαση της πανδημίας, στην ευαισθησία για ένα τόσο παγκόσμιο και ακόμα απροσδιόριστο γεγονός όπως ο COVID-19 και τέλος στο κόστος και την διαθεσιμότητα των προϊόντων, χαρακτηριστικά που παραδοσιακά διαμορφώνουν τις αγοραστικές συνήθειες των καταναλωτών σε παγκόσμιο επίπεδο. 10 Παράγοντες Επηρέασμου Συμπεριφορά της αγγέλης Έκθεση στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης Ανυσηχία Αβεβαιότητα Κόστος & Διαθεσιμότητα Προϊόντων Σχήμα 1. Παράγοντες επηρεασμού αγοραστικών συνηθειών εν μέσω COVID-19(Gazali,2020) 2.2.2 Υιοθέτηση νέων τεχνολογιών από τους καταναλωτές Στο διάστημα της πανδημίας του COVID -19, υπήρξαν αρκετές παρατεταμένοι περίοδοι καραντίνας που οδήγησαν στην αποκρυστάλλωση των παραδοσιακών μέσων και πρακτικών για την εκπλήρωση των καθημερινών αναγκών και δραστηριοτήτων των πολιτών, καθώς σχεδόν όλες τους έπρεπε να διεκπεραιωθούν από απόσταση. Οι πολίτες, οδηγήθηκαν στην υιοθέτηση νέων τεχνολογιών με τους βασικούς άξονες εφαρμογής τους να αποτελούν η τηλεργασία, η τηλεκπαίδευση , η ψυχαγωγία και εν τέλει η αγορά και προμήθεια προϊόντων και αγαθών. Ο Sheth(2020), εξετάζει στο άρθρο του την μονιμότητα που επέφεραν αυτές οι αλλαγές και την πιθανότητα τροποποίησης του αγοραστικού μοτίβου των καταναλωτών, καθώς πλέον θα έχουν υιοθετήσει στην καταναλωτική τους κουλτούρα τις νέες τεχνολογίες ενώ θα μπορούνε ταυτόχρονα να χρησιμοποιήσουν με μεγαλύτερη ευκολία τις αναδυόμενες για την περαιτέρω διευκόλυνση τους. Αναφέρει χαρακτηριστικά ότι οι πολίτες στην πλειονότητα τους κατά την διάρκεια της πανδημίας ήρθαν σε επαφή με την έννοια της εργασίας από το σπίτι(Τηλεργασία), την έννοια της εκπαίδευσης από το σπίτι(Τηλεκπαίδευση) καθώς και την έννοια των διαδικτυακών αγορών(Ηλεκτρονικό Εμπόριο) που στις περισσότερες περιπτώσεις τους ήταν είτε άγνωστες είτε είχαν ελάχιστες γνώσεις για αυτές. Με την πάροδο της πανδημίας και την μύηση τους στις νέες τεχνολογίες, οδηγείται στο συμπέρασμα ότι ενώ αυτές οι έννοιες αποτελούσαν μια εναλλακτική για την πληθώρα των πολιτών, στην μετά COVID-19 εποχή έχουν έρθει στο προσκήνιο για το μεγαλύτερο μέρος τους καθώς αποτελούν πλέον μέρος της καθημερινής ζωής τους, μετατοπίζοντας ή και εξαλείφοντας εντελώς τις παλιές τους συνήθειες. Συμφώνα με τον Wyman(2020), το 33% των καταναλωτών που προτίμησαν το διαδίκτυο για την προμήθεια τροφίμων κατά την διάρκεια της πανδημίας, θα συνεχίσει να το πράττει και μετά το τέλος είτε σαν πρωταρχική επιλογή είτε σαν δευτερεύουσα εναλλακτική. Συμπληρωματικά η Qyra(2020), αναφέρει ότι υπάρχει μια στροφή του καταναλωτικού κοινού, στην προμήθεια προϊόντων σχετικά με την πρόληψη της πανδημίας όπως καθαριστικά και απολυμαντικά σκευάσματα, αντισηπτικά διαλύματα, μάσκες προστασίας και γάντια μιας χρήσης μέσω διαδικτύου κυρίως μεσώ φαρμακείων η καταστημάτων λιανικής πώλησης. Συμπερασματικά, η πανδημία έχει εμφανείς επιπτώσεις στις επιχειρηματικές δραστηριότητες και στην συμπεριφορά των καταναλωτών καθώς έχει μετατοπίσει 11 τις ανάγκες των καταναλωτών αναδύοντας νέες τάσεις σε ζητήματα ψηφιακής παρουσίας και ψηφιακών αγορών, καθώς έχουν αναδειχθεί σε κύριους παράγοντες επηρεασμού της σκέψης ως προς την διαδικασία λήψης αποφάσεων για αγοραστικά θέματα. 2.2.3 H μονιμότητα των αλλαγών που επέφερε ο COVID-19 στις αγοραστικές συνήθειες H πανδημία του COVID-19, λειτούργησε με επιταχυντικό τρόπο καθώς έφερε αντιμέτωπους τόσο τις επιχειρήσεις όσο και τους καταναλωτές, με την αναγκαιότητα χρήσης του ηλεκτρονικού εμπορίου και για τα δυο εμπλεκόμενα μέρη. Οι επιχειρήσεις, οδηγήθηκαν με ταχύτερους ρυθμούς στον ψηφιακό μετασχηματισμό τους και προέβησαν σε καταλυτικές αλλαγές προκειμένου να προσαρμοστούν στις ευμετάβλητες και απρόβλεπτες συνθήκες που διαμορφωνόταν συνεχώς λόγω της πανδημίας και των επειγουσών καταστάσεων που προκύπτανε συνεχώς. Οι καταναλωτές στον αντίποδα, στις περισσότερες των περιπτώσεων, ανταποκρίθηκαν θετικά στην είσοδο του ηλεκτρονικού εμπορίου, γεγονός που οφείλεται στην διείσδυση του διαδικτύου στην Ελλάδα σε ποσοστό 80% και την χρήση ΜΚΔ σε ποσοστό 71,2 % του συνολικού πληθυσμού(ΕΛΣΤΑΤ,2021), καθώς το χρησιμοποίησαν σε ευρεία βάση ενώ συνέχισαν να το χρησιμοποιούν και κατά την περίοδο που τα καταστήματα ήταν ανοιχτά. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρουν οι Dionysiou et al(2021), ήταν αναμενόμενο να παρουσιαστεί μια αυξητική τάση στις επισκέψεις των καταναλωτών κατά την διάρκεια του COVID-19, μολαταύτα οι μετρήσεις καταδεικνύουν ότι τα νούμερα συνέχισαν να είναι υψηλά και μετά το πέρας του πρώτου κύματος της πανδημίας, επιδεικνύοντας την παγιοποίηση των αλλαγών που προέκυψαν και τον μόνιμο χαρακτήρα που φαίνεται να προσδίδεται ως προς τα μελλοντικά έτη. Στο παρακάτω γράφημα παρουσιάζονται τα αποτελέσματα της έρευνας που διενήργησε το Εργαστήριο Ηλεκτρονικού Εμπορίου και Ηλεκτρονικού Επιχειρείν(ELTRUN) του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών(ΟΠΑ) σε συνεργασία με το Σύνδεσμο Επιχειρήσεων και Λιανικής Πωλήσεως Ελλάδος(ΣΕΛΠΕ) αναφορικά με τις καταναλωτικές τάσεις στο λιανικό ηλεκτρονικό εμπόριο(ecommerce) τον Δεκέμβριο του 2021 σε δείγμα 859 χρηστών σε πανελλήνιο επίπεδο. Γράφημα 2. Ποσοστό αγοράς 1 έστω προϊόντος από ηλεκτρονικό κατάστημα, (ELTRUN-ΣΕΛΠΕ, 2021) 12 Είναι εμφανής η διατήρηση της αυξητικής τάσης των αγορών που πραγματοποιήθηκαν δια μέσω ηλεκτρονικού εμπορίου, ακόμα και στα διαστήματα που τα καταστήματα λειτουργούσαν χωρίς περιορισμούς. Χαρακτηριστικά υπήρξε αύξηση στις πωλήσεις μέσω διαδικτύου μεταξύ Δεκεμβρίου 2019 και Δεκεμβρίου 2020, με τους καταναλωτές που πραγματοποίησαν μια αγορά από κάποιο ηλεκτρονικό κατάστημα να ανέρχονται στο 26% τον Δεκέμβριο του 2019 με το αντίστοιχο ποσοστό να διαμορφώνεται στο 61% τον Δεκέμβριο του 2020-περίοδο κατά την οποία είχε επιβληθεί lockdown και τα καταστήματα παρέμειναν εκτός λειτουργίας με φυσικό τρόπο. Τον Δεκέμβριο του 2021, με τα φυσικά καταστήματα ανοιχτά, το ποσοστό κυμάνθηκε στο 50%, όντας μειωμένο συγκριτικά με το 2020, αλλά σίγουρα σημαντικά βελτιωμένο σε σχέση με το 2019 όπου επίσης τα καταστήματα λιανικής πώλησης ήταν ανοιχτά. 2.3. O ρόλος των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης Τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης(ΜΚΔ) αποτελούν εδώ και αρκετό διάστημα μέρος της καθημερινής ζωής δισεκατομμυρίων ανθρώπων σε όλη την υφήλιο, χωρίς ηλικιακούς, φυλετικούς ή άλλους περιορισμούς. Ένας σύντομος και περιεκτικός ορισμός τους συμφώνα με τους Carr & Hayes(2020), είναι ‘’ Βασισμένα στο διαδίκτυο, μέσα μαζικής προσωπικής επικοινωνίας, που διευκολύνουν την έκφραση αντιλήψεων και τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ χρηστών, αντλώντας αξία κυρίως από το περιεχόμενο που δημιουργείται από αυτούς. ‘’ Κατά την διάρκεια της πανδημίας τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ταυτόχρονα με τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, αποτέλεσαν τα κύρια κανάλια ενημέρωσης των πολιτών σχετικά με τα τεκταινόμενα της πανδημίας, διαμορφώνοντας αρκετές φορές αισθήματα φόβου και ανασφάλειας και δημιουργώντας κλίμα πανικού λόγω εσφαλμένων και παραποιημένων ειδήσεων που αναπαρήγαγαν περιστασιακά(Naeem, Μ., 2021). Είναι πλέον ευρέως αποδεκτό ότι τα ΜΚΔ, κατέχουν μια αξιοσημείωτη θέση στην καθημερινότητα μας, διαδραματίζοντας έναν πολυσύνθετο, πολύπλευρο καθώς και ιδιαίτερα καθοριστικό ρόλο τόσο όσο αφορά τους πολίτες όσο και όσο αφορά τις επιχειρήσεις, επηρεάζοντας και τα δύο εμπλεκόμενα μέρη ποικιλοτρόπως. 2.3.1. Η χρήση των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης από τις επιχειρήσεις εν μέσω COVID-19 Για τις σύγχρονες επιχειρήσεις η χρήση των ΜΚΔ, είναι πέρα από αναγκαία και επιβεβλημένη, στο πλαίσιο του ψηφιακού μετασχηματισμού τους, καθώς προσφέρει στις εταιρείες και τα brand την δυνατότητα σύνδεσης με τους τελικούς καταναλωτές σε μια αμφίδρομη ροή(Bhati et al,2021) μετασχηματίζοντας με θετικό πρόσημό τις αγοραστικές προθέσεις των καταναλωτών, δημιουργώντας ένα ισχυρό κανάλι διαφήμισης και προώθησης και δημιουργώντας εν τέλει, μια σχέση αλληλεπίδρασης η οποία ενισχύει την πρόθεση για αγορά, δημιουργεί επιπρόσθετο όφελος διευρύνοντας τις αγοραστικές δυνατότητες με τελικό αποτέλεσμα την αύξηση των κερδών. 13 Οι επιχειρήσεις εν μέσω COVID-19, επέδειξαν αξιοσημείωτη προσοχή στην διαχείριση των ΜΚΔ, καθώς αντιλήφθηκαν από την αρχή της πανδημίας, την δυναμική που τους προσέφεραν, ώστε να διατηρήσουν και να επεκτείνουν την επαφή τους με το καταναλωτικό κοινό, στην περίοδο που ήταν αδύνατη η κοινωνική παρουσία και αλληλεπίδραση στα φυσικά καταστήματα. Το κύριο μέρος της προσοχής για τις επιχειρήσεις εστίασε στις κριτικές και τις αξιολογήσεις των χρηστών, τις οποίες οι επιχειρήσεις επιζητούσαν, προτρέποντας τους καταναλωτές να πραγματοποιήσουν ώστε να δημιουργηθεί μια ακριβής, αληθινή και αυθεντική ανταλλαγή πληροφορίων μεταξύ των πολιτών η οποία θα δημιουργούσε τελικώς, μια θετική εικόνα για την επιχείρηση και ένα ασφαλές περιβάλλον αγορών – χαρακτηριστικό που αναζητούνε οι σύγχρονοι καταναλωτές – οδηγώντας σε περισσότερες πωλήσεις και κέρδη(Rashid et al,2022). Συμπληρωματικά θα βοηθούσε τις επιχειρήσεις, να ακροαστούν την γνώμη των πελατών τόσο για τα προϊόντα τους όσο και για αυτές ως οντότητες, να αλληλοεπιδράσουν μαζί τους ώστε να κατανοήσουν τις πραγματικές ανάγκες που έχουν(Luo, C., 2021) και να καταστρώσουν ευέλικτο πλάνο μάρκετινγκ, επιδεικνύοντας ένα περισσότερο κοινωνικό πρόσωπο ειδικότερα εν μέσω πανδημίας, αυξάνοντας την γενικότερη αναγνωρισιμότητα της κάθε επιχείρησης, αποσυνδέοντας τη από την στενή έννοια της αγοραπωλησίας και εντυπώνοντας την στις συνειδήσεις των καταναλωτών με διαφορετικούς τρόπους. Όλα τα προαναφερθέντα, συνηγορούν στο συμπέρασμα ότι τα ΜΚΔ, επιτελούν έναν μετασχηματιστικό ρόλο διαμορφώνοντας με θετικό τρόπο τις αγοραστικές προθέσεις και κλίσεις των καταναλωτών, δημιουργώντας εν τέλει, μια σχέση σημαντική βασισμένη πάνω στις αληθινές ανάγκες των καταναλωτών, ενισχύοντας τις πωλήσεις και αυξάνοντάς τα τελικά κέρδη αλλά και την αναγνωρισιμότητα των επιχειρήσεων. 2.3.2. Η χρήση των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης από τους πολίτες εν μέσω COVID-19 Οι πολίτες μέσα από την χρήση των social media κατά την διάρκεια της πανδημίας, ήταν περισσότερο συνδεδεμένοι μεταξύ τους σε μικρές ή και μεγαλύτερες κοινότητες , από όπου παρατηρήθηκε αυξημένος διαμοιρασμός πληροφοριών σχετικά με την έκβαση της πανδημίας, ενώ ήταν έκδηλη και μια προσπάθεια παραπληροφόρησης και επηρεασμού προς συγκεκριμένες κατευθύνσεις, δημιουργώντας αισθήματα καχυποψίας, φόβου και άγχους μέσα από το συγκινησιακά φορτισμένο περιεχόμενο το οποίο διαμοιραζόταν(Νaeem, M., 2021). Κατά την διάρκεια της κοινωνικής αποστασιοποίησης και της επιβολής των περιοριστικών μέτρων, τα ΜΚΔ απέκτησαν έναν πολύ ρηξικέλευθό ρόλο και μια έντονη σημασία, στην αλληλεπίδραση των πολιτών και στην διατήρηση των σχέσεων και στην δημιουργία νέων κάθε είδους. Ο σκοπός της σύνδεσης και της αλληλεπίδρασης που διέπει τα ΜΚΔ, απέκτησε ειδική βαρύτητα στην πανδημία καθώς, αποτελούσε την μοναδική διέξοδο για τους πολίτες για κοινωνικοποίηση και διασκέδαση(Luo, C., 2021). 14 Οι χρήστες των ΜΚΔ, θεωρούν τις αξιολογήσεις επιχειρήσεων και τις κριτικές προϊόντων και υπηρεσιών που εμπεριέχονται σε αυτά, ως αρκετά αξιόπιστες καθώς αποτελούν πρωτογενές, αυθεντικό και ανεπιτήδευτο περιεχόμενο ενώ ταυτόχρονα ενέχουν την προσωπική εμπειρία ενός καταναλωτή, δηλαδή ενός ομοϊδεάτη, για αυτό τον λόγο τις λαμβάνουν σοβαρά υπόψιν πριν προβούν στην αγορά ενός προϊόντος ή στην χρήση μιας υπηρεσίας μέσω διαδικτύου η δια ζώσης (Rashid et al,2022). Oι Tran et al(2021),στο άρθρο τους αναφέρουν το Facebook, αποτέλεσε το μέσο κοινωνικής δικτύωσης το οποίο εμπιστεύτηκε περισσότερο το κοινό κατά την διάρκεια της πανδημίας αλληλοεπιδρώντας κυρίως μέσω των ομάδων και των σελίδων που διαθέτει, ομαδοποιώντας άτομα με κοινά χαρακτηριστικά και προτιμήσεις και οδηγώντας στον διακριτό μετασχηματισμό των αγοραστικών συνηθειών, δημιουργώντας μια θετικότερη στάση προς τις αγορές, παραμερίζοντας τα αρνητικά συναισθήματα του άγχους, του πανικού και της φοβίας που κυρίευσαν τους καταναλωτές κατά την έναρξη της πανδημίας. 2.3.3. Η διαμορφωτική διάσταση των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης εν μέσω COVID-19 Τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης συντελούν καθοριστικά στην διαμόρφωση των αγοραστικών συνηθειών και της αγοραστικής συμπεριφοράς των καταναλωτών, καθώς την επηρεάζουν και την σφυρηλατούν μέσα από το περιεχόμενο το οποίο παράγεται και διαμοιράζεται από τους χρήστες δημιουργώντας μια υποκειμενική, σχεδόν εικονική κοινωνική πραγματικότητα, η οποία όμως είναι ατόφια ως προς την γενεσιουργό δημιουργία και την αυθεντικότητα της(Abdelsalam et al,2020). Η εκτεταμένη χρήση των ΜΚΔ από τους πολίτες, έχει δημιουργήσει μια νέα εικονική κοινωνική πραγματικότητα με πολύπλοκα και εν δυνάμει διαμορφώσιμα νοηματικά παρακλάδια η οποία στηρίζεται στον διαμοιρασμό πληροφορίας μεταξύ καταναλωτών σχετικά με προϊόντα και υπηρεσίες και περιλαμβάνει λειτουργίες που ενσωματώνονται στα ΜΚΔ, όπως οι κριτικές προϊόντων με θετική ή αρνητική βαθμολογία και η προαιρετική εγγραφή σχολίου, οι επί πληρωμή διαφημίσεις από τις επιχειρήσεις που περιλαμβάνουν διαφόρων ειδών πολυμέσα( κείμενο, εικόνα, ήχο ) και προβάλλονται στο κοινό-στόχο που έχουν επιλέξει για συγκεκριμένο χρόνο και σε συγκεκριμένες γεωγραφικές τοποθεσίες, οι προτροπές μεταξύ χρηστών που αναφέρονται σε σχόλια κάτω από δημοσιεύσεις καθώς οι προτροπές για χρήση υπηρεσίας ή κτήση προϊόντος από διάσημα κυρίως πρόσωπα που λαμβάνουν τον ρόλο του επηρεάζων (influencer) της κοινής γνώμης(Alalwan et al,2019). Ένα από τα βασικά δομικά χαρακτηριστικά των ΜΚΔ, αποτελεί η πληθώρα πολυμέσων που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την δημιουργία μιας δημοσίευσης, καθώς αυτή μπορεί να περιλαμβάνει κείμενο, εικόνες, κινούμενες εικόνες, βίντεο, μικροεφαρμογές, κουμπιά αλληλεπίδρασης, κουμπιά κοινοποίησης( στην ίδια ή άλλες πλατφόρμες), καθώς και άλλα ,καθιστώντας τη ιδανική για τον διαμοιρασμό πληροφορίας. Αυτή ακριβώς η πλειονότητα των μέσων και η αμεσότητα των ΜΚΔ, 15 οδήγησε τους χρήστες στην δημοσίευση φωτογραφιών στο Twitter και στο Facebook από άδεια ράφια καταστημάτων, μεγάλες ουρές αναμονής, άδειες πλατείες και εμπορικά κέντρα, οι οποίες εν συνεχεία δημιουργήσαν αισθήματα φόβου και πανικού στους καταναλωτές που έσπευσαν να προμηθευτούν ακόμα περισσότερα προϊόντα περισσότερο για μακροχρόνια αποθήκευση παρά για άμεση κατανάλωση, επεκτείνοντας την πίεση σε ολόκληρη την αλυσίδα εφοδιασμού και δημιουργώντας αρκετά και δύσκολα προβλήματα στις υπεραγορές, τους παραγωγούς και τους μεταφορείς(Naeem, M., 2021). 2.4. Συναισθηματική Δέσμευση (Brand Loyalty) Η αφοσίωση των πελατών προς μια επιχείρηση, αποτελεί έναν κρίσιμο παράγοντα για την μακροπρόθεσμη κερδοφορία και την ανάπτυξη μιας επιχείρησης η οποία διατηρεί φυσικό κατάστημα ή διαδικτυακό κατάστημα ή συνδυασμό τους(Algamash et al, 2022). H αφοσίωση των καταναλωτών ενέχει πολλές προκλήσεις για τις επιχειρήσεις, ειδικά για αυτές που δραστηριοποιούνται στο ηλεκτρονικό εμπόριο καθώς όλες οι ενέργειες που πρέπει να πραγματοποιηθούν για να επιτευχθεί η συναισθηματική δέσμευση των καταναλωτών εμπεριέχουν την φυσική απόσταση που πρέπει να καλυφθεί μέσω διαδικτυακών εργαλείων και διαδικασιών. Ένας απλός αλλά ουσιαστικός ορισμός του Brand Loyalty είναι ο εξής: “ To Brand Loyalty, αποτελεί την προτίμηση του καταναλωτή να αγοράσει μια συγκεκριμένη επωνυμία από μια κατηγορία προϊόντων”. Αυτό επιτυγχάνεται όταν οι καταναλωτές αντιλαμβάνονται ότι η επωνυμία προσφέρει τα σωστά χαρακτηριστικά προϊόντος, στην σωστή ποιότητα ταυτόχρονα με την σωστή τιμή(Ishak, F., & Abd Ghani, N.H., 2013). Όταν όλες αυτές οι συνθήκες τηρούνται, τότε η εταιρεία επιτυγχάνει την αφοσίωση από τους καταναλωτές και δημιουργεί αφοσιωμένους ακόλουθους οι οποίοι ουσιαστικά αποτελούν μια ζωντανή διαφήμιση για την ίδια και τα προϊόντα της. 2.4.1 To Brand Loyalty κατά την περίοδο της πανδημίας του COVID -19 Οι Mansoor & Jalal(2011), αναφέρουν στο άρθρο τους ότι είναι ζωτικής σημασίας, για την επιτυχή προώθηση ενός προϊόντος η μίας υπηρεσίας σε περιόδους ύφεσης και έντονων αλλαγών, η συναισθηματική σύνδεση του καταναλωτή με αυτό – πέρα από τα στενά όρια της εκπλήρωσης μιας ανάγκης που προσφέρει. Προϋποθέτει την ύπαρξη μιας θετικής σύνδεσης και μιας ενεργητικής εμπλοκής του καταναλωτή με το προϊόν , ώστε να οικοδομήσουν οι πυλώνες της συναισθηματικής δέσμευσης για να στηθεί το brand loyalty, το οποίο με τη σειρά του θα αποφέρει κέρδη και στις δυο πλευρές τόσο βραχυπρόθεσμα όσο και σε μακροπρόθεσμα πολλαπλά επίπεδα. 16 Οι εταιρείες κατά την διάρκεια της πανδημίας, χρησιμοποίησαν διάφορα εργαλεία ώστε να αναλύσουν τις αγοραστικές τάσεις και να δημιουργήσουν μοτίβα συχνά επαναλαμβανόμενων αγορών των καταναλωτών, εναρμονίζοντας τους με την κύρια ιδέα και τη γενικότερη κουλτούρα που τους διέπει, ωθώντας με αυτόν τον τρόπο στην αλληλεπίδραση που οδηγεί στην συναισθηματική δέσμευση και σφυρηλατεί τις βάσεις του brand loyalty. Οι καταναλωτές στον αντίποδα, σύμφωνα με την έρευνα των Arora et al(2020) όπου περιέχει εμπειρικά δεδομένα από 45 χώρες ανά την υφήλιο, επέδειξαν κάποιες σημαντικές αλλαγές στο αγοραστικό μοτίβο που τους χαρακτηρίζει. Για αρκετά προϊόντα, τα οποία έλειπαν από τα ράφια των καταστημάτων λόγω των σοβαρών προβλημάτων που παρατηρήθηκαν στην εφοδιαστική αλυσίδα κατά την διάρκεια της πανδημίας, προτίμησαν κάποια ενναλακτικά που πληρούσαν κάποια από τα κριτήρια που είχαν οδηγήσει στην συναισθηματική δέσμευση με το αρχικό προϊόν. Παρατηρήθηκε επίσης, μια μεταστροφή των καταναλωτών και προς άλλα καταστήματα για τον εντοπισμό τυχόν αποθεμάτων των προϊόντων που αναζητούσαν. Τόσο η αναζήτηση εναλλακτικών προϊόντων όσο και η αναζήτηση εναλλακτικών σημείων πώλησης αποτέλεσε μια πολυπαραγοντική διαδικασία που εξελίχθηκε με βάση τον συνολικό βαθμό πλήρωσης των αρχικών κριτήριών που είχαν θεσπιστεί από τους καταναλωτές τόσο για τα προϊόντα όσο και για τα καταστήματα. Στο παρακάτω γράφημα διαφαίνεται το ποσοστό των καταναλωτών που επέδειξαν διαφοροποιημένη αγοραστική συμπεριφορά κατά την διάρκεια του COVID 19, είτε αφορούσε αγορά κάποιου διαφορετικού προϊόντος, είτε την προμήθεια του προϊόντος από κάποιο άλλο κατάστημα από εκείνο που παραδοσιακά εμπιστεύονται για τις αγορές τους. Γράφημα 3. Ποσοστό Καταναλωτών με Διαφοροποιημένη Αγοραστική Συμπεριφορά(Arora et al,2020) 2.4.2. To Brand Loyalty στις επιχειρήσεις ηλεκτρονικού εμπορίου(E-Shops) Για τις επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται μέσω διαδικτύου, η ανάπτυξη και η διαχείριση της αφοσίωσης των πελατών συνδέεται άμεσα με την κερδοφορία και την συνεχιζόμενη ανάπτυξη τους. Είναι σημαντικό για αυτού του είδους τις επιχειρήσεις να διαθέτουν πελάτες που θα είναι πιστοί σε αυτούς, καθώς οι πελάτες αυτοί επισκέπτονται τους ιστότοπους με διπλάσια συχνότητα σε σχέση με τους μη πιστούς ενώ ξοδεύουν και σημαντικά περισσότερα χρήματα(Algamash et al, 2022). Ο 17 Thakur(2018), αναφέρει χαρακτηριστικά ότι ένα ποσοστό της τάξης του 40% , από τα έσοδα μιας επιχείρησης ηλεκτρονικού εμπορίου προέρχεται από του πιστούς πελάτες και τις επαναλαμβανόμενες αγορές που πραγματοποιούν. Για τις διαδικτυακές επιχειρήσεις η οικοδόμηση του Brand Loyalty, απαιτεί αρκετά διαφορετική προσέγγιση από ότι οι επιχειρήσεις με φυσικά καταστήματα, λόγω της ιδιαιτερότητας που έγκειται στην απόσταση που χωρίζει τα δυο εμπλεκόμενα μέρη: την επιχείρηση και τους καταναλωτές. Είναι σημαντική η επικοινωνία που πρέπει να υπάρχει κατά την διάρκεια της πώλησης αλλά και μετά από αυτή, ώστε ο καταναλωτής να νιώσει ότι η επιχείρηση ενδιαφέρεται πραγματικά για την ανάγκη του. Στην οικοδόμηση της συναισθηματικής δέσμευσης, επικουρικά βοηθάνε τόσο τα ΜΚΔ, στα οποία η αλληλεπίδραση μεταξύ επιχείρησης και χρηστών, είναι περισσότερο άμεση όσο και οι διαφημιστικές ενέργειες της εταιρείας, όπου προτρέπουν τους χρήστες να επικοινωνήσουν την γνώμη τους για το προϊόν ή την υπηρεσία είτε αφήνοντας μια κριτική ή μια βαθμολογία στον ιστότοπο της εταιρείας είτε ανεβάζοντας μια χρήση του προϊόντος στα ΜΚΔ μέσω φωτογραφίας ή βίντεο. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Σε αυτό το κεφάλαιο, θα παρουσιαστεί αρχικά η φιλοσοφία της έρευνας που αφορά το υπό διερεύνηση ζήτημα, εν συνεχεία θα αναφερθεί ο σχεδιασμός και η στρατηγική της μελέτης που διενεργήθηκε, έπειτα θα παρουσιαστεί ο τρόπος ανάλυσης των δεδομένων και τέλος θα αναφερθούν πιθανοί περιορισμοί στην έρευνα και θα εξεταστούν ζητήματα ηθικής σχετικά με την φύση της έρευνας. 3.1. Η φύση της Έρευνας Η παρούσα έρευνα αποτελεί μια μελέτη περίπτωσης του μετασχηματισμού των αγοραστικών συνηθειών κατά την διάρκεια της πανδημίας του COVID-19, στον Ελλαδικό χώρο. Η μελέτη περίπτωσης, προσφέρει στον ερευνητή, ένα αρκετά μεγάλο εύρος δυνατοτήτων στον σχεδιασμό και την οικοδόμηση μια έρευνας και συνεισφέρει ποικιλοτρόπως στο να εξεταστεί το υπό διερεύνηση θέμα αναδεικνύοντας τυχόν δυνάμεις ή αδυναμίες που υπάρχουν, με τρόπο συστηματικό καθώς και ξεκάθαρο(Μαγγόπουλος, Γ., 2014). Ως καταλληλότερη στρατηγική προσέγγισης επιλέχθηκε η ανάλυση δυο μεταβλητών -COVID 19 και ηλεκτρονικό εμπόριο και ΜΚΔ – Brand Loyalty- , ενώ σαν μεθοδολογικό εργαλείο της έρευνας επιλέχθηκε το δομημένο ερωτηματολόγιο με ερωτήσεις κλειστού τύπου σε ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα 90 ατόμων ηλικίας μεταξύ 18 έως 75 ετών, καθώς δίνει την δυνατότητα της ερμηνείας της πολυπλοκότητας των μεταβολών των αγοραστικών συνηθειών των Ελλήνων καταναλωτών εν μέσω COVID-19. 18 H φύση της έρευνας είναι ποσοτική η οποία προτιμήθηκε έναντι της ποιοτικής, καθώς μέσα από το δομημένο ερωτηματολόγιο θα επιτευχθεί η σφαιρική κατανόηση του υπό διερεύνηση θέματος και η κατανόηση σε βάθος του κοινωνικού φαινομένου ώστε να αναδειχθούν οι γενικές στάσεις, οι αντιλήψεις, τα κίνητρα και η συναισθηματική βάση αυτών στηριζόμενοι στα δεδομένα της συμπεριφοράς των καταναλωτών(Cohen et al,2007), καθιστώντας έτσι την ποσοτική έρευνα και το ερωτηματολόγιο κατάλληλα για τον ερευνητικό σχεδιασμό και την υλοποίηση της. Στην ποσοτική έρευνα, κύριο μέλημα του ερευνητή αποτελεί η συλλογή δεδομένων, αναφορικά με κάποιο φαινόμενο είτε αυτόνομα, είτε συνδυαστικά και στην συνέχεια η μετατροπή σε αριθμητικά ή στατιστικά στοιχεία τα οποία υποβάλλει σε συγκρίσεις μεταξύ μεταβλητών(Mantzoukas, S., 2007). Στόχος του ερευνητή είναι η εξαγωγή αντικειμενικών απαντήσεων και εξηγήσεων, αναφορικά με τις σχέσεις μεταξύ των μεταβλητών, τα αίτια που οδήγησαν στον μετασχηματισμό των μεταβλητών, ουσιαστικά απαντώντας με ξεκάθαρα αριθμητικά δεδομένα, στο «πόσο» , δηλαδή μετρώντας την αλλαγή με απόλυτο τρόπο, και στο «τι», δηλαδή απαντώντας ποια μεταβλητή μετασχηματίστηκε(Cohen et al,2007). Ένα ενδεικτικό παράδειγμα, στην παρούσα έρευνα αποτελεί ο μετασχηματισμός που παρουσιάστηκε στην χρήση του ηλεκτρονικού εμπορίου εν μέσω COVID19, με το «τι» να απαντάει στο ποια μεταβλητή επηρεάστηκε(εδώ η χρήση του ηλεκτρονικού εμπορίου), και το «πόσο» να παίρνει απάντηση με αδιάσειστα και απόλυτα αριθμητικά δεδομένα( καθαρός αυξητικός αριθμός). Στον αντίποδα μια ποιοτικής φύσεως έρευνα δεν θα στηριζόταν καθόλου σε αριθμούς και δεδομένα, αλλά σε λεγόμενα των συμμετεχόντων, ενώ και ο σκοπός της θα ήταν εκ διαμέτρου αντίθετος, εξερευνώντας κυρίως τις αιτίες και τους τρόπους που επηρεάστηκαν οι μεταβλητές(Mantzoukas, S., 2007). Οι ερευνητικές υποθέσεις που πραγματοποιήθηκαν αφορούν τις συγκρίσεις μεταξύ των τεσσάρων μεταβλητών που ομαδοποιήθηκαν σε δύο δίπολα μεταβλητών με το πρώτο μέρος να διαδραματίζει τον ρόλο του προσδιοριστή και το δεύτερο της έκβασης(Γαλάνης, Π., 2017). Στην παρούσα έρευνα, το πρώτο δίπολο αφορά την ξαφνική ανάδειξη του COVID-19 σε πανδημία και τις αλλαγές που επέφερε η κατάσταση αυτή, στο ηλεκτρονικό εμπόριο τόσο για τις επιχειρήσεις όσο και για τους τελικούς καταναλωτές. Η πανδημία του COVID-19 διαδραματίζει τον ρόλο του προσδιοριστή, καθώς από την ύπαρξη και την διάρκεια του εξαρτάται η έκβαση, δηλαδή η μετάλλαξη των αγοραστικών συνηθειών και η μεταστροφή των επιχειρήσεων και των καταναλωτών στο ηλεκτρονικό εμπόριο. Το δεύτερο δίπολο, αφορά την χρήση των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης με την ύπαρξη και την μετάλλαξη του Brand Loyalty. H ανεξάρτητη μεταβλητή δηλαδή ο προσδιοριστής, σε αυτό το δίπολο, είναι η χρήση των ΜΚΔ καθώς από τις τιμές που λαμβάνει επηρεάζει την έκβαση, δηλαδή την εγκαθίδρυση, μετασχηματισμό η ανάδειξη του Brand Loyalty. Ο σκοπός της έρευνας είναι ερμηνευτικός, με γνώμονα την ανάδειξη των αιτιών των αποτελεσμάτων ερμηνεύοντας τα γεγονότα με τρόπο έγκυρο και τεκμηριωμένο(Χαλικίας, Μ. και Λάλου, Π., 2016) ενώ το είδος της είναι δειγματοληπτική , καθώς τίθεται υπό διερεύνηση η σχέση αίτιου – αποτελέσματός , με την πανδημία του COVID 19 να αποτελεί το αίτιο και τον μετασχηματισμό των αγοραστικών συνήθειων των Ελλήνων καταναλωτών να αποτελεί το αποτέλεσμα. Η δειγματοληπτική έρευνα, επιλέχθηκε στο πλαίσιο της διερεύνησης του μετασχηματισμού των 19 αγοραστικών συνηθειών, δηλαδή ενός ζητήματος μεγάλου πληθυσμού, το οποίο θα απαιτούσε πολύ μεγαλύτερο κόπο και οργάνωση ώστε να διερευνηθεί με σωστό τρόπο εφαρμόζοντας κάποια άλλη μέθοδο. Στόχος της έρευνάς αποτελεί ο έλεγχος συγκεκριμένων θεωρητικών υποθέσεων, βάσει των σχεσιακών παραγόντων που αναπτύχθηκαν μεταξύ των ανεξαρτήτων μεταβλητών της(Παπαγεωργίου, Γ., 2014). Ο επιστημονικός κλάδος που έγκειται η συγκεκριμένη έρευνα, είναι ο κλάδος των οικονομικών της συμπεριφοράς( behavioural economics), με σκοπό την ανάδειξη των ψυχολογικών παραγόντων που επηρεάζουν τις αγοραστικές συνήθειες σε καιρούς κρίσεων και την εξαγωγή θεωρητικών ερευνητικών αποτελεσμάτων χωρίς τη ανάγκη πραγματοποίησης πειραμάτων κάτω από ορισμένες συνθήκες(Cartwright, E., 2018). Οι Angner & Loewenstein(2007), αναφέρουν ότι ό όρος «οικονομικά της συμπεριφοράς», αφορά την προσπάθεια αύξησης της επεξηγηματικής και προβλεπτικής φύσης των οικονομικών θεωριών, τα οποία είναι πλαισιωμένα από ψυχολογικά κριτήρια. Τα συγγενικά επιστημονικά πεδία των οικονομικών της συμπεριφοράς(behavioural economics), αφορούν τόσο τους κλάδους της κοινωνιολογίας και της ανθρωπολογίας όσο και τον κλάδο της οικονομικής επιστήμης αλλά και της ψυχολογίας, στο πλαίσιο επηρεασμού τους και διαμόρφωσής τους. Οι οικονομικές θεωρίες στο πεδίο της καθημερινότητας είναι ορθό να κρίνονται με βάση τα κριτήρια της συμβατότητας με την πραγματικότητα, της γενικότητας που τις αντιπροσωπεύει και την προσιτότητα τόσο από τους ερευνητές όσο και τους πολίτες(Camerer et al, 2004). Ο κλάδος των οικονομικών της συμπεριφοράς δεν αποτελεί εξαίρεση και αυτή η έρευνα έρχεται να ικανοποιήσει αυτά τα τρία κριτήρια καθώς είναι συμβατή με την πραγματικότητα και προσπαθεί να την ερμηνεύσει υπό το πρίσμα του μετασχηματισμού των αγοραστικών συνηθειών αλλά και της εξάπλωσης του ηλεκτρονικού εμπορίου, περιβάλλεται από την ομπρέλα της γενικότητας καθώς εξετάζει ένα μεγάλο πληθυσμό και όχι μια μικρή μειονοτική ομάδα και τέλος δεν επιδεικνύει ιδιαίτερές δυσκολίες στην ερμηνεία της και την εξαγωγή συμπερασμάτων. Τα δεδομένα που θα συλλεχθούν θα είναι ποσοτικής φύσεως, και το μέσο συλλογής θα είναι το δομημένο ερωτηματολόγιο που θα σχεδιαστεί μέσω Google Forms, και θα διαμοιραστεί ηλεκτρονικά μέσω διαδικτύου σε συνολικά 90 άτομα. H επιλογή του διαμοιρασμού του ερωτηματολογίου ηλεκτρονικά, στηρίζεται αρχικά στην ευρεία διάδοση της χρήσης του διαδικτύου στην Ελλάδα, η οποία βασιζόμενοι στην ΕΛΣΤΑΤ(2021), ανέρχεται στο 80% του συνολικού πληθυσμού και δευτερευόντως στο χαμηλό, σχεδόν μηδαμινό, κόστος κατασκευής, διάθεσης και διαμοιρασμού του(Vasantha Raju, N., and Harinarayana, N.S., 2016). Επιπλέον οι online έρευνες, εκμηδενίζουν τις αποστάσεις ουσιαστικά εξαλείφοντας τα κόστη μετακίνησης ενώ ταυτόχρονα επιφέρουν σημαντική μείωση στον χρόνο που απαιτείται τόσο από τους ερευνητές για την δόμηση, την διάθεση, την ανάλυση των αποτελεσμάτων και την εξαγωγή συμπερασμάτων της έρευνας, καθώς λόγω της ιδιομορφίας του διαδικτύου καταργείται κάθε χωροχρονικός περιορισμός, όσο και από τους συμμετέχοντες για την συμπλήρωση της. Σε δεύτερο χρόνο, επιλέχθηκε η πλατφόρμα της Google Forms, για την κατασκευή του ερωτηματολογίου της έρευνας. Για την διασφάλιση της εμπιστευτικότητας των συμμετεχόντων, καθώς και για νομικά και ηθικά ζητήματα προστασίας απέναντι τους, τα ερωτηματολόγια θα είναι ανώνυμα ενώ θα 20 συμπληρώνονται προσωπικά μέσα από την προσωπική ηλεκτρονική συσκευή του συμμετέχοντα χωρίς την συμβολή του ερευνητή σε κανένα στάδιο. Ο ρόλος του ερευνητή, δεν επηρεάζει σε κανένα σημείο του συμμετέχοντες και τα ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα των συμμετεχόντων δεν αποκαλύπτονται σε κανένα σημείο, ενώ τα αποτελέσματα της έρευνας θα χρησιμοποιηθούν αποκλειστικά για την εξαγωγή συμπερασμάτων. 3.2. Το χρονοδιάγραμμά της Έρευνας Η έρευνα διενεργήθηκε τους μήνες Σεπτέμβριο – Οκτώβριο του 2023 σε ένα δείγμα 90 ατόμων αποτελούμενο από ένα ευρύ κοινωνικό και πολιτισμικό πεδίο συμμετεχόντων, ανεξαρτήτως φύλου, ηλικίας, μορφωτικού επίπεδου, κοινωνικής, εργασιακής και οικονομικής κατάστασης. Οι συμμετέχοντας αποτελούνταν στην ολότητα τους από Έλληνες ενήλικες καταναλωτές ηλικίας μεταξύ 18 και 75 ετών και τα ερωτηματολόγια τους αποστάλθηκαν με ηλεκτρονικά μέσα. Παρακάτω παρουσιάζεται ο συνοπτικός πίνακας της έρευνας. Συμμετέχοντ ες Μέθοδος Συλλογής Δεδομένων Λόγος Επιλογής Μεθόδου Μέγεθος Μέγεθος Κριτήρια Ημερομηνία Πληθυσμού Δείγματος Δειγματοληψίας Συλλογής Δεδομένων Έλληνες ενήλικοι εργαζόμενοι στον δημόσιο και ιδιωτικό τομέα ή άνεργοι Δομημένο Ερωτηματολόγιο Σφαιρική Κατανόηση του υπό διερεύνηση θέματος 5.2 Εκατομμύρια 90 άτομα από τυχαίο δείγμα Τυχαίο δείγμα Σεπτέμβριος – Οκτώβριος 2023 Πίνακας 1. Επεξηγηματικός Συνοπτικός Πίνακας Ερευνητικής Μεθοδολογίας 3.3. Το εργαλείο της έρευνας Στο ερευνητικό τμήμα της εργασίας, θα πραγματοποιηθεί επεξεργασία των δεδομένων που θα προκύψουν από τις αποκρίσεις των ερωτηθέντων του αντιπροσωπευτικού δείγματος των 90 Ελλήνων καταναλωτών, στα ζητούμενα της έρευνας. Το δομημένο ερωτηματολόγιο θα περιλαμβάνει 30 ερωτήσεις κλειστού τύπου και διαρθρώνεται σε 5 αυτοτελή και αυθύπαρκτα αλλά ταυτόχρονα αλλησυνδεόμενα μέρη. 21 Συγκεκριμένα, το πρώτο μέρος αποτελείται από συνολικά 7 ερωτήσεις δημογραφικής φύσεως σχετικές με τα δημογραφικά, οικονομικά, κοινωνικά και μορφωτικά στοιχεία των συμμετεχόντων. Εν συνεχεία στο δεύτερο μέρος, περιλαμβάνονται 7 ερωτήσεις ,που εξελίσσονται χρονικά, αναφορικά με τις αγοραστικές συνήθειες των καταναλωτών σχετικά με τον βαθμό χρήσης και διείσδυσης του ηλεκτρονικού εμπορίου στην καθημερινότητα τους και τις δαπάνες που πραγματοποιούσαν πριν την έναρξη της πανδημίας του COVID-19. Στο τρίτο μέρος, περιλαμβάνονται 5 ερωτήσεις σχετικά με τις αγορές μέσω ηλεκτρονικών καταστημάτων που πραγματοποιήθηκαν εν μέσω πανδημίας, προσπαθώντας να εντοπιστεί και να σκιαγραφηθεί η μετάλλαξη των αγοραστικών συνηθειών στους Έλληνες καταναλωτές κατά την διάρκεια της πανδημίας και μετέπειτα. Στο τέταρτο μέρος περιλαμβάνονται 5 ερωτήσεις σχετικά με την χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης από τους καταναλωτές κατά την διάρκεια του COVID-19, συνδυαστικά με τις αγοραστικές συνήθειες που διαμορφώθηκαν ενώ στο πέμπτο και τελευταίο μέρος περιλαμβάνονται 5 ερωτήσεις σχετικές με το brand loyalty και την συναισθηματική δέσμευση των καταναλωτών με προϊόντα και επιχειρήσεις, προσπαθώντας να εντοπιστεί ο βαθμός επηρεασμού τους εν μέσω πανδημίας. To δομημένο ερωτηματολόγιο διαρθρώνεται σε αυτά τα 5 μέρη, με σκοπό να εστιάσει στα δυο δίπολα που στηρίζεται η έρευνα : COVID19 – Ηλεκτρονικό Εμπόριο και Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης – Brand Loyalty. COVID 19 Ηλεκτρονικό Εμπόριο Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης Brand Loyalty Σχήμα 2. Τα δίπολα COVID 19 – Ηλεκτρονικό Εμπόριο & Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης – Brand Loyalty Βασικός σκοπός του ερωτηματολογίου, είναι η αποσαφήνιση αυτών των δυο δίπολων, αρχικά η σκιαγράφηση των αλλαγών στις αγοραστικές συνήθειες και της μετάλλαξης της καταναλωτικής συμπεριφοράς που προκλήθηκαν εν μέσω πανδημίας στο ηλεκτρονικό εμπόριο στον Ελλαδικό χώρο. Έπειτα, η ανάδειξη της σημαντικότητας των Μέσω Κοινωνικής Δικτύωσης ως διαμορφωτικός και επιδραστικός παράγοντας επηρεασμού των τάσεων των αγοραστικών συνηθειών εν μέσω πανδημίας και ή διασύνδεση τους με την έννοια του Brand Loyalty. 22 To δοθέν ερωτηματολόγιο, απευθύνεται σε διάφορες ομάδες κοινού ανεξάρτητα από ηλικιακούς, κοινωνικούς και οικονομικούς παράγοντες ώστε να καλύψει ένα ευρύ των καταναλωτών, και τα δεδομένα της έρευνας να είναι αξιόπιστα και να προσεγγίζουν την πραγματικότητα. 3.4. Αξιοπιστία και Εγκυρότητα του ερωτηματολογίου Αποτελεί καθοριστικής σημασίας παράγοντα ο έλεγχος της αξιοπιστίας και της εγκυρότητας ενός ερωτηματολογίου, για την διασφάλιση της εξαγωγής ορθών συμπερασμάτων. Το ερωτηματολόγιο αποτελεί ένα από τα περισσότερα ευρέως διαδεδομένα εργαλεία συλλογής δεδομένων και πρέπει να διασφαλιστεί η ακρίβεια και η συνέπεια του καθώς αποτελεί μείζονος σημασίας πτυχή της ερευνητικής διαδικασίας(Taherdoost, H., 2016). Για την αξιολόγηση του ερωτηματολογίου της συγκεκριμένης έρευνας θα χρησιμοποιηθεί ο συντελεστής Cronbach Alpha, ένας συντελεστής ελέγχου της αξιοπιστίας της έρευνας. Πίνακας 2. Συντελεστής Cronbach Alpha 3.5. Ανάλυση Δεδομένων Τα δεδομένα που θα συλλεχθούν θα είναι ποσοτικής φύσεως, και το μέσο συλλογής θα είναι το δομημένο ερωτηματολόγιο που θα σχεδιαστεί μέσω Google Forms. Το Google Forms, αποτελεί ένα διαδικτυακό εργαλείο διαχείρισης και ανάλυσης δεδομένων για τον σχεδιασμό και την ανάπτυξης ερωτηματολογίων, το οποίο προσφέρεται από την εταιρεία Google, δωρεάν χωρίς κανένα περιορισμό, σε οποιονδήποτε επιθυμεί να πραγματώσει μια διαδικτυακή έρευνα μέσω ερωτηματολογίου(Vasantha Raju, N., and Harinarayana, N.S., 2016). Η επιλογή του Google Forms, έγκειται στην ευκολία χρήσης του, στην δυνατότητα παραμετροποίησης των χαρακτηριστικών στοιχείων της έρευνας, στην εύκολη διάθεση του ερωτηματολογίου μέσω των επιλογών αποστολής του και στην άμεση διαθεσιμότητα των αποτελεσμάτων τόσο σε καθαρούς αριθμούς(ποσοστά) όσο και σε γραφήματα με την μορφή ράβδων, στηλών και πίτας. Για την εξαγωγή του δείκτη Cronbach Alpha θα χρησιμοποιηθεί το ειδικό στατιστικό λογισμικό της IBM, το SPSS. 23 3.6. Περιορισμοί και Ηθική της Έρευνας Κατά την εξέταση των πιθανών περιορισμών, θεωρήθηκε ότι το ερωτηματολόγιο έπρεπε να είναι σχετικά μικρό και οι ερωτήσεις να είναι σύντομα διατυπωμένες, ώστε να μην κουράσουν τον ερωτηθέντα. Σε αυτό το πλαίσιο, αρκετές ερωτήσεις δε συμπεριληφθήκαν έτσι ώστε το ερωτηματολόγιο να μην απαιτεί πάρα πολύ χρόνο για την συμπλήρωση του και να καθίσταται κουραστικό και περίπλοκο. Αυτές οι ερωτήσεις, πιθανόν να δημιουργούσαν διαφοροποιήσεις στα τελικά αποτελέσματα, θέτοντας υπό αμφισβήτηση τα ήδη υπάρχοντα. Μολαταύτα, η επιλογή των ερωτήσεων πραγματοποιήθηκε με τέτοιο τρόπο, ώστε να συμπεριληφθεί κάθε χρήσιμη πτυχή της έρευνας. Ένας έτερος περιορισμός αποτελεί η υποκειμενικότητα της έρευνας, καθώς το άτομο που συμπληρώνει το ερωτηματολόγιο απαντά συνήθως κατά τον τρόπο που υποδεικνύει το ερωτηματολόγιο. Κατά τον σχεδιασμό της έρευνας, λήφθηκαν υπόψιν τυχόν ζητήματα δεοντολογίας και δεν εντοπίστηκε κάποιος παράγοντας ανησυχίας. Οι πιθανοί παράγοντες ανησυχίας όπως αναφέρθηκαν από τους Cohen et al, 2007 αφορούν    Την προσβολή της αξιοπρέπειας των συμμετεχόντων και των ανθρώπινων δικαιωμάτων. Την καταπάτηση των φυσικών, ψυχολογικών, ανθρώπινων κα πολιτιστικών αξίων των συμμετεχόντων. Την πιθανότητα σωματικής η ψυχικής βλάβης στους συμμετέχοντες. Οι συμμετέχοντες προσκλήθηκαν διαδικτυακά, να συμπληρώσουν το ερωτηματολόγιο, το οποίο ανέφερε ρητώς στην αρχή του, ότι οι απαντήσεις είναι ανώνυμες και ότι δεν θα τους ζητηθεί κάποια προσωπική πληροφορία που θα αποκάλυπτε την ταυτότητα τους. Όλοι οι πιθανοί συμμετέχοντες, που κλήθηκαν να λάβουν μέρος στην έρευνα, είχαν συμπληρώσει το 18ό έτος της ηλικίας τους. Στους συμμετέχοντες, δόθηκε η δυνατότητα να απευθυνθούν μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, για τυχόν απορίες και ανησυχίες τις οποίες έχουν αναφορικά με την έρευνα. Τα δεδομένα συλλεχθήκαν κατά τον Σεπτέμβριο και τον Οκτώβριο του 2023. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4:ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Στο παρόν κεφάλαιο, θα πραγματοποιηθεί η ανάλυση και ο σχολιασμός των αποτελεσμάτων που προέκυψαν, βασιζόμενα στα ευρήματα της έρευνας που διενεργήθηκε. Ο σχολιασμός έχει στηριχθεί στην δομή της βιβλιογραφικής ανασκόπησης, η οποία ακολουθήθηκε και στην κατασκευή του ερωτηματολογίου με απώτερο σκοπό, την εύρεση των διαμορφωτικών σχέσεων ανάμεσα στην πανδημία του COVID-19, το ηλεκτρονικό εμπόριο(e-commerce), τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης(Social Media) και το Brand Loyalty. Επιπρόσθετα, γίνεται αναφορά και στην ποικιλομορφία των αγοραστικών τάσεων τόσο πριν την έναρξη της πανδημίας όσο και μετέπειτα. 24 Ο κύριος σκοπός της έρευνας είναι η ανάδειξη της χρησιμότητας των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης, ως παράγοντας διαμόρφωσης των αγοραστικών συνηθειών, σε περίοδο έντονης κοινωνικής, οικονομικής και υγειονομικής ταραχής, και η ανάδειξη τους ως ένα μέσο εγκαθίδρυσης της συναισθηματικής δέσμευσης και οικοδόμησης του Brand Loyalty, επί της ουσίας ενός ισχυρού εργαλείου μάρκετινγκ. Τα δομικά στοιχεία της έρευνας είναι:    H εύρεση της μετάλλαξης των αγοραστικών συνηθειών των Ελλήνων καταναλωτών στο ηλεκτρονικό εμπόριο λόγω της πανδημίας του COVID-19 H σύνδεση της χρήσης των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης, με την διαμορφωτική τους διάσταση στις αγοραστικές συνήθειες Ο επηρεασμός του Brand Loyalty, λόγω των αναδυόμενων συνθηκών που διαμορφώθηκαν λόγω της πανδημίας. 4.1. 1ο Μέρος: Δημογραφικά Στοιχεία 4.1.1 Ανάλυση του 1ου μέρους της έρευνας: Δημογραφικά στοιχεία Στο πρώτο μέρος του ερωτηματολογίου της έρευνας, περιλαμβάνονται 7 ερωτήσεις σχετικές τα δημογραφικά στοιχεία των συμμετεχόντων όπως η οικογενειακή τους κατάσταση, το εισόδημα τους και το επίπεδο μόρφωσης. Όπως είναι εμφανές και από το διάγραμμα 1, το μεγαλύτερο ποσοστό συμμετεχόντων αποτελούταν από τον γυναικείο πληθυσμό. Διάγραμμα 1. Ποσοστά Φύλου Από τις συνολικά 90 απαντήσεις που συγκέντρωσε το ερωτηματολόγιο, οι γυναίκες αποτελούσαν το 65.6 %(59 απαντήσεις) ενώ οι άνδρες το 34.4%(31 απαντήσεις). Εν συνεχεία στο Διάγραμμα 2, καταγράφονται οι απαντήσεις των συμμετεχόντων αναφορικά με την ηλικιακή τους ομάδα. Ειδικότερα, η ηλικιακή ομάδα 18-25 καταλαμβάνει ποσοστό 6.7%(6 απαντήσεις), η ηλικιακή ομάδα 26-30 καταλαμβάνει ποσοστό 12.2%(11 απαντήσεις), η ηλικιακή ομάδα 31-40 καταλαμβάνει ποσοστό 47.8%(43 απαντήσεις), η ηλικιακή ομάδα 41-50 καταλαμβάνει 25 ποσοστό 23.3%(21 απαντήσεις), η ηλικιακή ομάδα 51-60 καταλαμβάνει ποσοστό 7.8% (7 απαντήσεις) και τέλος η ηλικιακή ομάδα 61-70 καταλαμβάνει ποσοστό 2.2%(2 απαντήσεις). Διάγραμμα 2. Ποσοστά ηλικιακών ομάδων Στο διάγραμμα 3, καταγράφεται το μορφωτικό επίπεδο των συμμετεχόντων με το 1.1%(1 απάντηση) να έχει ολοκληρώσει την υποχρεωτική εκπαίδευση, το 10 %(9 απαντήσεις) να είναι απόφοιτος λυκείου, το 17.8%(16 απαντήσεις) να έχει ολοκληρώσει κάποια μορφή μεταλυκειακής εκπαίδευσης, το 26.7%(24 απαντήσεις) να έχει ολοκληρώσεις σπουδές σε κάποιο τριτοβάθμιο ίδρυμα ενώ το 44.4%(40 απαντήσεις) είναι κάτοχος μεταπτυχιακού ή διδακτορικού διπλώματος. Διάγραμμα 3. Ποσοστά μορφωτικού επιπέδου Στο διάγραμμα 4, αναφέρεται στην εργασιακή ιδιότητα που χαρακτηρίζει τους συμμετέχοντες της έρευνας με το 42.2 %(38 απαντήσεις) να δηλώνει ότι εργάζεται στον ευρύτερο ιδιωτικό τομέα, το 25.6%(23 απαντήσεις) να εργάζεται σε κάποιο φορέα του Ελληνικού δημόσιου τομέα, το 15.6%(14 απαντήσεις) να είναι ελεύθερος επαγγελματίας, το 14.4%(13 απαντήσεις) να είναι άνεργος, το 1.1%(1 απάντηση) να είναι συνταξιούχος και τέλος το 1.1%(1 απάντηση) να χαρακτηρίζεται από κάποιας άλλη μορφή εργασιακή σχέση. 26 Διάγραμμα 4. Ποσοστά εργασιακής ιδιότητας Συνεχίζοντας στο διάγραμμα 5, αναφέρεται η οικογενειακή κατάσταση των συμμετεχόντων με το 57.8%(52 απαντήσεις) να είναι παντρεμένοι, το 32.2%(29 απαντήσεις) να είναι άγαμοι, το 5.6%(5 απαντήσεις) να είναι διαζευγμένοι και το 4.4%(4 απαντήσεις) να χαρακτηρίζονται από κάποια άλλη μορφή οικογενειακής κατάστασής. Διάγραμμα 5. Ποσοστά Οικογενειακής Κατάστασης Έπειτα το διάγραμμα 6, αναφέρεται στο πλήθος των ατόμων που απαρτίζουν το νοικοκυριό των συμμετεχόντων, με το 33.3%(30 απαντήσεις) να δηλώνουν ότι το νοικοκυριό τους αποτελείται από 1 έως 2 μέλη, το 61.1%(55 απαντήσεις) να δηλώνουν ότι το νοικοκυριό τους αποτελείται από 3 έως 4 μέλη και το 5.6%(5 απαντήσεις) να δηλώνουν ότι το νοικοκυριό τους αποτελείται από 5 έως 6 μέλη. Διάγραμμα 6. Ποσοστά πλήθους ατόμων ανά νοικοκυριό 27 Τέλος στο διάγραμμα 7, καταγράφεται το ετήσιο οικογενειακό εισόδημα των συμμετεχόντων στην έρευνα, με το 21.1%(19 απαντήσεις) να διαθέτει ετήσιο οικογενειακό εισόδημα έως 10.000€, το 44.4 %(40 απαντήσεις) να διαθέτει ετήσιο οικογενειακό εισόδημα από 10.001€ έως 20.000€, το 21.1 %(19 απαντήσεις) να διαθέτει ετήσιο οικογενειακό εισόδημα από 20.001€ έως 30.000€, το 8.9 %(8 απαντήσεις) να διαθέτει ετήσιο οικογενειακό εισόδημα από 30.001€ έως 40.000€ και τέλος το 4.4%(4 απαντήσεις) να διαθέτει ετήσιο οικογενειακό εισόδημα μεγαλύτερο από 40.001. Διάγραμμα 7. Ποσοστά ετήσιου οικογενειακού εισοδήματος ανά νοικοκυριό 4.1.2 Σχολιασμός του 1ου μέρους της έρευνας: Δημογραφικά στοιχεία Συμπερασματικά, στο πρώτο κεφάλαιο του ερωτηματολογίου αναφορικά με τα δημογραφικά στοιχεία των συμμετεχόντων, καταλήγουμε στις εξής διαπιστώσεις:     To μεγαλύτερο ποσοστό των συμμετεχόντων είναι γένους θηλυκού, επιβεβαιώνοντας τους Kuruvilla et al(2009) ότι ο γυναικείος πληθυσμός επιδεικνύει μεγαλύτερη τάση προς αγορές ξοδεύοντας αρκετά παραπάνω χρόνο στην αγοραστική διαδικασία. Το 71.1% του αγοραστικού κοινού ανήκει στις ηλικίες μεταξύ 31 έως 50 ετών, ηλικιακό διάστημα οπού ο μέσος καταναλωτής επιδεικνύει την μεγαλύτερη αγοραστική δραστηριότητα του. Το μεγαλύτερο ποσοστό των συμμετεχόντων 71.1 % έχουν ολοκληρώσει σπουδές στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, ενώ το ποσοστό που έχει πραγματοποιήσει μεταλυκειακές σπουδές μεγαλώνει ακόμα περισσότερο αν προστεθεί σε αυτό το ποσοστό του 17,8% και διαμορφώνεται σε 88.8%, σκιαγραφώντας έτσι μια πτυχή του προφίλ του σύγχρονου καταναλωτή. Οι συμμετέχοντες στην ερευνά στο μεγαλύτερο ποσοστό τους είναι εργαζόμενοι στον ιδιωτικό τομέα(42.2%), ενώ σημαντικό ποσοστό κατέχει και ο δημόσιο τομέας με 25.6%. 28    Τα ποσοστά έγγαμών(57.8%) και των 3-4 μελών του νοικοκυριού(61.1%), συνδέονται άμεσα μεταξύ τους καθώς είναι αρκετά κοντινά μεταξύ τους και σκιαγραφούν τις ιδιότητες του καταναλωτή. Το μέσο εισόδημα, των συμμετεχόντων κυμαίνεται από 10.001 € έως 20.000€(44.4%), ενώ σημαντικά ποσοστά καταλαμβάνουν και το έως 10.000 €(21.1 %) και το 20.001€ έως 30.000€(21.1%), γεγονός που επίσης συνδέεται με την οικογενειακή κατάσταση και τα μέλη του νοικοκυριού. Βασιζόμενοι σε όλα τα προαναφερθέντα, ο μέσος συμμετέχοντας στην έρευνα είναι γυναικά, ανήκει στο ηλικιακό φάσμα μεταξύ 31 έως 50 ετών, έχει πραγματοποιήσει σπουδές πανεπιστημιακού επιπέδου, εργάζεται στον ιδιωτικό τομέα, είναι έγγαμη και έχει 1 ή 2 παιδία, ενώ το εισόδημα της κυμαίνεται από 10.001€ έως 20.000€. 4.2. 2ο Μέρος της Έρευνας: Ηλεκτρονικό εμπόριο πριν τον COVID-19 4.2.1 Ανάλυση του 2ου μέρους της έρευνας: Ηλεκτρονικό εμπόριο πριν τον COVID-19 Στο δεύτερο μέρος του ερωτηματολογίου της έρευνας, περιλαμβάνονται 7 ερωτήσεις σχετικές τις αγοραστικές συνήθειες των καταναλωτών πριν την εμφάνιση της πανδημίας του COVID-19. Στο διάγραμμα 8, καταγράφεται η συχνότητα διαδικτυακών αγορών των καταναλωτών πριν από την έναρξη της πανδημίας, με το 37.8%(34 απαντήσεις) να δηλώνει ότι πραγματοποιούσε αγορές μεσώ διαδικτύου 1 φορά στους 3 μήνες ή και λιγότερο, το 21.1%(19 απαντήσεις) να δηλώνει ότι πραγματοποιούσε αγορές 1 φορά τον μήνα, το 15.6%(14 απαντήσεις) να δηλώνει ότι πραγματοποιούσε αγορές 1 φορά στους 2 μήνες, το 11.1%(10 απαντήσεις) ότι πραγματοποιούσε αγορές 2 έως 3 φορές τον μήνα, το 7.8%(7 απαντήσεις) ότι πραγματοποιούσε αγορές 1 φορά την εβδομάδα, το 5.6%(5 απαντήσεις) ότι πραγματοποιούσε αγορές 2 έως 4 φορές την εβδομάδα ενώ τέλος το 1.1%(1 απάντηση) δήλωσε ότι πραγματοποιούσε αγορές 5 έως 7 φορές την εβδομάδα. Διάγραμμα 8. Ποσοστά συχνότητας αγορών μέσω διαδικτύου πριν τον COVID-19 29 Στο διάγραμμα 9, καταγράφονται οι αγοραστικές προτιμήσεις των καταναλωτών σχετικά με τις κατηγορίες προϊόντων που προμηθευόταν μέσω διαδικτύου πριν την έναρξης της πανδημίας του COVID-19. Η κατηγορία με τις περισσότερες απαντήσεις είναι η Ρούχα-Αξεσουάρ που λαμβάνει ποσοστό της τάξης του 67.8%(61 απαντήσεις), ακολουθεί η κατηγορία Υποδήματα με 37.8%(34 απαντήσεις), έπειτα η κατηγορία Ηλεκτρονικά με 33.3%(30 απαντήσεις), στη συνέχεια η κατηγορία βιβλία με 30%(27 απαντήσεις), η κατηγορία Άλλο με 16.7%(15 απαντήσεις), η κατηγορία Παιχνίδια με 15.6%(14 απαντήσεις), η κατηγορία Έπιπλα και είδη διακόσμησης με 14.4%(13 απαντήσεις), η κατηγορία Αθλητικός Εξοπλισμός με 8.9%(8 απαντήσεις) και τελευταία η κατηγορία Τρόφιμα με μόλις 7.8%(7 απαντήσεις). Διάγραμμα 9. Ποσοστά προτίμησης προϊοντικών κατηγοριών για αγορά μέσω διαδικτύου πριν τον COVID-19 Έπειτα στο διάγραμμα 10, καταγράφεται το χρηματικό αντίτιμο που διέθεταν οι καταναλωτές για κάθε μια ξεχωριστή αγορά που πραγματοποιούσανε πριν την έναρξη της πανδημίας του COVID-19, μέσω ηλεκτρονικού εμπορίου. Το 30%(27 απαντήσεις) ξόδευε για κάθε αγορά ένα ποσό μεταξύ 36€ έως 50€, το 25.6%(23 απαντήσεις) ξόδευε για κάθε αγορά ένα ποσό μεταξύ 26€ έως 35€, το 24.4%(22 απαντήσεις) ξόδευε για κάθε αγορά ένα ποσό μεταξύ 51€ έως 100€, το 11.1%(10 απαντήσεις) ξόδευε για κάθε αγορά ένα ποσό μεταξύ 16€ έως 25€, το 4.4%(4 απαντήσεις) ξόδευε για κάθε αγορά ένα ποσό μεταξύ 5€ έως 15€ ενώ επίσης το 4.4%(4 απαντήσεις) ξόδευε ένα ποσό μεγαλύτερο από 100€ για κάθε ξεχωριστή αγορά που πραγματοποιούσε. Διάγραμμα 10. Ποσοστά κόστους ανά ξεχωριστή αγορά μέσω διαδικτύου πριν τον COVID-19 30 Εν συνεχεία, στο διάγραμμα 11 καταγράφεται το συνολικό ποσό που δαπανούσαν οι συμμετέχοντες για τις αγορές που πραγματοποιούσαν μέσω διαδικτύου μέσα στο διάστημα ενός μήνα. Το μεγαλύτερο ποσοστό, διαμορφώνεται σε 65.6%(59 απαντήσεις) όπου ξοδεύανε συνολικά από 0€ έως 100€ για τις αγορές ενός μήνα, έπειτα το 22.2%(20 απαντήσεις) ξόδευε από 101€ έως 200€, το 6.7 %(6 απαντήσεις) από 201€ έως 500€ και το 5.6%(5 απαντήσεις) ξόδευε πάνω από 501€ για τις αγορές του μήνα. Διάγραμμα 11. Ποσοστά κόστους συνολικών αγορών μέσω διαδικτύου πριν τον COVID-19 Στο διάγραμμα 12, καταγράφεται το ποσοστό χρήσης των διαδικτυακών υπεραγορών για τις βασικές προμήθειες ενός νοικοκυριού πριν από την έναρξη της πανδημίας. Το συντριπτικό ποσοστό 88.9%(80 απαντήσεις) δεν είχε χρησιμοποιήσει καθόλου τα διαδικτυακά σούπερ μαρκετ, το 3.3%(3 απαντήσεις) το χρησιμοποιούσε 1 φορά το μήνα, το έτερο 3.3%(3 απαντήσεις) το χρησιμοποιούσε 1 φορά την εβδομάδα, το 2.2%(2 απαντήσεις) το χρησιμοποιούσε 2 φορές το μήνα ενώ τέλος το 2.2%(2 απαντήσεις) το χρησιμοποιούσε 3 με 4 φορές τον μήνα. Διάγραμμα 12. Ποσοστά αγορών σε υπεραγορές μέσω διαδικτύου πριν τον COVID-19 Στο διάγραμμα 13, καταγράφεται η δημοτικότητα από διάφορες πλατφόρμες ηλεκτρονικού εμπορίου. Την δημοφιλέστερη πλατφόρμα αποτελεί το Skroutz με 100%(89 απαντήσεις), έπειτα ακολουθεί το Amazon με 71.9%(64 απαντήσεις), σκυτάλη παίρνει μετά το Shein με 67.4%(60 απαντήσεις), ακολουθεί το E-Bay με 66.3%(59 απαντήσεις), μετέπειτα τα Bestprice και AliExpress με 59.6%(53 απαντήσεις), μετά το Shopflix με 53.9%(48 απαντήσεις), το Teemu με 44.9%(40 απαντήσεις) και τέλος το Shopify με 13.5%(12 απαντήσεις). 31 Διάγραμμα 13. Ποσοστά δημοφιλίας πλατφορμών ηλεκτρονικού εμπορίου πριν τον COVID-19 Τέλος στο διάγραμμα 14, παρουσιάζεται η χρήση των πλατφορμών ηλεκτρονικού εμπορίου που αναφέρονται πριν από την έναρξη του COVID-19. To μεγαλύτερο ποσοστό χρήσης καταλαμβάνει το Skroutz με το 94.2%(81 απαντήσεις) των ερωτηθέντων να το έχει χρησιμοποιήσει πριν την έναρξη της πανδημίας, ακολουθεί το Shein με 26.7%(23 απαντήσεις), έπειτα το Bestprice με 19.8%(17 απαντήσεις), μετά το AliExpress με 17.4%(15 απαντήσεις, το Amazon με 16.3%(14 απαντήσεις) , το E-Bay με 11.6%(10 απαντήσεις) και τελευταίο έρχεται το Teemu με 2.3%(2 απαντήσεις). Διάγραμμα 14. Ποσοστά χρήσης πλατφορμών ηλεκτρονικού εμπορίου πριν τον COVID-19 4.2.2 Σχολιασμός του 2ου μέρους της έρευνας: Ηλεκτρονικό εμπόριο πριν τον COVID-19 Συμπερασματικά, στο δεύτερο κεφάλαιο του ερωτηματολογίου αναφορικά με χρήση του ηλεκτρονικού εμπορίου πριν την έναρξη της πανδημίας του COVID-19, καταλήγουμε στις εξής διαπιστώσεις:  Το μεγαλύτερο ποσοστό των συμμετεχόντων, το 74.5%(67 απαντήσεις) χρησιμοποιούσε το διαδίκτυο για αγορές από 1 φόρα το μήνα έως 1 φορά στους 3 μήνες. Το παραπάνω 32        καταδεικνύει ότι σχεδόν 3 στους 4, χρησιμοποιούσαν το ηλεκτρονικό εμπόριο περιστασιακά και δεν πραγματοποιούσαν μεγάλο αριθμό αγορών. Οι κατηγορίες που προμηθευόταν περισσότερο οι καταναλωτές αφορούσαν ρούχα(67.8%) και υποδήματα(37.8%), ενώ σημαντικά ποσοστά κατέγραψαν και τα ηλεκτρονικά είδη με 33.3%(30 απαντήσεις). Το 55.6%(50 απαντήσεις) των ερωτηθέντων, ξόδευαν από 26€ έως 50€ για κάθε μία ξεχωριστή αγορά που πραγματοποιούσαν μέσω διαδικτύου. Το 65.6%(59 απαντήσεις), δαπανούσε συνολικά για τις αγορές ενός μήνα μέσω ηλεκτρονικού εμπορίου από 0€ έως 100€ ενώ μόλις το 12.3%(11 απαντήσεις) δαπανούσε πάνω από 201€ για τις συνολικές του αγορές, επικυρώνοντας και συμφωνώντας με το παραπάνω ποσοστό 55.6%(50 απαντήσεις)που αφορά την κάθε μια ξεχωριστή αγορά που πραγματοποιούσαν οι ερωτηθέντες. Το συντριπτικό ποσοστό των συμμετεχόντων στην έρευνα το 88.9%(80 απαντήσεις), δεν πραγματοποιούσε καθόλου αγορές σε ηλεκτρονικές υπεραγορές πριν την έναρξη της πανδημίας του COVID-19. Συμφώνα με τους συμμετέχοντες της έρευνας την δημοφιλέστερη πλατφόρμα ηλεκτρονικού εμπορίου αποτελεί το Skroutz με ποσοστό 100%(89 απαντήσεις), ενώ ψηλά στην λίστα βρίσκονται και οι ξένοι ιστοτόποι Amazon(71.9%), Shein(67,4%) και E-Bay(66.3%). Οι Έλληνες καταναλωτές, ψώνισαν έστω μια φορά από την ηλεκτρονική πλατφόρμα Skroutz κατά 94.2%(84 απαντήσεις), ενώ σε μικρά ποσοστά προτίμησαν και πλατφόρμες ηλεκτρονικού εμπορίου του εξωτερικού όπως το Shein, το AliExpress,το Amazon και το E-Bay. Εδώ διαφαίνεται η προτίμηση του αγοραστικού κοινού στο Skroutz, το οποίο αποτελεί μια ελληνική πλατφόρμα ηλεκτρονικού εμπορίου και η μερική χρήση των διεθνών πλατφορμών ηλεκτρονικού εμπορίου AliExpress και Amazon, που διαθέτουν προϊόντα από πολλές προϊόντικες κατηγορίες καθώς και του Shein που αποτελεί μια πλατφόρμα για την προμήθεια ρούχων, αξεσουάρ και υποδημάτων. Συνδυαστικά, παρατηρείται μια περιστασιακή χρήση του ηλεκτρονικού εμπορίου από τους καταναλωτές πριν την έναρξη της πανδημίας, με τις αγορές να αφορούν κυρίως ρούχα και υποδήματα, να ξοδεύουν για κάθε μια αγορά ένα ποσό μεταξύ 26€ έως 50€ ενώ συνολικά μέσα στην διάρκεια ενός μήνα οι αγορές του να μην ξεπερνούν τα 100€. Η χρήση του ηλεκτρονικού εμπορίου για την προμήθεια βασικών ειδών από τις υπεραγορές, αποτελούσε μια χρήση που οι καταναλωτές δεν πραγματοποιούσαν ενώ οι πλατφόρμα ηλεκτρονικού εμπορίου με τις μεγαλύτερη δημοτικότητα και χρήση ήταν το Skroutz. 33 4.3. 3ο Μέρος της Έρευνας: Ηλεκτρονικό εμπόριο κατά την διάρκεια του COVID-19 και μετέπειτα 4.3.1 Ανάλυση του 3ου μέρους της έρευνας: Ηλεκτρονικό εμπόριο κατά την διάρκεια του COVID19 και μετέπειτα Στο τρίτο μέρος του ερωτηματολογίου της έρευνας, περιλαμβάνονται 5 ερωτήσεις σχετικές με τις αγοραστικές συνήθειες των καταναλωτών κατά την διάρκεια της πανδημίας του COVID-19, καθώς και μετέπειτα. Στο διάγραμμα 15, καταγράφεται η συχνότητα αγορών που πραγματοποιήσαν οι συμμετέχοντες στην έρευνα κατά την διάρκεια του COVID-19. To 42.2%(38 απαντήσεις) πραγματοποίησε αγορές 1 με 2 φορές τον μήνα, το 21.1%(19 απαντήσεις) πραγματοποίησε αγορές 1 φορά το δίμηνο η και λιγότερο, το 17.8%(16 απαντήσεις) πραγματοποίησε αγορές 2 έως 4 φορές την εβδομάδα, το 14.4%(13 απαντήσεις) πραγματοποίησε αγορές 1 φορά την εβδομάδα, ενώ το 2.2%(2 απαντήσεις) πραγματοποίησε αγορές 5 έως 6 φορές την εβδομάδα και τέλος το 2.2%(2 απαντήσεις) πραγματοποίησε αγορές 7 και παραπάνω φορές την εβδομάδα. Διάγραμμα 15. Ποσοστά συχνότητας αγορών μέσω ηλεκτρονικού εμπορίου κατά την διάρκεια του COVID-19 Στο διάγραμμα 16, καταγράφεται το ποσό που δαπανούσαν οι καταναλωτές σε κάθε ξεχωριστή αγορά που πραγματοποιούσαν εν μέσω πανδημίας. Το 30%(27 απαντήσεις) ξόδευαν από 36€ έως 50 €, το 25.6% (23 απαντήσεις) ξόδευαν από 51€ έως 100€, το 24.4%(22 απαντήσεις) ξόδευαν από 26€ έως 35€, το 15.6%(14 απαντήσεις) ξόδευαν από 16€ έως 25€ ενώ τέλος το 4.4%(4 απαντήσεις) ξόδευαν ένα ποσό μεταξύ 5€ έως 15€. Διάγραμμα 16. Ποσοστά κόστους ανά ξεχωριστή αγορά μέσω διαδικτύου κατά την διάρκεια του COVID-19 34 Στο διάγραμμα 17, καταγράφεται το συνολικό πόσο που δαπανούσαν οι συμμετέχοντες στη έρευνα κατά την διάρκεια ενός μήνα, σε αγορές που πραγματοποιούσαν μέσω ηλεκτρονικού εμπορίου κατά την διάρκεια του COVID-19. Το 44.4%(40 απαντήσεις) δαπανούσαν από 0€ έως 100€, το 37.8%(34 απαντήσεις) δαπανούσε από 101€ έως 200€, το 15.6%(14 απαντήσεις) δαπανούσε από 201€ έως 500€ ενώ το 2.2%(2 απαντήσεις) δαπανούσε περισσότερα από 501€ για τις αγορές του. Διάγραμμα 17. Ποσοστά κόστους συνολικών αγορών μέσω διαδικτύου κατά την διάρκεια του COVID-19 Στο διάγραμμα 18, καταγράφονται οι προτιμήσεις των καταναλωτών σχετικά με τις προϊόντικες κατηγορίες που προμηθεύτηκαν από ηλεκτρονικά καταστήματα κατά την διάρκεια της πανδημίας. Το μεγαλύτερο ποσοστό αφορά την προμήθεια ρούχων και αξεσουάρ με 77.8%(70 απαντήσεις), ακολουθεί η κατηγορία υποδήματα με 53.3%(48 απαντήσεις), έπειτα η κατηγορία Βιβλία με 43.3%(39 απαντήσεις), η κατηγορία τρόφιμα με 34.4%(31 απαντήσεις), η κατηγορία ηλεκτρονικά με 35.6%(32 απαντήσεις), η κατηγορία παιχνίδια με 28.9%(26 απαντήσεις), η κατηγορία Έπιπλα με 18.9%(17 απαντήσεις, η κατηγορία Άλλο με 15.6%(14 απαντήσεις και τέλος η κατηγορία Αθλητικός Εξοπλισμός με 14.4%(13 απαντήσεις) Διάγραμμα 18. Ποσοστά προτίμησης προϊοντικών κατηγοριών για αγορά μέσω διαδικτύου κατά την διάρκεια του COVID-19 35 Στο διάγραμμα 19, καταγράφονται οι απαντήσεις των συμμετεχόντων της έρευνας σχετικά με το πως μεταβλήθηκε η ποσότητα των αγορών τους από ηλεκτρονικά καταστήματα μετά το πέρας της πανδημίας. Το 27.8%(25 απαντήσεις) δηλώνει ότι παρέμειναν στο ίδιο επίπεδο, το 27.8%(25 απαντήσεις) δήλωσε ότι μειώθηκαν λίγο, το 17.8%(16 απαντήσεις) ότι μειώθηκαν αρκετά, το 16.7%(15 απαντήσεις) ότι αυξήθηκαν αρκετά ενώ το 10%(9 απαντήσεις) ότι αυξήθηκαν λίγο. Διάγραμμα 19. Ποσοστά προτίμησης προϊοντικών κατηγοριών για αγορά μέσω διαδικτύου κατά την διάρκεια του COVID-19 4.3.2 Σχολιασμός του 3ου μέρους της έρευνας: Ηλεκτρονικό εμπόριο κατά την διάρκεια του COVID19 και μετέπειτα Συμπερασματικά, στο τρίτο κεφάλαιο του ερωτηματολογίου αναφορικά με χρήση του ηλεκτρονικού εμπορίου κατά την διάρκεια της πανδημίας του COVID-19 αλλά και μετέπειτα, καταλήγουμε στις εξής διαπιστώσεις:   Το 42.2%(38 απαντήσεις) πραγματοποιούσε αγορές μέσω διαδικτύου, τουλάχιστον 1 φορά τον μήνα, ενώ το 32.2%(29 απαντήσεις) πραγματοποιούσε αγορές μέσω διαδικτύου από 1 έως 4 φορές την εβδομάδα. Συγκριτικά με τα ποσοστά pro-Covid, παρατηρείται μια σημαντική αύξηση της συχνότητας των αγορών και διαφαίνεται ότι η πανδημία οδήγησε το αγοραστικό κοινό στο ηλεκτρονικό εμπόριο, καθώς είτε τα φυσικά καταστήματα ήταν κλειστά λόγω των περιοριστικών μέτρων είτε οι καταναλωτές απέφευγαν τις επισκέψεις σε πολυσύχναστα μέρη(Argyropoulou et al, 2023) Το 55.5%(50 απαντήσεις) δαπανούσε από 36€ έως 100€ για κάθε ξεχωριστή αγορά, ενώ το 54.4%(49 απαντήσεις) δαπανούσε από 26€ έως 50€. Το ποσό αυτό παραμένει σχεδόν αμετάβλητο, συγκριτικά με την pro-Covid περίοδο παρότι η συχνότητα των αγορών παρουσίασε αυξητική τάση. 36     Το μεγαλύτερο ποσοστό των ερωτηθέντων της έρευνας με ποσοστό 82.2%(74 απαντήσεις) δαπανούσε έως 200€ για τις συνολικές αγορές του μήνα μέσω διαδικτυακών καταστημάτων παρουσιάζοντας μια αισθητή αύξηση συγκριτικά με την pro-Covid περίοδο. Οι προϊόντικες κατηγορίες με την περισσότερη προτίμηση από τους καταναλωτές ήταν οι Ρούχα-Αξεσουάρ(77.8%), Υποδήματα(53.3%), Βιβλία(43.3%) και Τρόφιμα(34.4%). Συγκριτικά με την pro-covid περίοδο, παρατηρείται μια σημαντική αύξηση στις πωλήσεις βιβλίων και τροφίμων μέσω διαδικτύου γεγονός που θεωρείται λογικό επακόλουθο καθώς οι καταναλωτές δεν μπορούσαν να δαπανήσουν χρήματα για την ψυχαγωγία τους σε εστιατόρια, θέατρα και νυχτερινά κέντρα(Pratap et al, 2023) Το 26.7%(24 απαντήσεις) αναφέρει ότι οι αγορές του από ηλεκτρονικά καταστήματα μετά το πέρας της πανδημίας αυξήθηκαν, το 45.6%(41 απαντήσεις) ότι μειώθηκαν ενώ το 27.8%(25 απαντήσεις) ότι παρέμειναν στα ίδια επίπεδα. Από μια άλλη οπτική, το 54.5%(49 απαντήσεις), συνεχίζει με τον ίδιο η με αυξημένο ρυθμό τις αγορές του από ηλεκτρονικά καταστήματα αποτελώντας μια νέα βάση καταναλωτών για τις επιχειρήσεις και καταδεικνύοντας ξεκάθαρα τον μετασχηματισμό των αγοραστικών συνηθειών, που παρουσίασε το αγοραστικό κοινό λόγω της πανδημίας καθώς αρκετοί καταναλωτές αποτελούν νέους αγοραστές στο ηλεκτρονικό εμπόριο, οι οποίοι το χρησιμοποιήσαν σε μια περίπτωση έκτακτης ανάγκης και συνεχίζουν να το χρησιμοποιούν και μετά το πέρας της πανδημίας(Guthrie et al, 2021) Λαμβάνοντας υπόψιν , η περίοδος της πανδημίας, ευνόησε το ηλεκτρονικό εμπόριο καθώς οι καταναλωτές αγόραζαν περισσότερες φορές, ξοδεύοντας το ίδιο ποσό ανά αγορά, αυξάνοντας με αυτό τον τρόπο την μηνιαία δαπάνη τους, επέδειξαν προτίμηση στις κατηγορίες που ήδη προμηθευόταν μέσω διαδικτύου αλλά και σε καινούργιες με τα τρόφιμα και τα βιβλία να παρουσιάζουν την μεγαλύτερη αύξηση, ενώ τέλος ένα σημαντικό ποσοστό είτε διατήρησε στο ίδιο επίπεδο είτε αύξησε τις αγορές του μέσω διαδικτύου και μετά το πέρας της πανδημίας. 4.3.3. Σύγκριση αποτελεσμάτων 2ου μέρους(Pro-Covid) & 3ου μέρους της έρευνας(Covid & PostCovid) Αρχικά υπάρχει σημαντική αύξηση των αγορών μέσω διαδικτύου ανάμεσα στις δυο περιόδους, με τα ποσοστά της Covid περιόδου να είναι εμφανώς αυξημένα συγκριτικά με την pro-Covid περίοδο. Συγκεκριμένα, εξετάζοντας το διάγραμμα 20, διαπιστώνουμε ότι το ποσοστό των καταναλωτών που πραγματοποιούσαν αγορές μέσω διαδικτύου 1 φορά τον μήνα διπλασιάστηκε από 21.1% σε 42.2% παρουσιάζοντας αύξηση 100%, το ποσοστό που πραγματοποίησε αγορές 1 φορά την εβδομάδα παρουσίασε αύξηση 86%, καθώς από 7.8% ανέβηκε στο 14.4% ενώ το ποσοστό των καταναλωτών που πραγματοποίησαν αγορές 2 έως 4 φορές την εβδομάδα υπερδιπλασιάστηκε από 5.6% σε 17.8% 37 παρουσιάζοντας αύξηση 220%. Το ποσοστό που πραγματοποιούσε αγορές τουλάχιστον 5 φόρες την εβδομάδα αυξήθηκε από 1.1% σε 2.2%, παρουσιάζοντας αύξηση 100%. Είναι παραπάνω εμφανής, η αύξηση της χρήσης του ηλεκτρονικού εμπορίου κατά την διάρκεια της πανδημίας, γεγονός που ήταν αναμενόμενο, καθώς το μεγαλύτερο μέρος των εμπορικών καταστημάτων παρέμεινε κλειστό για μεγάλό διάστημα ή λειτουργούσε υπό αυστηρούς περιορισμούς λόγω των έκτακτων μέτρων που είχαν ληφθεί από την πολιτεία. Διάγραμμα 20. Σύγκριση αγορών μέσω διαδικτύου μεταξύ των περιόδων pro-Covid και Covid Εν συνεχεία, παρατηρούμε στο διάγραμμα 21, ότι αναφορικά με το ποσό που δαπανούσαν για κάθε ξεχωριστή αγορά οι καταναλωτές στην περίοδο pro-Covid συγκριτικά με την Covid περίοδο δεν υπάρχει αύξηση στο ποσοστό των καταναλωτών που διέθεταν από 5€ έως 15 καθώς παραμένει αμετάβλητο με 4.4%, το ποσοστό των καταναλωτών που δαπανούσαν από 16€ έως 25€ παρουσίασε αύξηση 40% (από 11.1% σε 15.6%), το ποσοστό των καταναλωτών που δαπάνησε από 26€ έως 35€ παρουσίασε μείωση 4.5%(από 25.6% σε 24.4%),το ποσοστό των καταναλωτών που διέθετε από 36€ έως 50€ παρέμεινε αμετάβλητο με 30%, το ποσοστό των καταναλωτών που διέθετε από 51€ έως 100€ παρουσίασε μικρή αύξηση της τάξης του 4.5%(από 24.4% σε 25.6%) ενώ το ποσοστό των καταναλωτών που δαπανούσε περισσότερα από 100€ εκμηδενίστηκε από 4.4% σε 0% παρουσιάζοντας μείωση 100%. Στον παρακάτω πίνακα, επιχειρείται η σύγκριση των ποσών ανά ξεχωριστή αγορά, καταγράφοντας τις ποσοστιαίες μεταβολές και εξάγοντας στατιστικά στοιχεία, βάσει των απαντήσεων των συμμετεχόντων και για τις δυο περιόδους τόσο πριν τον COVID-19 όσο και κατά την διάρκεια του. 38 Τι ποσό δαπανούσατε για κάθε μία ξεχωριστή αγορά που πραγματοποιούσατε; Περίοδος ProCovid Ποσοστό % Περίοδος Covid Ποσοστό % Ποσοστιαία Μεταβολή % Από 5€ έως 15€ 4 4.4 % 4 4.4 % 0% Από 16€ έως 25€ 10 11.1 % 14 15.6 % +40 % Από 26€ έως 35€ 23 25.6 % 22 24.4 % -4 % Από 36€ έως 50€ 27 30 % 27 30 % 0% Από 51€ έως 100€ 22 24.4 % 23 25.6 % +4% Περισσότερα από 100€ 4 4.4 % 0 0% -100% Πίνακας 3. Σύγκριση ποσού δαπάνης για κάθε ξεχωριστή αγορά μέσω διαδικτύου μεταξύ των περιόδων pro-Covid και Covid Παρότι ο αριθμός των αγορών που πραγματοποιούνταν μέσω διαδικτύου, παρουσίασε σημαντική αύξηση, τα ποσοστά των ποσών που δαπανούσαν οι καταναλωτές ανά ξεχωριστή αγορά, παρέμειναν σχεδόν αμετάβλητα καταδεικνύοντας ότι οι πολίτες κατά την διάρκεια της πανδημίας πραγματοποιούσαν περισσότερες αγορές, για τα βασικά αγαθά της καθημερινότητας που χρειαζόταν, μέσω διαδικτύου μολαταύτα διαθέτοντας το ίδιο πόσο για κάθε ξεχωριστή αγορά, όπως και πριν την έναρξη της πανδημίας και συνολικά διατηρώντας αυτή την πτυχή της αγοραστικής κουλτούρας αναλλοίωτη από τις επιπτώσεις της πανδημίας, συγκριτικά με άλλες πτυχές που υπέστησαν σοβαρές μεταβολές και μετασχηματίστηκαν ραγδαίως(Cruz-Cárdenas et al, 2021) Διάγραμμα 21. Σύγκριση ποσού δαπάνης για κάθε ξεχωριστή αγορά μέσω διαδικτύου μεταξύ των περιόδων pro-Covid και Covid 39 Έπειτα εξετάζοντας τα ποσοστά των συνολικών αγορών που πραγματοποίησαν οι καταναλωτές ανάμεσα στις δυο περιόδους, παρατηρούμε στο διάγραμμα 22 ότι το ποσοστό των καταναλωτών που δαπανούσαν για τις συνολικές αγορές από 0€ έως 100€ παρουσίασε σημαντική μείωση της τάξης του 32%(από 65.6% σε 44.4%), το ποσοστό των καταναλωτών που δαπανούσαν από 101€ έως 200€ παρουσίασε έντονη αυξητική τάση σε ποσοστό 70%(από 22.2% σε 37.8%), το ποσοστό που δαπανούσε από 201€ έως 500€ αυξήθηκε εντυπωσιακά κατά 133%(από 6.7% σε 15.6%) ενώ τέλος το ποσοστό των καταναλωτών που δαπανούσε πάνω από 501€ για τις συνολικές αγορές του μήνα υπέστη μείωση της τάξης του 60%(από 5.6% σε 2.2%) Αξιολογώντας τα παραπάνω στατιστικά, συμπεραίνουμε ότι συνδυαστικά με τα διαγράμματα 20 και 21, οι καταναλωτές αύξησαν την συχνότητα των αγορών τους μέσω διαδικτύου κατά την περίοδο της πανδημίας συγκριτικά με την περίοδο πριν από αυτή, δαπανούσαν κατά κανόνα το ίδιο ποσό χρημάτων ανά ξεχωριστή αγορά ενώ όπως είναι αναμενόμενο το συνολικό ποσό που δαπανούσαν για τις αγορές ενός μηνός παρουσίασε σημαντική αύξηση(Alcedo et al, 2022). O πίνακάς 2, καταγράφει αναλυτικά τις συγκρίσεις του συνολικού ποσού που ξόδεψαν οι συμμετέχοντες της έρευνας , καταγράφοντας τις ποσοστιαίες μεταβολές και εξάγοντας στατιστικά στοιχεία και για τις δυο περιόδους τόσο πριν τον COVID-19 όσο και κατά την διάρκεια του. Τι ποσό δαπανούσατε συνολικά για τις αγορές που πραγματοποιούσατε μέσα σε ένα μήνα; Περίοδος ProCovid Ποσοστό % Περίοδος Covid Ποσοστό % Ποσοστιαία Μεταβολή % Από 0€ έως 100€ 59 65.6% 40 44.4 % -32 % Από 101€ έως 200€ 20 22.2% 34 37.8 % +70 % Από 201€ έως 500€ 6 6.7 % 14 15.6 % +135% Πάνω από 500€ 5 5.6 % 2 2.2 % -60% Πίνακας 4. Σύγκριση συνολικού ποσού δαπάνης σε ένα για αγορές μέσω διαδικτύου μεταξύ των περιόδων pro-Covid και Covid Όλα τα προαναφερθέντα συνηγορούν στην ευρεία προτίμηση των καταναλωτών στο ηλεκτρονικό εμπόριο, καθώς αποτέλεσε την επιλογή τους κατά την διάρκεια της πανδημίας, διαμορφώνοντας ένα προφίλ καταναλωτή που πραγματοποιούσε αυξημένο αριθμό αγορών, δαπανώντας το ίδιο πόσο ανά ξεχωριστή αγορά και αυξάνοντας την μηνιαία δαπάνη επιβεβαιώνοντας την βιβλιογραφία ότι υπήρξε αύξηση των παραγγελιών στα ηλεκτρονικά καταστήματα καθώς και αύξηση στο συνολικό ποσό που δαπανούσαν οι καταναλωτές. 40 Διάγραμμα 22. Σύγκριση συνολικού ποσού δαπάνης σε ένα για αγορές μέσω διαδικτύου μεταξύ των περιόδων pro-Covid και Covid Τέλος επιχειρώντας να συγκρίνουμε τις προϊόντικες κατηγορίες, που παρουσιάζονται στο διάγραμμα 23, τις οποίες επέλεξαν να προμηθευτούν οι καταναλωτές μέσω διαδικτύου, διαπιστώνουμε ότι η κατηγορία Ρούχα-Αξεσουάρ παρουσίασε αύξηση 15%(από 67.8% σε 77.8%), η κατηγορία Υποδήματα παρουσίασε μεγάλη αύξηση 41%(από 37.8% σε 53.3%), η κατηγορία Ηλεκτρονικά παρουσίασε αύξηση 7%(από 33.3% σε 35.6%), η κατηγορία Βιβλία παρουσίασε αύξηση 44%(από 30% σε 43.3%), η κατηγορία Παιχνίδια παρουσίασε σημαντική αύξηση 85.5%(από 15.6% σε 28.9%), η κατηγορία Αθλητικός Εξοπλισμός παρουσίασε αύξηση 62%(από 8.9% σε 14.4%), η κατηγορία Τρόφιμα παρουσίασε την μεγαλύτερη αύξηση με ποσοστό 442% (από 7.8% σε 34.4%), η κατηγορία Έπιπλα παρουσίασε αύξηση 30%(από 14.4% σε 18.9 %) ενώ τέλος η κατηγορία Άλλο παρουσίασε μείωση 7%(από 16,7% σε 15.6%). Είναι ξεκάθαρη η αύξηση σχεδόν σε κάθε προϊοντική κατηγορία που συμπεριλαμβάνεται στην ερευνά, μεταξύ των δυο περιόδων. Πέρα από την κατηγορία ‘Άλλο που εμφανίζει ανεπαίσθητη μείωση όλες οι άλλες κατηγορίες εμφανίζουν αύξηση από 7%(Ηλεκτρονικά) έως 442%(Τρόφιμα).Οι κατηγορίες με την μεγαλύτερη αύξηση είναι οι Τρόφιμα, Παιχνίδια, Αθλητικός εξοπλισμός και Βιβλία. Τα ευρήματα της έρευνας, έρχονται να επιβεβαιώσουν την βιβλιογραφική ανασκόπηση, καθώς οι πολίτες εντός της πανδημίας επέλεξαν το διαδίκτυο για τις αγορές βασικών αγαθών όπως τα τρόφιμα – επιδεικνύοντας αρκετές φόρες συμπεριφορές υπερκαταναλωτισμού αγοράζοντας ποσότητες προϊόντων που δεν τους ήταν πρακτικά απαραίτητες και χρήσιμες(Prentice et al, 2022)-, τα παιχνίδια και τα βιβλία – λόγω του υποχρεωτικού εγκλεισμού που οφειλόταν στα περιοριστικά μέτρα κατά της εξάπλωσης της πανδημίας οι καταναλωτές προμηθευόταν τα συγκεκριμένα είδη για την ψυχαγωγία τους, και ο αθλητικός εξοπλισμός – που οφείλεται στην μεταστροφή των πολιτών σε 41 ένα περισσότερη υγιεινό τρόπο ζωής που θα τους προσέφερε μια ασπίδα απέναντι στην πανδημία και μια περισσότερο θαλερή υγεία. Διάγραμμα 23. Σύγκριση προϊοντικών κατηγοριών για αγορές μέσω διαδικτύου μεταξύ των περιόδων pro-Covid και Covid 4.4. 4ο Μέρος της Έρευνας: Η χρήση των Social Media κατά την διάρκεια του COVID-19 4.4.1 Ανάλυση του 4ου μέρους της έρευνας: Η χρήση των Social Media κατά την διάρκεια του COVID-19 Στο τέταρτο μέρος του ερωτηματολογίου περιλαμβάνονται 6 ερωτήσεις αναφορικά με την γενικότερη χρήση των ΜΚΔ αλλά και την ειδικότερη χρήση τους κατά την περίοδο της πανδημίας του COVID-19. Στο διάγραμμα 24, καταγράφεται το ποσοστό των ενεργών χρηστών στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης με το 86.7%(78 απαντήσεις) να είναι ενεργός χρήστης των social media ενώ το 13.3%(12 απαντήσεις) δηλώνει πως δεν είναι. 42 Διάγραμμα 24. Ποσοστά ενεργών χρηστών στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης Στο διάγραμμα 25, καταγράφεται η προτίμηση των καταναλωτών σε συγκεκριμένα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης. Πρώτο στις προτιμήσεις των συμμετεχόντων έρχεται το Facebook με 85.6%(77 απαντήσεις), δεύτερο το Instagram με 77.8%(70 απαντήσεις), τρίτο το YouTube με 66.7%(60 απαντήσεις), τέταρτο το Pinterest με 38.9%(35 απαντήσεις), πέμπτο το Tik Tok με 34.4%(31 απαντήσεις), έκτο το LinkedIn με 32.2%(29 απαντήσεις), έβδομο το Twitter με 17.8%(16 απαντήσεις) ενώ τελευταίο έρχεται το Telegram με 3.3%(3 απαντήσεις). Διάγραμμα 25. Ποσοστά προτίμησης αναφορικά με τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης Στο διάγραμμα 26, καταγράφεται η απάντηση των συμμετεχόντων στο ερώτημά σχετικά με τον χρόνο που αφιέρωναν στα ΜΚΔ, που είναι ενεργοί χρήστες. Το 32.2%(29 απαντήσεις) αναφέρει ότι ο χρόνος που αφιέρωναν στα ΜΚΔ αυξήθηκε λίγο, το 43.3%(39 απαντήσεις) ότι αυξήθηκε πολύ, το 2.2%(2 απαντήσεις) ότι μειώθηκε λίγο, το 2.2 %(2 απαντήσεις) ότι μειώθηκε πολύ ενώ το 20%(18 απαντήσεις) ότι παρέμενε ίδιος. 43 Διάγραμμα 26. Ποσοστά μεταβολής χρόνου που αφιέρωναν οι καταναλωτές στα ΜΚΔ κατά την διάρκεια του COVID-19 Στο διάγραμμα 27, καταγράφεται η σημασία που επιδεικνύουν οι καταναλωτές στις αναρτήσεις των φίλων – ακολούθων τους στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης. Το 12.2%(11 απαντήσεις) δήλωσε πως δεν δίνει καθόλου σημασία στις αναρτήσεις των φίλων – ακολούθων, το 27.8%(25 απαντήσεις) ότι δίνει λίγη σημασία, το 43.3%(39 απαντήσεις) ότι δίνει μέτριας έντασης σημασία, το 15.6%(14 απαντήσεις ότι δίνει αρκετή σημασία ενώ το 1.1%(1 απάντηση) ότι δίνει απόλυτη σημασία. Διάγραμμα 27. Ποσοστά επηρεασμού της γνώμης των καταναλωτών από τις αναρτήσεις των φίλων – ακολούθων στα ΜΚΔ Στο διάγραμμα 28, καταγράφεται η απάντηση των καταναλωτών στο ερώτημα κατά πόσο παρακολουθούν τις διαφημίσεις προϊόντων που ενσωματώνονται στην ροή του περιεχομένου στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης. Το 14.4%(13 απαντήσεις) δηλώνει πως παρακολουθεί τις διαφημίσεις ανάμεσα στην ροή των δημοσιεύσεων στα ΜΚΔ, το 33.3%(30 απαντήσεις) ότι δεν παρακολουθεί τις διαφημίσεις ενώ το 52.2%(47 απαντήσεις) δηλώνει ότι το πραγματοποιεί περιστασιακά. 44 Διάγραμμα 28. Ποσοστά παρακολούθησης ενδιάμεσων διαφημίσεων που ενσωματώνονται στην ροή των ΜΚΔ Στο διάγραμμα 29, καταγράφονται τα ποσοστά πιθανότητας αγοράς ενός προϊόντος το οποίο προωθείται μέσα από τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης. Το 11.1%(10 απαντήσεις) απάντησε πως σίγουρα θα αγόραζε ένα προϊόν που προωθείται μέσα από τα ΜΚΔ, το 37.8%(34 απαντήσεις) ότι πιθανόν να αγόραζε, το 31.1%(28 απαντήσεις) αμφιταλαντεύεται για την επιλογή του, το 14.4%(13 απαντήσεις) ότι μάλλον δεν θα αγόραζε ενώ το 5.6(5 απαντήσεις) ότι σίγουρα δεν θα αγόραζε Διάγραμμα 29. Ποσοστά πιθανότητας αγοράς προϊόντων που προωθούνται μέσω των ΜΚΔ 4.4.2 Σχολιασμός του 4ου μέρους της έρευνας: Η χρήση των Social Media κατά την διάρκεια του COVID-19 Συμπερασματικά, στο τέταρτο κεφάλαιο του ερωτηματολογίου αναφορικά με χρήση των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης κατά την διάρκεια της πανδημίας του COVID-19, καταλήγουμε στις εξής διαπιστώσεις: 45        Το συντριπτικό ποσοστό(86.7 %) των συμμετεχόντων στην έρευνα είναι ενεργοί χρήστες των Social Media σε καθημερινή βάση. Tο μέσο κοινωνικής δικτύωσης με την μεγαλύτερη απήχηση μεταξύ των συμμετεχόντων της έρευνας είναι το Facebook με 85.6% ποσοστό χρήσης, ακολουθούμενο από το Instagram με 77.8% και YouTube με 66.7%. Τα υπόλοιπα μέσα κοινωνικής δικτύωσης παρουσιάζουν ποσοστά χρήσης κάτω από 40%. Το 75.5% (68 απαντήσεις) δήλωσε πως ο χρόνος χρήσης και έκθεσης του στα social media αυξήθηκε κατά την διάρκεια της πανδημίας ενώ μόλις το 4.4%(4 απαντήσεις) δήλωσε πως ο χρόνος του μειώθηκε. Το 87.7%(79 απαντήσεις) δίνει έστω μικρή προσοχή στις αναρτήσεις των φίλων – ακολουθών του στα ΜΚΔ συγκριτικά με το 12.2% που δεν δίνει καθόλου σημασία. Αυτό επιβεβαιώνει την έρευνα των Cinelli et al(2020), αναφορικά με τον διαμορφωτικό ρόλο που διαδραμάτισαν τα ΜΚΔ στην οικοδόμηση του φόβου για την έκβαση της πανδημίας που οδήγησε σε υπερκαταναλωτισμό και προβλήματα στην παγκόσμια αλυσίδα εφοδιασμού. Στον αντίποδα τα ΜΚΔ, πέρα από την διασπορά ψευδών ειδήσεων βοήθησαν και στην διάχυση της σωστής και εξακριβωμένης πληροφορίας μέσα από τα επίσημα προφίλ πολιτικών, δημοσιογράφων και επιστημόνων(Vanegas-Vera et al, 2020). Το 66.6%(60 απαντήσεις) των συμμετεχόντων της έρευνας, δήλωσε πως παρακολουθεί τις διαφημίσεις που εμφανίζονται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, διαμορφώνοντας ένα αγοραστικό κοινό το οποίο έρχεται σε άμεση αλληλεπίδραση με το περιεχόμενο και δεν είναι απλός τυχαίος θεατής όπως στην περίπτωση της τηλεόρασης(Voorveld et al,2018) To 48.9%(44 απαντήσεις) δήλωσε πως είτε σίγουρα είτε πιθανώς, θα αγόραζε κάποιο προϊόν που προωθείται μέσα από τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης ενώ το ποσοστό που είτε πιθανώς είτε σίγουρα δεν θα αγόραζε διαμορφώνεται σε 20%(18 απαντήσεις). Ως τελικό συμπέρασμα, οδηγούμαστε ότι ένα συντριπτικά μεγάλο ποσοστό είναι ενεργοί χρήστες στα social media, το Facebook είναι ο πρωτοπόρος με το Instagram και το YouTube να ακολουθούν, ο χρόνος έκθεσης κατά την διάρκεια της πανδημίας παρουσίασε αύξηση για το μεγαλύτερο ποσοστό των χρηστών, οι καταναλωτές δίνουν κατά βάση σημασία στις αναρτήσεις των φίλων – ακολουθών τους, παρακολουθούν σε μεγάλο ποσοστό τις διαφημίσεις που προβάλλονται μέσα από την ροή των social media και τέλος σχεδόν 1 στους 2 θα αγόραζε κάποιο προϊόν το οποίο προωθείται μέσω διαφημίσεων στα ΜΚΔ. 46 4.5. 5ο Μέρος της Έρευνας: Brand Loyalty 4.5.1 Ανάλυση του 5ου μέρους της έρευνας: Brand Loyalty Στο πέμπτο και τελευταίο μέρος του ερωτηματολογίου περιλαμβάνονται 6 ερωτήσεις αναφορικά με την συναισθηματική δέσμευση των καταναλωτών με προϊόντα, υπηρεσίες και καταστήματα και τον βαθμό επηρεασμού του brand loyalty κατά την διάρκεια της πανδημίας. Στο διάγραμμα 30, καταγράφονται τα ποσοστά των απαντήσεων των συμμετεχόντων στην έρευνα αναφορικά με την δυσκολία εύρεσης κάποιου αγαπημένου τους προϊόντος στα ράφια των καταστημάτων. Το 14.4%(13 απαντήσεις) απάντησε πως αντιμετώπισε δυσκολίες εύρεσης αρκετά συχνά, το 11.1%(10 απαντήσεις) ότι αντιμετώπισε συχνά, το 26.7(24 απαντήσεις) ότι αντιμετώπισε δυσκολίες μέτριας έντασης, το 35.6%(32 απαντήσεις) ότι δεν αντιμετώπισε σχεδόν καθόλου δυσκολίες ενώ το 12.2%(11 απαντήσεις) ότι δεν αντιμετώπισε σχεδόν καθόλου. Διάγραμμα 30. Ποσοστά δυσκολίας εύρεσης προϊόντων κατά την διάρκεια της πανδημίας Στο διάγραμμα 31, καταγράφονται τα ποσοστά των απαντήσεων των συμμετεχόντων αναφορικά με το αν προμηθευτήκανε κάποιο άλλο παρόμοιων χαρακτηριστικών προϊόν, εφόσον δεν βρήκαν αυτό που επιθυμούσαν. Το 55.7%(49 απαντήσεις) δήλωσε πως προμηθεύτηκε κάποιο εναλλακτικό προϊόν ενώ το 44.3(39 απαντήσεις) ότι δεν προμηθεύτηκε κάποιο προϊόν παρόμοιων χαρακτηριστικών. Διάγραμμα 31. Ποσοστά προμήθειας εναλλακτικού προϊόντος σε περίπτωση μη εύρεσης του επιθυμητού Στο διάγραμμα 32, καταγράφονται τα ποσοστά των απαντήσεων των συμμετεχόντων αναφορικά με το αν μεταβήκανε σε κάποιο εναλλακτικό κατάστημα, πέρα από αυτό που πραγματοποιούν 47 παραδοσιακά τις αγορές τους για την προμήθεια κάποιου προϊόντος που δεν βρήκαν. Το 72.2%(65 απαντήσεις) ανέφερε ότι πράγματι πήγε σε κάποιο άλλο κατάστημα για την προμήθεια των προϊόντων που δεν βρήκε στο σύνηθες κατάστημα που πραγματοποιεί τις αγορές του ενώ το 27.8%(25 απαντήσεις) δήλωσε ότι δεν το έπραξε. Διάγραμμα 32. Ποσοστά επιλογής μετάβασης σε εναλλακτικό κατάστημα για την προμήθεια προϊόντων Στο διάγραμμα 33, καταγράφονται τα ποσοστά χρήσης του διαδικτύου με σκοπό την αναζήτηση αγαπημένων προϊόντων των καταναλωτών που δεν βρήκανε στα ράφια των φυσικών καταστημάτων. Το 83.3%(75 απαντήσεις) δήλωσε πως έψαξε στο διαδίκτυο για την εύρεση του αγαπημένου του προϊόντος που δεν βρήκε στα φυσικά καταστήματα ενώ το 16.7% (15 απαντήσεις) πως δεν το έπραξε. Διάγραμμα 33. Ποσοστά χρήσης του διαδικτύου για την εύρεση προϊόντων που δεν ήταν διαθέσιμα σε φυσικά καταστήματα Στο διάγραμμα 34, καταγράφονται οι απαντήσεις των συμμετεχόντων στην έρευνα, αναφορικά με το ερώτημα αν αποκτήσανε κατά την διάρκεια της πανδημίας νέα αγαπημένα προϊόντα ή και καταστήματα. Το 58.9%(53 απαντήσεις) δήλωσε πως κατά την διάρκεια της πανδημίας πράγματι απέκτησε καινούργια αγαπημένα προϊόντα η και καταστήματα ενώ το 41.1%(37 απαντήσεις) ότι δεν μεταβλήθηκε αυτή η πτυχή του αγοραστικού του προφίλ. 48 Διάγραμμα 34. Ποσοστά απόκτησης νεών αγαπημένων προϊόντων η και υπηρεσιών εν μέσω πανδημίας 4.5.2 Σχολιασμός του 5ου μέρους της έρευνας: Brand Loyalty Συμπερασματικά, στο πέμπτο κεφάλαιο του ερωτηματολογίου αναφορικά με το Brand Loyalty και την συναισθηματική δέσμευση που επέδειξαν οι καταναλωτές κατά την διάρκεια της πανδημίας του COVID-19, καταλήγουμε στις εξής διαπιστώσεις:      Το 52.2%(47 απαντήσεις) αντιμετώπισε προβλήματα στην ανεύρεση κάποιου αγαπημένου του προϊόντος στα ράφια των καταστημάτων, επισημαίνοντας τα προβλήματα που παρουσιάστηκαν στην εφοδιαστική αλυσίδα(Galanakis, C., 2020) από την υπερκατανάλωση που προέκυψε ως συνέπεια που κυρίευσε τους καταναλωτές(Argyropolou et al, 2023). Παραπάνω από 1 στους 2 χρήστες(55.7%) θα αντικαθιστούσε το προϊόν που δεν βρήκε να αγοράσει, με ένα προϊόν παρόμοιών χαρακτηριστικών οδηγώντας στην υιοθέτηση νέων προϊόντων, αυξάνοντας την αναγνωρισιμότητα τους και οδηγώντας στην δέσμευση που θα επιφέρει τον διαμοιρασμό πληροφορίων για αυτά και την προσέλκυση νέων δυνητικών πελατών(Aljumah et al, 2022) Παραπάνω από 2 στους 3 χρήστες(72.2%) θα μετέβαινε σε κάποιο άλλο κατάστημα συγκριτικά με αυτό που πραγματοποίει τις αγορές του παραδοσιακά για να προμηθευτεί το προϊόν που δεν βρήκε στα ράφια των καταστημάτων αρκεί να πληρούταν κάποια κριτήρια για την εύρεση του(Arora et al, 2020) Το διαδίκτυο αποτέλεσε την επιλογή του 83.3% των συμμετεχόντων της έρευνας για την αναζήτηση προϊόντων που δεν βρήκαν στα ράφια των φυσικών καταστημάτων καθώς προσέφερε ασφάλεια στις συναλλαγές λόγω της απόστασης, την ευκαιρία ελέγχου αποθεμάτων και από καταστήματα που είναι πρακτικά αδύνατο λόγω απόστασης να επισκεφθούν οι χρήστες και την δυνατότητα τα προϊόντα να έρθουν κυριολεκτικά στην πόρτα τους(Galhotra and Dewan, 2020). Το 58.9%(53 απαντήσεις), δήλωσε πως κατά την διάρκεια της πανδημίας απέκτησε νέα αγαπημένα προϊόντα και καταστήματα παρουσιάζοντας αλλαγές στο αγοραστικό μοτίβο 49 τους, καθώς αντικατέστησαν τα προϊόντα που παρουσίαζαν ελλείψεις από τα ράφια με άλλα που τηρούσαν τα κριτήρια επιλογής που είχαν θεσπίσει(Kim et al,2022). ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5: ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΣΥΣΤΑΣΕΙΣ Σε αυτό το κεφάλαιο θα παρουσιαστούν συνοπτικά τα ευρήματα της έρευνας και θα επιχειρηθεί η σύνδεση τους με την βιβλιογραφική ανασκόπηση που αναπτύσσεται στο κεφάλαιο 2, με σκοπό την διαμόρφωση των τελικών συμπερασμάτων και συστάσεων. Στόχος της έρευνας ήταν η σκιαγράφηση των μεταβολών που υπέστη το αγοραστικό προφίλ του Έλληνα καταναλωτή αναφορικά με το ηλεκτρονικό καθώς και ο εντοπισμός της διαμορφωτικής χροιάς των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης ως προς την συναισθηματική δέσμευση και την οικοδόμηση του Brand Loyalty. 5.1. Συμπεράσματα Η παράθεση των συμπερασμάτων ακολουθεί την δομή της βιβλιογραφικής ανασκόπησης, για την ορθότερη διασύνδεση τους με την σχετική βιβλιογραφία και την εξαγωγή εμπεριστατωμένων συμπερασμάτων. 5.1.1 To Ηλεκτρονικό εμπόριο (E-Commerce) στον εν μέσω COVID Η πανδημία του COVID-19, έχει προκαλέσει αλυσιδωτές αντιδράσεις και έχει επηρεάσει σχεδόν κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα, δημιουργώντας μια κρίση πέρα από υγειονομική βαθιά κοινωνική αλλά και οικονομική. Το ηλεκτρονικό εμπόριο είναι μια πτυχή της οικονομικής δραστηριότητας και δεν αποτελεί εξαίρεση σε αυτόν τον κανόνα καθώς τα ευρήματα της έρευνας, επιβεβαίωσαν τις αλλαγές στις προτιμήσεις των καταναλωτών ως προς το ηλεκτρονικό εμπόριο. Βασιζόμενοι σε πληθώρα άρθρων με κύρια αυτά των Bhatti et al(2020), Argyropoulou et al(2023) και Dionysiou et al(2021), συνδυαστικά με τα ευρήματα της έρευνας(συγκεκριμένα του κεφαλαίου 3), εξάγεται το συμπέρασμα ότι το ηλεκτρονικό εμπόριο (e-commerce) έχει παρουσιάσει αξιοσημείωτη αύξηση κατά την διάρκεια της πανδημίας, σε διάφορους τομείς του εμπορίου και έχει ενισχύσει την ροπή των επιχειρήσεων προς τον ψηφιακό μετασχηματισμό τους. Τα αποτελέσματα της έρευνας κατέδειξαν ότι η αύξηση του ηλεκτρονικού εμπορίου δεν αποτελούσε ένα φαινόμενο το οποίο θα αρχίσει να φθίνει με την πάροδο της πανδημίας έως ότου να εξαλειφθεί εντελώς και να επιστρέψει στα πρότερα επίπεδα. Το μεγαλύτερο μέρος των συμμετεχόντων της έρευνας, δήλωσε πως οι αγορές του μέσω ηλεκτρονικού εμπορίου, μετά το πέρας της είτε αυξήθηκαν είτε παρέμειναν ίδιες με την περίοδο της πανδημίας, όπου παρουσίασαν ραγδαία αύξηση. Οι Zwanka & Buff(2020), έχουν επισημάνει ότι η ανοδική τάση του ηλεκτρονικού εμπορίου θα αποτελέσει τον κανόνα για τα επόμενα χρόνια, ακολουθώντας περισσότερο ομαλούς ρυθμούς ανάπτυξης έως ότου επέλθει η σταθεροποίηση του και ενσωματώνοντας όλο και περισσότερους νέους χρήστες(Guthrie et al, 2021). 50 Είναι εύλογο το συμπέρασμα, ότι για τις επιχειρήσεις η πανδημία του COVID-19 αποτελούνταν από δυο πλήρως αντικρουόμενες και αντίθετες όψεις, με τις οποίες ήρθαν σε επαφή και επηρεάστηκαν ποικιλοτρόπως. Η πρώτη όψη αφορά τα αυστηρά περιοριστικά μετρά που είχε θεσπίσει η πολιτεία κατά της εξάπλωσης της πανδημίας του COVID-19, που είχανε να αντιμετωπίσουν με τα καταστήματα να παραμένουν κλειστά για μεγάλο χρονικό διάστημα ή να λειτουργούν υπό αυστηρούς περιορισμούς ή να λειτουργούν κάτω από ιδιαίτερα καθεστώτα όπως το click in shop & to click away,(Argyropoulou et al,2023) τα οποία οδήγησαν σε τεράστια πτώση των πωλήσεων στα φυσικά καταστήματα. Η άλλη όψη, αφορά την αλματώδη ανάπτυξη του ηλεκτρονικού εμπορίου, το οποίο γιγαντώθηκε εντός της πανδημίας, καθώς αποτέλεσε την κύρια διέξοδο των επιχειρήσεων για την συνέχιση της εμπορικής δραστηριότητας τους και την γενικότερη ανάπτυξη τους(Mehta et al,2020) σε μια περίοδο που η σημασία του Επιχειρείν, ήταν συνυφασμένη και με την έννοια της επιβίωσης και της ανεξαρτησίας. 5.1.2 Διαμόρφωση αγοραστικών συνήθειων εν μέσω COVID Σε αυτό το νέο και συνεχώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον, οι καταναλωτές εμφάνισαν έντονες αλλαγές στις αγοραστικές τους συνήθειες αποφεύγοντας τα πολυσύχναστα μέρη υπό τον φόβο της έκθεσης στον COVID-19(Tiirinki, H., 2020) και καθιέρωσαν το ηλεκτρονικό εμπόριο ως το κύριο μέσο για τις καθημερινές τους αγορές(Dinesh S., MuniRaju Y., 2021). Τα κίνητρα που υποκινούσαν τις αγορές των καταναλωτών, αφορούν τα αισθήματα του φόβου και της ανασφάλειας που οδήγησαν τους καταναλωτές σε υπερκαταναλωτισμό συγκεκριμένων αγαθών κυρίως ειδών πρώτης ανάγκης και τροφίμων για την μακροχρόνια αποθήκευση τους(Naeem, M., 2021) ενώ από ψυχολογικής άποψης , οι συνέπειες της πανδημίας του COVID-19 στην διαμόρφωση του καταναλωτικού μοτίβου των πολιτών, οδήγησαν αρκετούς στην αλόγιστη προμήθεια μη αναγκαίων, ακριβών και πολυτελών αγαθών όπως κοσμήματα, ρούχα και ηλεκτρονικές συσκευές προσπαθώντας με αυτόν τον τρόπο να απαλύνουν την ψυχολογική πίεση που υπέστησαν μέσω αγοράς προϊόντων που διαδραμάτισαν τον ρόλο του υποκατάστατου(Di Grosta et al,2021). Οι αγορές των καταναλωτών κατά την διάρκεια της πανδημίας, αυξήθηκαν με έντονούς ρυθμούς και οι προϊόντικες κατηγορίες που προμηθευόταν αφορούσαν τόσο αγαθά που οι πολίτες συχνά αγοράζουν μέσω διαδικτύου όπως τα ρούχα, τα υποδήματα και τα πάσης φύσεως ηλεκτρονικά όσο και αγαθά τα οποία άρχισαν να προμηθεύονται λόγω της πανδημίας και της κατάστασης που είχε διαμορφωθεί με τον υποχρεωτικό εγκλεισμό και τα αυστηρά περιοριστικά μέτρα όπως είναι τα τρόφιμα, τα βιβλία, τα παιχνίδια και ο αθλητικός εξοπλισμός(Hottenroth, V., 2020). Ενδεικτικό και επιβεβαιωτικό στοιχείο στο παραπάνω συμπέρασμα αποτελούν τα ευρήματα της έρευνας για την αύξηση της προϊοντικής κατηγορίας των τροφίμων, που παρουσίασε τεράστια αυξητική μεταβολή 51 μεταξύ των συμμετεχόντων της έρευνας συγκριτικά με την περίοδο πριν την πανδημία και την περίοδο της πανδημίας. Τόσο τα αποτελέσματα της έρευνάς όσο και η σχετική βιβλιογραφική ανασκόπηση συγκλίνουν στο συμπέρασμα ότι η μονιμότητα των αλλαγών που επέφερε ο COVID-19 είναι προδιαγραμμένη καθώς το αγοραστικό μοτίβο των καταναλωτών έχει διαμορφωθεί και σφυρηλατηθεί με τέτοιο τρόπο όπου η χρήση του ηλεκτρονικού εμπορίου είναι πλέον μέρος της αγοραστικής τους κουλτούρας(Sheth, J., 2020). Η έρευνα που πραγματοποιήθηκε, κατέδειξε ότι το αγοραστικό κοινό στο μεγαλύτερο ποσοστό του συνέχισε να διατηρεί τον ίδιο ρυθμό αγορών από καταστήματα ηλεκτρονικού εμπορίου ή επέδειξε σχετική αύξηση στην χρήση τους με τους καινούργιους χρήστες που αναγκάστηκαν να το χρησιμοποιήσουν λόγω της πανδημίας, να είναι πλέον ενεργοί χρήστες και να πραγματοποιούν συχνές και επαναλαμβανόμενες αγορές(Alcedo et al, 2022). Η έντονη και πολύπλευρη χρήση του διαδικτύου σε διάφορες πτυχές της καθημερινότητας όπως η εργασία με την εφαρμογή της τηλεργασίας, η εκπαίδευση με την ευρεία εφαρμογή της τηλεκπαίδευσης σε όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες υποβοήθησαν την εγκαθίδρυση του ηλεκτρονικού εμπορίου με τέτοιο τρόπο, όπου στην Post-Covid εποχή αποτελεί πλέον μέρος της καθημερινότητας αρκετών καταναλωτών που το επιλέγουν ως το κύριο μέσο τόσο για την προμήθεια των απαραιτήτων αγαθών τους από υπεραγορές όσο και για αγορές ειδών όπως ρούχα και υποδήματα(Pratap et al, 2023) 5.1.3 O ρόλος των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης Τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης, στην σύγχρονη εποχή αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητας δισεκατομμυρίων ανθρώπων ανά την υφήλιο διαδραματίζοντας ένα πολυδιάστατο ρόλο με κύριες πτυχές του την ενημέρωση, την ψυχαγωγία, την επικοινωνία και την κοινωνική δικτύωση. Στην έρευνα που διεξήχθη, τα στατιστικά επιβεβαιώνουν το προαναφερθέν, καθώς παραπάνω από 8 στους 10 συμμετέχοντες είναι ενεργοί χρήστες στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης με την τριπλέτα Facebook, Instagram και YouΤube να αποτελούν τα μέσα με την μεγαλύτερη απήχηση. Στην διάρκεια της πανδημίας του COVID-19, οι χρήστες των ΜΚΔ, αφιέρωσαν αρκετό παραπάνω χρόνο σε αυτά, ως συνέπεια του παραπάνω ελεύθερου χρόνου που διέθεταν καθώς υπήρχε παύση δραστηριοτήτων σε εξωτερικούς χώρους και περίοδοι καραντίνας με αυστηρά περιοριστικά μέτρα. Οι πολίτες σε αρκετά μεγάλό ποσοστό δίνουν σημασία στις αναρτήσεις των φίλων – ακολουθών τους στα ΜΚΔ, παραδέχοντας ουσιαστικά τον επηρεασμό τους από αυτούς, γεγονός που κατά την διάρκεια της πανδημίας οδήγησε στην αύξηση της ανησυχίας για το τι μέλει γενέσθαι με την έκβαση της πανδημίας(Gazali, H., 2020) και την αύξηση του αισθήματος του φόβου που οδήγησε στην διαμόρφωση συνθήκης αγοραστικού πανικού, με τα άδεια ράφια και τις τεράστιες ουρές στις υπεραγορές να αποτελούν ενδεικτικό παράδειγμα της κατάστασης(Anastasiadou et al, 2020). 52 Τα ΜΚΔ αποτέλεσαν το κύριο μέσο για την πληροφόρηση των πολιτών κατά την διάρκεια της πανδημίας, καθώς εκμεταλλευτήκαν τον άμεσο χαρακτήρα τους καθώς και τη ελευθερία της έκφρασης που τα χαρακτηρίζει για να επικοινωνηθεί στον ευρύτερο κοινό από τους πολίτες, την πολιτεία, τους επιστήμονες και τις επιχειρήσεις το ανάλογο περιεχόμενο σχετικά με την έκβαση της πανδημίας και σχετικών δημοσιευμάτων για αυτή. Στην αντίθετη πλευρά τα ΜΚΔ, αποτέλεσαν μια μεγάλη παγίδα για αρκετούς καταναλωτές καθώς πέρα από τη σωστή και έγκυρη ενημέρωση, το μη φιλτράρισμα των δημοσιεύσεων ευνοούσε την παραπληροφόρηση και την διασπορά ψευδών ειδήσεων, αυξάνοντας τον πανικό και το άγχος για την έκβαση της πανδημίας(Venegas – Vera et al, 2020). Στο πλαίσιο του ψηφιακού μετασχηματισμού, οι επιχειρήσεις επιλέξαν να δώσουν αρκετή βαρύτητα στα ΜΚΔ, ορμώμενες από τον τεράστιο όγκο χρηστών που διαθέτουν και που αποτελούν δυνητικούς αγοραστές με σκοπό να αυξήσουν την αναγνωρισιμότητα τους και τα κέρδη τους μέσω των παραπάνω πωλήσεων(Naeem, M., 2021). O συμμετέχοντες στην έρευνα, δήλωσαν πως παρακολουθούν τις διαφημίσεις των προϊόντων που ενσωματώνονται στην ροή των ΜΚΔ, γεγονός που για τις επιχειρήσεις υποδηλώνει την σημαντική ενίσχυση της αναγνωρισιμότητα τόσο των προϊόντων τους όσο και ως brandname , γεγονός που οδηγεί σε αύξηση των πωλήσεων και κερδών, εγκαθιδρύοντας μια βάση ανάπτυξης στο ψηφιακό γίνεσθε. 5.1.4. Συναισθηματική Δέσμευση (Brand Loyalty) Η περίοδος του COVID-19, χαρακτηρίζεται από έντονες μεταβολές σε διάφορες πτυχές της εμπορικής δραστηριότητας, δημιουργώντας αρκετές φορές έντονα προβλήματα στους καταναλωτές και τις επιχειρήσεις και επηρεάζοντας στο σύνολο τους την εφοδιαστική αλυσίδα και την παγκόσμια οικονομία(Raj et al, 2022). Βασιζόμενοι στην έρευνα γίνεται αντιληπτό ότι 1 στους 2 χρήστες αντιμετώπισε προβλήματα στην εύρεση των προϊόντων που επιθυμούσε, επιβεβαιώνοντας την σχετική διεθνή βιβλιογραφία. Για την οικοδόμηση του Brand Loyalty, είναι σημαντική η συναισθηματική δέσμευση των καταναλωτών με το προϊόν η οποία επιτυγχάνεται πέρα από την κτήση του με την ενεργητική εμπλοκή του στην καθημερινότητα των καταναλωτών και με την θετική σύνδεση με εκούσιο ή ακούσιο τρόπο με πτυχές του χαρακτήρα τους(Kim et al, 2021). Στην διάρκεια της πανδημίας ένας από τους κύριους αποτρεπτικούς παράγοντες της οικοδόμησης του Brand Loyalty, αποτελούσε η απουσία του προϊόντος από τα ράφια των καταστημάτων καθώς υπήρξε τεράστια ζήτηση προϊόντων λόγω του υπερκαταναλωτισμού που δημιουργήθηκε από τα αισθήματα του φόβου και της ανασφάλειας που υπήρχαν, μείωση των διαθέσιμων ανθρώπινων πόρων για την παραγωγή και διάθεση τους δημιουργώντας μια γενικότερη αναστάτωση στην αγορά. Στον αντίποδα, οι καταναλωτές έδωσαν την ευκαιρία σε καινούργια προϊόντα και καταστήματα να εισέλθουν στην καθημερινότητα τους, καθώς τα προϊόντα αυτά υπήρχαν άμεσα διαθέσιμα και 53 πληρούσαν κάποια από τα χαρακτηριστικά που είχαν θέσει ώστε να τα προμηθευτούν(Arora et al, 2020) και τα καταστήματα διατηρούσαν επαρκή αποθέματα για να καλύψουν τις ανάγκες τους. Η έρευνα που διενεργήθηκε επιβεβαιώνει τα παραπάνω, καθώς παραπάνω από 1 στους 2 χρήστες απέκτησε κατά την διάρκεια της πανδημίας νέα αγαπημένα προϊόντα ή καταστήματα ως απόρροια της αναγκαστικής μεταστροφής του σε υποκατάστατα τα οποία όμως εν τέλει αντικατέστησαν τα προηγούμενα προϊόντα που δεν υπήρχαν διαθέσιμα. Για τις επιχειρήσεις αυτό αποτελεί μια διαρκή πρόκληση, πολύ περισσότερο στην διάρκεια της πανδημίας του COVID-19, καθώς αυτές που ήταν προετοιμασμένες με μεγαλύτερες και πιο γρήγορες μονάδες παραγωγής, επαρκή προσωπικό και υλικοτεχνικό εξοπλισμό, επάρκεια πρώτων υλών, σύγχρονα και μεγάλα κέντρα logistics και ευρύ και σωστά δομημένο δίκτυο διανομής βρέθηκαν σε θέση ισχύος βελτιώνοντας την θέση τους στην αγορά και εδραιώνοντας την επωνυμία τους στην συνείδηση των καταναλωτών, καθώς σε περίοδο έντονων αλλαγών ήταν παρούσες και δημιουργήσαν ισχυρό συνδετικό δεσμό με τους καταναλωτές(Rathel et al, 2022). 5.2. Συστάσεις για μελλοντική διερεύνηση Τα ευρήματα της έρευνας, επιβεβαιώνουν την διεθνή και εγχώρια βιβλιογραφία καθώς παρατηρήθηκε ένας έντονος μετασχηματισμός στις αγοραστικές συνήθειες των Ελλήνων καταναλωτών κατά την διάρκεια της πανδημίας, με το ηλεκτρονικό εμπόριο να διαμορφώνει τις συνθήκες της αγοράς ταυτόχρονα με την διαμόρφωση του από την αγορά. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, διαδραμάτισαν έναν ιδιαίτερα σημαντικό, πολύπλευρο και διαμορφωτικό ρόλο στην ενημέρωση των καταναλωτών και στην προώθηση της αναγνωρισιμότητας και στην συνολικότερη ανάπτυξη του ηλεκτρονικού εμπορίου. Τέλος η περίοδος της πανδημίας αποτέλεσε για τις επιχειρήσεις μια περίοδο κατά την οποία είχαν την ευκαιρία να οικοδομήσουν την συναισθηματική δέσμευση με τους καταναλωτές κάτω από συνθήκες που δύσκολα θα συναντήσουν στο εγγύς μέλλον. Το είδος της έρευνας που πραγματοποιήθηκε ήταν ποσοτική και το εργαλείο που επιλέχθηκε για την περάτωση της ήταν το ερωτηματολόγιο, ώστε να εξάγει γενικά συμπεράσματα, να επιτευχθεί η σφαιρική κατανόηση του θέματος και να αναδειχθούν οι γενικότερες στάσεις των καταναλωτών. Μια ποιοτικής φύσεως έρευνα, συμπληρωματικά με την ποσοτική θα βοηθούσε στην απάντηση του «γιατί» και του «πως», ολοκληρώνοντας την μελέτη και εξάγοντας τόσο ειδικά όσο και γενικά συμπεράσματα. Στα πλαίσια της παρούσας διπλωματικής εστιάσαμε, στην μεταβολή των αγοραστικών συνηθειών αναφορικά με το ηλεκτρονικό εμπόριο, στην διαμορφωτική διάσταση των μέσω κοινωνικής δικτύωσης καθώς και στην οικοδόμηση του Brand Loyalty από τις επιχειρήσεις. Οι παραπάνω πτυχές, αποτελούν μόνο μερικές από αυτές που επηρεάστηκαν και δημιουργήθηκαν λόγω της πανδημίας του COVID-19, αναφορικά με το ηλεκτρονικό εμπόριο και την εξέλιξη του. Ως θέματα για περαιτέρω διερεύνηση προτείνονται: 54   Η ανάπτυξη του Quick Commerce, το οποίο αναδύθηκε κατά την διάρκεια της πανδημίας και αφορά κυρίως την διανομή αγαθών όπως τρόφιμα, είδη καθαρισμού και αναλώσιμα σε εξαιρετικά γρήγορους χρόνους συνδυαζόμενα με το λογικό κόστος( Kumar et al, 2022). H εγκαθίδρυση της τηλεκπαίδευσης κατά την διάρκεια της πανδημίας και η συνεχιζόμενη ανάπτυξη των εξ αποστάσεων προγραμμάτων που προσφέρονται στην τριτοβάθμια κυρίως εκπαίδευση, δίνοντας την ευκαιρία για σπουδές σε ιδρύματα μακριά από τον τόπο διαμονής, καταργώντας κάθε χωροχρονικό περιορισμό υπό το πρίσμα της εμπορευματοποίησης της εκπαίδευσής(Rayuwati, R., 2020). ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6: PERSONAL REFLECTION(ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ) Για την εκπόνηση της παρούσας διπλωματικής εργασίας, έμαθα να εφαρμόζω την κατάλληλη ερευνητική μεθοδολογία για την διερεύνηση του δεδομένου ερευνητικού προβλήματός. Η βοήθεια των δια ζώσης και εξ αποστάσεως διαλέξεων σε άμεσο συνδυασμό με τις ακαδημαϊκές εργασίες κάθε μαθήματος με βοήθησαν πολύ στην αποπεράτωση της διπλωματικής. Στην διάρκεια των τελευταίων δυο χρόνων παρακολούθησα όλες τις διαλέξεις , μελέτησα πληθώρα ερευνητικών άρθρων και εργασιών, πραγματοποίησα έρευνα κάνοντας σύγκριση δεδομένων ενώ η βοήθεια που δέχθηκα από τους καθηγητές και τους συναδέλφους μου αποτέλεσε σημαντικό αρωγό στην όλη διαδικασία. Για την κτήση του διπλώματος, απαιτείται η παράδοση ακαδημαϊκού επιπέδου εργασίας και η διατριβή τούτη αποτελεί το επιστέγασμα των προσπαθειών των τελευταίων δυο χρόνων. Αισθάνομαι ότι έχω μελετήσει το υπό διερεύνηση θέμα με τρόπο διεξοδικό αναμένω τα σχόλια της επιβλέπουσας καθηγήτριας με σκοπό την βελτίωση της εργασίας στους τομείς που ενδεχομένως δεν έχουν αναπτυχθεί στην ολότητα τους όπως η καλή διαχείριση του χρόνου, η αποτελεσματικότητα της έρευνας και η ερμηνεία των στατιστικών δεδομένων. Ήταν πράγματι μια αρκετά ευχάριστη διαδικασία η εργασία πάνω στο θέμα και η σταδιακή συνειδητοποίηση ανά κεφάλαιο που ολοκληρωνόταν για την σημασία της. Η συγγραφή της διπλωματικής διατριβής μου ήταν ένα εντελώς διαφορετικό έργο από αυτά που είχα περατώσει έως τώρα καθώς μπορεί να συμβάλει στην επιστήμη με διάφορους τρόπους. Ευχάριστο γεγονός αποτελεί η επάρκεια διαθέσιμων δεδομένων για την βιβλιογραφική ανασκόπηση αλλά η επάρκεια στατιστικών στοιχείων από διάφορες ακαδημαϊκές και ερευνητικές πηγές. Αισθάνομαι σίγουρος ότι η διπλωματική διατριβή μου, είναι ορθώς δομημένη και μελετημένη εμπεριέχοντας όλα τα απαραίτητα δομικά συστατικά που είναι απαραίτητα. Η συγγραφή της διπλωματικής με έχει βοηθήσει να συγκρίνω και να αντιπαραβάλλω θεωρίες και δεδομένα σε σημαντικά καλύτερο βαθμό. Σε αυτή την κατεύθυνση με βοήθησε η παρακολούθηση των διαλέξεων, η καλή γνώση της γλώσσας και η εστίαση στους ακαδημαϊκούς μου στόχους. Τα κενά 55 γνώσης που προϋπήρχαν αφορούν την γνώση μεθοδολογίας έρευνας. Πλέον διαθέτω το κίνητρο για να επιδιώξω περισσότερες γνώσεις. Το σημαντικότερο πράγμα που έμαθα αφορά την σημαντικότητα του ηλεκτρονικού εμπορίου και η διαμορφωτική δύναμη των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης σε αρκετούς τομείς της καθημερινότητας αλλά κυρίως στον χώρο των επιχειρήσεων. Σχετικά με τον εαυτό έμαθα ότι διαθέτω αρκετά ανεπτυγμένη γνώση της ερευνητικής διαδικασίας και των διαδικασιών λειτουργίας των επιχειρήσεων. Αυτό ήταν αρκετά σημαντικό γιατί με βοήθησε να δω τα πράγματα από διαφορετικές οπτικές γωνίες και να αναπτύξω περαιτέρω τις δεξιότητες της έρευνας και της παρουσίασης των αποτελεσμάτων. Αρκετά δύσκολο ήταν να φτάσω τον απαιτούμενο αριθμό των λέξεων χωρίς να υπάρχει μείωση στην ποιότητα του περιεχομένου που ενσωματώνεται. Μολαταύτα η όλη διαδικασία ήταν αρκετά διασκεδαστική και απαιτητική και μου προκάλεσε ευχάριστα συναισθήματα πλήρωσης με την ολοκλήρωση της. Η κτήση του πτυχίου με καλό βαθμό και η διεύρυνση των γνώσεων πάνω στην διοίκηση επιχειρήσεών ήταν αυτά που με κινητοποιούσαν κατά την διάρκεια συγγραφής της διπλωματικής εργασίας. Αντιμετώπισα προβλήματα χρονικού προγραμματισμού και εκπλήρωσης των οικογενειακών υποχρεώσεων. Σίγουρα πρέπει να κάνω ένα ορθότερο χρονικό προγραμματισμό ώστε να μπορέσω στο μέλλον να ανταπεξέλθω σε παρόμοιές καταστάσεις. Η έρευνα και η ερμηνεία μπορούν να με βοηθήσουν να δω τα πράγματα από πολλές διαφορετικές οπτικές γωνίες. Κατά την διάρκεια του μεταπτυχιακού προγράμματος γνώρισα αρκετούς ενδιαφέροντες ανθρώπους από διάφορους τομείς των επιχειρήσεων με τους οποίους επικοινωνούσαμε είτε μέσω κινητών τηλεφώνων είτε μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. Μέσα από τις ομαδικές εργασίες αναπτύχθηκαν στενές σχέσεις που ευνόησαν την συνεργασία και αποδειχθήκαν αρκετά βοηθητικές. Η βοήθεια που πήρα αλλά και που έδωσα αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα πράγμα σε αυτό το μεταπτυχιακό πρόγραμμα σπουδών. Μετά από τις γνώσεις που αποκόμισα, θα ήθελα να συνεχίσω την διερεύνηση του θέματος και να επιδιώξω περισσότερες γνώσεις σχετικά με αυτό τις οποίες θα εφαρμόσω στην εργασία μου. Αυτό θα απαιτήσει την μελέτη πηγών και την διεξαγωγή έρευνας και απαιτεί την προσήλωση στον στόχο και την ενεργητική δράση αναπτύσσοντας ακόμα περισσότερο τις διαπροσωπικές σχέσεις. 56 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ  Abdelsalam, S., Salim, N., Alias, R. A., & Husain, O. (2020). Understanding online impulse buying behavior in social commerce: a systematic literature review. IEEE Access, 8, 89041-89058.  Αθανάτου, Μ. and Υφαντόπουλος, Ν., 2021. Η Εξ Αποστάσεως Εκπαίδευση κατά την περίοδο της πανδημίας COVID-19 και οι απόψεις των εκπαιδευτικών της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης. 1ο Διεθνές Διαδικτυακό Εκπαιδευτικό Συνέδριο Από τον 20ο στον 21ο αιώνα μέσα σε 15 ημέρες, pp.401-413.  Alalwan, A.A., Algharabat, R.S., Baabdullah, A.M., Rana, N.P., Raman, R., Dwivedi, R. and Aljafari, A., 2019. Examining the impact of social commerce dimensions on customers' value cocreation: The mediating effect of social trust. Journal of Consumer Behaviour, 18(6), pp.431-446.  Algamash, F.A., Mashi, M.S. and Alam, M.N., 2022. Understanding the Antecedents of Use of E-Commerce and Consumers’ E-Loyalty in Saudi Arabia Amid the COVID-19 Pandemic. Sustainability, 14(22), p.14894.  Aljumah, A.I., Nuseir, M.T. and El Refae, G.A., 2022, November. Exploring the Effect of Social Media Marketing and Destination image on Destination Loyalty in Covid-19 Times: Sequential Mediating Role of Brand Love and Brand Loyalty. In 2022 International Arab Conference on Information Technology (ACIT) (pp. 1-8). IEEE.  Anastasiadou, E., Anestis, M.C., Karantza, I. and Vlachakis, S., 2020. The coronavirus' effects on consumer behavior and supermarket activities: insights from Greece and Sweden. International Journal of Sociology and Social Policy, 40(9/10), pp.893-907.  Andrienko, O., 2020. Ecommerce & consumer trends during coronavirus. SEMrush Blog, Erişim adresi: https://www. semrush. com/blog/ecommerce-covid-19/(Erişim tarihi: 2/08/2020).  Angner, E. and Loewenstein, G., 2007. Behavioral economics. Handbook of the philosophy of science: Philosophy of economic, pp.641-690.  Alcedo, J., Cavallo, A., Dwyer, B., Mishra, P. and Spilimbergo, A., 2022. E-commerce during COVID: Stylized facts from 47 economies (No. w29729). National Bureau of Economic Research. 57  Arora, N., Charm, T., Grimmelt, A., Ortega, M., Robinson, K., Sexauer, C. and Yamakawa, N., 2020. A global view of how consumer behavior is changing amid COVID-19. Mcknsey and Company.  Argyropoulou, M., Tzavara, D. and Argyropoulou, R., 2023. Exploring How the Covid-19 Pandemic has Changed Greek Consumers' Habits. KnE Social Sciences, pp.61-72. Ahmed, M., 2021. COVID-19 impact on consumer behaviour, demand and consumption. International journal for innovative research in multidisciplinary field, 7(1), pp.63-67.   Aslam, U., Muqadas, F. and Imran, M.K., 2018. Exploring the sources and role of knowledge sharing to overcome the challenges of organizational change implementation. International Journal of Organizational Analysis, 26(3), pp.567-581.  Balaskas, S., Panagiotarou, A. and Rigou, M., 2022. The influence of trustworthiness and technology acceptance factors on the usage of e-government services during COVID-19: a case study of post COVID-19 Greece. Administrative Sciences, 12(4), p.129.  Bhatti, A., Akram, H., Basit, H.M., Khan, A.U., Raza, S.M. and Naqvi, M.B., 2020. Ecommerce trends during COVID-19 Pandemic. International Journal of Future Generation Communication and Networking, 13(2), pp.1449-1452.  Γαλάνης, Π., 2017. Μεθοδολογία της έρευνας στις επιστήμες υγείας. Εκδόσεις Κριτική, Αθήνα.  Γεωργακόπουλος Ν., Πολλάλης Γ., Αγιακλόγλου Χ. « Το διαδίκτυο ως μέσο ανάπτυξης του ηλεκτρονικού εμπορίου στην Ελλάδα», 2000, «ΣΠΟΥΔΑΙ», Τόμος 50, Τεύχος 3ο – 4ο , Πανεπιστήμιο Πειραιώς, σελ 142-144  Camerer, C.F., Loewenstein, G. and Rabin, M. eds., 2004. Advances in behavioral economics. Princeton university press.  Campbell, A.M., 2020. An increasing risk of family violence during the Covid-19 pandemic: Strengthening community collaborations to save lives. Forensic science international: reports, 2, p.100089.  Carr, C.T. and Hayes, R.A., 2015. Social media: Defining, developing, and divining. Atlantic journal of communication, 23(1), pp.46-65. 58  Cartwright, E., 2018. Behavioral economics. Routledge.  Chronopoulos, D.K., Lukas, M. and Wilson, J.O., 2020. Consumer spending responses to the COVID-19 pandemic: An assessment of Great Britain. Available at SSRN 3586723.  Cinelli, M., Quattrociocchi, W., Galeazzi, A., Valensise, C.M., Brugnoli, E., Schmidt, A.L., Zola, P., Zollo, F. and Scala, A., 2020. The COVID-19 social media infodemic. Scientific reports, 10(1), pp.1-10.  Cohen, L., Manion, L., & Morrison, K. (2007). Μεθοδολογία Εκπαιδευτικής Έρευνας. Αθήνα: Εκδόσεις ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ  Cruz-Cárdenas, J., Zabelina, E., Guadalupe-Lanas, J., Palacio-Fierro, A. and RamosGalarza, C., 2021. COVID-19, consumer behavior, technology, and society: A literature review and bibliometric analysis. Technological forecasting and social change, 173, p.121179.  Dionysiou, G., Fouskas, K. and Karamitros, D., 2021. The Impact of Covid-19 in ECommerce. Effects on Consumer Purchase Behavior. In Strategic Innovative Marketing and Tourism in the COVID-19 Era: 9th ICSIMAT Conference 2020 (pp. 199-210). Springer International Publishing.  Dinesh, S. and MuniRaju, Y., 2021. Scalability of e-commerce in the COVID-19 era. International Journal of Research-GRANTHAALAYAH, 9(1), pp.123-128. Halan, D., 2020. Impact of COVID-19 on online shopping in India. Retrieved April, 13, p.2021.   Di Crosta, A., Ceccato, I., Marchetti, D., La Malva, P., Maiella, R., Cannito, L., Cipi, M., Mammarella, N., Palumbo, R., Verrocchio, M.C. and Palumbo, R., 2021. Psychological factors and consumer behavior during the COVID-19 pandemic. PloS one, 16(8), p.e0256095.  ΕΛΣΤΑΤ, Επιτροπή Ανταγωνισμού, Κλαδικής Έρευνας στο Ηλεκτρονικό Εμπόριο, ενδιάμεση έκθεση, 2021 Galanakis, C.M., 2020. The food systems in the era of the coronavirus (COVID-19) pandemic crisis. Foods, 9(4), p.523.  59  Galhotra, B. and Dewan, A., 2020, October. Impact of COVID-19 on digital platforms and change in E-commerce shopping trends. In 2020 fourth international conference on ISMAC (IoT in social, mobile, analytics and cloud)(I-SMAC) (pp. 861-866). IEEE.  Gazali, H.M., 2020. The COVID-19 pandemic: Factors triggering panic buying behaviour among consumers in Malaysia. Labuan Bulletin of International Business and Finance (LBIBF), 18(1), pp.84-95.  Guthrie, C., Fosso-Wamba, S. and Arnaud, J.B., 2021. Online consumer resilience during a pandemic: An exploratory study of e-commerce behavior before, during and after a COVID-19 lockdown. Journal of retailing and consumer services, 61, p.102570.  Hesham, F., Riadh, H. and Sihem, N.K., 2021. What have we learned about the effects of the COVID-19 pandemic on consumer behavior?. Sustainability, 13(8), p.4304.  Hottenroth, V., 2020. The impact of COVID-19 on e-commerce by category.  Ishak, F. and Abd Ghani, N.H., 2013. A review of the literature on brand loyalty and customer loyalty.  Karpinska-Krakowiak, M., 2021. Women are more likely to buy unknown brands than men: The effects of gender and known versus unknown brands on purchase intentions. Journal of Retailing and Consumer Services, 58, p.102273.  Kaur, R. and Sharma, B., 2020. Impulsive buying behavior for essential goods: Covid19. Journal of Critical Reviews, 7(8), pp.1326-3135.  Kim, J.J., Han, H. and Ariza-Montes, A., 2021. The impact of hotel attributes, well-being perception, and attitudes on brand loyalty: Examining the moderating role of COVID-19 pandemic. Journal of Retailing and Consumer Services, 62, p.102634.  Kim, J., Yang, K., Min, J. and White, B., 2022. Hope, fear, and consumer behavioral change amid COVID‐19: Application of protection motivation theory. International Journal of Consumer Studies, 46(2), pp.558-574.  Kumar, P.M., Jeswanth, A.R. and Manani, J., 2022. Sentimental Analysis on Quick Commerce Platform Based on Customer Reviews in Google Play Store. International Journal of Research in Science & Engineering (IJRISE) ISSN: 2394-8299, 2(06), pp.29-42. 60  Kuruvilla, S.J., Joshi, N. and Shah, N., 2009. Do men and women really shop differently? An exploration of gender differences in mall shopping in India. International Journal of Consumer Studies, 33(6), pp.715-723.  Luo, C., 2021. Analyzing the impact of social networks and social behavior on electronic business during COVID-19 pandemic. Information Processing & Management, 58(5), p.102667.  Μαγγόπουλος, Γ., 2014. Η μελέτη περίπτωσης ως ερευνητική στρατηγική στην αξιολόγηση προγραμμάτων: θεωρητικοί προβληματισμοί. Το βήμα των κοινωνικών επιστημών, 16(64).  Mantzoukas, S., 2007. Ποιοτική έρευνα σε έξι εύκολα βήματα. Qualitative research in six easy steps. Epistemology, methods and presentation’], Nursery Review, 46(1), pp.236246.  Mansoor, D. and Jalal, A., 2011. The global business crisis and consumer behavior: Kingdom of Bahrain as a case study. International Journal of Business and Management, 6(1), p.104.  Mehta, S., Saxena, T. and Purohit, N., 2020. The new consumer behaviour paradigm amid COVID-19: permanent or transient?. Journal of health management, 22(2), pp.291301.  Naeem, M., 2021. Do social media platforms develop consumer panic buying during the fear of Covid-19 pandemic. Journal of Retailing and Consumer Services, 58, p.102226.  Nanehkaran, Y.A., 2013. An introduction to electronic commerce. International journal of scientific & technology research, 2(4), pp.190-193.  Παπαγεωργίου, Γ., 2014. Ποσοτική έρευνα. Ανακτήθηκε από: http://sociology. soc. uoc. gr/pegasoc/wp-content/uploads/2014/10/Microsoft-WordPapageorgiou_DEIGMATOLHPTIKH1. pdf.  Pratap, S., Jauhar, S.K., Daultani, Y. and Paul, S.K., 2023. Benchmarking sustainable E‐ commerce enterprises based on evolving customer expectations amidst COVID‐19 pandemic. Business Strategy and the Environment, 32(1), pp.736-752.  Prentice, C., Quach, S. and Thaichon, P., 2022. Antecedents and consequences of panic buying: The case of COVID‐19. International Journal of Consumer Studies, 46(1), pp.132146. 61  Qyra, E., 2022. Η επίδραση του COVID-19 στην συμπεριφορά των πελατών απέναντι σε online και mobile shopping.  Raj, A., Mukherjee, A.A., de Sousa Jabbour, A.B.L. and Srivastava, S.K., 2022. Supply chain management during and post-COVID-19 pandemic: Mitigation strategies and practical lessons learned. Journal of business research, 142, pp.1125-1139.  Rashid, R.M., Pitafi, A.H., Qureshi, M.A. and Sharma, A., 2022. Role of social commerce constructs and social presence as moderator on consumers' buying intentions during COVID-19. Frontiers in Psychology, 13, p.772028.  Rather, R.A., Hollebeek, L.D., Vo‐Thanh, T., Ramkissoon, H., Leppiman, A. and Smith, D., 2022. Shaping customer brand loyalty during the pandemic: The role of brand credibility, value congruence, experience, identification, and engagement. Journal of Consumer Behaviour, 21(5), pp.1175-1189.  Rayuwati, R., 2020. How educational technology innovates distance learning during pandemic crisis in remote areas in Indonesia?. International research journal of management, IT and social sciences, 7(6), pp.161-166.  Roy, P. and Datta, D.D., 2022. Impact of COVID-19 on Consumer Buying Behavior Towards Online and Offline Shopping. Journal of Emerging Technologies and Innovative Research (JETIR).  Sheth, J., 2020. Impact of Covid-19 on consumer behavior: Will the old habits return or die?. Journal of business research, 117, pp.280-283.  Song, W., Jin, X., Gao, J. and Zhao, T., 2020. Will buying follow others ease their threat of death? An analysis of consumer data during the period of COVID-19 in China. International journal of environmental research and public health, 17(9), p.3215.  Taherdoost, H., 2016. Validity and reliability of the research instrument; how to test the validation of a questionnaire/survey in a research. How to test the validation of a questionnaire/survey in a research (August 10, 2016).  Thakur, R., 2018. The role of self-efficacy and customer satisfaction in driving loyalty to the mobile shopping application. International Journal of Retail & Distribution Management, 46(3), pp.283-303.  Tran, H.T.T., Lu, S.H., Tran, H.T.T. and Van Nguyen, B., 2021. Social media insights during the COVID-19 pandemic: infodemiology study using big data. JMIR Medical Informatics, 9(7), p.e27116. 62  Τριανταφυλλίδου, Μ., 2020. Οι επιπτώσεις της πανδημίας COVID-19 στην ψυχική υγεία. Rostrum of Asclepius/Vima tou Asklipiou, 19(4).  Trudel, R., 2019. Sustainable consumer behavior. Consumer psychology review, 2(1), pp.85-96.  Τζόλα, Α. (2018). Ηλεκτρονικό εμπόριο και οικονομική ανάλυση στο πλαίσιο της οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα: η περιπτωσιολογική μελέτη του Skroutz. gr. Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο   Vargo, D., Zhu, L., Benwell, B. and Yan, Z., 2021. Digital technology use during COVID‐19 pandemic: A rapid review. Human Behavior and Emerging Technologies, 3(1), pp.13-24.  Vasantha Raju, N. and Harinarayana, N.S., 2016, January. Online survey tools: A case study of Google Forms. In National conference on scientific, computational & information research trends in engineering, GSSS-IETW, Mysore.  Venegas-Vera, A.V., Colbert, G.B. and Lerma, E.V., 2020. Positive and negative impact of social media in the COVID-19 era. Reviews in cardiovascular medicine, 21(4), pp.561-564.  Voorveld, H.A., Van Noort, G., Muntinga, D.G. and Bronner, F., 2018. Engagement with social media and social media advertising: The differentiating role of platform type. Journal of advertising, 47(1), pp.38-54.  Watanabe, T. and Omori, Y., 2020. Online consumption during and after the COVID 19 pandemic: Evidence from Japan. The Impact of COVID-19 on E-Commerce, 10, pp.978-1.  Wigand, R.T., 1997. Electronic commerce: Definition, theory, and context. The information society, 13(1), pp.1-16.  Wyman, O. (2020). Are you ready for e-commerce acceleration? How COVID-19 will change the retail world forever. Διαθέσιμο στον ιστότοπο : https://owy.mn/2YxTzfx  Χαλικιάς, Μ. and Λάλου, Π., 2016. Τα είδη έρευνας.  Zwanka, R.J. and Buff, C., 2021. COVID-19 generation: A conceptual framework of the consumer behavioral shifts to be caused by the COVID-19 pandemic. Journal of International Consumer Marketing, 33(1), pp.58-67. 63 ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΕΣ ΠΗΓΕΣ  Plushost.gr: To ηλεκτρονικό εμπόριο στην Ελλάδα μετά τον Covid10 (naftemporiki.gr)  5η εξαμηνιαία έρευνα καταγραφής online καταναλωτικών τάσεων | ΣΕΛΠΕ/ELTRUN ELTRUN  ΣΕΛΠΕ-έρευνα: Οι online καταναλωτικές τάσεις στο λιανεμπόριο εν μέσω Covid (naftemporiki.gr)  ΣΕΠΕ - 1 στους 2 χρήστες του Διαδικτύου κάνει πλέον online αγορές (sepe.gr) 64 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77

Ηλεκτρονικό Εμπόριο & COVID-19: Social Media & Αγοραστικές Συνήθειες Ελλήνων

Products

Support

Ηλεκτρονικό Εμπόριο & COVID-19: Social Media & Αγοραστικές Συνήθειες Ελλήνων

Add this document to collection(s)

Add this document to saved

Suggest us how to improve StudyLib