OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TAʼLIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI
OʻZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETININIG JIZZAX FILIALI
AMALIY MATEMATIKA FAKULTETI
«AXBOROT TIZIMLAR VA TEXXNALOGIYALARI » kafedrasi
“OPERATSION TIZIMLAR” FANIDAN
KOMPYUTER ILIMLARI VA DASTURLASH TEXNOLOGIYALARI
YOʻNALISHI
472-22- GURUH TALABASI
YUNUSOVA MAVLUDA ANVAR QIZI
Operatsion tizimlarning jarayonlari boshqaruvi mavzusida
KURS ISHI
Kurs ishini qabul qilish komissiya tarkibi:
Komissiya raisi:
______________ ___________________________
(imzo)
Komissiya a’zolari:
(Lavozimi, familiya, ism, otasining ismi)
______________ ___________________________
(imzo)
(Lavozimi, familiya, ism, otasining ismi)
______________ ___________________________
(imzo)
(Lavozimi, familiya, ism, otasining ismi)
______________ ___________________________
(imzo)
Kurs ishi rahbari
(Lavozimi, familiya, ism, otasining ismi)
______________
__________________
Kurs ishida toʻplagan ball(bahosi): _________ball
Jizzax – 2025
1
Mundarija
KIRISH.……….……………………………………………………………….......3
I BOB. OPERATSION TIZIMLAR VA JARAYONLAR BOSHQARUVI
……………………………………………………………………………………...5
1.1-§. Operatsion tizimlar turlari (real vaqt, ko’p vazifali tizimlar va boshqalar)
……………………………………………………………………………………5
1.2-§. Jarayon tushunchasi: ta’rifi, xususiyatlari……………………………13
1.3-§. Jarayonlarni boshqarish va ularning operatsion tizimdagi roli………16
II BOB. JARAYONLARNI BOSHQARISH METODLARI…………………19
2.1-§. Jarayonni rejalashtirish va jadvalga qo’yish…………………………..19
2.2-§. Jarayonlarni sinxronlash va komunikatsiya………………………….24
2.3-§. Jarayonlarni boshqarishda multitasking va multithreading………….27
III BOB. JARAYONLAR BOSHQARUVINING MUAMMOLARI VA
ULARNING YECHISH
YO’LLARI……………………………………………30
3.1-§. Deadlock (to’xtab qolish) muammosi.……………………………………30
3.2-§. Jarayonlarning resurslarni boshqarishdagi xatoliklari…………………33
3.3-§. Jarayonlar boshqaruvi va tizim samaradorligini oshirish………………36
XULOSA................................................................................................................40
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI.........................................41
2
Kirish.
Operatsion tizimlar kompyuterning asosiy dasturiy ta'minoti bo‘lib,
foydalanuvchi va kompyuter apparati o‘rtasidagi bog‘lanish rolini o‘taydi. Ular
kompyuter tizimlarida ishlash uchun zarur bo‘lgan barcha asosiy funksiyalarni
bajaradi, shu jumladan, resurslarni boshqarish, fayllar tizimi, xotira boshqaruvi,
qurilmalar bilan ishlash va boshqa ko‘plab muhim vazifalarni amalga oshiradi.
Ushbu funksiyalarning samarali bajarilishi operatsion tizimlar orqali jarayonlar
boshqaruvi orqali amalga oshiriladi.
Jarayonlar – bu operatsion tizimda ishlayotgan dasturlar bo‘lib, har bir jarayon
o‘zining xususiy resurslariga, xotiraga va ishlash vaqtiga ega. Jarayonlar boshqaruvi
tizimning samarali ishlashini ta'minlash uchun juda muhimdir, chunki bu jarayonlar
tizim resurslarini taqsimlash, sinxronizatsiya qilish va ularning o‘zaro ishlashini
boshqarish uchun javobgardir. Yaxshi tashkil etilgan jarayon boshqaruvi operatsion
tizimning samaradorligi, tezligi va barqarorligini oshiradi, foydalanuvchiga esa
tizimning tezkor va ishonchli ishlashini ta'minlaydi.
Bugungi kunda ko‘p vazifali (multitasking) va ko‘p foydalanuvchili (multiuser) operatsion tizimlar keng tarqalgan. Bunday tizimlarda bir vaqtning o‘zida bir
nechta jarayonlar ishlashiga imkon yaratish uchun tizimlar jarayonlarni
rejalashtirish, boshqarish va sinxronlashtirish usullarini rivojlantirgan. Shu bilan
birga, jarayonlar o‘rtasidagi resurslarni taqsimlash, ularning bir-biriga ta'sirini
nazorat qilish va jarayonlarni samarali boshqarish doimiy ravishda ilg‘or algoritmlar
va metodlarni ishlab chiqishni talab qiladi.
Dolzarbligi:
Operatsion tizimlarning jarayonlar boshqaruvi mavzusi bugungi kunda IT
sohasida eng dolzarb va muhim masalalardan biridir. Kompyuter tizimlarining
samarali ishlashi uchun jarayonlarni to‘g‘ri boshqarish zarurati kutilgan natijalar va
tizim resurslarining samarali taqsimlanishini ta'minlashga asoslanadi. Zamonaviy
operatsion tizimlar ko‘p vazifali va ko‘p foydalanuvchili tizimlar bo‘lib, bir vaqtning
o‘zida bir nechta jarayonlar faoliyat ko‘rsatadi. Shuning uchun jarayonlar
boshqaruvi tizim resurslarini to‘g‘ri taqsimlash, sinxronlashtirish va ularga to‘g‘ri
ustuvorlik berish orqali tizimning tezligi, barqarorligi va samaradorligini oshiradi.
Shuningdek, ko‘p foydalanuvchili tizimlar, bulutli hisoblash va mobil
qurilmalar sohasidagi o‘sish ham jarayonlar boshqaruvi sohasining dolzarbligini
yanada kuchaytirmoqda. Jarayonlarning samarali boshqarilmasligi tizimda
xatoliklar, past ishlash tezligi, resurslarning noto‘g‘ri taqsimlanishi va boshqa
muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Bu holatlar, ayniqsa, katta hajmdagi
3
ma'lumotlar bilan ishlovchi tizimlar va real vaqt rejimida ishlaydigan tizimlarda
alohida muhimdir.
Maqsadi:
Kurs ishining asosiy maqsadi operatsion tizimlar doirasida jarayonlarni
boshqarish jarayonini chuqur o‘rganish, jarayonlar boshqaruvi metodlarini tahlil
qilish va tizim samaradorligini oshirish uchun mavjud usullarni ko‘rib chiqishdir.
Shuningdek, jarayonlarning sinxronlash, deadlock (to‘xtab qolish) va resurslarni
boshqarish kabi muammolarini tahlil qilish ham ushbu ishning dolzarb vazifalaridan
biridir.
Kurs ishi davomida operatsion tizimlar va jarayonlar boshqaruvi bo‘yicha
asosiy tushunchalar, metodlar va ular bilan bog‘liq muammolarni tahlil qilish orqali
tizim samaradorligini oshirish va jarayonlar boshqaruvi bilan bog‘liq masalalarga
yechimlar taklif etishga harakat qilinadi.
Vazifalari:
 Operatsion tizimlar va jarayonlar boshqaruvi asoslarini o‘rganish:
 Operatsion tizimlar va jarayonlar tushunchalarini aniqlash, jarayonlar
boshqaruvi tizimlaridagi rolini tushuntirish.
 Turli operatsion tizimlar (ko‘p vazifali, ko‘p foydalanuvchili, real vaqt
tizimlari)da jarayon boshqaruvi qanday amalga oshirilishini tahlil qilish.
 Jarayonlarni rejalashtirish va boshqarish algoritmlarini o‘rganish:
 Jarayonlarni rejalashtirish va bajarish uchun ishlatiladigan turli algoritmlar
(FCFS, SJF, Round Robin, Prioritetli rejalashtirish va boshqalar)ni tahlil
qilish.
 Har bir algoritmning afzalliklari va kamchiliklarini aniqlash, ularning
samaradorligini taqqoslash.
 Jarayonlar o‘rtasida sinxronizatsiya va kommunikatsiya masalalarini tahlil
qilish:
 Jarayonlar o‘rtasidagi resurslarni birgalikda ishlatish va sinxronizatsiya qilish
muammolarini o‘rganish.
 Semaphore, mutex va monitorya kabi mexanizmlarni o‘rganish, ular
yordamida jarayonlar o‘rtasida xavfsiz kommunikatsiyani tashkil etish.
4
I BOB. OPERATSION TIZIMLAR VA JARAYONLAR BOSHQARUVI.
1.1-§. Operatsion tizimlar turlari (real vaqt, ko’p vazifali tizimlar va
boshqalar).
Operatsion tizim (OT) — bu kompyuterning asosiy dasturiy ta'minoti bo‘lib,
foydalanuvchi va kompyuter apparati o‘rtasidagi interfeysni ta'minlaydi. U barcha
resurslarni, jumladan, protsessor, xotira, fayl tizimi, va qurilmalarni boshqaradi.
Operatsion tizimlar turli vazifalarni bajarish uchun mo‘ljallangan va ular har xil
konfiguratsiya va imkoniyatlarga ega bo‘lishi mumkin. Bular orasida ko‘p vazifali
tizimlar (multitasking), ko‘p foydalanuvchili tizimlar (multi-user), real vaqt tizimlari
va boshqa turli tizimlar mavjud.
Operatsion tizimlar quyidagi asosiy vazifalarni bajaradi:
 Resurslarni boshqarish: Operatsion tizim protsessor, xotira, disklar va
boshqa apparat resurslarini boshqaradi.
 Fayllar tizimi: Fayllarni yaratish, o‘qish, yozish, o‘chirish kabi
operatsiyalarni boshqaradi.
 Jarayonlarni boshqarish: Jarayonlarning yaratish, ishga tushirish,
bajarilishini nazorat qilish va tugatish kabi vazifalar.
 Sinxronizatsiya va xavfsizlik: Bir nechta jarayonning resurslarni
birgalikda ishlatishini sinxronlashtirish va tizim xavfsizligini ta'minlash.
Jarayon (process) — bu operatsion tizimda ishlayotgan va o‘ziga xos xotira va
resurslarga ega bo‘lgan dastur. Har bir jarayon o‘zining bajarilish holatiga (ready,
running, waiting va boshqalar) va ma'lum bir resurslar majmuasiga ega. Jarayonlar
operatsion tizim tomonidan boshqariladi va tizimning samarali ishlashini ta'minlash
uchun ular rejalashtiriladi, taqsimlanadi va sinxronlashtiriladi.
Jarayonning hayotiy tsikli:
 Yaratilish: Jarayon yangi holatda, bajarishga tayyor holatda yaratiladi.
 Ishlash (running): Jarayon protsessorda bajarilmoqda.
 Kutish (waiting): Jarayon resurslar yoki ma'lumotlar kutmoqda.
 To‘xtash (terminated): Jarayon o‘z ishini tugatadi va tizimdan chiqadi.
Operatsion tizimlar jarayonlarni boshqarish va ularning samarali ishlashini
ta'minlash uchun turli metodlarni ishlatadi. Jarayonlarni boshqarish jarayoni
quyidagi asosiy komponentlardan iborat:
Jarayonlarni rejalashtirish (Scheduling): Jarayonlarni rejalashtirish, ular uchun
protsessor vaqtini taqsimlashni anglatadi. Turli rejalashtirish algoritmlari mavjud,
masalan:
 First-Come, First-Served (FCFS): Jarayonlar kelish tartibida bajariladi.
5
 Shortest Job First (SJF): Eng qisqa davom etadigan jarayonlar avval
bajariladi.
 Round Robin (RR): Har bir jarayon ma'lum vaqt davomida protsessorda
ishlaydi, so‘ngra boshqa jarayonga o‘tadi.
Sinxronizatsiya (Synchronization): Bir nechta jarayonlar bir vaqtning o‘zida
resurslardan foydalanishi kerak bo‘lsa, ularni sinxronlashtirish zarur. Buning uchun
semaforlar, mutexlar va monitoryalar kabi mexanizmlar ishlatiladi.
1-rasm. Operarsion tizimlarning tarkibiy tuzilishi.
Resurslarni boshqarish: Jarayonlar resurslardan (masalan, xotira, protsessor va
qurilmalar) foydalanganda, ularni taqsimlash va ularning o‘zaro raqobatini
boshqarish muhimdir. Resurslarni boshqarishda jarayonlar orasidagi
to‘qnashuvlarni (deadlock) oldini olish zarur.
Deadlock (To‘xtab qolish): Deadlock — bu bir nechta jarayonlar bir-birini
kutayotgan holda tizimning ishlashini to‘xtatib qo‘yadigan holat. Deadlockni oldini
olish va yechish uchun turli strategiyalar mavjud: resurslarni bir vaqtning o‘zida
faqat bir jarayonga berish, resurslar tartibida bo‘lish va boshqalar.
Jarayonlar boshqaruvi va operatsion tizim samaradorligi. Jarayonlarni samarali
boshqarish operatsion tizimning umumiy samaradorligini oshiradi. Yaxshi tashkil
etilgan jarayon boshqaruvi:
 Tizimning ishlash tezligini oshiradi.
 Resurslarni samarali taqsimlaydi va ortiqcha yuklanishni oldini oladi.
 Tizimni barqaror va ishonchli holatda saqlaydi.
Jarayonlar boshqaruvi metodlari. Jarayonlar boshqaruvi metodlari operatsion
tizimlar samaradorligini oshirish uchun doimiy ravishda takomillashib bormoqda.
6
Hozirgi kunda qo‘llanilayotgan metodlar va yondashuvlar quyidagilarni o‘z ichiga
oladi:
 Multitasking va multitasking resurslarini boshqarish.
 Ko‘p yadroli protsessorlar yordamida jarayonlarni parallel ishlashga
yo‘naltirish.
 Dinamik rejalashtirish algoritmlari va ustuvorliklarni belgilash.
Jarayonlar boshqaruvi operatsion tizimlarning samarali ishlashini
ta'minlashda muhim ahamiyatga ega. Jarayonlarni to‘g‘ri rejalashtirish, boshqarish
va sinxronlash tizimning umumiy ishlashiga sezilarli ta'sir ko‘rsatadi. Shuningdek,
jarayonlar o‘rtasida to‘qnashuvlarni oldini olish va resurslarni samarali taqsimlash
orqali tizim samaradorligini oshirish mumkin. Bu sohada mavjud bo‘lgan metodlar
va texnikalar doimiy ravishda yangilanib, rivojlanib bormoqda.
Operatsion tizimlar turli vazifalarni bajarish va foydalanuvchilarga turli
xizmatlarni taqdim etish uchun turli turlarga bo‘linadi. Har bir operatsion tizim turi
o‘zining maqsadiga qarab maxsus dizayn qilingan va turli sohalarda ishlatiladi.
Quyida asosiy operatsion tizimlar turlari keltirilgan:
Real Vaqt Operatsion Tizimlar (Real-Time Operating Systems, RTOS)
Tavsif:
Real vaqt operatsion tizimlar (RTOS) yuqori tezlikda va aniq vaqt oralig‘ida
javob berish talab qilinadigan tizimlar uchun mo‘ljallangan. Bunday tizimlar
noaniqlik va kechikishlarga toqat qilmaydi va tizimning har bir vazifasi qat'iy va
aniq vaqt ichida bajarilishi kerak.
Xususiyatlar:
 Aniqlik: Har bir jarayon va vazifa belgilangan vaqtda bajarilishi kerak.
 Tizimning tezkorligi: Kechikishlar minimallashtirilgan bo‘lishi kerak.
 Dasturlar va usullar: Odatda shunday dasturlar ishlaydi, ular maxsus
apparat qurilmalari bilan integratsiyalangan bo‘ladi (masalan, robotlar,
sanoat uskunalari).
Misollar:
 Sanoat avtomatizatsiyasi tizimlari
 Aviatsiya va kosmik tizimlar
 Tibbiy monitoring tizimlari (masalan, yurakni kuzatish apparatlari)
Ko‘p Vazifali Operatsion Tizimlar (Multitasking Operating Systems)
Tavsif:
Ko‘p vazifali tizimlar bir nechta vazifani (jarayonni) bir vaqtning o‘zida
bajarish imkonini beradi. Bunday tizimlarda protsessor bir vaqtning o‘zida bir
nechta jarayonni bajaradi, lekin real vaqtni ta'minlamaydi, ya'ni protsessor vaqtini
tez-tez qayta taqsimlaydi.
7
Xususiyatlar:
 Protsessorni taqsimlash: Protsessorning resurslari bir nechta jarayon
o‘rtasida taqsimlanadi.
 Tezkor jarayonlarni o‘zgartirish: Tizim har bir jarayonni qisqa vaqtga
bajaradi va qayta ishlaydi (masalan, round-robin algoritmi).
Misollar:
 Microsoft Windows
 Linux
 macOS
Ko‘p Foydalanuvchili Operatsion Tizimlar (Multi-User Operating Systems)
Tavsif:
Ko‘p foydalanuvchili tizimlar bir nechta foydalanuvchining bir vaqtning
o‘zida tizim resurslarini ishlatishini ta'minlaydi. Bu tizimlar foydalanuvchilarga turli
ilovalar va xizmatlarni taqdim etishda samarali bo‘ladi.
Xususiyatlar:
 Foydalanuvchi o‘rtasidagi izolyatsiya: Har bir foydalanuvchi o‘zining
resurslarini va muhitini ishlatadi.
 Resurslarni taqsimlash: Resurslar (xotira, protsessor vaqt, disklar)
foydalanuvchilar o‘rtasida taqsimlanadi.
Misollar:
 UNIX
 Linux
 Windows Server
 IBM z/OS
1-jadval. Operatsion tizimlar turlari tavsifi va qo’llanilish sohalari.
Tizim turi
Tavsif
Qo‘llanilish sohasi
Real vaqt rejimidagi Aniq
vaqt
talablari
operatsion tizim (RTOS) bo‘lgan tizimlar uchun
mo‘ljallangan.
Jarayonlar
oldindan
belgilangan
vaqtda
bajarilishi kerak.
8
Tibbiyot
uskunalari,
sanoat avtomatlashtirish,
harbiy
tizimlar,
robototexnika, avionika.
Ko‘p dasturlilik tizimi Bir vaqtning o‘zida bir Shaxsiy kompyuterlar,
(Multitasking OS)
nechta dasturlarni ishga serverlar,
mobil
tushirish imkoniyatiga qurilmalar.
ega. Operatsion tizim
resurslarni
samarali
taqsimlaydi.
Ko‘p
foydalanuvchili Bir
nechta
tizim (Multi-User OS)
foydalanuvchilarni bir
vaqtda
qo‘llabquvvatlaydi va har biri
o‘z jarayonlariga ega
bo‘lishi mumkin.
Katta
ma’lumot
tarmoq
tizimlari.
serverlar,
markazlari,
operatsion
Taqsimlangan operatsion Bir nechta kompyuterlar
tizim (Distributed OS)
tarmoq orqali bog‘langan
va bitta tizim sifatida
ishlaydi.
Resurslar
taqsimlanadi.
Katta
korporativ
tarmoqlar,
bulutli
hisoblash,
superkompyuterlar.
Ko‘p protsessorli tizim Bir nechta markaziy
(Multiprocessing OS)
protsessorlarni ishlatish
orqali
jarayonlarni
parallel bajaradi.
Katta hajmdagi hisobkitob talab qiladigan
tizimlar, ilmiy hisoblash,
server tizimlari.
Ko‘p
oqimli
tizim Har bir jarayon bir nechta Veb-serverlar, real vaqt
(Multithreading OS)
oqimlarga
(thread) dasturlari, grafik ishlov
ajratilib, parallel ishlash berish tizimlari.
imkoniyatiga ega.
Partovli operatsion tizim Buyruqlar yoki dasturlar
(Batch OS)
to‘plam sifatida qayta
ishlanadi. Foydalanuvchi
to‘g‘ridan-to‘g‘ri
boshqarish imkoniyatiga
ega emas.
9
Katta
hajmdagi
ma’lumotlarni
qayta
ishlash, bank tizimlari,
statistik tahlil.
Tarmoq operatsion tizimi Tarmoq
orqali Korporativ
tarmoqlar,
(Network OS)
bog‘langan kompyuterlar ma’lumot
markazlari,
uchun
ishlaydi
va internet xizmatlari.
resurslarni
ulashish
imkonini beradi.
Kapsullangan operatsion Dasturiy va apparat
tizim (Embedded OS)
jihatdan
maxsus
qurilmalarga
moslashtirilgan
tizim.
Resurslari
cheklangan
bo‘lishi mumkin.
Smartfonlar,
IoT
qurilmalar,
maishiy
texnika,
avtomobil
elektron tizimlari.
Virtualizatsiya tizimlari Bitta jismoniy apparat Bulutli hisoblash, server
(Virtualization OS)
vositasida bir nechta konsolidatsiyasi,
operatsion
tizimlarni ma’lumot markazlari.
ishga tushirish imkonini
beradi.
Ko‘p Yadroli Operatsion Tizimlar (Multiprocessing Operating Systems)
Tavsif:
Ko‘p yadroli operatsion tizimlar bir nechta protsessor yoki protsessor
yadrolarini bir vaqtda ishlatishga imkon beradi. Bu tizimlar samarali parallel
ishlashni ta'minlaydi, ya'ni bir vaqtning o‘zida bir nechta jarayonlar parallel ravishda
ishlashi mumkin.
Xususiyatlar:
 Parallel ishlash: Jarayonlar bir nechta protsessor yadrolarida parallel
bajariladi.
 Samarali resurslarni taqsimlash: Ko‘p protsessorli tizimlar tizim
resurslarini samarali taqsimlaydi va tizimning umumiy samaradorligini
oshiradi.
Misollar:
 Linux (ko‘p yadroli protsessorlarni qo‘llab-quvvatlaydi)
 Windows Server (ko‘p protsessorlarni qo‘llab-quvvatlash)
 macOS (ko‘p yadroli tizimlar bilan ishlaydi)
Tarmoq Operatsion Tizimlari (Network Operating Systems, NOS)
Tavsif:
10
Tarmoq operatsion tizimlari bir nechta kompyuterlarni tarmoq orqali
bog‘laydi va tarmoq resurslarini boshqaradi. Bu tizimlar ma'lumotlar uzatish,
tarmoq qurilmalari va xizmatlarni taqdim etish uchun ishlatiladi.
Xususiyatlar:
 Tarmoq resurslarini boshqarish: Tizim tarmoqda mavjud bo‘lgan
kompyuterlar va resurslarni boshqaradi.
 Xavfsizlik: Tarmoq orqali ma'lumotlar uzatilishida xavfsizlikni
ta'minlaydi.
Misollar:
 Windows Server
 Linux (tarmoqni boshqarish uchun ko‘p imkoniyatlarga ega)
 Novell NetWare
Yalpi Tizimlar (Distributed Operating Systems)
Tavsif:
Yalpi tizimlar bir nechta alohida kompyuterlar yoki qurilmalarni birlashtirib,
ularga yagona tizim sifatida ishlash imkonini beradi. Bu tizimlar resurslarni
taqsimlash, ma'lumotlarni saqlash va jarayonlarni boshqarishni bir nechta
mashinalar o‘rtasida taqsimlaydi.
Xususiyatlar:
 Resurslarni taqsimlash: Bir nechta kompyuterlar o‘rtasida resurslar
samarali taqsimlanadi.
 Ismli resurslar: Foydalanuvchilar va jarayonlar tarmoqdagi alohida
mashinalarga o‘xshash tarzda birlashtirilgan resurslarni ishlatishi mumkin.
Misollar:
 Google’s Distributed File System (GFS)
 Hadoop
Fayl Tizimi Operatsion Tizimlari (File System Operating Systems)
Tavsif:
Fayl tizimi operatsion tizimlari asosan fayl tizimlari bilan ishlashga
yo‘naltirilgan bo‘lib, ular fayllar yaratish, o‘zgartirish, saqlash va o‘chirish bilan
bog‘liq barcha jarayonlarni boshqaradi.
Xususiyatlar:
 Fayllarni boshqarish: Fayllar va direktoriyalarni boshqaradi.
 Ma'lumotlarni saqlash va qayta ishlash: Ma'lumotlar, fayllar va ularning
atributlari saqlanadi va boshqariladi.
Misollar:
 UNIX va Linux fayl tizimlari
 NTFS (Windows fayl tizimi)
11
Operatsion tizimlar turli xil ehtiyojlarga moslashgan va turli vazifalarni
bajarishga qaratilgan tizimlar bo‘lib, har biri o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Real
vaqt tizimlaridan tortib, ko‘p yadroli va tarmoq tizimlarigacha, har bir tur tizimni
ishlatishning samaradorligi va tezligi uchun maxsus yondashuvni talab qiladi.
Shuning uchun tizim tanlashda uning vazifalari va maqsadlari hisobga olinadi.
12
1.2-§. Jarayon tushunchasi: ta’rifi, xususiyatlari.
Jarayon (process) — bu operatsion tizimda ishlayotgan va o‘ziga xos xotira
va resurslarga ega bo‘lgan dastur yoki dastur qismi. Jarayon dastur kodining
bajarilishi uchun zarur bo‘lgan barcha resurslarni o‘z ichiga oladi. Jarayonlar
operatsion tizim tomonidan boshqariladi va tizimda bir vaqtning o‘zida bir nechta
jarayonlar parallel ravishda ishlashi mumkin.
Har bir jarayon operatsion tizimda o‘ziga xos hayotiy tsiklga ega bo‘lib,
tizimning samarali ishlashini ta'minlashda asosiy rol o‘ynaydi. Jarayonlar
o‘zgaruvchan holatlarda bo‘ladi (masalan, ishlashda, kutish holatida yoki tugash
holatida) va ularning ishga tushirilishi, bajarilishi, sinxronizatsiyasi va tugatilishi
operatsion tizim tomonidan boshqariladi.
Jarayonlarning xususiyatlari operatsion tizimni samarali boshqarish va
jarayonlarning resurslardan to‘g‘ri foydalanishini ta'minlash uchun juda muhimdir.
Quyida jarayonlarning asosiy xususiyatlari keltirilgan:
Jarayonning hayotiy tsikli (Process Lifecycle): Jarayonning hayotiy tsikli —
bu jarayonning operatsion tizimda yaratilishidan tortib to‘liq tugashigacha bo‘lgan
barcha bosqichlarni o‘z ichiga oladi. Jarayon quyidagi asosiy holatlarda bo‘lishi
mumkin:
 Yaratilish (New): Jarayon operatsion tizim tomonidan yaratildi, lekin hali
bajarilmayapti. Tizimda jarayon uchun resurslar ajratilgan va u bajarishga
tayyor.
 Ishlash (Running): Jarayon protsessorda bajarilmoqda. Bu holatda jarayon
ishlayotgan va uning kodlari bajarilmoqda.
 Kutish (Waiting/Blocked): Jarayon ba'zi resurslarni kutayotgan holatda
bo‘ladi (masalan, ma'lumotlarni o‘qish yoki boshqa jarayon tomonidan
bo‘lishayotgan resurslarni kutish).
 Ready (Tayyor): Jarayon bajarish uchun tayyor, lekin hali protsessor
tomonidan bajarilmagan. Bu holatda jarayon protsessor vaqtini kutmoqda.
 To‘xtash (Terminated/Exit): Jarayon o‘z ishini tugatgan va tizimdan
chiqarilgan. Jarayon tomonidan ishlatilgan barcha resurslar bo‘shatilib,
tizim qayta ishlovchi jarayonni boshlash uchun tayyorlanadi.
Jarayonni boshqarish (Process Control): Jarayonlarni boshqarish operatsion tizim
tomonidan amalga oshiriladi. Tizim jarayonlarni yaratadi, o‘zgartiradi,
sinxronlashtiradi, va yakunlaydi. Tizimda jarayonlarni samarali boshqarish uchun
quyidagi usullar qo‘llaniladi:
 Rejalashtirish (Scheduling): Jarayonlar protsessorga taqsimlanadigan
vaqtda rejalashtirish algoritmlari ishlatiladi (masalan, FCFS, Round
Robin, SJF).
13
 Resurslarni taqsimlash (Resource Allocation): Jarayonlar bajarilish uchun
kerakli resurslarga (xotira, protsessor, fayllar, qurilmalar va boshqalar) ega
bo‘lishi kerak. Operatsion tizim bu resurslarni taqsimlashni nazorat qiladi.
 Sinxronizatsiya (Synchronization): Agar bir nechta jarayonlar bir vaqtning
o‘zida resurslardan foydalanayotgan bo‘lsa, ular o‘rtasida to‘qnashuvlarni
oldini olish uchun sinxronizatsiya mexanizmlari (semaphorlar, mutexlar,
monitoryalar) ishlatiladi.
Jarayonlarning resurslarga bo‘lgan ehtiyoji: Har bir jarayon bajarilishi uchun bir
nechta resurslarga ehtiyoj sezadi. Ushbu resurslar quyidagi turdagi bo‘lishi mumkin:
 Protsessor va protsessor vaqtining taqsimlanishi.
 Xotira (RAM): Jarayon o‘zining kodini va ma'lumotlarini xotirada saqlaydi.
 Disk va fayllar: Jarayon fayllar tizimi orqali ma'lumotlarga o‘qish va yozish
imkoniyatiga ega bo‘ladi.
 I/O qurilmalari: Jarayon o‘z faoliyati davomida kiritish/chiqarish (I/O)
qurilmalari bilan ishlaydi, masalan, klaviatura, printer, ekranga chiqish va
boshqalar.
Jarayon va apparatning o‘zaro aloqasi: Jarayonlar apparat resurslaridan (masalan,
protsessor, xotira, qurilmalar) foydalanish uchun operatsion tizim orqali o‘zaro
bog‘lanadi. Jarayonlarning bajarilishi davomida:
 Protsessor (CPU): Jarayon protsessorda bajarilayotgan vaqtda uning
harakatini boshqaradi. Protsessor har bir jarayonni vaqtinchalik boshqaradi.
 Xotira: Jarayonning kodlari va ma'lumotlari xotirada joylashadi. Operatsion
tizim jarayonlarga kerakli xotirani ajratadi va uni boshqaradi.
 Qurilmalar (I/O): Jarayonlar ma'lumotlarni kiritish yoki chiqarish uchun
qurilmalarga (klaviatura, printer, tarmoq kartalari) murojaat qiladi.
Jarayonlar o‘rtasidagi sinxronizatsiya: Bir nechta jarayonlar bir vaqtning o‘zida
bir xil resurslardan foydalanishi mumkin. Bu holatda, jarayonlar o‘rtasidagi
sinxronizatsiya zarur bo‘ladi. Sinxronizatsiya jarayonlar o‘rtasida o‘zaro raqobatni
oldini olish va ularni xavfsiz tarzda birgalikda ishlashini ta'minlash uchun ishlatiladi.
Sinxronizatsiya mexanizmlari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
 Semaphore: Bu maxsus bir turdagi o‘zgaruvchi bo‘lib, u jarayonlarga
resurslarni taqsimlashda ishlatiladi. Semaphore yordamida jarayonlar birbirini kutishlari yoki sinxronlashlari mumkin.
 Mutex (Mutual Exclusion): Mutex yordamida faqat bitta jarayon resursdan
foydalanishi mumkin. Boshqa jarayonlar kutish holatida bo‘ladi.
 Monitorya: Bu ko‘proq murakkab sinxronizatsiya mexanizmi bo‘lib, bir
nechta jarayonlar resurslarga kirishishda o‘zaro bog‘liq bo‘lishi mumkin.
14
Deadlock (To‘xtash) va uning oldini olish: Deadlock — bu jarayonlarning o‘zaro
kutish holatiga kirishi va shu sababli tizimning ishlashini to‘xtatib qo‘yishidir.
Deadlock jarayonlar bir-birini kutayotgan holatda, va hech biri boshqa jarayonga
kerakli resursni bera olmaydi.
Deadlockni oldini olish uchun operatsion tizimlar quyidagi yondashuvlarni
qo‘llaydi:
 Resurslarni to‘g‘ri taqsimlash va har bir jarayonning nima uchun
kutayotganini aniqlash.
 Resurslarni bir vaqtning o‘zida faqat bitta jarayonga berish.
 Deadlockni aniqlash va undan qochish algoritmlarini ishlab chiqish.
Jarayonlarning turli holatlari: Jarayonlar ba'zi muayyan holatlarga ega bo‘ladi.
Jarayonning holatlari operatsion tizim tomonidan boshqariladi va har bir
jarayonning holatiga qarab uning bajarilishi tartibga solinadi.
 Ready: Jarayon protsessor vaqtini kutmoqda.
 Running: Jarayon protsessorda bajarilmoqda.
 Blocked/Waiting: Jarayon resurslar yoki ma'lumotlarni kutmoqda.
 Terminated: Jarayon tugatilgan, uning bajarilishi yakunlangan.
Jarayon — bu operatsion tizimda bajarilayotgan dastur bo‘lib, o‘zining xotira va
resurslariga ega bo‘ladi. Jarayonlar samarali boshqarilishi kerak, chunki ular
tizimning umumiy samaradorligini belgilaydi. Jarayonlarni boshqarishda
rejalashtirish, sinxronizatsiya va resurslardan to‘g‘ri foydalanish kabi muhim
elementlar mavjud. Jarayonlar o‘rtasida to‘qnashuvlarni oldini olish va tizimning
barqaror ishlashini ta'minlash jarayon boshqaruvining muhim qismidir.
15
1.3-§. Jarayonlarni boshqarish va ularning operatsion tizimdagi roli.
Jarayonlarni boshqarish operatsion tizimning eng muhim vazifalaridan biridir.
Jarayonlar operatsion tizimda bajarilayotgan dasturlar yoki dastur qismlaridir va ular
tizimning resurslarini samarali boshqarish, bajarilayotgan ishlarni koordinatsiya
qilish va tizimning umumiy samaradorligini ta'minlash uchun ishlatiladi.
Jarayonlarni boshqarish operatsion tizimning bir nechta asosiy funksiyalarini o‘z
ichiga oladi va tizimning ishlashini optimallashtiradi.
Jarayonlarni boshqarishning asosiy maqsadi – operatsion tizimda jarayonlarni
samarali va tizimli ravishda boshqarishdir. Bu jarayonlar turli holatlar va resurslarga
bo‘lgan ehtiyojlarga qarab bajariladi. Asosiy vazifalar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
 Jarayonlarni yaratish va yakunlash: Operatsion tizim jarayonlarni yaratish,
boshqarish va tugatish bilan shug‘ullanadi. Tizimda yangi jarayonlar
yaratiladi, bajarilishi boshqariladi, va tugagandan so‘ng resurslar bo‘shatiladi.
 Resurslarni taqsimlash: Har bir jarayon kerakli resurslarga (xotira, protsessor
va I/O qurilmalari) ega bo‘lishi kerak. Jarayonlarni boshqarishda operatsion
tizim resurslarni qanday taqsimlashni boshqaradi.
 Jarayonlar o‘rtasidagi sinxronizatsiya: Bir nechta jarayonlar bir vaqtning
o‘zida ishlayotgan va resurslarni ishlatayotgan bo‘lsa, tizim bu jarayonlarning
to‘qnashuviga yo‘l qo‘ymaslik uchun ularni sinxronlashtiradi.
 Jarayonlarning holatlarini boshqarish: Jarayonlar bajarilayotganda ularning
holatlari (tayyor, ishlashda, kutish va yakunlash) doimiy ravishda kuzatib
boriladi va boshqariladi.
 Jarayonlar o‘rtasida adolatli resurs taqsimoti: Jarayonlar o‘rtasida resurslar
adolatli taqsimlanishi kerak, shunda hech bir jarayon boshqa jarayonni
xohlamagan tarzda ortiqcha resurslarga ega bo‘lmasligi kerak.
Jarayonlarni boshqarishda quyidagi asosiy komponentlar mavjud:
Jarayon jadvali (Process Table): Jarayon jadvali operatsion tizimda mavjud
bo‘lgan barcha jarayonlar haqida ma'lumotlarni saqlovchi tuzilma hisoblanadi. Har
bir jarayon uchun jarayon jadvalida quyidagi ma'lumotlar mavjud bo‘ladi:
Jarayon identifikatori (PID): Har bir jarayon uchun yagona identifikator.
 Jarayon holati: Jarayonning joriy holati (masalan, tayyor, ishlashda, kutish,
tugash).
 Protsessor registrlari: Jarayonni bajarish uchun protsessorga ajratilgan
registrlar.
 Xotira ma'lumotlari: Jarayon tomonidan foydalaniladigan xotira bloklari
haqida ma'lumot.
 I/O holatlari: Jarayonning kiritish/chiqarish operatsiyalari va uning holati.

16
Rejalashtirish (Scheduling): Rejalashtirish — bu jarayonlarni protsessorga
taqsimlash jarayonidir. Jarayonlar protsessor vaqtini kutayotgan paytda ularni
bajarishning tartibi aniqlanadi. Rejalashtirish operatsion tizimning asosiy
funksiyalaridan biridir, chunki jarayonlarning bajarilishi samarali bo‘lishi kerak.
Jarayonlar uchun quyidagi rejalashtirish algoritmlari qo‘llaniladi:
 FCFS (First-Come-First-Served): Birinchi kelsa, birinchi bajariladi. Bu
algoritmda jarayonlar tizimga kelish tartibiga ko‘ra ishlaydi.
 Round Robin (RR): Har bir jarayon ma'lum bir vaqt davomida ishlaydi,
so‘ngra protsessor keyingi jarayonga beriladi.
 SJF (Shortest Job First): Eng qisqa bajariladigan jarayonlar avval bajariladi.
 Priority Scheduling: Har bir jarayonning ustuvorligi belgilangan bo‘lib,
yuqori ustuvorlikka ega jarayonlar avval bajariladi.
Sinxronizatsiya (Synchronization): Jarayonlarni sinxronlashtirish — bu bir
nechta jarayonlar o‘rtasida birgalikda ishlashni ta'minlash uchun zarur.
Sinxronizatsiya jarayonlarning bir-biriga to‘qnashmasligini, ma'lumotlar ustida
birgalikda ishlayotgan jarayonlarning notekis foydalanishini oldini olishga yordam
beradi. Sinxronizatsiya mexanizmlari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
 Semaforlar (Semaphore): Jarayonlar o‘rtasida resurslarni taqsimlashni va
ularning ishini tartibga solishni ta'minlaydi.
 Muteks (Mutex): Faqat bitta jarayon resursga kirishiga ruxsat beradi.
 Monitorya (Monitor): Murakkab sinxronizatsiya mexanizmi bo‘lib, bir nechta
jarayonlar o‘rtasida to‘qnashuvni oldini oladi.
Kommunikatsiya o‘rtasidagi jarayonlar (Inter-process Communication, IPC):
Jarayonlar o‘rtasida ma'lumotlar almashish yoki kommunikatsiya qilish uchun
maxsus mexanizmlar qo‘llanadi. Bular quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
 Fayllar: Jarayonlar fayl tizimi orqali bir-biri bilan ma'lumot almashishi
mumkin.
 Xotira segmentlari (Shared Memory): Bir nechta jarayonlar umumiy xotira
hududida ishlaydi va shu orqali ma'lumotlar almashiladi.
 Mesajlar: Jarayonlar o‘zaro xabarlar yuborib, ma'lumotlar almashadilar.
Deadlock (To‘xtash) — bu bir nechta jarayonlar bir-biriga kutish holatiga tushib
qolishidir, natijada tizim hech qanday jarayonni bajarolmaydi. Deadlockning oldini
olish uchun operatsion tizimlar quyidagi usullarni qo‘llaydi:
 Resurslarni to‘g‘ri taqsimlash: Jarayonlar resurslarga muhtoj bo‘lishi bilan
ularni taqsimlashda ehtiyotkorlik bilan yondashiladi.
 To‘xtashni aniqlash algoritmlari: Operatsion tizim deadlockni aniqlash va
undan qochish uchun algoritmlar ishlab chiqadi.
17
Resursni bloklash va rejalashtirish: Resurslar oldindan belgilanadi va
jarayonlar resurslarga faqat bir vaqtning o‘zida ega bo‘lishi mumkin.
Jarayonlar operatsion tizimning muhim tarkibiy qismidir. Ular tizimning
bajaradigan ishlari va foydalanuvchi talablarini bajarish uchun zarur resurslarni
ishlatadi. Jarayonlar operatsion tizimning samarasini belgilaydi, chunki ular
tizimning resurslarini boshqarish va bajarilayotgan vazifalarni samarali
taqsimlashga imkon beradi.
 Resurslardan samarali foydalanish: Jarayonlar operatsion tizimdagi
resurslardan to‘g‘ri foydalanishni ta'minlaydi, shuningdek, ular resurslarni
o‘zaro bo‘lishishadi.
 Foydalanuvchi va tizimning o‘zaro aloqasi: Jarayonlar foydalanuvchining
talablarini bajarish uchun tizim bilan o‘zaro aloqada bo‘lishadi. Har bir
jarayonning resurslar va xizmatlarga bo‘lgan ehtiyoji operatsion tizim
tomonidan boshqariladi.
 Tizimning barqaror ishlashini ta'minlash: Jarayonlarni boshqarish orqali
operatsion tizimning barqaror ishlashini ta'minlash mumkin. Masalan,
jarayonlarning sinxronizatsiya qilinishi yoki deadlocklarning oldini olish
tizimning mustahkamligini ta'minlaydi.
Jarayonlarni boshqarish operatsion tizimning eng muhim qismi bo‘lib, uning
samarali ishlashini ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi. Jarayonlarni yaratish,
rejalashtirish, resurslarni taqsimlash, sinxronizatsiya qilish va deadlockni oldini
olish kabi funksiyalar tizimning barcha operatsiyalarini samarali boshqarishni
ta'minlaydi. Jarayonlar operatsion tizimdagi resurslardan to‘g‘ri foydalanishni va
tizimning barqarorligini saqlashni ta'minlashga xizmat qiladi.

18
II BOB. JARAYONLARNI BOSHQARISH METODLARI.
2.1-§. Jarayonni rejalashtirish va jadvalga qo’yish.
Jarayonni rejalashtirish operatsion tizimning eng muhim vazifalaridan biridir.
Bu jarayonlar o‘rtasida protsessor vaqtini taqsimlashni ta'minlaydi. Jarayonlar
operatsion tizim tomonidan ma'lum bir rejalashtirish algoritmi yordamida
boshqariladi. Jarayonlar turli holatlarda bo‘lishi mumkin, masalan, bajarilishga
tayyor, kutish holatida, yoki ishlashda. Jarayonni rejalashtirish orqali operatsion
tizim har bir jarayonni qanday va qachon bajarishni belgilaydi.
Jarayonni rejalashtirishning asosiy maqsadi — protsessorni samarali
taqsimlash, tizimda yuqori samaradorlikka erishish va jarayonlar o‘rtasidagi adolatni
ta'minlashdir. Jarayonni rejalashtirish tizimning umumiy samaradorligini, resurslar
taqsimotini va jarayonlar o‘rtasidagi raqobatni nazorat qilishga yordam beradi.
2-jadval. Jarayonni rejalashtirish turlari.
Rejalashtirish
turi
Tavsif
Afzalliklari
Kamchiliklari
Uzun muddatli
rejalashtirish
Tizimga qaysi
jarayonlar
yuklanishini
belgilaydi.
Tizim
barqarorligini
ta’minlaydi,
xotira samarali
foydalaniladi.
Ishlash tezligi
past bo‘lishi
mumkin.
O‘rta muddatli
rejalashtirish
Tizim yukini
Xotirani samarali Jarayonni yana
kamaytirish
ishlatish, tizim
yuklash
uchun ba’zi
ishlashini
qo‘shimcha vaqt
jarayonlarni
optimallashtirish.
talab qiladi.
vaqtincha diskka
chiqaradi
(swapping).
Qisqa muddatli
rejalashtirish
Qaysi jarayon
protsessorni
ishlatishini
belgilaydi.
Protsessor
yuklanishini
optimallashtiradi.
19
Resurslar
noto‘g‘ri
taqsimlansa,
tizim ishlashi
sekinlashishi
mumkin.
Jarayonlarni rejalashtirishda bir nechta metodlar va algoritmlar mavjud. Ular
jarayonlarning bajarilishi tartibini va protsessor vaqti qanday taqsimlanishini
belgilaydi. Quyida eng keng tarqalgan jarayonlarni rejalashtirish metodlari
keltirilgan:
FCFS (First Come First Served)
Tavsif: Bu eng oddiy rejalashtirish algoritmidir. Jarayonlar tizimga kirish
tartibida bajariladi. Ya'ni, birinchi bo‘lib tizimga kelgan jarayon birinchi bo‘lib
bajariladi.
Afzalliklari:
 Oddiy va amalga oshirish oson.
 Agar jarayonlarning bajarilish vaqti taxminan bir xil bo‘lsa, yaxshi ishlaydi.
Kamchiliklari:
 "Konveyer effekt" degan holatga olib kelishi mumkin, ya'ni uzoq vaqt
davomida bajarilishi kerak bo‘lgan jarayon tizimga birinchi kelganda,
boshqa qisqa jarayonlar kutish holatida bo‘ladi.
 Jarayonlarning o‘rtacha kutish vaqti yuqori bo‘ladi, ayniqsa, uzun
jarayonlar bilan qisqa jarayonlar aralashsa.
Shortest Job First (SJF)
Tavsif: Bu algoritm eng qisqa bajariladigan jarayonni avval bajarishni belgilaydi.
Agar bir nechta jarayonlar bajarilish uchun tayyor bo‘lsa, eng qisqa vaqt davomida
bajarilishi kerak bo‘lgan jarayon birinchi bo‘lib bajariladi.
Afzalliklari:
 O‘rtacha kutish vaqtini minimallashtirishga yordam beradi.
 Yaxshi samaradorlikni ta'minlaydi, chunki tizimda tezda bajariladigan
jarayonlar avval amalga oshiriladi.
Kamchiliklari:
 Bu algoritmda jarayonlarning bajarilish vaqti oldindan ma'lum bo‘lishi
kerak, bu esa ba'zi tizimlarda qiyin bo‘lishi mumkin.
 Uzoq muddatli jarayonlar uchun "starvation" (yuzaga kelmaslik)
muammosi yuzaga kelishi mumkin, chunki doimiy ravishda yangi qisqa
jarayonlar kelib tushadi.
Round Robin (RR)
Tavsif: Round Robin algoritmi har bir jarayonga bir xil protsessor vaqti
(quantum) ajratadi. Agar jarayon belgilangan vaqt ichida tugamasa, u keyingi
jarayonga o‘tkaziladi va jarayon qaytadan bajarilishi uchun yana tizimga kiradi.
Afzalliklari:
 Jarayonlar orasida adolatli va teng taqsimlashni ta'minlaydi.
20
 Jarayonlar tarmoqda va foydalanuvchi tomonidan qo‘llaniladigan
tizimlarda yaxshi ishlaydi.
Kamchiliklari:
 Agar protsessor vaqti (quantum) juda kichik bo‘lsa, jarayonlar juda tez-tez
kontekstni almashtirishga majbur bo‘ladi, bu esa tizimning umumiy
samaradorligini pasaytiradi.
 Agar protsessor vaqti juda katta bo‘lsa, tizim FCFSga o‘xshash bo‘lib
qoladi va "konveyer effekt" muammosi yuzaga kelishi mumkin.
Priority Scheduling
Tavsif: Bu algoritmda har bir jarayonga ustuvorlik (priority) raqami tayinlanadi.
Yuqori prioritetga ega jarayonlar avval bajariladi. Agar bir necha jarayonlar bir xil
prioritetga ega bo‘lsa, ularning bajarilishi FCFS algoritmi asosida amalga oshiriladi.
Afzalliklari:
 Muhim va tez bajarilishi kerak bo‘lgan jarayonlar avval bajariladi.
 O‘zgaruvchan va moslashuvchan tizimlarda qo‘llaniladi.
Kamchiliklari:
 Agar jarayonlarga ustuvorliklarni to‘g‘ri taqsimlash bo‘yicha qarorlar
noto‘g‘ri bo‘lsa, ba'zi jarayonlar doimiy ravishda bajarilmasdan qolishi
(starvation) mumkin.
 Prioritetlarni o‘zgartirishda alohida ehtiyotkorlik talab etiladi.
Multilevel Queue Scheduling
Tavsif: Bu algoritmda jarayonlar bir nechta navbatlarga taqsimlanadi. Har bir
navbat o‘z rejalashtirish algoritmiga ega bo‘ladi. Masalan, foydalanuvchi interaktiv
jarayonlari uchun alohida navbat bo‘lishi mumkin, va uzoq vaqt davomida ishlovchi
jarayonlar uchun boshqa navbat.
Afzalliklari:
 Tizimni samarali boshqarish va turli turdagi jarayonlarga moslashish
imkonini beradi.
 Har xil jarayonlarni bajarish uchun mos algoritmlar qo‘llaniladi.
3-jadval. Jarayonlarni rejalashtirish algoritimlari.
Algoritm
Tavsif
Afzalliklari
Kamchiliklari
FCFS (First
Come, First
Served)
Birinchi kelgan
jarayon birinchi
bajariladi.
Oddiy va
tushunarli,
adolatli
taqsimlash.
Uzoq davom
etuvchi
jarayonlar kutish
vaqtini oshirishi
mumkin.
21
SJF (Shortest
Job First)
Eng qisqa
bajarilish vaqtiga
ega jarayon
birinchi ishlaydi.
Umumiy kutish
vaqtini
kamaytiradi.
Uzoq jarayonlar
orqada qolib
ketishi mumkin.
Round Robin
(RR)
Har bir
jarayonga
belgilangan vaqt
kvanti ajratiladi.
Tizim tezkor
javob qaytaradi,
adolatli resurs
taqsimoti.
Vaqt kvanti
noto‘g‘ri
tanlansa, ishlash
samaradorligi
pasayadi.
Prioritetli
rejalashtirish
Jarayonlar
ustuvorlik
darajasiga qarab
bajariladi.
Muhim
Past ustuvorlikka
jarayonlar tezroq ega jarayonlar
bajariladi.
uzoq kutishi
mumkin
(Starvation).
Ko‘p darajali
navbatlar
Jarayonlar turli
navbatlarga
ajratiladi va
ularning
rejalashtirish
usuli farqli
bo‘lishi mumkin.
Har xil turdagi
jarayonlarni
boshqarish
osonlashadi.
Murakkab
implementatsiya
talab qiladi.
Kamchiliklari:
 Bir necha navbatlar mavjud bo‘lgani uchun tizimni boshqarish murakkab
bo‘ladi.
 Navbatlarga qarab jarayonlarning "starvation" muammosi yuzaga kelishi
mumkin.
Multilevel Feedback Queue Scheduling
Tavsif: Bu algoritmda jarayonlar avvalgi navbatlar asosida rejalashtiriladi, lekin
jarayonlar vaqt o‘tishi bilan navbatlar orasida ko‘chirilishi mumkin. Agar jarayon
ko‘p protsessor vaqtini talab qilsa, u pastroq prioritetga ega navbatga o‘tkaziladi.
Afzalliklari:
 Tizimda har xil turdagi jarayonlarni samarali boshqaradi.
 Jarayonlar orasida adolatli taqsimlashni ta'minlaydi va starvatsiya
muammosini kamaytiradi.
Kamchiliklari:
22
 Murakkab algoritm bo‘lib, uning samarali ishlashi uchun tizimning yaxshi
sozlanishi kerak.
Jarayonni jadvalga qo‘yish (Process Scheduling Queue): Jarayonlarni
rejalashtirish jarayonida, jarayonlar jadvalga qo‘yiladi. Har bir jarayon navbatda
(queue) bo‘ladi, va ushbu navbatlar tizimda jarayonlar bajarilishi uchun tashkil
etiladi. Jarayonlar uchun eng asosiy navbatlar quyidagilar bo‘ladi:
 Ready Queue: Bu navbatda bajarishga tayyor bo‘lgan jarayonlar
joylashadi. Jarayonlar bu navbatda bo‘lishi mumkin, agar ular protsessor
vaqtini kutayotgan bo‘lsa.
 Blocked Queue (Waiting Queue): Jarayonlar bu navbatda bo‘ladi, agar ular
kerakli resurslarni kutayotgan bo‘lsa (masalan, ma'lumotni o‘qish yoki
faylni ochish).
 Execution Queue: Bu jarayonlar protsessorda bajarilayotgan paytda
joylashadi.
Jarayonlarni rejalashtirish operatsion tizimning samarali ishlashi uchun muhim
hisoblanadi. Jarayonlarni rejalashtirishda bir nechta algoritmlar mavjud bo‘lib,
ularning har biri turli turdagi tizimlar va jarayonlar uchun optimal natijalar beradi.
Rejalashtirish algoritmlari tizimdagi jarayonlar o‘rtasida protsessor vaqti va
resurslarni qanday taqsimlashni belgilaydi. Tizimning samaradorligi, javob berish
tezligi va resurslarni boshqarishning adolatliligi jarayonni rejalashtirishga bog‘liq.
23
2.2-§. Jarayonlarni sinxronlash va komunikatsiya.
Jarayonlarni sinxronlash va kommunikatsiya operatsion tizimning eng muhim
masalalaridan biridir. Bular bir-biriga bog‘langan va birgalikda ishlayotgan
jarayonlarning resurslarni to‘g‘ri va samarali taqsimlashini ta'minlashga yordam
beradi. Sinxronlash jarayonlar orasidagi resurslarni sinxronizatsiya qilishni,
kommunikatsiya esa jarayonlar orasida ma'lumotlarni almashishni ta'minlaydi.
Jarayonlarni sinxronlash – bu bir nechta jarayonlar o‘rtasida birgalikda
ishlashni va resurslarni bir vaqtning o‘zida ishlatishdan kelib chiqadigan
muammolarni hal qilishni ta'minlaydi. Sinxronizatsiya jarayonlar o‘rtasidagi
to‘qnashuvlarni oldini olish, ya'ni bir jarayonning ishlashiga boshqa jarayonlarning
ta'sir qilmasligini ta'minlaydi.
Sinxronlashda bir nechta muammolar yuzaga keladi, ularning asosiylari
quyidagilardir:
 Race Condition (Musobaqa sharti): Bir nechta jarayonlar bir vaqtning
o‘zida umumiy resursdan foydalanishga intiladi, bu esa noto‘g‘ri
natijalarga olib kelishi mumkin. Masalan, ikki jarayon bir vaqtning o‘zida
hisoblashni o‘zgartirishga harakat qilganda, dastur noto‘g‘ri natija beradi.
 Deadlock (To‘xtash): Bir nechta jarayonlar o‘zaro kutish holatiga tushib
qoladi, bu esa tizimning butunlay to‘xtashiga olib keladi. Deadlock
jarayonlar o‘rtasidagi resurslar uchun kutish zanjiri shakllanadi va bular
hech qachon o‘zaro bajarilishi mumkin emas.
 Starvation (Qashshoqlashish): Ba'zi jarayonlar doimiy ravishda
bajarilmasdan qoladi, chunki ular uchun doimo yangi jarayonlar va
resurslar ajratiladi. Bu holat odatda past prioritetga ega jarayonlar uchun
yuz beradi.
Jarayonlarni sinxronlashtirish uchun bir nechta mexanizmlar qo‘llaniladi. Eng
mashhurlari quyidagilardir:
Semaforlar (Semaphores):
 Semafor — bu jarayonlar o‘rtasida sinxronizatsiya qilish uchun
ishlatiladigan tuzilma. Semaforlar ikkita asosiy operatsiyaga ega: P
(Proberen) va V (Verhogen).
 P operatsiyasi semafor qiymatini kamaytiradi, V operatsiyasi esa uni
oshiradi. Semafor yordamida jarayonlar resursni egallash yoki bo‘shatish
uchun o‘zaro sinxronlashadi.
Semaforlar ikki xil bo‘ladi:
 Binarny semafor (Mutex): Bu semafor faqat ikki holatda bo‘lishi mumkin
— 1 (resursni olish mumkin) va 0 (resursni ishlatish taqiqlangan).
24
 Hisobli semafor: Bu semafor, ko‘plab jarayonlar bir nechta resurslardan
foydalanishi mumkin bo‘lgan holatlarda qo‘llaniladi.
Muteks (Mutex):
 Muteks — bu resurslarni bir vaqtning o‘zida faqat bitta jarayon tomonidan
ishlatilishini ta'minlovchi sinxronizatsiya mexanizmi. Agar bir jarayon
resursni egallagan bo‘lsa, boshqa jarayonlar uni kutishi kerak.
 Muteks jarayonlar orasida sinxronlashtirishni ta'minlaydi va doimiy
ravishda "o‘zgartiriladigan" holatda bo‘lmaydi.
Monitorlar (Monitors):
 Monitor — bu murakkab sinxronizatsiya mexanizmi bo‘lib, uning
yordamida bir vaqtning o‘zida faqat bitta jarayon bir resursni ishlata oladi.
Monitorlar yordamida bir nechta jarayonlar o‘rtasidagi kutish va resursni
bo‘lishish masalalari hal qilinadi.
 Monitorlar odatda resurslarga kirishni va o‘zaro sinxronlashni boshqarish
uchun yaratiladi.
Agar ikki jarayon bir xil faylni o‘qish va yozish jarayonida ishlayotgan bo‘lsa,
sinxronlashtirish mexanizmi yordamida bu jarayonlarni boshqarish zarur. Agar bir
jarayon faylni yozayotgan bo‘lsa, boshqa jarayon uni o‘qishga urinmasligi kerak.
Bunday holatlarni sinxronlashtirish mexanizmlari yordamida boshqarish mumkin.
Jarayonlar o‘rtasidagi kommunikatsiya (IPC) – bu tizimda ishlayotgan jarayonlar
o‘rtasida ma'lumot almashish va hamkorlik qilish jarayonidir. Kompyuter
tizimlarida ko‘p jarayonlar bir-biriga bog‘liq bo‘lib ishlaydi, va ular o‘rtasida
ma'lumotlar almashish zarurati paydo bo‘ladi. IPC yordamida jarayonlar o‘rtasida
ma'lumotlarni xavfsiz va samarali tarzda almashish mumkin.
Jarayonlar o‘rtasidagi kommunikatsiya turli usullar bilan amalga oshiriladi.
Quyida eng keng tarqalgan IPC usullari keltirilgan:
Fayllar (Files):Fayllar jarayonlar o‘rtasida ma'lumotlarni saqlash va almashish
uchun ishlatiladi. Bir jarayon faylni yozishi mumkin, boshqa jarayon esa uni o‘qiydi.
Bu oddiy va oson usul, ammo fayllar orqali ma'lumotlarni almashishda
sinxronizatsiya talab qilinishi mumkin.
Xotira segmentlari (Shared Memory):
 Bir nechta jarayonlar umumiy xotira hududida ishlaydi va shu orqali
ma'lumotlar almashadi. Bunda jarayonlar xotira bloklariga to‘g‘ridanto‘g‘ri kirishadi, bu esa kommunikatsiya tezligini oshiradi.
 Xotira segmentlarini sinxronlashtirish uchun semaforlar yoki mutexlardan
foydalanish zarur.
Mesajlar (Messages):
25
 Jarayonlar o‘rtasida xabar yuborish va olish orqali kommunikatsiya
amalga oshiriladi. Bunda jarayonlar bir-biriga xabar yuborib, o‘zaro
ma'lumot almashadi.
 Messajlar yordamida jarayonlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri xotira bo‘lishmasdan
o‘zaro aloqada bo‘lishadi.
IPCning afzalliklari va kamchiliklari
Afzalliklari:
 Resurslarni samarali ishlatish: IPC yordamida jarayonlar o‘rtasida tezkor
va samarali ma'lumot almashish mumkin.
 Tizim resurslaridan maksimal foydalanish: Xotira segmentlari va fayllar
orqali jarayonlar bir-biri bilan ishlashadi, bu esa resurslarni maksimal
darajada ishlatish imkonini beradi.
Kamchiliklari:
 Sinxronizatsiya muammolari: Jarayonlar o‘rtasida to‘g‘ri sinxronizatsiya
qilish zarur. Aks holda, ma'lumotlar notekis tarzda almashiladi yoki "race
condition" muammolari yuzaga keladi.
 Murakkablik: IPC usullari, ayniqsa, murakkab tizimlarda, ko‘pincha
sinxronizatsiya va resurslarni boshqarishning murakkabliklarini keltirib
chiqaradi.
Jarayonlarni sinxronlashtirish va o‘rtasidagi kommunikatsiya operatsion
tizimda samarali va xavfsiz ishlashni ta'minlash uchun zarurdir. Sinxronizatsiya
jarayonlarning bir-biriga ta'sir qilishini nazorat qiladi, komunikatsiya esa
jarayonlarning o‘zaro ma'lumot almashishini tashkil qiladi. Semaforlar, mutexlar,
monitorlar, xotira segmentlari va xabarlar yordamida jarayonlar o‘rtasida
sinxronlashtirish va kommunikatsiya amalga oshiriladi. Bu mexanizmlar yordamida
jarayonlarning samarali va to‘g‘ri ishlashini ta'minlash mumkin.
2.3-§. Jarayonlarni boshqarishda multitasking va multithreading.
Multitasking va multithreading – bu kompyuter tizimlarida bir vaqtda bir
nechta ishni bajarish uchun ishlatiladigan tushunchalar. Har ikkalasi ham
jarayonlarni boshqarish va resurslarni samarali taqsimlashga yordam beradi, ammo
ularning ishlash usullari va qo‘llanilishi farqlidir. Keling, har birining tushunchasini
batafsil ko‘rib chiqaylik.
Multitasking — bu kompyuterning bir nechta jarayonlarni (yoki vazifalarni)
bir vaqtning o‘zida bajarish qobiliyatidir. Bu kompyuter tizimi bir vaqtning o‘zida
26
ko‘p jarayonlarni boshqarishi, ya'ni ular orasida protsessor vaqtini taqsimlashi va
kerakli vaqtda bir jarayondan boshqasiga o‘tishi mumkin.
Multitaskingning turlari: Preemptive Multitasking (Preemptiv multitasking):
Bu usulda operatsion tizim jarayonlarni boshqarishda o‘zini mustaqil boshqaradi.
Agar jarayonlar ko‘p resurslar talab qilsa, tizim bir jarayonni to‘xtatib, boshqasini
ishga tushirishi mumkin. Bu jarayonlarning samarali va adolatli taqsimlanishini
ta'minlaydi.
Afzalliklari:
 Bir nechta jarayonlarni samarali boshqarish va tizimda resurslarni optimal
tarzda taqsimlash imkonini beradi.
 Tizimning umumiy samaradorligi oshadi.
Kamchiliklari:
 Jarayonlar o‘rtasida kontekstni almashtirish jarayonining ortiqcha
xarajatlari bo‘lishi mumkin.
 Resurslarni noto‘g‘ri boshqarish, ayniqsa, faollik o‘rtasida uzilishlar
bo‘lishi mumkin.
 Cooperative Multitasking (Kooperativ multitasking): Kooperativ
multitaskingda har bir jarayonning o‘zini boshqarish huquqi bo‘ladi. Ya'ni,
jarayon o‘zining ishlashini to‘xtatib, protsessorni boshqasiga beradi. Bu
usulda tizim jarayonlarning boshqaruviga aralashmaydi.
Afzalliklari:
 Jarayonlar o‘rtasida kontekstni almashtirishning kam xarajatlari.
 Kamchiliklari:
 Agar bir jarayon o‘zining ishlashini to‘xtatmasa, tizimning boshqa
jarayonlari bajarilmay qolishi mumkin. Bu "starvation" yoki to‘xtash
muammolariga olib kelishi mumkin.
Multitaskingni misol tariqasida, bir foydalanuvchining bir nechta dasturlarni bir
vaqtda ishga tushirganini ko‘rish mumkin. Masalan, foydalanuvchi bir vaqtda web
brauzerini, matn tahrirlovchi dasturini va elektron pochta dasturini ishlatishi
mumkin. Tizim barcha jarayonlarga protsessor vaqtini taqsimlab, ularga alohida
resurslar ajratadi.
Multithreading — bu bitta jarayon ichida bir nechta kichik vazifalarni
(oqimlarni) paralel ravishda bajarish qobiliyatidir. Har bir oqim (thread) jarayonning
kichik bir qismidir va o‘z resurslarini alohida taqsimlashi mumkin. Bitta jarayon bir
nechta oqimga ega bo‘lishi mumkin, bu esa jarayonni tezroq va samaraliroq
bajarishga imkon beradi.
Multithreadingning asosiy xususiyatlari:
27
 Oqim (Thread): Oqim (thread) – bu jarayonning ishlashning eng kichik
birlikdir. Har bir jarayon kamida bir oqimga ega bo‘ladi. Jarayonning har
bir oqimi o‘ziga xos resurslar va bajarilish vaqtiga ega bo‘lishi mumkin.
Bitta jarayon ko‘plab oqimlarga ega bo‘lishi mumkin, bu esa tizimga
parallel ishlash imkoniyatini beradi.
 Resurslarni bo‘lishish: Bitta jarayondagi bir nechta oqimlar bir xil xotira
maydonlarini va resurslarni bo‘lishadi. Bu esa o‘zaro kommunikatsiya
qilishni va ma'lumotlarni almashishni osonlashtiradi, ammo shuningdek,
sinxronizatsiya va resurslar o‘rtasida konfliktlarga olib kelishi mumkin.
 Multithreading afzalliklari:
 Resurslardan samarali foydalanish: Bir nechta oqimlar bir jarayonda
bo‘lganligi sababli, tizimda resurslarni samarali taqsimlash mumkin. Har
bir oqim ma'lum bir qismni bajaradi, shu bilan tizimdagi barcha resurslar
to‘liq ishlatiladi.
 Tezlik: Ko‘p oqimli tizimda bajariladigan vazifalar bir vaqtning o‘zida
amalga oshiriladi, bu esa umumiy bajarilish tezligini oshiradi. Masalan, bir
jarayon ichida foydalanuvchining interfeysi, tarmoq aloqasi va
ma'lumotlar bazasiga kirish operatsiyalari bir vaqtda bajarilishi mumkin.
 Tizimning moslashuvchanligi: Bir nechta oqimlar yordamida jarayonlar
parallel ishlashi mumkin, bu tizimning samaradorligini oshiradi va ba'zi
holatlarda resurslar ortiqcha yuklanishining oldini oladi.
 Multithreadingning kamchiliklari:
 Sinxronizatsiya muammolari: Bir nechta oqimlar o‘zaro resurslarni
bo‘lishsa, bu resurslarni boshqarish va sinxronlashtirish zarurati yuzaga
keladi. Buning uchun mutexlar, semaforlar yoki boshqa sinxronizatsiya
mexanizmlari qo‘llaniladi.
 Oqimlar o‘rtasidagi to‘qnashuvlar: Agar bir nechta oqimlar bir vaqtning
o‘zida bir xil xotira joyiga kirishsa, bu "race condition" yoki boshqa
to‘qnashuvlarga olib kelishi mumkin. Bu holatda tizim noto‘g‘ri yoki
kutilmagan natijalar berishi mumkin.
Bir onlayn o‘yin dasturini ko‘rib chiqaylik. Bu dasturda foydalanuvchi interfeysi,
tarmoq orqali ma'lumotlar almashinuvi, va boshqa fon vazifalari (masalan,
resurslarni yuklash) bir vaqtda bajarilishi kerak. Har bir vazifa alohida oqim sifatida
amalga oshiriladi, bu esa o‘yin tizimining samarali ishlashini ta'minlaydi.
Multitasking va multithreading operatsion tizimlar va dastur ishlab chiqishda
samarali ishlarni bajarishning ikki xil usuli hisoblanadi. Multitaskingda jarayonlar
o‘rtasida protsessor vaqti taqsimlanadi, multithreading esa bir jarayon ichida bir
28
nechta oqimlarni paralel ishlatish imkonini beradi. Har ikki usul ham samarali
ishlashni ta'minlash uchun muayyan mexanizmlar va sinxronizatsiya talab qiladi.
29
III BOB. JARAYONLAR BOSHQARUVINING MUAMMOLARI VA
ULARNING YECHISH YO’LLARI.
3.1-§. Deadlock (to’xtab qolish) muammosi.
Deadlock (to‘xtab qolish) operatsion tizimlarda, ayniqsa, ko‘p vazifali va ko‘p
jarayonli tizimlarda yuzaga keladigan, bir nechta jarayonlar o‘zaro kutish holatida
qolib, har biri boshqa jarayonlarning bajarilishini kutayotgan holatni ifodalaydi.
Deadlock holatida, jarayonlar hech qachon o‘z vazifalarini to‘liq bajarolmaydi va
tizim butunlay bloklanadi. Bu holat tizimning samarali ishlashiga to‘sqinlik qiladi
va uni hal qilish uchun qo‘shimcha mexanizmlar zarur bo‘ladi.
Deadlockning Asosiy Shartlari (Four Coffman Shartlari): Deadlock yuzaga
kelishi uchun, bir nechta shartlar bir vaqtning o‘zida bajarilishi kerak. Bu shartlar
Coffman shartlari deb ataladi, chunki ularni 1971 yilda Edsger Dijkstra tomonidan
taklif qilingan. Quyidagi to‘rt shartning bir vaqtda bajarilishi deadlock holatiga olib
keladi:
 O‘zgarmas resursni egallash (Mutual Exclusion): Har bir resurs faqat bitta
jarayon tomonidan ishlatilishi mumkin. Agar jarayon bir resursni ishlatgan
bo‘lsa, boshqa jarayonlar uni kutishga majbur bo‘ladi.
 Jarayon tomonidan kutish (Hold and Wait): Jarayonlar o‘zlari hozirda
ishlatayotgan resursni saqlab, yangi resurslarni olish uchun kutishadi.
Boshqacha aytganda, jarayonlar avvalgi resurslarni bo‘lishmaydi va
qo‘shimcha resurslar olish uchun kutishga o‘tadilar.
 Nusxa olish (No Preemption): Resurslar faqat jarayonlar tomonidan o‘z
ixtiyoriga olinganidan so‘ng, boshqa jarayonlar tomonidan olib
qo‘yilmaydi. Agar jarayon bir resursni egallagan bo‘lsa, uni faqat o‘z
xohishiga ko‘ra bo‘shatadi.
 O‘zaro kutish (Circular Wait): Jarayonlar o‘zaro kutish zanjirini hosil
qiladi, ya'ni jarayon A jarayon B dan resursni kutadi, jarayon B jarayon C
dan resursni kutadi va nihoyat, jarayon Z esa jarayon A dan resursni kutadi.
Bu holatda, jarayonlar o‘zaro "to‘xtab qolish" holatiga tushib qoladi.
Deadlock Muammosi Bilan Bog‘liq Asosiy Masalalar
 Resurslarni egallash: Deadlockning eng asosiy sababi – jarayonlar
o‘rtasida resurslar noto‘g‘ri taqsimlanadi. Bir jarayon resursni olish uchun
kutsa, boshqa jarayon resursni olishga harakat qiladi, lekin bu jarayonlar
o‘zaro bloklanadi va ishlashni davom ettira olmaydi.
 Sinxronizatsiya va boshqaruv: Deadlock holatining oldini olish uchun
tizim jarayonlarni sinxronizatsiya qilish va boshqarish mexanizmlarini
30
to‘g‘ri ishlatishi kerak. Agar sinxronizatsiya qoidalari noto‘g‘ri belgilansa,
deadlock yuzaga kelishi mumkin.
Deadlockni Boshqarish Usullari: Deadlock muammosi tizimni butunlay bloklab
qo‘yishi mumkin, shuning uchun uni boshqarish uchun bir nechta strategiyalar
mavjud:
Deadlockning oldini olish (Deadlock Prevention). Deadlockni oldini olish uchun
tizimda quyidagi yondoshuvlar qo‘llaniladi:
 Mutual Exclusion (O‘zgarmas resursni egallash) shartini olib tashlash:
Har bir resursni bir vaqtning o‘zida bir nechta jarayonlar ishlatishi mumkin
bo‘lgan tarzda tashkil etish. Ammo bu barcha resurslar uchun mumkin
emas, masalan, disk yoki printer kabi resurslar faqat bitta jarayon
tomonidan ishlatilishi mumkin.
 Hold and Wait shartini olib tashlash: Jarayonlar resursni egallab olishdan
avval barcha kerakli resurslarni to‘liq olishlari kerak. Bu jarayonning
resurslarni kutmasdan ishlashini ta'minlaydi, lekin tizimning
samaradorligini kamaytirishi mumkin.
 No Preemption (Nusxa olish) shartini olib tashlash: Agar jarayon bir
resursni ishlatayotgan bo‘lsa, boshqa jarayonlarga bu resursni olib qo‘yish
huquqi berilishi kerak. Buning uchun jarayonlar, agar ularning resurslari
to‘g‘ri ishlatilmasdan kutayotgan bo‘lsa, o‘z resurslarini bo‘shatishlari
kerak.
 Circular Wait shartini olib tashlash: Jarayonlar o‘rtasidagi kutish zanjirini
yo‘q qilish uchun resurslarni taqsimlashda har bir jarayonni oldindan
belgilangan tartibda resurslarga murojaat qilishga majbur qilish mumkin.
Bu, jarayonlarning o‘zaro kutish holatiga tushib qolishiga yo‘l qo‘ymaydi.
Deadlockni aniqlash (Deadlock Detection): Deadlockni aniqlash jarayonida
tizimga vaqt-vaqti bilan jarayonlar va resurslarning holatini tekshirib borish talab
etiladi. Agar tizimda deadlock holati yuzaga kelsa, bu aniqlanadi va muammo hal
qilinadi.
 Resurslarni taqsimlash grafigi (Resource Allocation Graph):
Bu grafik yordamida jarayonlar va resurslar o‘rtasidagi bog‘lanishlar
aniqlanadi. Agar grafigda o‘zaro to‘qnashgan yoki sikl hosil bo‘lsa,
demak, deadlock holati mavjud.
Deadlockni tiklash (Deadlock Recovery): Agar deadlock yuzaga kelsa, uni
tiklashning ba'zi usullari mavjud:
 Jarayonlarni to‘xtatish: Deadlock holatiga tushgan jarayonlar to‘xtatiladi
va resurslar qayta taqsimlanadi. Bu usul tizimni qayta ishga tushirishni
31
talab qilishi mumkin, bu esa ba'zi ma'lumotlarning yo‘qolishiga olib
keladi.
 Resurslarni qayta taqsimlash: Agar deadlock holati yuzaga kelsa, ba'zi
jarayonlarning resurslarini olib qo‘yish va ularni boshqa jarayonlarga
taqsimlash orqali tizimni qayta ishlashga olib kelish mumkin.
 Jarayonlarni bekor qilish: Deadlock holatiga tushgan jarayonlardan
ba'zilarini bekor qilish (aniqroq, jarayonlarni to‘xtatish) orqali tizimni
tiklash mumkin. Bu jarayonlar to‘xtatilganda, tizim boshqa jarayonlarning
ishlashiga imkon beradi.
Deadlockni oldini olish (Avoidance): Deadlockni oldini olish uchun tizimda har
bir jarayonning resurslarga kirish huquqi va resurslar taqsimoti haqida oldindan
ma'lumot bo‘lishi kerak. Bu jarayonlarni resurslarni ishlatishda "safe state" (xavfsiz
holat) da bo‘lishini ta'minlashga yordam beradi.
Masalan, Banker's Algorithm (Bankir algoritmi) yordamida resurslarning xavfsiz
taqsimotini tekshirish mumkin, bu esa tizimda deadlock holatining yuzaga kelishiga
yo‘l qo‘ymaydi.
Deadlockni Misollar yordamida tushuntirish
Masalan, quyidagi jarayonlar va resurslarni ko‘rib chiqaylik:
 Jarayon A: Printer va diskni talab qiladi.
 Jarayon B: Disk va printerni talab qiladi.
Agar jarayon A printerni egallagan bo‘lsa va jarayon B diskni egallagan bo‘lsa,
lekin ikkala jarayon ham bir-birining talab qilayotgan resursini kutayotgan bo‘lsa,
ular deadlock holatiga tushadi va har biri o‘z ishini to‘xtatadi.
Deadlock – bu kompyuter tizimlarida resurslar noto‘g‘ri taqsimlanishi sababli
jarayonlarning o‘zaro kutish holatida qolishi va tizimning to‘xtab qolishidir.
Deadlockni aniqlash, oldini olish, tiklash va boshqarish tizimning samarali ishlashini
ta'minlash uchun muhim hisoblanadi. Deadlock holatiga tushmaslik uchun tizimlar
resurslarni boshqarishda qat'iy qoidalar va algoritmlardan foydalanishlari kerak.
32
3.2-§. Jarayonlarning resurslarni boshqarishdagi xatoliklari.
Kompyuter tizimlarida jarayonlar resurslarni samarali va to‘g‘ri boshqarishi
kerak. Resurslar, masalan, xotira, protsessor vaqt, fayllar, tarmoq aloqalari va boshqa
tizim resurslari, jarayonlar tomonidan talab qilinadi va ishlatiladi. Agar resurslarni
boshqarishda xatoliklar yuzaga kelsa, tizim samaradorligini pasaytirishi, deadlock
(to‘xtab qolish) yoki boshqa muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Quyida
jarayonlarning resurslarni boshqarishdagi ba'zi asosiy xatoliklari haqida to‘liq
tushuntirish beramiz.
Resurslarni noto‘g‘ri taqsimlash: Jarayonlar resurslarni samarali boshqarish
uchun ularni to‘g‘ri taqsimlashlari kerak. Agar resurslar noto‘g‘ri taqsimlansa, bu
bir nechta muammolarga olib kelishi mumkin:
 Over-allocation (Resurslarni ortiqcha taqsimlash): Agar jarayonlar ko‘p
resurslarga ega bo‘lsa va ularni faqat qisqa vaqt uchun ishlatishsa, bu
boshqa jarayonlar uchun yetarli resurslar mavjud bo‘lmasligiga olib
keladi. Bu tizimning samaradorligini kamaytiradi va resurslar isrof
bo‘lishiga olib kelishi mumkin.
 Under-allocation (Resurslarni kam taqsimlash): Agar jarayonlar
resurslarga ehtiyoj sezayotgan bo‘lsa, ammo tizimda resurslar
taqsimlanmayotgan bo‘lsa, jarayonlar kutish holatiga tushadi, bu esa
resurslardan samarali foydalanishni kamaytiradi.
Resurslarga bo‘lgan mutlaq kirish. Ba'zi holatlarda jarayonlar resurslarga mutlaq
kirish huquqiga ega bo‘lishi kerak. Agar jarayonlar o‘zlariga kerakli resurslarni
to‘g‘ri olishmaydigan bo‘lsa, bu xatoliklarga olib kelishi mumkin:
 Resurslarni bo‘lishmaslik: Resurslar faqat bitta jarayon tomonidan
ishlatilganda, boshqa jarayonlar kutishga majbur bo‘ladi. Bu holatda, bir
jarayon o‘zining resurslarini bo‘lishmasligi kerak, chunki boshqa
jarayonlar uchun ham ularni ishlatish imkoniyati kerak bo‘ladi. Agar
resurs bo‘lishmaydigan bo‘lsa, bu deadlock (to‘xtab qolish) holatiga olib
kelishi mumkin.
 Bo‘lishish va kutish (Hold and Wait) xatoliklari: Agar jarayonlar resursni
olish uchun kutayotgan bo‘lsa, lekin boshqa resurslarni ham talab qilsa, bu
resurslarni bo‘lishmaslikka olib kelishi mumkin. Bu jarayonlarni bloklaydi
va tizimda noxush holatlar yaratadi.
Sinxronizatsiya xatoliklari. Resurslar bir necha jarayonlar tomonidan
ishlatilganda, sinxronizatsiya muammolari yuzaga kelishi mumkin. Agar jarayonlar
orasida to‘g‘ri sinxronizatsiya o‘rnatilmasa, quyidagi holatlar yuzaga kelishi
mumkin:
33
 Race Condition (Musobaqa holati): Agar bir nechta jarayonlar bir xil
resursni bir vaqtning o‘zida o‘zgartirishga harakat qilsa, bu race condition
holatiga olib kelishi mumkin. Bu holatda, natijalar tasodifiy yoki noto‘g‘ri
bo‘lishi mumkin, chunki jarayonlar orasida ma'lumotlar to‘g‘ri
sinxronizatsiya qilinmagan.
 Deadlock (To‘xtab qolish): Resurslarni sinxronizatsiya qilmaslik deadlock
muammosini keltirib chiqarishi mumkin. Agar bir jarayon resursni
kutayotgan bo‘lsa, lekin shu jarayonning ishlashini to‘xtatadigan boshqa
bir jarayon kutayotgan bo‘lsa, tizim butunlay bloklanadi.
 Livelock (Jonli to‘xtab qolish): Livelock — bu deadlockning bir shakli
bo‘lib, jarayonlar o‘zaro kutish holatiga tushmay, lekin bir-birini doimiy
ravishda yangilab turadigan holatdir. Masalan, jarayonlar resursni olishga
harakat qiladi, lekin har doim bir-biriga yo‘l berishadi va ishlashni davom
ettira olmaydi.
Resurslarni noto‘g‘ri ozod qilish. Jarayonlar resurslarni ishlatib bo‘lgach, ularni
ozod qilishlari kerak. Agar jarayonlar resurslarni ozod qilmasa, bu resurslarni
boshqa jarayonlar ishlata olmaydi va tizimda resursning xilma-xilligi (resource
contention) muammosi yuzaga keladi.
 Xotira oqimlari: Agar jarayon xotira yoki boshqa resurslarni ishlatib
bo‘lgach, ularni ozod qilmasa, tizimda xotira oqimi (memory leaks)
yuzaga kelishi mumkin. Bu holat dastur va tizimning samarali ishlashiga
to‘sqinlik qiladi, chunki kerakli resurslar mavjud bo‘lmaydi.
 Resursni kech ozod qilish: Agar jarayon resursni ishlatib bo‘lgach uni kech
ozod qilsa, boshqa jarayonlar kutish holatiga tushadi va bu tizimning javob
berish vaqtini oshiradi.
Resurslarni doimiy ravishda to‘g‘ri boshqarmaslik. Resurslarni boshqarishda
qo‘llaniladigan yondoshuvlar tizimning ehtiyojlariga mos kelmasligi yoki noto‘g‘ri
o‘zgartirilishi mumkin. Masalan:
 Statik resurs taqsimoti: Tizimda statik resurs taqsimoti qo‘llanilganda,
tizim resurslarni oldindan belgilangan usulda taqsimlaydi. Agar resurslar
dinamik ravishda o‘zgarishi kerak bo‘lsa, bu xatoliklar yuzaga kelishi
mumkin.
 Taqsimlash algoritmlarining noto‘g‘ri ishlashi: Agar jarayonlar resurslar
uchun taqsimlash algoritmalarini to‘g‘ri ishlatmasa, bu tizimning
samaradorligini kamaytiradi. Misol uchun, First-Come, First-Served
(FCFS) yoki Round-Robin algoritmlarining noto‘g‘ri ishlatilishi tizimni
bloklashi yoki resurslarning samarali taqsimlanmasligiga olib kelishi
mumkin.
34
Resurslarning noto‘g‘ri rezervatsiyasi va tarqatilishi. Jarayonlar bir resursni
ishlatishdan oldin uni rezervatsiya qilishlari mumkin. Agar tizimda resurslar
noto‘g‘ri rezervatsiya qilinsa, bu boshqa jarayonlar uchun resursni olishni imkonsiz
qiladi.
 Resurslarning keraksiz rezervatsiyasi: Agar jarayonlar faqat ehtiyojlari
bo‘lmagan resurslarni rezervatsiya qilishsa, boshqa jarayonlar kutishga
majbur bo‘ladi. Bu resurslarning isrof bo‘lishiga olib keladi.
 Resurslarni noto‘g‘ri tarqatish: Resurslar noto‘g‘ri tarqatilganida, ba'zi
jarayonlar yetarli resurslarni olishmaydi, bu esa tizimning samaradorligini
kamaytiradi va vaqtni isrof qiladi.
Jarayonlarning resurslarni boshqarishdagi xatoliklari tizimning samarali
ishlashiga to‘sqinlik qiladi. Resurslar noto‘g‘ri taqsimlansa, sinxronizatsiya
muammolari yuzaga kelsa yoki resurslar noto‘g‘ri ozod qilinsa, bu tizimda deadlock,
livelock, xotira oqimi va boshqa muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Shu
sababli, jarayonlarning resurslarni to‘g‘ri boshqarishlari, sinxronizatsiyani
ta'minlashlari va resurslarni ozod qilishlari juda muhimdir. Tizimdagi resurslarni
boshqarishning to‘g‘ri yondoshuvlarini qo‘llash tizim samaradorligini va
ishonchliligini oshiradi.
35
3.3-§. Jarayonlar boshqaruvi va tizim samaradorligini oshirish.
Jarayonlar boshqaruvi — bu operatsion tizimlarning eng muhim
funksiyalaridan biri bo‘lib, tizimning samarali va tezkor ishlashini ta'minlashda katta
rol o‘ynaydi. Tizim samaradorligi nafaqat jarayonlarning bajarilishi, balki
resurslardan foydalanish, multitasking va tizim resurslarining boshqarilishi bilan
bog‘liq. Jarayonlar boshqaruvi tizimning umumiy ish faoliyatini yaxshilashga
yordam beradi, shuningdek, resurslardan samarali foydalanish va tizimning javob
berish tezligini oshiradi. Quyida jarayonlar boshqaruvi orqali tizim samaradorligini
oshirishning asosiy usullari ko‘rib chiqiladi.
Jarayonlar Rejalashtirish (Scheduling). Jarayonlar rejalashtirish — bu
operatsion tizimning muhim jihatlaridan biri bo‘lib, tizim resurslarini samarali
taqsimlash va jarayonlarni optimal ravishda bajarish uchun muhim ahamiyatga ega.
Yaxshi ishlab chiqilgan rejalashtirish algoritmi tizim samaradorligini oshirishi
mumkin.
Rejalashtirish Algoritmlari:
 First-Come, First-Served (FCFS): Bu algoritmda jarayonlar kirish tartibiga
qarab bajariladi. Jarayonning bajarilish vaqti o‘rganilmaydi, shuning
uchun tizimning samaradorligi yuqori bo‘lmasligi mumkin, ayniqsa, uzoq
davom etadigan jarayonlar birinchi bo‘lsa.
 Shortest Job First (SJF): Ushbu algoritmda eng qisqa vaqt ichida
bajariladigan jarayonlar birinchi bo‘lib ishlaydi. Bu tizimni
optimallashtirishga yordam beradi va resurslardan samarali foydalanishni
ta'minlaydi.
 Round-Robin (RR): Bu algoritmda jarayonlar o‘rtasida teng vaqt
bo‘linadi. Har bir jarayon berilgan vaqt davomida bajariladi, so‘ngra
navbatdagi jarayonga o‘tadi. Bu multitasking tizimlarida samarali ishlaydi
va jarayonlarning kutish vaqtini minimallashtiradi.
 Priority Scheduling: Har bir jarayon uchun ustuvorlik (priority)
belgilanadi, va eng yuqori ustuvorlikka ega bo‘lgan jarayon birinchi
bajariladi. Bu yondoshuv tizimning tezkorlik va samaradorlikni oshirishi
mumkin, ayniqsa, eng muhim jarayonlar oldin bajarilganda.
 Multilevel Queue Scheduling: Bu yondoshuvda jarayonlar turli
qatlamlarga ajratiladi, har bir qatlamda turli rejalashtirish algoritmlari
ishlatiladi. Masalan, interaktiv jarayonlar uchun yuqori ustuvorlik beriladi,
og‘ir hisoblash jarayonlari uchun esa boshqa algoritm qo‘llaniladi.
Rejalashtirishning Samaradorligi:
 Qisqa kutish vaqti: Jarayonlar tezroq bajarilishi kerak.
 Javob berish tezligi: Jarayonlarning tezkor bajarilishini ta'minlash.
36
 Resurslardan optimal foydalanish: Resurslar samarali va adolatli
taqsimlanishi kerak.
Jarayonlar Sinxronizatsiyasi va Resurslarni Boshqarish: Jarayonlarning
samarali ishlashini ta'minlash uchun resurslarni sinxronizatsiya qilish zarur. Bu,
ayniqsa, bir nechta jarayonlar bir vaqtda bir xil resurslardan foydalanayotgan
holatlarda muhimdir.
Sinxronizatsiya Mexanizmlari:
 Semaforlar (Semaphores): Semaforlar — bu sinxronizatsiya vositalari
bo‘lib, jarayonlarning o‘zaro resurslarga kirish tartibini boshqarish uchun
ishlatiladi. Ular ikki turda bo‘ladi: binar semaforlar (yoki mutexlar) va
sanash semaforlari. Bu vosita yordamida jarayonlar o‘zaro
raqobatlashayotgan resurslarni to‘g‘ri boshqarishlari mumkin.
 Mutex (Mutual Exclusion): Mutex yordamida faqat bitta jarayon resursdan
foydalana olishiga imkon beriladi. Bu resursni boshqa jarayonlar
tomonidan egallashdan saqlaydi va jarayonlar orasidagi sinxronizatsiyani
ta'minlaydi.
 Condition Variables: Jarayonlar o‘rtasidagi kutish va signal berish
jarayonlarini boshqarish uchun ishlatiladi. Masalan, agar bir jarayon biror
resursni kutayotgan bo‘lsa, boshqa jarayon uni bo‘shatganda signal
yuboradi va kutayotgan jarayon davom etadi.
 Barrier Synchronization: Bu jarayonlarning bir vaqtning o‘zida biror
ma'lum holatga kelishini ta'minlaydi. Bir necha jarayonlar biror nuqtada
sinxron bo‘lishi kerak bo‘lsa, ular "barrier"ga tushgach, barcha jarayonlar
o‘zgarishlar yoki hisoblashlarni bir vaqtda boshlashadi.
Sinxronizatsiyaning Samaradorligi:
 Jarayonlarning
to‘g‘ri
sinxronizatsiyasi:
Resurslar
noto‘g‘ri
sinxronizatsiya qilinishi, deadlock yoki race condition holatiga olib kelishi
mumkin.
 Resurslarni samarali taqsimlash: Resurslar o‘rtasidagi kutishlarni minimal
darajaga tushiradi, tizim samaradorligini oshiradi.
Multitasking va Multithreading: Multitasking va multithreading jarayonlarning
samarali ishlashini ta'minlashga yordam beradi. Bu jarayonlar va iplarning bir
vaqtning o‘zida ishlashini ta'minlab, tizim resurslarini maksimal darajada ishlatishga
yordam beradi.
 Multitasking (Ko‘p vazifali ishlash):
Bir nechta jarayonlar bir vaqtning o‘zida bajarilishi uchun tizimda
multitaskingni qo‘llash zarur. Bu jarayonlarning parallel bajarilishi
37
tizimning ishlash samaradorligini oshiradi, chunki resurslar ko‘proq
foydalanuvchi jarayonlariga ajratilishi mumkin.
 Multithreading (Ko‘p ipli ishlash):
Jarayonlar bir nechta ip (thread)larga bo‘linadi, bu esa resurslardan
yanada samarali foydalanishga yordam beradi. Har bir ip alohida vazifani
bajarishi mumkin, shu bilan birga jarayonning umumiy bajarilishi
tezlashadi.
Multitasking va Multithreadingning Samaradorligi:
 Resurslardan maksimal foydalanish: Protsessor va xotira kabi resurslar bir
vaqtning o‘zida ko‘proq vazifalarni bajarish uchun ishlatiladi.
 Tezkor javob berish vaqti: Ko‘p iplar bilan ishlash tizimning
samaradorligini oshiradi va ishlashni tezlashtiradi.
Deadlockni Oldini Olish va Tiklash: Deadlock (to‘xtab qolish) tizimda jarayonlar
o‘rtasidagi resurslar uchun o‘zaro kutish holatida tugallanmaslikni anglatadi.
Deadlock tizim samaradorligini jiddiy ravishda pasaytiradi. Deadlockni oldini olish
yoki tuzatish tizim samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
Deadlockni Oldini Olish Yondoshuvlar:
Resurslar taqsimotini boshqarish: Tizimda resurslarni bo‘lish, mutlaq kirish va
kutishni boshqarish orqali deadlock holatiga tushmaslikka yordam beradi.
Siklning oldini olish: Jarayonlar o‘rtasidagi sikllarni aniqlash va ularga yo‘l
qo‘ymaslik orqali deadlockni oldini olish mumkin.
Deadlockni Tiklash:Agar deadlock yuzaga kelsa, jarayonlardan ba'zilarini
to‘xtatish yoki qayta tiklash orqali tizimni tiklash mumkin.
Resurslarni Monitoring qilish va Optimizatsiya: Tizimning samaradorligini
oshirish uchun resurslarni monitoring qilish va optimizatsiya qilish juda muhim.
Resurslar ishlatilishiga doimiy ravishda kuzatuv o‘rnatish, tizimning qaysi
qismlarida noxush holatlar yuzaga kelishini aniqlash va optimallashtirish orqali
tizim samaradorligini yaxshilash mumkin.
 Resurslarni monitoring qilish: Jarayonlar va resurslarning ishlashini
kuzatib borish, jarayonlarni optimallashtirish va tizim resurslarining isrof
bo‘lishini oldini olishga yordam beradi.
 Resurslarni qayta taqsimlash: Tizimda resurslar bo‘shab qolganidan so‘ng,
ularni boshqa jarayonlarga taqsimlash orqali tizim samaradorligini
oshirish mumkin.
Jarayonlar boshqaruvi tizim samaradorligini oshirishda juda muhim rol o‘ynaydi.
Yaxshi rejalashtirish, sinxronizatsiya, multitasking, multithreading va deadlockni
boshqarish tizimning samaradorligini oshiradi va resurslardan samarali
foydalanishga yordam beradi. Tizimning ishlashini doimiy ravishda monitoring
38
qilib, uning samaradorligini yaxshilash uchun optimizatsiya qilish kerak. Bu usullar
operatsion tizimning ishlash tezligini oshirish va resurslardan maksimal darajada
foydalanishni ta'minlaydi.
39
XULOSA.
Operatsion tizimlarning jarayonlari boshqaruvi — bu har bir zamonaviy
kompyuter tizimining asosi bo‘lib, tizimning samarali va optimal ishlashini
ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi. Jarayonlar boshqaruvi tizimning barcha asosiy
resurslari, jumladan, protsessor va xotira, bilan ishlashni samarali tashkil etishga
yordam beradi. Tizimning ishlash samaradorligi, vaqtni tejash va resurslarni to‘g‘ri
taqsimlash kabi jihatlar jarayonlar boshqaruvi orqali boshqariladi.
Jarayonlar rejalashtirish va jadvalga qo‘yish, resurslarni sinxronizatsiya
qilish, multitasking va multithreading, deadlock va livelock kabi muammolarni hal
qilish, tizim samaradorligini oshirish uchun zarur bo‘lgan asosiy mexanizmlardir.
Jarayonlar o‘rtasida to‘g‘ri sinxronizatsiya va resurslarni samarali boshqarish
jarayonlarning ishlash tezligini oshiradi va tizimni samarali qiladi. Deadlockni
oldini olish va tiklash, jarayonlar orasidagi resurslar taqsimoti va yirik tizimlarda
parallel ishlash imkoniyatlarini yaratish orqali tizim resurslaridan maksimal
darajada foydalanish mumkin.
Shuningdek, operatsion tizimlarda jarayonlar boshqaruvi yordamida
tizimning ishlash samaradorligini oshirish uchun resurslarni monitoring qilish va
optimizatsiya qilish juda muhim. Jarayonlar o‘rtasidagi kutish vaqti, javob berish
tezligi va umumiy resurslardan foydalanish ko‘rsatkichlarini yaxshilash tizim
samaradorligini sezilarli darajada oshiradi.
Bundan tashqari, jarayonlar boshqaruvi orqali tizimning barqarorligi,
ishonchliligi va tezkor ishlashi ta'minlanadi, bu esa foydalanuvchi tajribasini
yaxshilashga yordam beradi. Shunday qilib, operatsion tizimlarning jarayonlari
boshqaruvi — nafaqat tizimning ishlashini yaxshilash, balki uni tez, samarali va
ishonchli qilish uchun muhim omildir.
40
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI.
1. Kuziev, A. (2005). Kompyuter tizimlari va operatsion tizimlar. Tashkent:
Toshkent Davlat Texnika Universiteti.
2. Sultonov, U. (2010). Operatsion tizimlar va ularning arxitekturasi. Tashkent:
Fan va Texnologiya.
3. Xolmatov, A. (2017). Kompyuter tizimlari va ularning boshqaruvi. Tashkent:
O'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi.
4. G'ulomov, X., & Boboqulov, M. (2008). Kompyuter tizimlari va tarmoq
arxitekturasi. Toshkent: O'zbekiston Milliy Universiteti.
5. Saidov, T. (2015). Kompyuter tizimlari va operatsion tizimlar nazariyasi.
Toshkent: "Fan va ta'lim".
6. Rizayev, A. (2013). Kompyuter arxitekturasi va operatsion tizimlar.
Toshkent: O'zbekiston Yozuvchilar Uyushmasi.
7. Akramov, B., & Tursunov, K. (2011). Kompyuter tizimlari va ularning
boshqaruvi: nazariya va amaliyot. Toshkent: O'zbekiston Respublikasi Oliy
va o'rta maxsus ta'lim vazirligi.
8. Tanenbaum, A. S. (2014). Operating Systems: Design and Implementation.
3rd ed. Pearson Education.
9. Stallings, W. (2018). Operating Systems: Internals and Design Principles. 9th
ed. Pearson Education.
10. Silberschatz, A., Galvin, P. B., & Gagne, G. (2014). Operating System
Concepts. 9th ed. Wiley.
11. Dhamdhere, D. M. (2012). Operating Systems: A Concept-Based Approach.
3rd ed. Tata McGraw-Hill.
12. Bovet, D. P., & Cesati, M. (2005). Understanding the Linux Kernel. 3rd ed.
O'Reilly Media.
41
Kurs ishini baholash mezoni
Maksimal baho
Saralash baho
5
3
Yakuniy reyting ball
Reyting natijasi
90-100
5 –“A’lo”
70-89
4 – “Yaxshi”
60-69
3 – “Qoniqarli”
60 dan past
2– “Qoniqarsiz”
Kurs ishi himoyasi yuqori saviyada Nizom talablariga toʻla rioya qilingan holda xolis va adolatli
oʻtkazilishi hamda baholanishi lozim.
Kurs ishini baholash tartibi
№
1
2
3
4
5
6
Kurs ishi boʻyicha ish turlari
Kurs ishini hajmi va talab boʻyicha rasmiylashtirilganligi:
- talabga javob beradi (7-8);
- talabga qisman javob beradi (6-7);
- talabdan chetga chiqish holatlari mavjud (5-6);
- talabga javob bermaydi (0-4);
Mavzuning dolzarbligining asoslanganligi:
- yetarli darajada asoslanganligi (7-8);
- yetarli darajada asoslanmagan (6-7);
- noaniq (5-6);
-asoslanmagan (0-4);
Maqsad vazifalarining aniq ifodalanganligi:
- aniq (7-8);
- toʻliq aniqlanmagan (6-7);
- aniq emas (5-6);
- ifodalanmagan (0-4)
Kurs ishining himoya qismida ijtimoiy-iqtisodiy (ta’lim) sohasida
qoʻllashga tavsiya berilganligi:
- bevosita qoʻllashga tavsiya bor (7-8);
- qisman qoʻllashga tavsiya qilingan (6-7);
- tavsiya ishonchli emas (5-6);
- tavsiya yoʻq (0-4);
Olingan natijalarni yangiligi va ishonchlilik darajasi:
- natija yangi (7-8);
- ilgari olingan (6-7);
- toʻla ishonchli emas (5-6);
- eskirgan, ishonchli emas (0-4);
Talabaning mavzu boʻyicha olingan natijalarini tanqidiy
baholanganligi darajasi:
- aniq (7-8);
- toʻliq aniq emas (6-7);
- juda sayoz (5);
- tanqidiy baholanmagan (0-4);
42
Ball
№
7
8
9
10
11
Kurs ishi boʻyicha ish turlari
Adabiyotlardan foydalanganlik darajasi:
- qonunlar, qarorlar, ilmiy-amaliy jurnallar, monografiya, yetakchi
olimlar asarlaridan toʻla foydalanilgan (7-8);
- darslik, ma’ruza matnlari, oʻquv-qoʻllanma va ma’lumotlardangina
foydalanganligi (6-7);
- yetarli foydalanilmagan (5);
- foydalanilmagan (0-4);
Talabaning ma’ruzasiga baho:
- a’lo (14-15);
- yaxshi (11-13);
- qoniqarli (9-10);
-qoniqarsiz (0-8) ;
Talabaga berilgan savollarga javobi:
- toʻliq (14-15);
- yaxshi (11-13);
- qoniqarli (9-10);
-qoniqarsiz (0-8);
Adabiyotlar tanqidiy tahlili darajasi:
- toʻla darajada (7) ;
- qisman darajada (5-6);
- noaniq (4-5);
- taxlil yoʻq (0-3);
Internet manbalaridan foydalanganlik darajasi:
- yetarli, natija yangi (7);
- qisman, ilgari olingan (5-6);
- toʻla ishonchli emas (4-5);
- foydalanilmagan (0-3);
Kurs ishiga qoʻyilgan yakuniy ball:
43
Ball
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston milliy universiteti Jizzax filiali
Kompyuter ilimlari va dasturlash texnologiyalari yoʻnalishi 512-22 guruh talabasi
Eshimov Rustam Ikrom o‘g‘lining
Operatsion tizimlarning jarayonlari boshqaruvi
TAQRIZ
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti Jizzax filiali “Аmaliy matematika”
fakulteti 472-22- guruh talabasi Yunusova Mavluda Anvar qizining Operatsion tizimlarning
jarayonlari boshqaruvi mavzusidagi kurs ishida 3 bob, 9 paragrafdan iborat bo‘lib, unda
quyidagilar keltirilgan:
________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________
_____________________________________
Kamchiliklar:
________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________
_________________________________________________________________________
512-22 - guruh talabasi Eshimov Rustam Ikrom o‘g‘lining kurs ishini himoyaga tavsiya etaman.
Kompyuter ilmlari va dasturlashtirish
kafedrasi _________________________________________________________
(lavozimi)
(imzo)
(Familiyasi, ismi)
44