Mavzu:Qurilma drayverlari
Reja:
Kirish
1) Qurilma drayveri tushunchasi va vazifalari
2) Drayverlarning turlari va misollar
3) Drayverlarni o‘rnatish va yangilash usullari
4) Drayverlar bilan bog‘liq muammolar va xavfsizlik
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar
Kirish
Kompyuter- bu ma’lumotlarni qabul qilish, qayta ishlash, saqlash va kerakli
shaklda taqdim etish imkonini beruvchi universal elektron qurilmadir. Uning asosiy
qismlari ikki katta guruhga bo‘linadi: apparat ta’minoti (hardware) va dasturiy
ta’minot (software). Apparat ta’minotiga markaziy protsessor (CPU), operativ
xotira (RAM), qattiq disk (HDD/SSD), grafik karta, kirish-chiqish qurilmalari
(klaviatura, sichqoncha, printer, skaner, monitor va boshqalar) kiradi. Dasturiy
ta’minot esa foydalanuvchi va apparat qurilmalari o‘rtasidagi muloqotni
ta’minlaydi. Bular operatsion tizimlar (masalan, Windows, Linux, MacOS), dasturiy
paketlar va maxsus yordamchi dasturlarni o‘z ichiga oladi.ammo dasturiy va apparat
ta’minot o‘zaro bevosita bog‘lanib ishlay olmaydi. Ular orasidagi aloqa uchun
qurilma drayverlari deb nomlanuvchi maxsus dasturiy vositalar kerak bo‘ladi.
Qurilma drayveri — bu operatsion tizim bilan apparat qurilmasi o‘rtasida axborot
almashuvini ta’minlaydigan vositachi dasturdir. U foydalanuvchi tomonidan
berilgan buyruqlarni qurilma tushunadigan signal va buyruqlarga o‘giradi. Misol
uchun, printerga hujjat yuborishda foydalanuvchi buni bir tugmani bosish bilan
amalga oshiradi, lekin bu jarayonni real bajaradigan va printerga kerakli formatda
signal yetkazib beradigan — aynan printer drayveridir.Qurilmalarning har biri
o‘ziga xos texnologik tuzilishga ega bo‘lgani sababli, ularning ishlashi uchun o‘sha
qurilmaga mos maxsus drayver zarur bo‘ladi. Agar drayver noto‘g‘ri o‘rnatilgan
bo‘lsa yoki umuman mavjud bo‘lmasa, qurilma kompyuter tomonidan tanilmasligi
yoki noto‘g‘ri ishlashi mumkin. Shu sababli, kompyuter tizimlarida drayverlarning
o‘rni beqiyos bo‘lib, ularning to‘g‘ri o‘rnatilishi va vaqti-vaqti bilan yangilanishi
tizim samaradorligini oshiradi.Mazkur mavzuda qurilma drayverlarining mohiyati,
funksiyalari, turlari, o‘rnatish va yangilash usullari hamda zamonaviy kompyuter
tizimlarida ularning ahamiyati haqida batafsil tahlil qilinadi. Bu bilimlar
foydalanuvchiga turli qurilmalar bilan to‘g‘ri ishlash, texnik muammolarni aniqlash
va ularni hal etish bo‘yicha zarur ko‘nikmalarni beradi
1. Qurilma drayveri tushunchasi va vazifalari
Qurilma drayveri (Device Driver) — bu operatsion tizim va apparat
qurilmasi o'rtasida aloqa o'rnatishga yordam beruvchi dasturiy ta'minot. Qurilma
drayverlari operatsion tizimga qurilmaning ishlashini boshqarish imkonini
beradi, shuningdek, foydalanuvchi dasturlarining qurilma bilan to'g'ridan-to'g'ri
muloqot qilishiga hojat qolmaydi. Har bir apparat qurilmasi o'ziga xos drayverga
ega bo'lib, bu drayver qurilmaning ishini tartibga soladi va uning imkoniyatlarini
operatsion tizimga taqdim etadi.
Qurilma drayverining vazifalari:
Qurilma bilan aloqa o'rnatish: Qurilma drayveri operatsion tizimga
qurilmaning mavjudligi va ishlashini bildirish uchun zarur bo'lib, qurilmaning
funktsiyalarini operatsion tizimga uzatadi. Bu, masalan, printer yoki grafik karta
kabi qurilmalarda ko'rinadi.
Ma'lumotlarni uzatish va qabul qilish: Qurilma drayverlari qurilmadan
operatsion tizimga yoki aksincha ma'lumotlar uzatish va qabul qilishni amalga
oshiradi. Misol uchun, printerda bosma hujjatlar yuborish, videokarta uchun
ekran tasvirini chiqarish va boshqalar.
Qurilma sozlamalari va boshqaruvi: Qurilma drayveri, qurilmaning ishini
sozlash va boshqarish imkonini beradi. Masalan, qurilma uchun parametrlarni
o'zgartirish, uning ishlash tezligini yoki samaradorligini sozlash.
Ishlashni optimallashtirish: Qurilma drayverlari qurilmaning samarali
ishlashini ta'minlash uchun maxsus algoritmlardan va optimallashtirish
texnikalaridan foydalanadi. Bu, masalan, tarmoq kartalari yoki SSD disklari kabi
qurilmalarda tezlikni oshirishga yordam beradi.
Xatoliklarni aniqlash va diagnostika qilish: Qurilma drayverlari
qurilmaning ishlashida yuzaga keladigan xatoliklarni aniqlash va bartaraf etishga
yordam beradi. Drayverlar odatda qurilmaning holatini monitoring qilishni va
xatoliklarni tizimga xabar qilishni amalga oshiradi.
Drayverlarning turlari va misollar
Qurilma drayverlari turli xil qurilma va apparatlar bilan ishlash uchun ishlab
chiqilgan dasturiy ta'minotlar bo'lib, har biri o'ziga xos funktsiyalarga ega.
Quyida drayverlarning turli turlari va ularning ishlashini ko'rib chiqamiz:
1. Xususiy drayverlar (Device-Specific Drivers)
Xususiy drayverlar, ma'lum bir qurilmaning xususiyatlariga mos ravishda
yaratiladi. Bu drayverlar faqatgina aniq qurilmaning ish faoliyatini qo'llabquvvatlaydi va boshqa qurilmalar bilan ishlashga mos kelmaydi. Bu turdagi
drayverlar, odatda, ishlab chiqaruvchi tomonidan taqdim etiladi va qurilmaning
optimallashgan ishlashini ta'minlashga qaratilgan.
 Grafik kartalari uchun drayverlar: Nvidia yoki AMD grafik kartalari
uchun alohida drayverlar mavjud bo'lib, ular grafik tasvirni yaratishda maksimal
samaradorlikni ta'minlaydi.
 Printerning drayveri: HP yoki Canon printerlari uchun mos drayverlar,
printerning xususiyatlariga mos ravishda ishlaydi.
2. Operatsion tizim drayverlari (OS Drivers).
Operatsion tizim drayverlari operatsion tizim tomonidan qo'llabquvvatlanadigan qurilmalar uchun mos keladi. Ushbu turdagi drayverlar odatda
operatsion tizimning o'zida mavjud bo'lib, ko'plab umumiy qurilmalar bilan
ishlay oladi.
 Windows
OS
tomonidan
qo'llab-quvvatlanadigan
qurilmalar:
Ko'pgina qurilmalar Windows tizimida ishlab chiqilgan drayverlar yordamida
ishlaydi, masalan, tarmoq adapterlari, klaviatura, sichqoncha, va boshqa oddiy
qurilmalar.
 Mac
OS qurilmalar drayverlari: Apple qurilmalari, masalan,
klaviaturalar, sichqonchalar va boshqa oddiy qurilmalar uchun drayverlar bilan
ta'minlanadi.
3. Generic drayverlar (Generic Drivers)
Generic (umumiy) drayverlar bir nechta qurilmalarga mos keladigan va ularning
ishlashini ta'minlaydigan drayverlardir. Bunday drayverlar ko'plab qurilmalar
uchun mos keladi va qurilmalar o'rtasida moslashuvchanlikni ta'minlaydi.
 USB
portlari uchun umumiy drayver: USB portlar orqali ulangan
qurilmalarga (masalan, sichqoncha, klaviatura, flesh-disk) umumiy drayverlar
orqali qo'llaniladi.
 SATA disklari uchun umumiy drayver: Kompyuterga ulanishi mumkin
bo'lgan barcha SATA qurilmalari uchun umumiy drayver mavjud bo'lib, ular
tizim tomonidan ishlatiladi.
4. Virtual drayverlar (Virtual Drivers)
Virtual drayverlar apparat qurilmasi bilan bevosita bog'lanmaydigan, lekin
tizimda apparat qurilmasi sifatida ishlaydigan drayverlardir. Bular odatda virtual
mashinalar yoki emulyatorlar bilan bog'liq bo'ladi.
 Virtual disk drayverlari: VirtualBox yoki VMware kabi dasturlar uchun
virtual disk drayverlari mavjud bo'lib, ular virtual mashinalarda ishlash uchun
kerak.
 Virtual printer drayverlari: Dasturiy ta'minot yordamida printerni virtual
tarzda yaratadigan drayverlar. Masalan, "Microsoft XPS Document Writer" yoki
"PDF Printer" drayverlari.
5. Kernel drayverlari (Kernel Mode Drivers)
Kernel mode drayverlari operatsion tizimning yadro (kernel) rejimida
ishlaydi. Bu drayverlar tizimning eng past darajasida faoliyat yuritadi va
qurilmalarga to'g'ridan-to'g'ri kirish imkoniyatini beradi. Bunday drayverlar juda
tezkor ishlaydi va tizim resurslariga samarali kirishni ta'minlaydi.
 Tarmoq
adapterlari drayverlari: Tarmoq adapteri tizimning yadro
darajasida ishlashga mo'ljallangan va paketlarni tezkor uzatish va qabul qilishni
ta'minlaydi.
 Hard
disk drayverlari: HDD yoki SSD disklari tizimga bevosita
ulanishini ta'minlaydi va bu drayverlar ko'pincha kernel rejimida ishlaydi.
6. User-Mode drayverlari (User Mode Drivers)
User-mode drayverlari, operatsion tizimning foydalanuvchi rejimida
ishlaydi va tizimning yadrosidan farqli o'laroq, yuqori darajadagi tizim
jarayonlari bilan ishlaydi. Bu turdagi drayverlar odatda xavfsizlikni ta'minlash,
xatoliklarni kamaytirish va operatsion tizimni barqaror qilishga mo'ljallangan.
 Printerning
foydalanuvchi rejimi drayverlari: Ko'plab printerlar
foydalanuvchi rejimida ishlaydi, bu esa qurilmaning ishlashini boshqarishni
soddalashtiradi.
 Ekran
qurilmasi drayverlari: Ekran kartalari ba'zan foydalanuvchi
rejimida ishlaydi, bu esa grafik ishlov berishni optimallashtirishga yordam
beradi.
7. Bios (Basic Input/Output System) drayverlari
BIOS
drayverlari,
tizimning
BIOSi
tomonidan
boshqariladi
va
kompyuterning boshlang'ich xususiyatlarini sozlashda ishlaydi. Ular odatda
kompyuterning ochilish jarayonida ishlaydi va tizimga zarur bo'lgan minimal
qurilma boshqaruvini ta'minlaydi.
 Sistem BIOS: Kompyuterning xotira, protsessor va boshlang'ich apparat
qurilmalari bilan bog'liq drayverlar.
8. Ishlash tizimining drayverlari (Operating System-Specific Drivers)
Ishlash
tizimiga
maxsus
drayverlar
operatsion
tizimning
o'ziga
xos
xususiyatlariga mos ravishda ishlab chiqilgan drayverlardir. Ular faqatgina
ma'lum bir operatsion tizimda ishlashga mo'ljallangan.
 Windows uchun maxsus drayverlar: Windows uchun ishlab chiqilgan
grafika, tarmoq va saqlash qurilmalari drayverlari.
 Linux
uchun maxsus drayverlar: Linux tizimida ishlash uchun
optimallashtirilgan qurilma drayverlari.
Drayverlarni o‘rnatish va yangilash usullari
1. Avtomatik yangilash orqali drayverlarni o‘rnatish
Ko‘plab operatsion tizimlar va qurilma ishlab chiqaruvchilari o‘z
mahsulotlariga avtomatik yangilash funksiyasini taqdim etadi. Bu usulda tizim
yoki dastur avtomatik ravishda qurilmaning eng so‘nggi drayverini topib, uni
o‘rnatadi.
 WindowsUpdate:
Windows operatsion tizimi orqali qurilmaning drayverlari avtomatik ravishda
yangilanadi. Tizimning yangilanishlar bo‘limidan (Settings > Update & Security
> Windows Update) "Check for updates" tugmasini bosish orqali yangilanishlar
tekshiriladi va mavjud yangilanishlar avtomatik tarzda o‘rnatiladi.
 NVIDIAGeForceExperience:
Grafik kartalar uchun, NVIDIA GeForce Experience dasturi orqali avtomatik
yangilashlar amalga oshiriladi. Bu dastur grafik karta drayverini avtomatik tarzda
aniqlaydi va yangilanishlarni o‘rnatadi.
2. Drayverni ishlab chiqaruvchi sayt orqali o‘rnatish
Qurilma drayverlarini ishlab chiqaruvchining rasmiy veb-saytida topish va
qo‘lda o‘rnatish mumkin. Bu usul ayniqsa, maxsus qurilmalar yoki yangilanishlar
uchun kerak bo‘lishi mumkin.
1. Qurilma yoki uning komponenti (masalan, grafik karta, tarmoq adapteri, ovoz
kartasi) nomini aniqlang.
2. Qurilmaning ishlab chiqaruvchisi veb-saytiga kiring (masalan, Intel, AMD, HP,
ASUS, Dell va boshqalar).
3. Qurilmaning modelini tanlab, mos drayverni toping.
4. Drayverni yuklab oling va o‘rnatish jarayonini boshlang.
 Intel
chipset
drayverlari:
Intelning
rasmiy
veb-saytida
(https://www.intel.com) mos drayverlarni topish mumkin.
 HP
printer
drayverlari:
HP
printerlar
uchun
(https://www.hp.com) o‘rnatish fayllarini yuklab olish mumkin.
3. Diskda yoki CD/DVD-diskda o‘rnatish
rasmiy
saytda
Ba'zi qurilmalar, masalan, eski printerlar yoki boshqa apparatlar,
drayverlarni o‘rnatish uchun disk (CD yoki DVD) bilan birga keladi. Diskda
mavjud bo‘lgan drayverlar tizimga o‘rnatilishi mumkin.
Qurilma bilan birga kelgan o‘rnatish diskini kompyuterga joylashtiring.
Diskdagi o‘rnatish faylini oching va ekrandagi ko‘rsatmalarga amal qiling.
 Printerlar: Ko‘plab printerlar, masalan, Canon yoki HP, o‘rnatish disklari
bilan birga keladi, bu diskda kerakli drayverlar va dasturlar mavjud.
4. Qurilma menejeri (Device Manager) orqali drayverlarni o‘rnatish
Windows operatsion tizimida qurilma menejeri orqali qurilmaning drayverlarini
o‘rnatish yoki yangilash mumkin. Bu usulda tizim qurilmalarni aniqlaydi va
avtomatik ravishda drayverlarni o‘rnatishga harakat qiladi.
1.Qurilma menejerini ochish:
Windows 10 yoki Windows 11 tizimida "Device Manager"ni qidirib oching.
Qurilmani tanlash:
Qurilma ro‘yxatidan kerakli qurilmani toping (masalan, "Display adapters" yoki
"Sound, video and game controllers").
Drayverni yangilash:
Qurilmaning ustiga o‘ng tugma bosib, "Update driver"ni tanlang.
"Search automatically for updated driver software" opsiyasini tanlab, Windows
tizimi drayverni yangilaydi yoki o‘rnatadi.
5. Manual
o‘rnatish
(Qo‘lda
drayverni
yuklab
o‘rnatish)
Agar avtomatik yangilash ishlamasa yoki kerakli drayverni topishda muammo
yuzaga kelsa, uni qo‘lda o‘rnatish mumkin. Bu usulda drayverni ishlab
chiqaruvchidan yoki boshqa manbalardan yuklab olib, uni tizimga o‘rnatish
kerak.Drayverni ishlab chiqaruvchidan yoki boshqa manbadan yuklab
oling.Yuklab olingan faylni ishga tushiring va o‘rnatish jarayonini boshlang.
 USB adapterlar: Ba'zi eski USB adapterlar yoki tarmoq kartalari uchun
maxsus drayverlar kerak bo‘lishi mumkin, va ular ishlab chiqaruvchidan yuklab
olinadi.
6. Bios yordamida drayverni yangilash
Agar qurilma BIOS yoki UEFI tomonidan boshqarilsa, BIOS yangilanishi bilan
birga ba'zan maxsus drayverlar ham o‘rnatilishi kerak bo‘ladi. BIOS
yangilanishlari tizimning umumiy barqarorligini va qurilmaning to‘g‘ri ishlashini
ta'minlaydi.
Amallar:Ishlab chiqaruvchining veb-saytiga kiring va o‘z qurilmangizga
mos BIOS yoki UEFI yangilanishini yuklab oling.
BIOS o‘rnatish faylini ishlatib, yangilanishni amalga oshiring.
Drayverlarni muntazam yangilab borish quyidagi afzalliklarni ta'minlaydi:
 Barqarorlik: Yangilangan drayverlar tizimning barqaror ishlashiga
yordam beradi va muammolarni bartaraf etadi.
 Ishlash samaradorligi: Yangi drayverlar qurilmalarning ishlash tezligi
va samaradorligini oshirishi mumkin.
 Xavfsizlik: Drayverlardagi xavfsizlik zaifliklarini tuzatish orqali tizimni
himoya qilish imkonini beradi.
Xulosa
Qurilma drayverlari kompyuter tizimining eng muhim tarkibiy qismlaridan biri
hisoblanadi. Ular apparat qurilmalari bilan dasturiy ta’minot o‘rtasida muloqot
o‘rnatishda vositachi vazifasini bajaradi. Har qanday tashqi yoki ichki
qurilmaning samarali va muammosiz ishlashi, aynan unga mos va to‘g‘ri
o‘rnatilgan drayverga bog‘liq. Drayverlar bo‘lmasa, kompyuter operatsion tizimi
u yoki bu qurilmani tanimasligi, foydalanuvchi esa undan foydalana olmasligi
mumkin.
Drayverlarning
asosiy
vazifasi
foydalanuvchidan
kelayotgan
buyruqlarni qurilma tushunadigan ko‘rinishga aylantirish va aksincha,
qurilmadan olingan ma’lumotlarni operatsion tizimga to‘g‘ri yetkazishdir. Har
bir qurilma uchun alohida drayver ishlab chiqiladi va bu drayverlar qurilmaning
modeli, ishlab chiqaruvchisi va tizim talablari bilan mos kelishi kerak.Bugungi
kunda drayverlar bir necha toifaga bo‘linadi: tizim (kernel-level) drayverlari,
foydalanuvchi darajasidagi drayverlar, virtual drayverlar va boshqalar. Har biri
o‘z vazifasi va ishlash sohasiga ega. Masalan, grafik karta drayverlari yuqori
aniqlikda video chiqishini ta’minlasa, tarmoq adapteri drayverlari internetga
ulanish imkonini yaratadi.Drayverlarni o‘rnatishning turli usullari mavjud:
operatsion tizim orqali avtomatik yangilash, rasmiy veb-saytlardan qo‘lda yuklab
olish yoki maxsus drayver o‘rnatish dasturlaridan foydalanish. Shuningdek,
doimiy yangilanishlar drayverlarni zamonaviy qurilmalar bilan mos ishlashini
ta’minlaydi
va
xavfsizlikni
oshiradi.
Qurilma
drayverlari
nafaqat
foydalanuvchining kundalik faoliyatini soddalashtiradi, balki butun kompyuter
tizimining barqaror ishlashiga ta’sir ko‘rsatadi. Agar drayverlar yangilanmasa
yoki nosoz bo‘lsa, tizimda turli xatoliklar yuzaga kelishi, qurilmalarning ishlashi
sekinlashishi yoki butunlay ishdan chiqishi mumkin. Shu sababli, foydalanuvchi
har doim o‘z qurilmalari uchun kerakli drayverlarning mavjudligi, to‘g‘riligini va
yangilangan holatini nazorat qilishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1) Sodiqova N.I., Korniyenko E.A., Xoshimxodjayeva M.D.
Periferiya va ofis qurilmalarini ta'mirlash va ishlatish. Kasb-hunar kollejlari
uchun o‘quv qo‘llanma. Toshkent: Voris-nashriyot, 2013.
2) Corbet J., Rubini A., Kroah-Hartman G.Linux Device Drivers, Third Edition.
O'Reilly Media, 2005.
3) Kaxxarov A.Kompyuter tizimlari va tarmoqlari. O‘quv qo‘llanma.
4) "Qurilma drayveri nima? Bu qanday ishlaydi?"
https://uz.cyberschool.ac/what-is-device-driver