O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI GULISTON DAVLAT UNIVERSITETI RAQAMLI IQTISODIYOT VA INNOVATSIYALAR FAKULTETI “IQTISODIYOT” KAFEDRASI “MAKROIQTISODIYOT” fanidan ISTE’MOL VA JAMG’ARISH MIQDORLARIGA DAROMADDAN BOSHQA TA’SIR ETUVCHI OMILLAR mavzusidagi KURS ISHI «Himoyadan o’tdi» Baho __________________ «____» _____________ 2024 y. Qabul qildi _____________________________ _____________________________ Bajardi: II kurs 43-22 guruh talabasi Shirinboyev Javohir Ilmiy rahbar: I.f.n, dot. G.R. Maxmudova Guliston 2024 MUNDARIJA KIRISH..................................................................................................................... 2 I BOB ISTE’MOL VA JAMG’ARISHNING MOHIYATI SHAKLLARI VA TURLARI................................................................................................................. 4 1.1 Iste’mol mohiyati turlari va shakllari ......................................................... 4 1.2 Jamg‘arish mohiyati va turlari va uning maqsadi .................................. 15 1.3 Iste‘mol va jamg‘arishga ta‘sir etuvchi omillar ....................................... 22 II BOB O‘ZBEKISTON MAKROIQTISODIYOTIDA ISTE‘MOL VA JAMG‘ARISH FUNKSIYALARI ....................................................................... 25 2.1 Germaniya iqtisodiyotida iste‘mol va jamg‘arishning tutgan o‘rni ...... 25 2.2 O‘zbekiston iste’mol va jamg‘arishdagi muamolar ................................ 28 2.3 O‘zbekistonda iste‘mol va jamg‘arishni rivojlantirish uchun qilinayotgan ishlar.............................................................................................. 31 XULOSA ................................................................................................................ 35 FOYDANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI .............................................. 37 1 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Iste'mol va jamg'arma iqtisodiy xatti-harakatlarning asosiy jihatlari bo'lib, shaxsiy farovonlik, jamiyat farovonligi va iqtisodiy farovonlikni shakllantirishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Iste'mol va jamg'armalarning dolzarbligi ularning individual moliyaviy boshqaruv, iqtisodiy o'sish va jamiyat farovonligidagi asosiy rollaridadir. iste'mol va jamg'armalar o'zaro bog'liq va iqtisodiy faoliyatning muhim tarkibiy qismlari bo'lib, individual va jamiyat darajasida o'sish, barqarorlik va farovonlikni ta'minlashda muhim rol o'ynaydi. Iste'mol va jamg'armalarni muvozanatlash barqaror iqtisodiy rivojlanishga erishish va shaxslar va jamoalarning uzoq muddatli moliyaviy farovonligini ta'minlash uchun juda muhimdir. Qisqacha qilib aytganda, iste'mol va jamg'arma shaxsiy moliya, iqtisodiy faoliyat va jamiyat taraqqiyotining muhim tarkibiy qismidir. Joriy ehtiyojlar uchun iste'mol va kelajak maqsadlar uchun jamg'armalarni muvozanatlash jismoniy shaxslar, korxonalar va hukumatlar uchun moliyaviy barqarorlik, iqtisodiy o'sish va uzoq muddatli farovonlikka erishish uchun juda muhimdir. Kurs ishining maqsadi va vazifalari. Ushbu kurs ishining maqsadi iqtisodiyot kontekstida iste'mol va jamg'arma tushunchalarini o'rganish va tahlil qilishdir. Iste'mol va jamg'arma xatti-harakatlarining tabiati, determinantlari va oqibatlarini o'rganish orqali kurs ishi bir nechta maqsadlarga erishishga intiladi: 1. Iqtisodiy xulq-atvorni tushunish: Kurs ishi iste'mol va jamg'arma qarorlari bo'yicha jismoniy shaxslar, uy xo'jaliklari va korxonalarning iqtisodiy xattiharakatlari haqida tushuncha berishga qaratilgan. 2. Iqtisodiy dinamikani tahlil qilish: Iste’mol va jamg‘armalarni o‘rganish orqali kurs ishi kengroq iqtisodiy dinamikani, jumladan, yalpi talab, investitsiyalar va iqtisodiy o‘sishni tahlil qilishga qaratilgan. 3. Siyosat taʼsirini oʻrganish: Kurs ishi iqtisodiy siyosatni ishlab chiqish uchun isteʼmol va jamgʻarma harakatining siyosat oqibatlarini oʻrganishga qaratilgan. Tadqiqot maqsadiga muvofiq quyidagi vazifalar belgilandi: 2 – iste’mol tushunchasini, shuningdek ularning vazifalarini o‘rganish; – iste’mol va jamg’arma mohiyatini ko‘rib chiqish; – turli mamlakatlardagi iste‘mol va jamg‘arishning tutgan o‘rni umumiy tavsifini bering. – O’zbekiston iste’mol va jamg’arma muammolari va rivojlantirish yo’llarini o’rganish Umuman olganda, ushbu kurs ishining maqsadi iste'mol va jamg'armani iqtisodiyotning asosiy tushunchalari sifatida tushunishni chuqurlashtirish va ularning individual xatti-harakatlar, iqtisodiy dinamika, siyosatni ishlab chiqish va jamiyat farovonligi uchun ahamiyatini o'rganishdir. Ishning ilmiy va amaliy ahamiyati. Kurs ishining obyekti va predmeti. Tadqiqot obyekti iste’mol va jamg’arma hisoblanadi. Tadqiqot predmeti Oʻzbekiston respublikasida xalqaro bozor siyosatini yuritishda iste’mol va jamg’arma tariflari. Ishning ilmiy va uslubiy ahamiyati. Kurs ishining amaliy ahamiyati iste’mol va jamg’arma tizimini takomillashtirishga xizmat qiluvchi samarali tavsiyalar ishlab chiqishdadir. . Iste'mol va jamg'arma xatti-harakatlarining tabiati, determinantlari va oqibatlarini o'rganish orqali kurs ishi bir nechta maqsadlarga erishishga intiladi Kurs ishi tarkibi: Kurs ishi kirish va ikki bobdan iborat. Birinchi bob “Iste’mol va jamg’arishning mohiyati shakllari va turlari”. Ushbu bobda Iste’mol va jamg;armaga oid barcha malumot va faktlar keltirilib misollar yordamida tushuntirilgan. “O‘zbekiston makroiqtisodiyotida iste‘mol va jamg‘arish funksiyalari” ikkinchi bobida iste’mol va jamg’armaning funksiyalari bayon etilgan bo’lib xorijiy davlat misolida bu mavzuning misollari ko’rilgan Ish 39 varaq bosma matnda taqdim etilgan bo'lib, foydalanilgan adabiyotlar va xulosalar ro'yxatini o'z ichiga oladi. 3 I BOB ISTE’MOL VA JAMG’ARISHNING MOHIYATI SHAKLLARI VA TURLARI 1.1 Iste’mol mohiyati turlari va shakllari Isteʼmol — iqtisodiy ehtiyojlarni qondirish jarayonida moddiy va maʼnaviy neʼmatlardan foydalanish, takror ishlab chiqarish jarayonining oxirgi bosqichi. Isteʼmol turiga koʻra, ishlab chiqarish isteʼmoli va noishlab chiqarish Isteʼmol ga boʻlinadi. Ishlab chiqarish isteʼmoli ishlab chiqarish jarayonida xom ashyo, mashina, yoqilgʻi, yordamchi materiallar va boshqa ishlab chiqarish vositalarining hamda ishchi kuchi (jismoniy va maʼnaviy energiya)ning sarflanishini bildiradi. Shu sababli ishlab chiqaruvchi isteʼmolchi bevosita ishlab chiqarish jarayoniga kiradi. Noishlab chiqarish isteʼmoli ishlab chiqarish doirasidan chetda yuz beradi. Bu jarayonda isteʼmol buyumlaridan foydalaniladi yoki ular tamomila Isteʼmol etiladi. Bunday Isteʼmol aholi Isteʼmol (yoki shaxsiy Isteʼmol) va ijtimoiy Isteʼmol (umumiy ijtimoiy Isteʼmol)ga boʻlinadi. Shaxsiy Isteʼmol jarayonida kishilarning oziq-ovqat, kiyim-kechak, uy-joy, dam olish, salomatlikni saqlash kabi bevosita shaxsiy ehtiyojlari qondiriladi. Umumiy ijtimoiy Isteʼmolga boshqarish, fan, mudofaa boshqa boʻlgan ehtiyojlarni qondirish kiradi. Milliy iqtisodiyotda yalpi ichki mahsulotning asosiy qismi boigan yangidan vujudga keltirilgan mahsulot, ya’ni sotilgandan keying uning puldagi ko‘rinishi boigan milliy daromaddan iste’mol va jamg‘arish maqsadlarida foydalaniladi. Keng ma’noda iste’mol jamiyat a’zolari iqtisodiy ehtiyojlarini qondirish uchun ishlab chiqarilgan tovar va xizmatlardan foydalanish jarayonini bildiradi. Bunda unumli va shaxsiy iste’mol farqlanadi.1 Unumli iste’mol bevosita ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish jarayoniga tegishli bo‘lib, ishlab chiqarish vositalari va ishchi kuchidan ishlab chiqarish maqsadida foydalanish jarayonini anglatadi. Shaxsiy iste’mol ishlab chiqarish sohasidan tashqarida ro'y berib, bunda kishilarning iste’mol buyumlaridan va xizmatlardan bevosita o‘zlarining shaxsiy ehtiyojlami qondirish maqsadida 1 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 297- bet 4 foydalanishi tushuniladi. Shaxsiy iste’mol o‘z navbatida ikki turga boiinadi: moddiy hamda nomoddiy ne’mat va xizmatlar iste’molidan iborat boiadi. Moddiy iste’mol ehtiyojlami qondirishda moddiy ko‘rinishdagi ne’matlardan foydalanish. Bularga oziq-ovqat, kiyim-kechak, uy-joy, turli xil buyumlar, uy-ro‘zg‘or buyumlari va boshqalardan foydalanishni misol keltirish mumkin. Nomoddiy ne’mat va xizmatlar iste’moli – ehtiyojlami qondirishda nomoddiy ko‘rinishdagi ne’mat va xizmatlaming nafli xususiyatlaridan foydalanish. Bularga bilim olish, musiqa tinglash, sogiiqni tiklash, advokat xizmatidan foydalanish va boshqalarni misol keltirish mumkin. Yakka tartibdagi yoki jamoa boiib iste’mol qilish ham farqlanadi. Alohida shaxsning o‘z ixtiyorida bo‘lgan ne’matlarni iste’mol qilishi yakka tartibdagi iste’molga, jamiyat a’zolari turli guruhlarining ne’matlardan birgalikda foydalanishi jamoa bo‘Iib iste’mol qilishga kiradi. Masalan, ovqatlanish, kiyinish, badiiy asarlar o‘qish yakka tartibdagi iste’molni, jamoat transportidan foydalanish, o‘yingohlarda sport o‘yinlarini tomosha qilish, sihat maskanlarida sogiiqni tiklash jamoa boiib iste’mol qilishni anglatadi. Milliy daromadning jamiyat a’zolari moddiy va ma’naviy ehtiyojlarini qondirishga sarflanuvchi qismi iste’mol fondi deb ataladi. Iste’mol fondi butun aholining shaxsiy iste’molini, aholiga ijtimoiy xizmat qiladigan muassasalardagi, shuningdek, ilmiy muassasalar va boshaarishdagi barcha sarflami o‘z ichiga oladi. Iste’mol fondining shaxsiy daromad shaklida aholi qoiiga kelib tushadigan qismi iste’mol sarflari maqsadida ishlatiladi. Iste’mol sarflari - bu aholi daromadlarining tirikchilik ne’matlari va xizmatlar uchun ishlatiladigan qismi. Aholi o‘z daromadini sarflar ekan, bugungi (joriy) iste’mol hamda kelgusidagi iste’mol hajmini oshirish o‘rtasida tanlovni amalga oshiradi. Jumladan, “2015-yilda iqtisodiyotimizni yuqori sur’atlar bilan barqaror rivojlantirishga erishganimiz aholi daromadlarini yanada ko‘paytirish, odamlarimizning hayot darajasi va sifatini oshirish uchun mustahkam asos yaratdi. Kelgusida iste’mol hajmini oshirish imkoniyati joriy davrdagi jamg‘armaga ham bog‘liq boiadi. Jamg‘arma - bu aholi, korxona (firma) va davlat joriy daromadlarining kelajakdagi ehtiyojlarini qondirish va daromad olish maqsadlarida to‘planib borishi. Uning 5 hajmi barcha xo‘jaliklar daromadidan iste’mol sarflarini ayirib tashlash yo‘li bilan aniqlanadi. Daromad tarkibida iste’mol sarflari ulushi qanchalik yuqori boisa, jamg‘arma hajmi shunchalik kam boiadi. Jamg‘armaning o‘sishi esa iqtisodiy ma’noda mablagiaming iste’mol buyumlari xarid qilishdan investitsion tovarlar xarid qilishga yo‘naltirilishini bildiradi. Shunga ko‘ra, jamg‘arma - bu muddat jihatidan kechiktirilgan iste’molni anglatadi. Shu bilan birga joriy davrda amalga oshirilgan jamg‘arma joriy iste’molning chegirilgan qismidir, chunki jamg‘arma aholi va korxonalar ixtiyoridagi daromadning iste’molga sarflanmagan qismi hisoblanadi: Y=C+S, bu yerda Y - barcha xo‘jaliklar ixtiyoridagi daromad; С - iste’mol miqdori; S - jamg‘arma miqdori. Shu sababli daromad tarkibidagi iste’mol sarflari va jamg‘arma nisbatining o‘zgarishi bir qator, ba’zan qarama-qarshi oqibatlarga olib kelishi mumkin. Birinchidan, daromadlaming qandaydir qismini jamg‘armaga qo‘yish oqibatida u tovarlarda boigan talabda o‘z aksini topmaydi. Jamg‘arma, yuqorida ta’kidlanganidek, daromadlarning ma’lum bir qismini iste’mol qilishdan chegirib qo‘yishni bildirib, natijada iste’mol sarflari hajmi barcha ishlab chiqarilgan mahsulot va xizmatlami sotib olish uchun yetarli boim ay qoladi. Aholi daromadining jamg‘arilgan qismi o‘zining xususiy talabini vujudga keltirmaydi. Buning natijasida sotilmay qolgan tovarlaming ko‘payishi, ishlab chiqarishning qisqarishi, ishsizlik va daromadlaming pasayishi ro‘y berishi mumkin. Ikkinchidan, jamg‘arma talabning yetishmasligiga olib kelmasligi ham mumkin, chunki jamg‘arilgan mablag‘lar tadbirkorlar tomonidan investitsion maqsadlarda ishlatiladi. Bu jamg‘arma keltirib chiqaradigan iste’mol sarflaridagi har qanday yetishmaslikni to‘ldiradi. Uchinchidan, korxonalar ham o‘zining barcha mahsulotini pirovard iste’molchilarga sotishni ko‘zda tutmaydi, balki uning bir qismidan o‘z ishlab chiqarishida foydalanishi mumkin. Shunday qilib, agar tadbirkorlar aholining jamg‘armalariga teng miqdordagi mablag‘lami investitsiyalarga qo‘yishni ko‘zda 6 tutsa, ishlab chiqarish darajasi doimiy bo‘lib qoladi. Iste’mol va jamg‘arma darajasini aniqlab beruvchi asosiy omil milliy daromadning hajmi va uning o‘zgarishi hisoblanadi. Uning yalpi ichki mahsulotdan amortizatsiya ajratmalari hamda biznesga egri soliqlami chegirib tashlash orqali aniqlanishi 14-bobda aytilgan edi. Lekin milliy daromad tarkibida to‘g‘ri soliqlar ham mavjud boiadi. Shu sababli soliqlar toiangandan keyin korxonalar va aholi qo‘lida qoladigan daromad iste’mol sarflari va jamg‘arma yigindisiga teng boiadi. Shaxsiy iste’mol va jamg‘armaning darajasi bevosita soliqlar toiangandan keyingi qolgan daromad bilan aniqlanadi. Bu daromadni biz tahlil chogida ixtiyoridagi yoki sof daromad deb ataymiz. Demak, bu daromad iste’molning ham, jamg‘armaning ham umumiy omili hisoblanadi. Chunki jamg‘arma daromadning iste’mol qilinmaydigan qismi hisoblansa, soliqlar toiangandan keyingi daromad shaxsiy jamg‘armani aniqlab beradigan asosiy omil boiib chiqadi. Har yilgi haqiqiy iste’mol miqdori va soliqlar toiangandan keyingi daromad o‘rtasidagi farq shu yildagi jamg‘arma miqdorini aniqlaydi. Iste’mol va jamg‘arma hajmi hamda unga ta’sir ko‘rsatuvchi omillar o‘rtasidagi bogiiqlik iste’mol va jamg‘arma funksiyasi deyiladi. Bu funksiyalami bayon etishda klassik iqtisodchilar va keynschilaming nuqtai nazarlari farqlanadi. Klassik iqtisodchilaming fikriga ko‘ra, kishilar o‘z mablagiarini qo‘shimcha daromad keltirgan taqdirda jamg‘armaga yo‘naltirishga harakat qiladilar. Shunga ko‘ra, banklaming real foiz stavkasi qanchalik yuqori boisa, ularning jamg‘armaga qiziqishlari shu qadar kuchli boiadi, ya’ni jamg‘arma real foiz stavkasining o‘sib boruvchi funksiyasi hisoblanadi. Aholi daromadlari iste’mol va jamg‘arma mablagiarining yigindisidan iborat ekan, real foiz stavkasining o‘sishi bilan iste’mol pasayib,jamg‘arma esa ko‘payib boradi. Boshqacha aytganda, klassik iqtisodchilar fikriga ko‘ra iste’mol real foiz stavkasining pasayib boruvchi funksiyasi hisoblanadi. J. M. Keyns klassik iqtisodchilaming bu fikrlariga qarshi chiqib, uy xo‘jaliklarining iste’mol sarflari real foiz stavkasiga u qadar bogiiq emasligini, kishilar uchun hamma vaqt joriy iste’molning kelgusidagi iste’moldan afzalligini ta’kidlaydi. U 7 iste’mol sarflari darajasiga ta’sir ko‘rsatuvchi asosiy omil sifatida uy xo‘jaliklarining joriy daromadlarini ko‘rsatadi. Demak, Keyns fikriga ko‘ra, iste’mol - uy xo‘jaliklari joriy daromadlarining o‘sib boruvchi funksiyasi hisoblanadi: C=f (Y). Iste’mol funksiyasini grafik ko‘rinishida ham tasvirlash mumkin Bunda tik o‘qqa iste’mol sarflari, yotiq o‘qqa esa aholi ixtiyoridagi daromad miqdori joylashtiriladi.(1.1.1-rasm) 1.1.1-rasm. Iste’mol funksiyasining grafikdagi tasviri2 Har ikkala o‘q o‘rtasidan 45° ostida o‘tuvchi OF to‘g‘ri chiziq iste’mol sarflari va ixtiyordagi (sof) daromadning miqdoran tengligini ifodalaydi. OY o‘qidagi harqanday daromad miqdorini ifodalovchi ushbu chiziqda joylashgan nuqta OS o‘qning tegishli miqdordagi iste’mol sarfiga teng boiadi. Boshqacha aytganda, uy xo‘jaligi sof daromadning barcha hajmini toiiq iste’molga sarflaydi. Biroq, bunday tenglik amalda doimo ham ro‘y beravermaydi. Iste’mol sarflari miqdori ba’zida joriy sof daromadlar miqdoridan past boiishi, ba’zida esa oshib ketishi ham mumkin.Shuning uchun iste’mol egri chizigi S sof daromad OF chizigiga mos tushmay, unga nisbatan ma’lum darajada og‘adi. Har ikkala chiziqning o‘zaro 2 . Xodiyev B.Y., Shodmonov Sh.Sh. “Iqtisodiyot nazariyasi” darslik 8 kesishgan V nuqtasi «0 darajadagi jamg‘arma»ni anglatadi. Bu nuqtaning chap tomonida iste’mol sarflari daromad miqdoridan yuqori boiib, bu manfiy jamg‘arma deb ataladi. Shuni ham ta’kidlash lozimki, real hayotda har doim ham iste’molning ma’lum qismi daromad hajmiga bogiiq boimaydi. Masalan, biron-bir shaxsning daromadi kutilmaganda juda past darajaga tushib qolishi mumkin. Biroq, bu shaxs, daromadi bunga imkon bermagan taqdirda ham, ma’lum darajada ovqatlanish, kiyinish va boshqa zarur iste’mol xarajatlarini amalga oshirishga majbur. U mazkur sarflami yo oldingi davrda jamg‘arilgan daromadlari hisobiga, yoki o‘zgalardan qarz olish hisobiga qoplashi mumkin. Iqtisodiy adabiyotlarda iste’mol sarflarining bu darajasi avtonom (ya’ni, joriy sof daromaddan mustaqil) holdagi iste’mol darajasi deyiladi. Bizning grafigimizda bu daraja nuqtadan boshlanadi. Rasmdagi V nuqtaning o‘ng tomoni esa ijobiy (musbat ishorali) jamg‘arma deb ataladi. Aynan V nuqtada aholi daromadlari va sarflarining muvozanatiga erishiladi. Daromad miqdori oshib borgan sari bu muvozanat buzilib, jamg‘arma miqdori ortib boradi. Rasmdagi daromadning darajasida iste’mol miqdori kesmadan, jamg‘arma miqdori esa kesmadan iborat boiadi. Jamg‘arma funksiyasining grafikdagi tasviri bir oz o‘zgacha ko‘rinishda boiadi.(1.1.2- rasm. ) 1.1.2- rasm. Jamg‘arma funksiyasining grafikdagi tasviri3 Rasmdan ko‘rinadiki, jamg‘arma funksiyasining grafikdagi tasviri iste’mol funksiyasi tasvirining aksi sifatida namoyon boiadi. Bu grafikda ham V nuqta 0 3 Xodiyev B.Y.,Shodmonov Sh.Sh. “Iqtisodiyot nazariyasi” darslik. 9 darajadagi jamg‘arishni, OY yotiq chizig‘ining 0 darajadan pastki qismi manfiy jamg‘arishni, yuqori qismi esa ijobiy (musbat)jamg‘arishni anglatadi. Iste’mol va jamg‘arma hajmiga daromaddan tashqari yana bir qator obyektiv va subyektiv omillar ta’sir ko‘rsatadi. Obyektiv omillar alohida iste’molchining ixtiyoriga, idrokiga bogiiq boimagan omillardan iborat boiib, ulardan asosiylari sifatida quyidagilami ko‘rsatish mumkin: - barcha xo‘jaliklar tomonidan jamg‘arilgan mol-mulk darajasi; - narxlar darajasi; - real foiz stavkalari; - iste’molchining qarzdorligi darajasi; - iste’molchilami soliqqa tortish darajasi. Subyektiv omillar, asosan, iste’molchining o‘ziga, uning ruhiyati va bozordagi xattiharakatiga bogiiq boiadi. Bu omillar qatoriga iste’mol va jamg‘arishga boigan moyillik, kelgusidagi narx, pul daromadlari, soliq, tovarlar mavjudligi darajasining o‘zgarishiga nisbatan munosabatni kiritish mumkin. Turli omillar ta’sirida iste’mol va jamg‘arma darajasining o‘zgarishini shartli maiumotlar asosida tuzilgan quyidagi jadval orqali ko‘rib chiqamiz. (1.1.1-jadval) 1.1.1-jadval Iste‘mol va jamg‘arma darajasi4 Jadvaldan ko‘rinadiki, yillar davomida sof daromad hajmi oshib borishi bilan uning iste’mol va jamg‘armaga sarflanishi o‘rtasidagi nisbat o‘zgarib bormoqda. 4 B.Y.Xodiyev, Sh.Sh.Shodmonov “Iqtisodiyot nazariyasi” darslik 10 Iste’molchilaming daromadlari qanchalik o‘sib borgan sari ulaming jamg'armaga boigan moyilliklari shunchalik oshib boradi. Buni iste’mol va jamg‘armaga boigan o‘rtacha va keyingi qo‘shilgan moyillik ko‘rsatkichlari orqali ham kuzatish mumkin. Daromadlaming iste’molga sarflanadigan ulushi iste’molga o‘rtacha moyillik (IO‘M) deyiladi: Daromadlaming jamg‘armaga ketadigan ulushi esa jamg‘armaga o‘rtacha moyillik (JO‘M) deyiladi: Bizning misolimizda (16.1-jadval) yillar davomida daromad hajmi oshib borishi bilan IO‘M pasayib, JO‘M esa o‘sib bormoqda. Shunisi ahamiyatliki, iste’molga va jamg‘armaga o‘rtacha moyillik ko‘rsatkichlari iste’mol va jamg‘armaning daromaddagi ulushini anglatar ekan, ulardan birining qandaydir miqdorga o‘zgarishi boshqa birining ham teskari yo‘nalishdaxuddi shunday miqdorga o‘zgarishiga olib keladi. Qisqacha aytganda, boiadi. Shuningdek, iste’mol yoki jamg‘armaga keyingi qo‘shilgan moyillik ko‘rsatkichi ham ahamiyatlidir. Bu ko‘rsatkich iste’molchi daromadining navbatdagi o‘zgarishi uning iste’mol va jamg‘armaga nisbatan munosabati qanday o‘zgarishini aks ettiradi. Daromad hajmining o‘zgarishi natijasida iste’mol sarflari hajmining o‘zgarishi darajasi iste’molga keyingi qo‘shilgan moyillik (IQM) deyiladi, ya’ni: Daromad hajmining o‘zgarishi natijasida jamg‘arma hajmining o‘zgarishi darajasi jamg‘armaga keyingi qo‘shilgan moyillik (JQM) deyiladi, ya’ni: 11 Demak, sof daromadning o‘sgan qismi ham yo iste’molga, yoki jamg‘armaga sarflanadi. Bu sarflangan qismlar o‘rtasidagi nisbat o‘zgargan taqdirda ham ulaming umumiy yig‘indisi lga teng bo‘ladi, ya’ni: Iqtisodiyotning barqaror rivojlanishi, tadbirkorlik faoliyatining samarali amalga oshishida jamg‘arish jarayonlarining ahamiyati beqiyosdir. Shunga ko‘ra, jamg‘arishning mohiyati, uning omillari va samaradorligi ko‘rsatkichlarini alohida ko‘rib chiqish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Isteʼmolning asosini moddiy neʼmatlarni ishlab chiqarish tashkil qiladi va ishlab chiqarishning asosiy maqsadi Isteʼmol ga xizmat qilishdan iborat. Oʻz navbatida Isteʼmol ham ishlab chiqarishga taʼsir koʻrsatadi. Isteʼmol bilan Isteʼmol oʻrtasidagi bogʻlanish taqsimot va ayirboshlash orqali amalga oshadi. U yoki bu mamlakatda, u yoki bu tarixiy davrlarda Isteʼmolning umumiy darajasi, aholi farovonligining oʻsishi ishlab chikaruvchi kuchlarning rivojlanganlik darajasi bilan belgilanadi. Iste'mol o'z mohiyatiga ko'ra jismoniy shaxslar va uy xo'jaliklarining o'z ehtiyojlari, istaklari va afzalliklarini qondirish uchun tovarlar va xizmatlardan foydalanishni o'z ichiga oladi. Shu bilan birga, iste'mol landshafti xilma-xil va ko'p qirrali bo'lib, zamonaviy jamiyatlarni shakllantiruvchi iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va texnologik omillarning murakkab o'zaro ta'sirini aks ettiruvchi turli xil va shakllarni qamrab oladi. va oraliq iste'mol. Yakuniy iste'mol deganda uy xo'jaliklarining shaxsiy qoniqish va foydalilik uchun tovar va xizmatlarni bevosita iste'mol qilishi tushuniladi. Bunga oziq-ovqat, boshpana, kiyim-kechak va sog'liqni saqlash kabi ehtiyojlar uchun sarf-xarajatlar, shuningdek, dam olish tadbirlari, o'yinkulgilar, sayohatlar va hashamatli tovarlar uchun ixtiyoriy xarajatlar kiradi. Oraliq 12 iste'mol esa bevosita shaxsiy qoniqish uchun emas, balki ishlab chiqarish jarayonida tovar va xizmatlardan foydalanishni o'z ichiga oladi. Bunga xo'jalik yurituvchi sub'ektlar tomonidan yakuniy iste'mol uchun tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarishda foydalaniladigan xomashyo, mashinalar, asbob-uskunalar va xizmatlarga sarflangan xarajatlar kiradi. Yakuniy iste'mol doirasida tovar va xizmatlarning xususiyatidan kelib chiqqan holda iste'molning turli shakllarini aniqlash mumkin. iste'mol, iste'mol sodir bo'ladigan kontekst va iste'molchi xattiharakati asosidagi motivatsiyalar. Ba'zi umumiy iste'mol shakllariga quyidagilar kiradi: Asosiy iste'mol: bu oziq-ovqat, uy-joy, kommunal xizmatlar va sog'liqni saqlash kabi omon qolish va asosiy farovonlik uchun zarur bo'lgan asosiy tovarlar va xizmatlarga xarajatlarni o'z ichiga oladi. Asosiy iste'mol uy xo'jaliklari xarajatlari sxemasining asosini tashkil qiladi va ko'pincha nisbatan barqaror talab va cheklangan ixtiyoriylik bilan tavsiflanadi. Ixtiyoriy iste'mol: bu odamlarning hayot sifatini oshiradigan va intilish istaklarini amalga oshiradigan muhim bo'lmagan yoki hashamatli tovarlar va xizmatlarga qilingan xarajatlarni o'z ichiga oladi. Ixtiyoriy iste'mol bo'sh vaqt, o'yinkulgi, moda, elektronika, sayohat va ovqatlanish kabi keng toifalarni o'z ichiga oladi. Bunga daromad darajasi, turmush tarzi afzalliklari, ijtimoiy maqom va madaniy tendentsiyalar kabi omillar ta'sir ko'rsatadi. Tajribaviy iste'mol: bu hissiy zavq, hissiy qoniqish va shaxsiy boyitishga e'tibor qaratgan holda, moddiy narsalardan ko'ra tajribalarni iste'mol qilishni nazarda tutadi. Tajribali iste'mol sayohat, ovqatlanish, kontsertlar yoki tadbirlarda qatnashish, muzeylarga tashrif buyurish, dam olish yoki hordiq chiqarishda ishtirok etish kabi faoliyatni o'z ichiga oladi. Bu iste'molchilarning sarguzasht, yangilik, haqiqiylik va o'zini namoyon qilish kabi nomoddiy qadriyatlarga o'zgarishini aks ettiradi. Ko'zga tashlanadigan iste'mol: iqtisodchi Torshteyn Veblen tomonidan ishlab chiqilgan, ko'zga tashlanadigan iste'mol boylik va ijtimoiy mavqeni qo'lga kiritish va ko'z-ko'z qilish orqali ko'zga ko'rinadigan tarzda namoyish qilishni 13 anglatadi. hashamatli tovarlar va xizmatlar. Ko'zga ko'ringan iste'mol insonning ijtimoiy mavqei, didi va eksklyuzivligini ko'rsatish vositasi bo'lib xizmat qiladi, bu ko'pincha intilishlar, ijtimoiy taqqoslash va tengdoshlar guruhlari yoki ijtimoiy tarmoqlardagi maqom raqobati bilan bog'liq. iqlim o'zgarishi, barqaror iste'mol salbiy ekologik va ijtimoiy ta'sirlarni minimallashtirishga qaratilgan iste'molning mashhur shakli sifatida paydo bo'ldi. Barqaror iste'mol chiqindilarni kamaytirish, resurslarni tejash, ijtimoiy tenglikni qo'llab-quvvatlash va ekologik muvozanatni qo'llab-quvvatlovchi tanlovlarni o'z ichiga oladi. Bunga qayta ishlash, energiya tejash, axloqiy manbalardan foydalanish, minimalizm va ongli iste'molchilik kabi amaliyotlar kiradi. Iste’mol va jamg’arish funksiyasi mazmuni va mohiyati.Milliy iqtisodiyotda yalpi ichki mahsulotning asosiy qismi bo’lgan yangidanvujudga keltirilgan mahsulot, ya’ni sotilgandan keyingi uning puldagi ko‘rinishi bo’lgan milliy daromaddan iste’mol va jamg‘arish maqsadlarida foydalaniladi.Keng ma’noda iste’mol jamiyat a’zolari iqtisodiy ehtiyojlarini qondirish uchunishlab chiqarilgan tovar va xizmatlardan foydalanish jarayonini bildiradi. Bundaunumli va shaxsiy iste’mol farqlanadi.Unumli iste’mol bevosita ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish jarayonigategishli bo‘lib, ishlab chiqarish vositalari va ishchi kuchidan ishlab chiqarish maqsadida foydalanish jarayonini anglatadi.Shaxsiy iste’mol ishlab chiqarish sohasidan tashqarida ro‘y berib, bundakishilaming iste’mol buyumlaridan va xizmatlardan bevosita o‘zlarining shaxsiyehtiyojlami qondirish maqsadida foydalanishi tushuniladi.Shaxsiy iste’mol o‘z navbatida ikki turga bo‘linadi: moddiy hamdanomoddiy ne’mat va xizmatlar iste’molidan iborat bo‘ladi. Moddiy iste’mol - ehtiyojlami qondirishda moddiy ko’rinishdagine’matlardan foydalanish. Bularga oziq-ovqat, kiyim-kechak, uy-joy, turli xil buyumlar, uy-ro‘zg‘or buyumlari va boshqalardan foydalanishni misol keltirishmumkin. Nomoddiy ne’mat va xizmatlar iste’moli – ehtiyojlarni qondirishdanomoddiy ko‘rinishdagi ne’mat va xizmatlaming nafli xususiyatlaridan foydalanish. Bularga bilim olish, musiqa tinglash, sog‘liqni 14 tiklash, advokatxizmatidan foydalanish va boshqalami misol keltirish mumkin.Yakka tartibdagi yoki jamoa bo‘lib iste’mol qilish ham farqlanadi. 1.2 Jamg‘arish mohiyati va turlari va uning maqsadi Jamg'armaning mohiyati: Iqtisodiy ma'noda jamg'arish vaqt o'tishi bilan resurslar, boylik yoki tovarlarni yig'ish, to'plash yoki to'plash jarayonini anglatadi. Ushbu jamg'arma turli shakllarda bo'lishi mumkin va iqtisodiyotning turli tarmoqlarida, jumladan, uy xo'jaliklari, korxonalar va hukumatlarda sodir bo'lishi mumkin. O'z mohiyatiga ko'ra jamg'arish jismoniy shaxslar va muassasalarning xavfsizlik, o'sish va farovonlikka intilishlarini aks ettiruvchi aktivlar va resurslarni kelajakda foydalanish yoki investitsiya qilish uchun saqlash va kengaytirishni o'z ichiga oladi. Jamg’arma turlari: Moliyaviy jamg'arma: moliyaviy jamg'arma jamg'armalar, investitsiyalar va moliyaviy vositalar kabi pul aktivlarining to'planishini o'z ichiga oladi. Shaxslar va muassasalar boylik yaratish, daromad olish va pensiya rejalashtirish, ta'limni moliyalashtirish yoki boylikni saqlash kabi moliyaviy maqsadlarga erishish uchun moliyaviy jamg'arish bilan shug'ullanadilar. Moliyaviy jamg'arma turli shakllarda bo'lishi mumkin, jumladan, bank depozitlari, aktsiyalar, obligatsiyalar, pay fondlari, pensiya hisobvaraqlari va boshqa investitsiya vositalari. Jismoniy jamg'arma: jismoniy jamg'arma ko'chmas mulk, infratuzilma, mashinalar, uskunalar va inventar kabi moddiy aktivlarning to'planishiga tegishli. Korxonalar ishlab chiqarish imkoniyatlarini kengaytirish, operatsion samaradorlikni oshirish va o'sish imkoniyatlaridan foydalanish uchun jismoniy jamg'arish bilan shug'ullanadi. Jismoniy jamg'arma iqtisodiy rivojlanish, texnologik taraqqiyot va infratuzilmani kengaytirishda hal qiluvchi rol o'ynaydi, hosildorlik, ishlab chiqarish va turmush darajasini oshirishga yordam beradi. Inson kapitalining to'planishi: inson kapitalining to'planishi jismoniy shaxslar va tashkilotlar tomonidan bilim, ko'nikma va tajribalarni olish, rivojlantirish va ulardan foydalanishni o'z ichiga oladi. Inson kapitalining to'planishi 15 ta'lim, kadrlar tayyorlash, ilmiy-tadqiqot va ishlanmalar va sog'liqni saqlash sohalariga investitsiyalar orqali amalga oshiriladi, bu esa odamlarning unumdorligini, daromad olish salohiyatini va ijtimoiy-iqtisodiy harakatchanligini oshiradi. Inson kapitalini to‘plash bilimga asoslangan iqtisodiyotda innovatsiyalar, tadbirkorlik va iqtisodiy raqobatbardoshlikni rivojlantirish uchun muhim ahamiyatga ega. Ijtimoiy kapital to'planishi: ijtimoiy kapital to'planishi jamiyatlar, tashkilotlar va jamiyatlar ichidagi ijtimoiy tarmoqlar, munosabatlar va ishonchni rivojlantirish va qo'llab-quvvatlashni anglatadi. Ijtimoiy kapitalning to'planishi hamkorlik, hamjihatlik va jamoaviy harakatlarga yordam beradigan shaxslar va guruhlar o'rtasidagi o'zaro ta'sirlar, hamkorlik va o'zaro munosabat orqali sodir bo'ladi. Ijtimoiy kapitalni to'plash barqaror jamoalarni barpo etish, fuqarolarning faolligini rag'batlantirish va qashshoqlik, tengsizlik va ijtimoiy chetlanish kabi ijtimoiy muammolarni hal qilish uchun juda muhimdir. Jamg'armaning maqsadi: jamg'armaning maqsadi shaxslar, tashkilotlar va jamiyatlarning konteksti, maqsadlari va motivatsiyasiga qarab o'zgaradi. Jamg'armaning ba'zi umumiy maqsadlariga quyidagilar kiradi: Xavfsizlik va barqarorlik: jamg'arish kutilmagan xavflar, noaniqliklar va kutilmagan vaziyatlardan himoya qilish vositasi bo'lib xizmat qiladi, shaxslar va muassasalarga moliyaviy yostiq va xotirjamlik beradi. Boylik yaratish: jamg'arish boylik va aktivlarni ishlab chiqarishni maqsad qiladi. vaqt o'tishi bilan jamg'armalar, investitsiyalar va ishlab chiqarish faoliyati orqali jismoniy shaxslar va tashkilotlarga moliyaviy resurslarni yaratish va uzoq muddatli moliyaviy xavfsizlik va farovonlikka erishish imkonini beradi. Sarmoya va o'sish: jamg'arish ishlab chiqarish aktivlariga, texnologiyalarga va inson kapitaliga investitsiyalarni osonlashtiradi, iqtisodiy o'sishni rag'batlantiradi, innovatsiyalar va rivojlanish. Yig'ilgan resurslar tadbirkorlik tashabbuslarini, infratuzilma loyihalarini, ilmiy-tadqiqot va ishlanmalar tashabbuslarini hamda ta'lim dasturlarini moliyalashtirish, iqtisodiy taraqqiyot va farovonlikni oshirishga yo'naltirilishi mumkin. Avlodlararo o'tkazish: jamg'arish boylik, aktivlar va imkoniyatlarni avlodlar o'rtasida o'tkazish imkonini beradi, davomiylikni 16 ta'minlaydi. oilalar, jamoalar va jamiyatlardagi iqtisodiy farovonlik va farovonlik. Yig'ilgan aktivlar meros, ishonch, vaqf va boshqa avlodlararo mexanizmlar orqali o'tishi mumkin, Yig'ilgan resurslar xayriya ishlarini, xayriya tashabbuslarini, jamiyatni rivojlantirish loyihalarini va barqaror biznes amaliyotlarini qo'llabquvvatlash, ijobiy ijtimoiy va ekologik ta'sirlarni yaratish uchun safarbar qilinishi mumkin Ma’lumki, uy xo‘jaligi tasarrufidagi daromad iste’mol va jamg‘arish uchun ishlatiladi. Ya’ni, qancha ko‘p iste’mol qilinsa, shuncha kam jamg‘ariladi va aksincha. Iste’mol va jamg‘arish o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik har xil daromadga ega bo‘lgan shaxslarda bir xil emas: kam daromadga ega bo‘lganlar, odatda, uning ko‘proq qismini iste’mol qilib, kamroq qismini jamg‘aradi, lekin daromadlari oshib borishi bilan bu nisbat jamg‘arish foydasiga o‘sadi. Bu bog‘liqlikni gipotetik ma’lumotlar asosida ko‘rib chiqamiz. (1.2.1- jadval) 1.2.1- jadval Daromad, iste’mol va jamg‘arish ko‘rsatkichlari5 Tasarrufidagi daromad hajmi 370 shartli birlikka (sh.k.) teng bo‘lganda uy xo‘jaliklari iste’moli 375 sh.b.ka teng, ya’ni tasarrufidagi daromaddan 5 sh.b.ka ko‘p bo‘ladi. Ya’ni uy xo‘jaliklari 5 sh.b.ka teng miqdorda qarz hisobiga yoki 5 Zaxidov G’.E., Asqarova M.T., Djumayev Z.A., Amirov L.F., Hakimov H.A. "Makroiqtisodiyot" darslik 17 o‘tgan yillarda to‘plangan jamg‘armalar hisobiga iste’mol xarajatlari qiladilar. (1.2.1-rasm) 1.2.1- rasm Iste’mol grafigi6 Iste’mol grafigi ikki to‘g‘ri chiziq ko‘rinishida berilgan. Bissektrisa ko‘rinishidagi Yd =C to‘g‘ri chizig‘ining har bir nuqtasida iste’mol va tasarrufidagi daromad hajmlari teng bo‘ladi. Haqiqiy iste’mol (C) grafigi haqiqiy iste’mol va daromad teng bo‘lgan nuqtada (α) bissektrisa bilan kesishadi. Bo‘sag‘aviy nuqtadan quyida haqiqiy iste’mol daromaddan oshiq. Bu vaziyat insonlarning qarz hisobiga hayot kechirishini bildiradi. α – nuqtada yuqorida haqiqiy iste’mol daromaddan kam hamda ular o‘rtasidagi farq jamg‘arishni tashkil etadi. Haqiqiy iste’mol to‘g‘ri chizig‘i iste’mol hajmini belgilovchi vertikal o‘qni a nuqtada kesib o‘tadi. Bu hol uy xo‘jaliklari umuman daromad olmaganlarida ham ma’lum miqdorda iste’mol qilishlarini anglatadi. a – nuqta esa avtonom iste’mol hajmini bildiradi. Alohida shaxsning o‘z ixtiyorida bo‘lgan ne’matlarni iste’mol qilishi yakka tartibdagi iste’molga, jamiyat a’zolari turli guruhlarining ne’matlardan birgalikdafoydalanishi jamoa bo‘lib iste’mol qilishga kiradi. Masalan, ovqatlanish, kiyinish badiiy asarlar o'qish yakka tartibdagi iste’molni, jamoat transportidan foydalanish,o‘yingohlarda sport o‘yinlarini tomosha qilish, sihat maskanlarida sog’liqni tiklash jamoa bo‘lib iste’mol qilishni anglatadi. Milliy daromadning 6 Zaxidov G’.E., Asqarova M.T., Djumayev Z.A., Amirov L.F., Hakimov H.A. "Makroiqtisodiyot" darslik 18 jamiyat a’zolari moddiy va ma’naviy ehtiyojlariniqondirishga sarflanuvchi qismi iste’mol fondi deb ataladi. Iste’mol fondi butunaholining shaxsiy iste’molini, aholiga ijtimoiy xizmat qiladigan muassasalardagi, shuningdek, ilmiy muassasalar va boshqarishdagi barcha sarflami o‘z ichiga oladi. Iste’mol fondining shaxsiy daromad shaklida aholi qo‘liga kelib tushadiganqismi iste’mol sarflari maqsadida ishlatiladi. Iste’mol sarflari - bu aholidaromadlarining tirikchilik ne’matlari va xizmatlar uchun ishlatiladigan qismi. Jamg‘arma va investitsiya o‘rtasidagi makroiqtisodiy muvozanatga erishish barqaror iqtisodiy o‘sishning sharti hisoblanadi. Biroq, bu muvozanatga erishish doimo oson kechavermaydi. Bunga sabab investitsiya darajasi hamda jamg‘arma darajasining boshqa-boshqa jarayon va holatlarga bogiiqligi hisoblanadi. Investitsiya va jamg'arma o'rtasidagi muvozanatni ta’minlash borasida bir qator nazariy qarashlar farqlanadi. Bu borada eng awalo klassik iqtisodchilaming qarashlarini ko‘rib chiqamiz. Klassik iqtisodchilar nuqtai nazaridagi eng markaziy holat - bu ular tomonidan foiz stavkasining ham investitsiyaning, ham jamg‘armaning funksiyasi sifatida qaralishi hisoblanadi (1.2.2-rasm) 1.2.2- rasm. Jamg‘arma va investitsiya o ‘rtasidagi muvozanatning klassik modeli7 Rasmdan ko‘rinadiki, klassik modelni tuzishda tik o‘q bo‘yicha real foiz stavkasi, yotiq o‘q bo‘yicha esa jamg‘arma va investitsiya hajmi ko‘rsatkichlari joylashtirilgan. Investitsiya va foiz stavkasi o‘rtasida teskari funksional bogiiqlik 7 Zaxidov G’.E., Asqarova M.T., Djumayev Z.A., Amirov L.F., Hakimov H.A. "Makroiqtisodiyot" darslik 19 mavjud: foiz stavkasi qanchalik yuqori boisa, investitsiya hajmi shu qadar past boiadi va aksincha. Jamg‘arma esa to‘g‘ri, o‘suvchi funksional bogiiqlikka ega, ya’ni foiz stavkasining yuqori boiishi jamg‘arma darajasining ham yuqori boiishiga olib keladi. Keynschilaming investitsiya va jamg'arma о‘rtasidagi muvozanat modeli o‘z tuzilishiga ko‘ra klassik modeldan farq qiladi. Bunda eng markaziy nuqta - J. M. Keyns tomonidan jamg‘arma foiz stavkasining emas, balki daromadning funksiyasi deb qaralishi hisoblanadi: . Investitsiya esa, klassik modeldagi singari, foiz stavkasining funksiyasi deb olinadi: . Ya’ni, keynscha konsepsiyaning asosida jamg‘arish va investitsiya darajalarining boshqa-boshqa omillar ta’sirida o‘zgarishi yotadi. Keynscha modelning mohiyatini quyidagi rasm orqali izohlash mumkin. (1.2.3-rasm) 1.2.3-rasm Jam g‘arma va investitsiya o ‘rtasidagi muvozanatning keynscha modeli8 Rasmdan ko‘rinadiki, grafik ko‘rsatkichlarining joylashuvi ham klassik modeldan farq qiladi. Tik o‘qda jamg‘arma (S) va investitsiya (I) darajasi, yotiq o‘qda esa milliy daromad darajasi (NI) joylashgan. Iqtisodiyotdagi jamg‘arma darajasi milliy daromad hajmiga bog‘liq holda o‘zgaradi. Milliy daromad hajmi amalda investitsiya darajasiga ham ta’sir ko‘rsatsada, mazkur modelda uni milliy daromadga bogiiq boimagan, ya’ni avtonom holda beriladi. Grafikda investitsiya va jamg‘arma egri 8 Zaxidov G’.E., Asqarova M.T., Djumayev Z.A., Amirov L.F., Hakimov H.A. "Makroiqtisodiyot" darslik 20 chiziqlari E nuqtada kesishadi. Agar iqtisodiyotdagi to‘la bandlik holatiga milliy daromadning F darajasida erishiladi, deb tasawur qilsak, u holda bu darajada investitsiya va jamg‘arma muvozanatini ( nuqta) ta’minlash uchun investitsiya darajada boiishiga erishish lozim boiadi. Biroq, Keyns talqiniga ko‘ra, investitsiya va jamg‘arma darajasining muvozanati to ia bandlik bo‘lmagan sharoitda ham ta’minlanishi mumkin: grafikdagi milliy daromadning N hajmida aynan shu holatga (E nuqta) erishiladi. Aholi o‘z daromadini sarflar ekan, bugungi (joriy) iste’mol hamda kelgusidagiiste’mol hajmini oshirish o‘rtasida tanlovni amalga oshiradi. Jumladan, “2015-yildaiqtisodiyotimizni yuqori sur’atlar bilan barqaror rivojlantirishga erishganimiz Jamg‘arish iqtisodiyotdagi yalpi sarflarning tarkibiy qismlaridan biri hisoblanib, investitsion tavsifdagi tovarlarga talab darajasini belgilab beradi. Investitsiyalar jamg‘arishning amalda namoyon bo‘lish shakli bo‘lganligi sababli dastlab, tahlilni jamg‘arishning mohiyati, omillari va samaradorligini nazariy jihatdan asoslash bilan boshlaymiz. Jamg‘arish – milliy daromadning bir qismining (jamg‘armaning) asosiy va aylanma kapitallarni, shuningdek, ehtiyot zaxiralarini ko‘paytirish uchun sarflanishidir. Ekstensiv iqtisodiy o‘sishga ishlab chiqarishning avvalgi texnikaviy asosi saqlanib qolgan holda ishlab chiqarish omillari miqdorining ko‘payishi tufayli erishiladi. Aytaylik, mahsulot ishlab chiqarishni ikki hissa ko‘paytirish uchun ishlab chiqarish omillari miqdori ikki barobar ko‘paytirilishi lozim, sodda qilib aytganda mavjud korxonalar bilan bir qatorda o‘rnatilgan uskunalarning quvvati, miqdori va sifati, ishchi kuchining soni va malaka tarkibi bo‘yicha huddi o‘shanday yana korxonalar qurilishi lozim. Ekstensiv rivojlanishda, agar u sof holda amalga oshirilsa, ishlab chiqarish samaradorligi o‘zgarmay qoladi. Iqtisodiy o‘sishning intensiv turi sharoitida mahsulot ishlab chiqarish miqyoslarini kengaytirishga ishlab chiqarish omillarini sifat jihatidan takomillashtirish, yanada ilg‘or ishlab chiqarish vositalarini va yangi texnikani qo‘llash, ishchi kuchi malakasini oshirish, shuningdek, mavjud ishlab chiqarish potensialidan yaxshiroq foydalanish yo‘li bilan erishiladi. 21 1.3 Iste‘mol va jamg‘arishga ta‘sir etuvchi omillar Iste'mol va jamg'armalarga ta'sir etuvchi omillar Daromad darajasi va barqarorligi: Yuqori daromad darajasi odatda iste'mol va jamg'arma salohiyatining oshishiga olib keladi. Daromadning barqarorligi iste'mol va jamg'arma qarorlariga ta'sir qiladi, chunki noaniq daromadga ega bo'lgan shaxslar kelajakdagi moliyaviy xavfsizlik uchun jamg'armalarga ustuvor ahamiyat berishlari mumkin. Foiz stavkalari va kredit olish imkoniyati: Past foiz stavkalari iste'mol uchun qarz olishni rag'batlantirishi, jamg'arma stavkalarini kamaytirishi mumkin.Yuqori foiz stavkalari jamg'armani rag'batlantirishi va qarz olishni to'xtatishi mumkin.Kreditdan foydalanish iste'molga ta'sir qiladi, chunki kredit olish oson bo'lgan shaxslar ko'proq iste'mol qilishlari mumkin, imkoniyati cheklanganlar esa ko'proq tejashlari mumkin. Boylik. va aktivlar: to‘plangan boylik iste’mol qarorlariga ta’sir qiladi, badavlat odamlar ko‘pincha hashamatli tovarlar va xizmatlarni ko‘proq iste’mol qiladilar. Ko‘chmas mulk va moliyaviy investitsiyalar kabi aktivlar jamg‘arish xattiharakatlariga va umumiy boylik to‘planishiga ta’sir qiladi. Demografik omillar: Yosh: Yosh shaxslar ustuvorlik qilishi mumkin. iste'mol jamg'armadan ko'ra, keksa odamlar esa nafaqaga chiqish uchun jamg'armalarga ko'proq e'tibor berishadi. Uy xo'jaliklari hajmi: Kattaroq uy xo'jaliklarining iste'molga bo'lgan ehtiyoji yuqori bo'lishi mumkin, bu esa jamg'arma stavkalarining pasayishiga olib keladi.Oila tuzilishi: bolalar yoki keksa qarindoshlar kabi qaramog'idagilar uy xo'jaliklarida iste'mol va jamg'arma qarorlariga ta'sir qiladi. . Iste'molchi ishonchi va iqtisodiy istiqbol: Ijobiy iqtisodiy sharoitlar va iste'molchilar ishonchi iste'molning ortishiga va jamg'arma stavkalarining pasayishiga olib kelishi mumkin. Jamiyatlarda jamgʻarmalar turlicha boʻladi va individual xatti-harakatlarga taʼsir qiladi. Koʻzga koʻrinarli isteʼmol, tejamkorlik va jamgʻarmaga oid ijtimoiy meʼyorlar isteʼmol va jamgʻarma qarorlariga taʼsir qiladi. 22 Soliq siyosati va davlat ragʻbatlantirishlari: Pensiya jamgʻarmalari uchun soliq imtiyozlari yoki taʼlim jamgʻarmalarini ragʻbatlantirish kabi soliq siyosati , jismoniy shaxslarning jamgʻarma xulq-atvoriga taʼsir qilishi mumkin. Soliq imtiyozlari yoki subsidiyalar orqali isteʼmolni ragʻbatlantirishga qaratilgan hukumat siyosati umumiy jamgʻarma stavkalariga taʼsir qilishi mumkin. Ijtimoiy xavfsizlik tarmoqlariga kirish: Ishsizlik nafaqalari, sogʻliqni saqlash va pensiya pensiyalari kabi ijtimoiy xavfsizlik tarmoqlarining mavjudligi taʼsir qiladi. shaxslarning favqulodda vaziyatlar va pensiya uchun jamg'armaga moyilligi. Moliyaviy savodxonlik va ta'lim:Moliyaviy savodxonlik va ta'lim darajasi odamlarning jamg'arish muhimligini tushunishiga va ularning moliyaviy qarorlar qabul qilish qobiliyatiga ta'sir qiladi. Iqtisodiy o'sish va inflyatsiya:Iqtisodiy o'sish iste'molni rag'batlantirishi mumkin. daromadlar va ishonchning oshishi, yuqori inflyatsiya darajasi esa xarid qobiliyatini pasaytirishi va tejashni rag‘batlantirishi mumkin. Texnologik yutuqlar: Onlayn banking, mobil to‘lov tizimlari va byudjet dasturlari kabi texnologik innovatsiyalar moliyaviy operatsiyalarni yanada qulay va shaffof qilish orqali iste’mol va jamg‘arma xatti-harakatlariga ta’sir qilishi mumkin. Atrof-muhitga oid xabardorlik: Atrof-muhit muammolari bo'yicha xabardorlikning ortishi iste'mol va saqlash qarorlariga ta'sir ko'rsatadigan barqaror mahsulotlar va amaliyotlarga bo'lgan afzalliklar kabi iste'mol usullarining o'zgarishiga olib kelishi mumkin. iqtisodiy natijalarni tahlil qilish va siyosat aralashuvini ishlab chiqishda bir nechta ta'sirlarni hisobga olishning ahamiyati. Istemol va jamg'arishga tasir etuvchi omillar jamiyat, iqtisod, va inson faoliyatida ko'p yonalardan kelib chiqadi. Quyidagi omillar bir nechta muhim turlarda bajariladi: Iqtisodiy Ko'rsatkichlar: Istemol va jamg'arish darajasini ta'kidlaydigan ma'lumotlar, mamlakatning iqtisodiyotiga yo'ldoshlik keltiradi. Katta istemol darajasi va kichik qabul etilgan mahsulotlarning jamg'arishidan kelib chiqadigan darajadagi bo'lgan istemol, mamlakatning iqtisodiyotini qo'zg'aytirishga yordam beradi. Ishsizlik va Maoshlar: Ishsizlik darajasi ko'pchilik iste'mol va jamg'arish darajalari bilan to'g'ri bog'liqlanadi. Kuchli istemol bosqichlari mahsulotlarning 23 talabini oshiradi, shuningdek, korxonalar tomonidan mahsulotlarni oshirish va kengaytirish uchun ishchi o'zgarishlarini bajarishga majbur bo'ladi. Investitsiyalar va Moliyaviy Bo'limlash: Istemol va jamg'arish, kapital bo'limlashish va investitsiyalar uchun moliyalashtirishning kengayishi bilan birga bormoqda. Investitsiyalar esa iqtisodiy o'sishni, ishlab chiqarishning o'sishini oshiradi va kishilarning moliyaviy holatini yaxshilaydi. Iqtisodiy Stabilitet: Kuchli istemol va jamg'arish ko'plab maqbul holatlarni o'z ichiga oladi, bu esa iqtisodiy stabilizatsiyani ta'minlash uchun zarur bo'lgan ishlar orasida. Istemol va jamg'arish o'sishining iqtisodiy sharoitlarga o'xshash ravishda borishi muhimdir. Moliyaviy Xavfsizlik: Jamg'arish, moliyaviy xavfsizlikni ta'minlaydi. Istemol darajasining oshishi moliyaviy xavfni kamaytiradi, shuningdek, jamg'arish xavfsizlik o'zgarishlariga qarshi tartibat olishga imkon beradi. Investitsiyalar va Biznes Rivojlanish: Jamg'arish, investitsiyalar va biznes rivojlanishni tashkil etadi. Investitsiyalar, bizneslarni innovatsiyalarga yondashadi, ishlab chiqarishning yangi texnologiyalarini rivojlantiradi va o'sishga olib keladi. Qo'shimcha Moliyalashtirish: Jamg'arish moliyaviy xavfni qamrab olish uchun qo'shimcha moliyaviy resurslarni ta'minlaydi. Jamg'arish katta moliyaviy xavf o'lchamlarini kamaytirish uchun zarur bo'lgan moliyaviy modallarni ta'minlaydi. Makroiqtisodiy tahlil makro darajada (mamlakat yoki jahon miqyosida) milliy iqtisodiyotning to‘laligicha faoliyat qilishi tadqiqoti bilan shug‘ullanadi. Iste'molchilarning xatti-harakatlari nazariyasi - bu iste'molchilarning bozordagi xatti-harakatlarini ko'rib chiqadigan, ehtiyojlar va talablarning o'zaro ta'sir mexanizmini ochib beradigan nazariya. Bozor talabini shakllantirish individual iste'molchilarning qarorlariga asoslanadi. Ushbu qarorlar, xarajat yoki imkoniyatni hisobga olgan holda, eng katta foyda olish yoki qaytish yoki foydali ta'sirga erishish istagi bilan belgilanadi. Birinchi marta ehtiyoj va talab nisbati tahlili marginalizm (frantsuzcha marginal - marginal, qo'shimcha) deb nomlangan nazariy oqim vakillari tomonidan ishlab chiqilgan. Bu ikkinchi jinsdan kelib chiqqan. 24 II BOB O‘ZBEKISTON MAKROIQTISODIYOTIDA ISTE‘MOL VA JAMG‘ARISH FUNKSIYALARI 2.1 Germaniya iqtisodiyotida iste‘mol va jamg‘arishning tutgan o‘rni Germaniya iqtisodiyotida iste'mol va jamg'armaning o'rni katta, chunki ikkala omil ham iqtisodiyotning umumiy barqarorligi, o'sishi va barqarorligiga hissa qo'shadi. Mana ularning rollari haqida umumiy ma'lumot: 1. Germaniya iqtisodiyotida iste'mol: Iqtisodiy o'sishning haydovchisi: iste'mol xarajatlari Germaniya yalpi ichki mahsulotining (YaIM) muhim qismini tashkil qiladi. Uy xo'jaliklarining iste'moli tovarlar va xizmatlarga talabni qo'zg'atadi, ishlab chiqarishni rag'batlantiradi, bandlikni va butun iqtisodiyot bo'ylab investitsiyalarni rag'batlantiradi. Yalpi talabning eng katta komponenti sifatida iste'mol iqtisodiy o'sishni ta'minlashda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Eksportga qaramlik sharoitida barqarorlik: Germaniyaning eksportga yo'naltirilgan iqtisodiyoti asosan o'z tovarlari va xizmatlariga tashqi talabga tayanadi. Biroq, ichki iste'mol barqarorlashtiruvchi kuch bo'lib xizmat qiladi, jahon savdosidagi tebranishlarga kamroq moyil bo'lgan talab manbasini ta'minlaydi. Kuchli ichki iste'mol iqtisodiy tanazzul davrida eksportning pasayishini bartaraf etib, umumiy iqtisodiy barqarorlikni saqlashga yordam beradi. Bandlikka qo'shgan hissasi: Iste'mol xarajatlari chakana savdo, mehmondo'stlik, sog'liqni saqlash va dam olish xizmatlarini o'z ichiga olgan iqtisodiyotning turli tarmoqlarida bandlikni qo'llab-quvvatlaydi. Germaniya mehnat bozorining kuchi iste'molchilarning ishonchi va sarf-xarajat darajasi bilan chambarchas bog'liq bo'lib, kuchli iste'mol ish o'rinlari yaratilishi va daromadning o'sishiga olib keladi. Biznes ishonchiga ta'siri: Iste'molchilarning kayfiyati va sarfxarajat shakllari biznesning ishonchi va investitsiya qarorlariga ta'sir qiladi. Kuchli iste'mol talabi kelajakdagi iqtisodiy sharoitlarga nisbatan nekbinlikdan dalolat beradi, korxonalarni ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirishga, yangi texnologiyalarga sarmoya kiritishga va rivojlanayotgan iste'molchilarning xohishistaklarini qondirish uchun innovatsiyalarga undaydi. Germaniya iqtisodiyotidagi jamg'armalar: Moliyaviy barqarorlik: Germaniya jamg'arma madaniyati bilan 25 mashhur, uy xo'jaliklari va korxonalar o'rtasida yuqori jamg'arma darajasi. Ushbu jamg'arma harakati iqtisodiy zarbalarga qarshi buferni ta'minlash va investitsiyalar va kapital shakllanishi uchun mablag'larning barqaror oqimini ta'minlash orqali moliyaviy barqarorlikka hissa qo'shadi. Investitsiyalarni moliyalashtirish: jamg'armalar Germaniyada investitsiyalar uchun mablag'larning asosiy manbai bo'lib xizmat qiladi, kapital harajatlarni moliyalashtiradi, tadqiqot va rivojlantirish tashabbuslari va infratuzilma loyihalari. Jamg'armalarning mavjudligi korxonalarga o'z faoliyatini kengaytirish, samaradorlikni oshirish va jahon bozorlarida raqobatbardosh bo'lib qolish imkonini beradi.Uzoq muddatli o'sishni rag'batlantirish: jamg'armalarni samarali investitsiya faoliyatiga yo'naltirish orqali Germaniya uzoq muddatli iqtisodiy o'sish va farovonlikka yordam beradi. Inson kapitali, texnologiya va infratuzilmaga yo‘naltirilgan investitsiyalar iqtisodiyotning ishlab chiqarish salohiyatini oshiradi, innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlaydi, yangi ish o‘rinlari yaratish va vaqt o‘tishi bilan turmush darajasini oshiradi. Ijtimoiy ta’minot tizimlarini qo‘llab-quvvatlash: jamg‘armalar Germaniya ijtimoiy ta’minot tizimlari, jumladan, pensiya, sog‘liqni saqlash, va ishsizlik nafaqalari. Mustahkam jamg‘arma bazasi ushbu dasturlarni yetarli darajada moliyalashtirishni ta’minlaydi, bu demografik o‘zgarishlar va qarib borayotgan aholining davlat moliyasiga ta’sirini yumshatishga yordam beradi. Xalqaro kapital oqimlari: Germaniyada jamg‘armalarning yuqori darajasi sezilarli kapital to‘planishiga olib keladi, bu esa xalqaro kapital bozorlariga o‘tishi mumkin. xorijiy investitsiyalar va kreditlar. Ushbu kapital harakatchanligi global moliyaviy integratsiyani osonlashtiradi va butun dunyo bo'ylab investorlar o'rtasida diversifikatsiya va risklarni taqsimlash imkoniyatlarini taqdim etadi. Ishsizlik darajasi ko'pchilik iste'mol va jamg'arish darajalari bilan to'g'ri bog'liqlanadi. Kuchli istemol bosqichlari mahsulotlarning talabini oshiradi, shuningdek, korxonalar tomonidan mahsulotlarni oshirish va kengaytirish uchun ishchi o'zgarishlarini bajarishga majbur bo'ladi. Umuman olganda, iste'mol va jamg'armalar Germaniya iqtisodiyotida talab, sarmoya va moliyaviy barqarorlikni qo'zg'atuvchi bir-birini to'ldiruvchi rol o'ynaydi. Ularning o'zaro ta'siri iqtisodiy ko'rsatkichlarga, biznes dinamikasiga va ijtimoiy 26 farovonlik natijalariga ta'sir qiladi va mamlakatning jahon iqtisodiyotidagi mavqeini shakllantiradi. Iste'mol va jamg'armalar o'rtasidagi muvozanatni saqlash uzoq muddatda barqaror o'sish, barqarorlik va farovonlikni ta'minlash uchun muhim ahamiyatga ega. Dunyodagi barcha mamlakatlar aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan o‘rtacha daromadlar darajasi bilan bir-biridan keskin farqlanadi. Bu turli mamlakatlar aholisining daromadlari darajasi o‘rtasida tengsizlik mavjudligini bildiradi. Shu bilan birga alohida olingan mamlakatlar aholisining turli qatlam va guruhlari o‘rtacha daromadlari darajasida ham farq mavjud bo‘ladi. Mamlakatning iqtisodiy rivojlanishi darajasi ham daromadlaridagi farqlarni bartaraf eta olmaydi. O‘z-o‘zidan aniqki, iqtisodiy o‘sish daromadlarning ko‘payishiga olib keladi. Bunda butun aholi daromadlari mutlaq miqdorda asta-sekin o‘sib boradi. Daromadlarning mutlaq miqdori ko‘payib borsa-da, har doim ham daromadlar tengsizligi darajasiga ta’sir ko‘rsatmasligi mumkin. Daromadlar tengsizligi darajasini miqdoriy aniqlash uchun jahon amaliyotida Lorens egri chizig‘idan foydalaniladi Xalqaro iqtisodiy integratsiya jarayonlarini tadqiq etish, unda vujudga kelishi mumkin bo‘lgan muammolarni hal etish va mazkur jarayonning eng samarali shakllarini ko‘rsatib berishga intilish bu boradagi turli nazariyalarning paydo bo‘lishi va rivojlanishiga olib keldi. Bunday nazariyalar qatorida neoliberalizm, korporatsionalizm, strukturalizm, neokeynschilik yo‘nalishi kabilarni ajratib ko‘rsatish mumkin.Xalqaro iqtisodiy integratsiya – bu turli mamlakatlar iqtisodiy aloqalarining barqarorlashib, chuqurlashib rivojlanishi, ular xo‘jaliklarining chambarchas chatishib-chirmashib rivojlanish jarayonlaridir. Mikrodarajada bu jarayon hudud jihatdan yaqin joylashgan mamlakatlar alohida firmalarining o‘zaro ta’siri orqali, ular o‘rtasidagi turli-tuman iqtisodiy munosabatlarning shakllanishi, shu jumladan chet ellardagi filiallarini tashkil etish asosida boradi. Davlatlararo darajada integratsiya davlatlar iqtisodiy birlashmalarining shakllanishi hamda iqtisodiy siyosatlarning kelishuvi asosida amalga oshadi. 27 2.2 O‘zbekiston iste’mol va jamg‘arishdagi muamolar Jamg’arma – bu aholi, korxona (firma) va dalat joriy daromadlarining kelajakdagi ehtiyojlarini qondirish va daromad olish maqsadlarida to’planib borishidir.Jamg’arish fondi – bu barcha xo’jaliklar daromadidan iste‘mol sarflarini ayirib tashlansa uning hajmini tashkil qiladi. Barcha xo’jaliklar daromadi quyidagi yig’indidan iborat bo’ladi: XD =C+S Bu yerda: XD – barcha xo’jaliklar daromadi; S - iste‘mol miqdori; S jamg’arma miqdorini bildiradi. Iste‘mol va jamg’arma darajasini aniqlab beruvchi asosiy omil milliy daromad hisoblanadi. Milliy daromad tarkibida turli soliqlar ham mavjud bo’ladi. Shu sababli soliqlar to’langandan keyin aholi qo’lida qoladigan daromad iste‘mol sarflari va shaxsiy jamg’arma yig’indisiga teng bo’ladi. Aholi qo’lidagi qoladigan daromad ixtiyordagi yoki sof daromad deb ataladi. Jamg’arilgan mablag’larining moddiy ishlab chiqarish sohasinig asosiy kapitallarini va aylanma mablag’larini kengaytirishga ketadigan qismi ishlab chiqarish sohasidagi jamg’arish summasini hosil qiladi. Itimoiy-madaniy sohadagi jamg’arish (noishlab chiqarish jamg’arishi) uy-joy fondini, kasalxonalar, o’quv muassasalari, madaniyat, sog’liqni saqlash, spart muassasalari, ya‘ni nomoddiy ishlab chiqarish tarmoqlarini kengaytirish, rekonstruktsiyalash, yangilashga sarflanadi. Jamg’arish summasi, uning hajmi va tarkibi takror ishlab chiqarish suratlarini belgilab beradigan hal qiluvchi omillardir. Jamg’arish normasi bevosita jamg’arish summasining butun milliy daromad hajmiga nisbati bilan aniqlanadi: JN = JS х100% MD Bunda: JN-jamg’arish normasi; JS-jamg’arish so’mmasi; MD – milliy daromad. Jamg’arish normasining ham o’z chegarasi bo’lib, uni oshirish iqtisodiy va salbiy oqibatlariga olib kelishi mumkin. Masalan, uning haddan tashqari ortishi natijasida investitsion sarflar samaradorligi pasayib ketishi mumkin, chunki kapital mablag’lar hajmi bilan qurilish tashkilotlarining quvvatlari, materiallar va uskunalar yetkazib berish imkoniyatlari, infratuzilmaning rivolanishi o’rtaida omutanosiblik paydo bo’ladi. Oqibatda iqtisodiy o’sish pasayib ketishi tamoyiliga ega bo’ladi. 28 Jamg’arish hajmi milliy daromadining bir qismini tashkil etadi va shu ababli milliy daromad hajmi ko’payishini belgilaydigan omillar jamg’arish miqdorini ham belgilab beradi. Bu omillardan asosiysi qo’llaniladigan resurslar masasi va ularning unumdorligidir. Jamg’arish miqdori ishlab chiqarish jarayonida xam ashyo, materiallar, energiyani tejab-tergab sarflashga ham bog’liq. Mahsulot birligiga ularni sarflashni kamaytirish moddiy vosilaraning o’sha miqdorida mahsulotlarni ko’proq hamida ishlab chiqarishga imkon beradi. O‘zbekistonda, boshqa ko‘plab mamlakatlarda bo‘lgani kabi, iste’mol va jamg‘arma bilan bog‘liq turli qiyinchilik va muammolar mavjud. Bu erda asosiy muammolardan ba'zilari: 1. Kam jamgʻarma darajasi: Oʻzbekistondagi koʻplab uy xoʻjaliklarida daromadning pastligi, moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyati cheklanganligi va kelajak uchun jamgʻarish muhimligi toʻgʻrisida xabardorlik yoʻqligi kabi omillar tufayli jamgʻarma stavkalari past. , kelajak uchun tejashdan ko'ra darhol iste'mol qilishni afzal ko'rgan holda. 2. Iqtisodiy beqarorlik: iqtisodiy beqarorlik, jumladan, yuqori inflyatsiya sur'atlari va valyuta devalvatsiyasi jamg'armalarning xarid qobiliyatini pasaytirishi va uy xo'jaliklarini jamg'arishdan to'xtatib qo'yishi mumkin. Kelajakdagi iqtisodiy sharoitlar haqidagi noaniqlik ehtiyotkor jamg'armalarga olib kelishi mumkin, bunda uy xo'jaliklari ehtimoliy moliyaviy zarbalarga qarshi bufer sifatida ko'proq jamg'arishadi. 3. Moliyaviy xizmatlardan foydalanishning cheklanganligi: O‘zbekistonliklarning ko‘pchiligi, ayniqsa qishloq joylarida yashovchilarning banklar, kredit uyushmalari va sug‘urta kompaniyalari kabi rasmiy moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyati cheklangan. Bank xizmatlaridan foydalana olmaslik uy xo‘jaliklari va tadbirkorlik subyektlari uchun jamg‘armalarni jalb qilish va investitsiya qilish imkoniyatlariga to‘sqinlik qilishi mumkin. 4. Norasmiy Iqtisodiyot: O'zbekistonda iqtisodiy faoliyatning muhim qismi norasmiy sektorga to'g'ri keladi, bu erda tranzaktsiyalar rasmiy moliya tizimidan tashqarida amalga oshiriladi. Norasmiy iqtisodiy amaliyotlar jamg'armalarni 29 safarbar qilish harakatlariga putur etkazishi va investitsiyalar va moliyaviy inklyuzivlik imkoniyatlarini cheklashi mumkin. 5. Aholining qarishi va ijtimoiy farovonlik: O‘zbekiston demografik o‘zgarishlarni, jumladan, aholining qarishi va umr ko‘rish davomiyligining oshishini boshdan kechirmoqda.Aholining qarishi ijtimoiy ta’minot tizimlari, jumladan, pensiya va sog‘liqni saqlash tizimlarining barqarorligi uchun qiyinchiliklar tug‘diradi, bu esa uzoq muddatli ta’minlash uchun jamg‘arma va investitsiyalarni ko‘paytirishni talab qilishi mumkin. yashovchanlik muddati. 6. Cheklangan sarmoya imkoniyatlari: cheklangan investitsiya imkoniyatlari, ayniqsa qishloq xo'jaligi va qazib olish sanoatidan tashqari qishloq joylarida va tarmoqlarda, uy xo'jaliklari va korxonalarni tejash va investitsiya qilishdan to'sqinlik qilishi mumkin. Er, mulk va kapital kabi ishlab chiqarish aktivlaridan foydalanish imkoniyatining yo'qligi sa'y-harakatlarni cheklab qo'yishi mumkin. sarmoya kiritish orqali boylik to‘plash va daromad olish. 7. Moliyaviy savodxonlik va ta'lim: aholining cheklangan moliyaviy savodxonligi va ta'limi samarali jamg'arma va investitsiya xulq-atvoriga to'sqinlik qilishi mumkin. Moliyaviy rejalashtirish, byudjetlashtirish va investitsiya strategiyalari to'g'risida xabardorlik etishmasligi jamg'armalar bo'yicha optimal qarorlar qabul qilinishiga va moliyaviy risklarga nisbatan zaiflikka yordam beradi. 8. Siyosat va institutsional cheklovlar: siyosat va institutsional cheklovlar, jumladan tartibga soluvchi to‘siqlar, byurokratik samarasizlik va korruptsiya jamg‘armalarni safarbar qilish va moliyaviy inklyuzivlikni rivojlantirishga qaratilgan sa’y-harakatlarga to‘sqinlik qilishi mumkin. tejamkorlikni to‘xtating. Ushbu muammolarni hal qilish O‘zbekistonda iste’mol va jamg‘armalarga ta’sir etuvchi tarkibiy, institutsional va xulq-atvor omillarini hal qiluvchi kompleks yondashuvni talab qiladi. Bu moliyaviy savodxonlik va ta'limni rivojlantirish, rasmiy moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish, iqtisodiy barqarorlikni yaxshilash va jamg'arma va investitsiya faoliyatini rag'batlantirish uchun investitsiya muhitini yaxshilash bo'yicha tashabbuslarni o'z ichiga olishi mumkin. Bundan tashqari, ijtimoiy xavfsizlik tarmoqlarini mustahkamlash, 30 tadbirkorlikni qo'llab-quvvatlash va inklyuziv iqtisodiy o'sishni rag'batlantirishga qaratilgan sa'y-harakatlar uy xo'jaliklari farovonligi va uzoq muddatli iqtisodiy istiqbollarni yaxshilashga yordam beradi. O‘zbekistonning transkontinental darajada amalga oshiriluvchi integratsion vazifasi – bu xalqaro transosiyo Iqtisodiy hamkorlik tashkiloti (EKO) doirasidagi o‘zaro aloqalarni yanada kuchaytirishdan iborat. Bu tashkilot 1992 yilda tashkil etilgan bo‘lib, o‘z ichiga Osiyo qit’asining 10 ta davlati (Turkiya, Eron, Pokiston, Afg‘oniston, O‘zbekiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston va Ozarbayjon)ni oladi. Uning asosiy maqsadi – xo‘jalikning transport, kommunikatsiyalar, sanoat, qishloq xo‘jaligi, savdo, turizm, ishchi kuchi resurslarini rivojlantirish bo‘yicha mintaqaviy va xalqaro iqtisodiy hamkorlikni yo‘lga qo‘yishdan iborat. O‘zbekiston mintaqalararo darajada yangi mustaqil davlatlar – MDH mamlakatlari bilan integratsiyaga kirishdi. O‘zbekiston birinchilar qatorida MDHni tashkil etish g‘oyasini qo‘llab-quvvatladi, uning tashkilotchilari tarkibiga kirdi, integratsion va kooperatsion aloqalarini mustahkamlash hamda uning Xalqaro iqtisodiy qo‘mita (MEK), Davlatlararo bank (MGB), MDH Statistika qo‘mitasi kabi institutsional tuzilmalarini shakllantirishda faol ishtirok etmoqda. 2.3 O‘zbekistonda iste‘mol va jamg‘arishni rivojlantirish uchun qilinayotgan ishlar So‘nggi yillarda O‘zbekistonda iste’mol va jamg‘armalarni rivojlantirish, aholining umumiy moliyaviy farovonligini oshirish bo‘yicha turli tashabbuslar amalga oshirildi. Mana bu borada olib borilayotgan sa'y-harakatlarning bir qismi: 1. Moliyaviy qamrab olish dasturlari: - Hukumat rasmiy moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan moliyaviy inklyuzivlik dasturlarini amalga oshirdi, ayniqsa qishloq va aholiga xizmat koʻrsatilmagan hududlarda. Bu mikromoliya institutlarini tashkil etish va mustahkamlash, bank infratuzilmasini yaxshilash, mobil banking va raqamli moliyaviy xizmatlarni ilgari surish tashabbuslarini o‘z ichiga oladi. 2. Moliyaviy savodxonlik kampaniyalari: - Jamg‘arma, byudjet va oqilona 31 moliyaviy boshqaruvning ahamiyati haqida aholining xabardorligini oshirish maqsadida moliyaviy savodxonlikni oshirish kampaniyalari va ta’lim dasturlari yo‘lga qo‘yildi. Ushbu tashabbuslar jismoniy shaxslar, uy xo'jaliklari, tadbirkorlar va kichik biznes sub'ektlariga qaratilgan bo'lib, ularga moliyaviy qarorlar qabul qilish uchun zarur bo'lgan bilim va ko'nikmalarni beradi. 3. Pensiya islohoti: – O‘zbekiston pensiya tizimini modernizatsiya qilish va uning uzoq muddatli barqarorligini ta’minlash maqsadida pensiya islohotiga kirishdi. Islohotlar pensiya jamg‘armalari qamrovini oshirish, pensiya jamg‘armalarining samaradorligi va boshqaruvini yaxshilash, pensionerlarning pensiya ta’minotini oshirishga qaratilgan. 4. Uy-joy dasturlari: - Hukumat tomonidan kam va o‘rta daromadli uy xo‘jaliklari o‘rtasida uy-joy mulkdorligi va mulk to‘planishini rivojlantirish maqsadida uy-joy qurish dasturlari amalga oshirildi. Ushbu dasturlarga subsidiyalar, ipoteka yordami va uy-joy mulkdorligidan foydalanish imkoniyatini oshirish va mulkka egalik qilish orqali uzoq muddatli jamg'armalarni rag'batlantirishga qaratilgan arzon uy-joy sxemalari kiradi. 5. Investitsiyalarni rag'batlantirish: – Investitsiya va iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish borasidagi ishlar izchil davom ettirilib, aholi va tadbirkorlik sub’ektlarining daromad olishi, boylik to‘plashi uchun keng imkoniyatlar yaratilmoqda. Hukumat tomonidan iqtisodiyotning muhim tarmoqlariga mahalliy va xorijiy sarmoyalarni jalb qilish maqsadida investitsiyalarni rag‘batlantirish, tadbirkorlik faoliyatini tartibga solishni tartibga solish, iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish strategiyasi joriy etildi. 6. Ijtimoiy himoya choralari: – Aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash, iqtisodiy zarbalarning uy xo‘jaliklari farovonligiga ta’sirini yumshatish bo‘yicha chora-tadbirlar kengaytirildi. Bunga maqsadli ijtimoiy yordam dasturlari, ishsizlik nafaqalari, sog'liqni saqlash subsidiyalari va qashshoqlikni kamaytirish va moliyaviy barqarorlikni oshirishga qaratilgan ijtimoiy xavfsizlik tarmoqlarining boshqa shakllari kiradi. 7. Moliyaviy sektorni rivojlantirish: – Hukumat barqarorlik, samaradorlik va 32 yaxlitlikni ta’minlash maqsadida moliya sektorining me’yoriy-huquqiy va institutsional asoslarini mustahkamlash bo‘yicha ishlar olib bormoqda. Bu bank nazoratini kuchaytirish, raqobatni rivojlantirish va moliyaviy jinoyatlarga qarshi kurashish, rasmiy moliya tizimiga ishonch va ishonchni mustahkamlashga qaratilgan islohotlarni o‘z ichiga oladi. 8. Xalqaro hamkorlik: – O‘zbekiston iste’mol va jamg‘armalarni rivojlantirish borasidagi sa’y-harakatlarini qo‘llab-quvvatlash maqsadida ko‘p tomonlama tashkilotlar, rivojlanish agentliklari va donor davlatlar bilan xalqaro hamkorlik va sheriklik aloqalarini o‘rnatgan. Xalqaro manfaatdor tomonlar bilan hamkorlik moliyaviy inklyuzivlik, jamg‘armalarni safarbar qilish va iqtisodiy rivojlanish bo‘yicha islohotlar va ilg‘or tajribalarni amalga oshirish uchun bilim almashish, texnik yordam va moliyaviy ko‘makni osonlashtiradi. Bu tashabbuslar O‘zbekistonning iste’mol va jamg‘armalarni rivojlantirish hamda aholining umumiy moliyaviy barqarorligini oshirishga qaratilgan maqsadli tadbirlar orqali inklyuziv o‘sishni, moliyaviy barqarorlikni va ijtimoiy farovonlikni rag‘batlantirishga sodiqligini aks ettiradi. Moliyaviy savodxonlikni mustahkamlash, moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish va qulay investitsiya muhitini yaratish bo‘yicha sa’y-harakatlarni davom ettirish ushbu maqsadlarga erishish va O‘zbekistonda barqaror iqtisodiy rivojlanishni rag‘batlantirish uchun muhim ahamiyatga ega. Inqiroz ishlab chiqarishning pasayishida ifodalanadi siklning qayd etuvchi ifodasidir.U bir siklni nihoyasiga yetkazib, yana muqarar ravishda inqiroz bilan tugaydigap yangisining boshlanishiga asos soladi; inqiroz vaziyatda asosi kapitalning ortiqcha jamg'arilishi uning hamma funksional shakllarida namoyon bo'ladi. Inqirozdan keyin turg'unlik keldiki, uning davomida iqtisodiy faollik jonlanishi uch sharoitlar vujudga kelishi nihoyasiga yetadi. Jonlanish fazasining boshlanishi ozmi-ko'pmi darajada barqaror ishlab chiqarishning kengayishiga o'tishni bildiradi. Ish bilan ta'minlanish darajasining ortishi va foydalarning tez o'sishi jonlanishning yuksalishi bosqichiga o'sib o'tishiga ko'maklashadi. Yangi sikl yuksalishning boshlanish nuqtasi hisoblanadi. Yuksalish fazasida ish kuchiga 33 bo'lgan ta'labning kengayishi ishsizlikning birmuncha kamayishiga hamda ish haqining o'sishiga olib keladiki, buning oqibatida iste'mol tovarlariga to'lovga qodir talab kengayadi. Pirovad talabning oshishi, o'z navbatida, iste'mol tovarlari ishlab chiqaruvchi tarmoklariga bozorni kengaytirishga jadal turtki beradi. Raqobat va foyda ketidan quvish oqibatida nomutanosibliklarning to'planib borishidan iborat zanjirli reaksiya tezlashadi. Bu bilan yangi inqiroz muqarrar bo'lib qoladi. Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston iqtisodiy o‘sish va barqarorlikni qo‘llabquvvatlagan holda moliyaviy inklyuzivlik, savodxonlik va xavfsizlikni oshirishga qaratilgan iste’mol va jamg‘armalarni rivojlantirish bo‘yicha turli strategiyalarni faol ravishda amalga oshirmoqda. Moliyaviy inklyuzivlik dasturlari, pensiya islohotlari, uy-joy sxemalari va investitsiyalarni rag'batlantirish kabi tashabbuslar orqali hukumat jismoniy shaxslar va uy xo'jaliklariga ongli moliyaviy qarorlar qabul qilish, jamg'armalarni to'plash va ularning kelajagini ta'minlash imkoniyatini berishga intiladi. Ushbu chora-tadbirlar nafaqat individual farovonlikni oshirish, balki sarmoya, tadbirkorlik va samaradorlikni rag'batlantirish orqali kengroq iqtisodiy rivojlanish maqsadlariga ham hissa qo'shadi. Jamg‘armalarni jalb etish yo‘lidagi to‘siqlarni bartaraf etish va oqilona moliyaviy boshqaruv madaniyatini yuksaltirish orqali O‘zbekiston barqaror iqtisodiy o‘sish va fuqarolarning turmush darajasini oshirish uchun zamin yaratmoqda. 34 XULOSA Bugun biz iste'mol, jamg'arma va iqtisodiy rivojlanish bilan bog'liq turli mavzularni o'rgandik. Iste'mol tabiati va turlarini tushunishdan tortib iste'mol va jamg'arma xatti-harakatlariga ta'sir qiluvchi omillarni o'rganishgacha biz individual va uy xo'jaliklarining moliyaviy qarorlarini shakllantiradigan murakkab dinamika haqida tushunchaga ega bo'ldik. Shuningdek, biz iste'mol va jamg'armaning iqtisodiy mazmunini o'rganib chiqdik, ularning o'zaro bog'liqligi va iqtisodiy o'sish, barqarorlik va farovonlikni ta'minlashdagi ahamiyatini ta'kidladik. Nazariy asoslar va empirik naqshlarni muhokama qilishdan tashqari, biz amaliy misollarni ko'rsatish uchun real misollar va amaliy tadqiqotlarni ko'rib chiqdik. iste'mol va jamg'arma dinamikasining oqibatlari. Iqtisodiy talab va ish bilan ta'minlanishda iste'molning rolidan tortib investitsiyalarni moliyalashtirish va uzoq muddatli o'sishni rag'batlantirishda jamg'armalarning ahamiyatigacha, biz iste'mol va jamg'armalarning iqtisodiy rivojlanish va farovonlikka qo'shgan ko'p qirrali hissasiga guvoh bo'ldik. Germaniya iqtisodiyoti va O'zbekiston kabi iste'mol, jamg'arma va moliyaviy inklyuzivlikni rag'batlantirishga qaratilgan muammolar, tashabbuslar va siyosat choralarini aniqlash. Moliyaviy savodxonlikni oshirish kampaniyalari va pensiya islohotlaridan tortib, investitsiyalarni rag‘batlantirish va ijtimoiy himoya choralarigacha biz turli sharoitlarda iste’mol, jamg‘arma va iqtisodiy barqarorlikni oshirish bo‘yicha amalga oshirilayotgan turli sa’yharakatlarni kuzatdik. iqtisodiy natijalar va jamiyat farovonligini shakllantirishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Moliyaviy savodxonlikni oshirish, moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish, ijtimoiy xavfsizlik tarmoqlarini mustahkamlash va investitsiya muhitini yaxshilash bo'yicha doimiy sa'y-harakatlar iste'mol, jamg'arma va iqtisodiy rivojlanish maqsadlarini ilgari surish uchun muhim bo'ladi. Yuqorida berilgan mavzular bo’yicha quydagi takliflarimni bayon qilaman: 35 1. Iste'molchilar huquqlarini himoya qilish tizimini kuchaytirish orqali iste'mol va jamg'armani yaxshilash, bu borada amalga oshirilgan ishlar va ularning natijalarini tahlil qilish. 2. Yangi O'zbekistonning taraqqiyot strategiyasi doirasida iste'mol va jamg'arishni rivojlantirishga qaratilgan siyosatlar va dasturlarni baholash, shu jumladan, aholining turmush darajasini yaxshilash va kambag'allikni qisqartirishga qaratilgan chora-tadbirlar 3. Iste'mol va jamg'arishni rivojlantirishda xususiy sektor va tadbirkorlikning rolini oshirish, bu borada qabul qilingan qonun va qarorlarning ahamiyatini tushuntirish. 4. Ijtimoiy himoya va iste'mol madaniyatini yaxshilashga qaratilgan dasturlar va ularning iste'mol va jamg'arishga ta'sirini tahlil qilish. 5. Iqtisodiyotni liberallashtirish va bozor islohotlari orqali iste'mol va jamg'arishni qo'llab-quvvatlash, shu bilan birga, aholining sotib olish qobiliyatini oshirishga qaratilgan siyosatlar haqida fikr yuritish. Hukumatlar, xalqaro tashkilotlar, moliya institutlari va fuqarolik jamiyati oʻrtasidagi hamkorlik rivojlanayotgan iqtisodiy landshaftlar va demografik tendentsiyalar taqdim etayotgan muammolar va imkoniyatlarni hal qilishda hal qiluvchi ahamiyatga ega boʻladi. Jamiyatlarning oʻsish, barqarorlik va farovonlik dvigateli sifatida isteʼmol va jamgʻarma kuchidan foydalanish orqali. shaxslar, jamoalar va kelajak avlodlarga foyda keltiradigan yanada mustahkam, inklyuziv va barqaror iqtisodiyotlarni qurishi mumkin. 36 FOYDANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI I.Normativ hujjatlar: 1. O’zbekiston Respublikasi Konstutsiyasi 30.04.2023г. 2. Iste’molchilarning huquqlarini himoya qilish to’g’risida 26.04.1996 yil 221-1-son II. Kitoblar, darsliklar va o'quv qo'llanmalar 10. Lozef Shumpeter "Iqtisodiy rivojlanish nazariyasi" 11. G‘afurov U.V, Xalilov M.Sh, Baymuradov Sh. “Davlat iqtisodiyoti va siyosati” Toshkent 2021 12. Zaxidov G’.E, Asqarova M.T, Djumayev Z.A, Amirov L.F, Hakimov H.A. "Makroiqtisodiyot" Toshkent 2019 3. O’masovA., Vahobov A. “Iqtisodiyot nazariyasi” Toshkent “Iqtisodmoliya” 2014 4. Abdurahim A. Karimov va Iv S. Magistrati tahriridagi “O‘zbekistonda iqtisodiy o‘tish: voqelik va istiqbollar” 2016 5. Abdurahim A. Karimov va Iv S. Magistrati muharrirlari Moskva 1995 “O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: barqarorlik va taraqqiyot muammolari” 6. Xodiyev B.Y, Shodmonov Sh.Sh. “Iqtisodiyot nazariyasi” Toshkent 2017 7. Debraj Rey "Rivojlanish iqtisodiyoti" 8. Abdulloev Ilhom “O‘zbekistonda iqtisodiy taraqqiyot va davlat qurilishi” Toshkent 2012 9. Lyudvig fon Mizesning "Iqtisodiy siyosat: bugun va ertaga fikrlari" III. Maqolalar va internet saytlari 13. https://wikipedia.org 14. https:// lex.uz. 15. https://ebook.tsue.uz 16. https://fayllar.org 17. https://scribd.com 37
0
You can add this document to your study collection(s)
Sign in Available only to authorized usersYou can add this document to your saved list
Sign in Available only to authorized users(For complaints, use another form )