O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
GULISTON DAVLAT UNIVERSITETI
RAQAMLI IQTISODIYOT VA INNOVATSIYALAR
FAKULTETI
“IQTISODIYOT” KAFEDRASI
“MAKROIQTISODIYOT”
fanidan
ISTE’MOL VA JAMG’ARISH MIQDORLARIGA
DAROMADDAN BOSHQA TA’SIR ETUVCHI OMILLAR
mavzusidagi
KURS ISHI
«Himoyadan o’tdi»
Baho __________________
«____» _____________ 2024 y.
Qabul qildi
_____________________________
_____________________________
Bajardi:
II kurs 43-22 guruh talabasi
Shirinboyev Javohir
Ilmiy rahbar:
I.f.n, dot. G.R. Maxmudova
Guliston 2024
MUNDARIJA
KIRISH..................................................................................................................... 2
I BOB ISTE’MOL VA JAMG’ARISHNING MOHIYATI SHAKLLARI VA
TURLARI................................................................................................................. 4
1.1 Iste’mol mohiyati turlari va shakllari ......................................................... 4
1.2 Jamg‘arish mohiyati va turlari va uning maqsadi .................................. 15
1.3 Iste‘mol va jamg‘arishga ta‘sir etuvchi omillar ....................................... 22
II BOB O‘ZBEKISTON MAKROIQTISODIYOTIDA ISTE‘MOL VA
JAMG‘ARISH FUNKSIYALARI ....................................................................... 25
2.1 Germaniya iqtisodiyotida iste‘mol va jamg‘arishning tutgan o‘rni ...... 25
2.2 O‘zbekiston iste’mol va jamg‘arishdagi muamolar ................................ 28
2.3 O‘zbekistonda iste‘mol va jamg‘arishni rivojlantirish uchun
qilinayotgan ishlar.............................................................................................. 31
XULOSA ................................................................................................................ 35
FOYDANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI .............................................. 37
1
KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Iste'mol va jamg'arma iqtisodiy xatti-harakatlarning
asosiy jihatlari bo'lib, shaxsiy farovonlik, jamiyat farovonligi va iqtisodiy
farovonlikni shakllantirishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Iste'mol va jamg'armalarning
dolzarbligi ularning individual moliyaviy boshqaruv, iqtisodiy o'sish va jamiyat
farovonligidagi asosiy rollaridadir. iste'mol va jamg'armalar o'zaro bog'liq va
iqtisodiy faoliyatning muhim tarkibiy qismlari bo'lib, individual va jamiyat
darajasida o'sish, barqarorlik va farovonlikni ta'minlashda muhim rol o'ynaydi.
Iste'mol va jamg'armalarni muvozanatlash barqaror iqtisodiy rivojlanishga erishish
va shaxslar va jamoalarning uzoq muddatli moliyaviy farovonligini ta'minlash
uchun juda muhimdir.
Qisqacha qilib aytganda, iste'mol va jamg'arma shaxsiy moliya, iqtisodiy
faoliyat va jamiyat taraqqiyotining muhim tarkibiy qismidir. Joriy ehtiyojlar uchun
iste'mol va kelajak maqsadlar uchun jamg'armalarni muvozanatlash jismoniy
shaxslar, korxonalar va hukumatlar uchun moliyaviy barqarorlik, iqtisodiy o'sish va
uzoq muddatli farovonlikka erishish uchun juda muhimdir.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari. Ushbu kurs ishining maqsadi
iqtisodiyot kontekstida iste'mol va jamg'arma tushunchalarini o'rganish va tahlil
qilishdir. Iste'mol va jamg'arma xatti-harakatlarining tabiati, determinantlari va
oqibatlarini o'rganish orqali kurs ishi bir nechta maqsadlarga erishishga intiladi:
1. Iqtisodiy xulq-atvorni tushunish: Kurs ishi iste'mol va jamg'arma qarorlari
bo'yicha jismoniy shaxslar, uy xo'jaliklari va korxonalarning iqtisodiy xattiharakatlari haqida tushuncha berishga qaratilgan.
2. Iqtisodiy dinamikani tahlil qilish: Iste’mol va jamg‘armalarni o‘rganish
orqali kurs ishi kengroq iqtisodiy dinamikani, jumladan, yalpi talab, investitsiyalar
va iqtisodiy o‘sishni tahlil qilishga qaratilgan.
3. Siyosat taʼsirini oʻrganish: Kurs ishi iqtisodiy siyosatni ishlab chiqish
uchun isteʼmol va jamgʻarma harakatining siyosat oqibatlarini oʻrganishga
qaratilgan.
Tadqiqot maqsadiga muvofiq quyidagi vazifalar belgilandi:
2
– iste’mol tushunchasini, shuningdek ularning vazifalarini o‘rganish;
– iste’mol va jamg’arma mohiyatini ko‘rib chiqish;
– turli mamlakatlardagi iste‘mol va jamg‘arishning tutgan o‘rni umumiy
tavsifini bering.
– O’zbekiston iste’mol va jamg’arma muammolari va rivojlantirish
yo’llarini o’rganish
Umuman olganda, ushbu kurs ishining maqsadi iste'mol va jamg'armani
iqtisodiyotning asosiy tushunchalari sifatida tushunishni chuqurlashtirish va
ularning individual xatti-harakatlar, iqtisodiy dinamika, siyosatni ishlab
chiqish va jamiyat farovonligi uchun ahamiyatini o'rganishdir.
Ishning ilmiy va amaliy ahamiyati.
Kurs ishining obyekti va predmeti. Tadqiqot obyekti iste’mol va jamg’arma
hisoblanadi. Tadqiqot predmeti Oʻzbekiston respublikasida xalqaro bozor siyosatini
yuritishda iste’mol va jamg’arma tariflari.
Ishning ilmiy va uslubiy ahamiyati. Kurs ishining amaliy ahamiyati iste’mol
va jamg’arma tizimini takomillashtirishga xizmat qiluvchi samarali tavsiyalar ishlab
chiqishdadir. . Iste'mol va jamg'arma xatti-harakatlarining tabiati, determinantlari va
oqibatlarini o'rganish orqali kurs ishi bir nechta maqsadlarga erishishga intiladi
Kurs ishi tarkibi: Kurs ishi kirish va ikki bobdan iborat. Birinchi bob
“Iste’mol va jamg’arishning mohiyati shakllari va turlari”. Ushbu bobda Iste’mol va
jamg;armaga oid barcha malumot va faktlar keltirilib misollar yordamida
tushuntirilgan.
“O‘zbekiston
makroiqtisodiyotida
iste‘mol
va
jamg‘arish
funksiyalari” ikkinchi bobida iste’mol va jamg’armaning funksiyalari bayon etilgan
bo’lib xorijiy davlat misolida bu mavzuning misollari ko’rilgan
Ish 39 varaq bosma matnda taqdim etilgan bo'lib, foydalanilgan adabiyotlar
va xulosalar ro'yxatini o'z ichiga oladi.
3
I BOB ISTE’MOL VA JAMG’ARISHNING MOHIYATI SHAKLLARI VA
TURLARI
1.1 Iste’mol mohiyati turlari va shakllari
Isteʼmol — iqtisodiy ehtiyojlarni qondirish jarayonida moddiy va maʼnaviy
neʼmatlardan foydalanish, takror ishlab chiqarish jarayonining oxirgi bosqichi.
Isteʼmol turiga koʻra, ishlab chiqarish isteʼmoli va noishlab chiqarish Isteʼmol ga
boʻlinadi. Ishlab chiqarish isteʼmoli ishlab chiqarish jarayonida xom ashyo,
mashina, yoqilgʻi, yordamchi materiallar va boshqa ishlab chiqarish vositalarining
hamda ishchi kuchi (jismoniy va maʼnaviy energiya)ning sarflanishini bildiradi. Shu
sababli ishlab chiqaruvchi isteʼmolchi bevosita ishlab chiqarish jarayoniga kiradi.
Noishlab chiqarish isteʼmoli ishlab chiqarish doirasidan chetda yuz beradi. Bu
jarayonda isteʼmol buyumlaridan foydalaniladi yoki ular tamomila Isteʼmol etiladi.
Bunday Isteʼmol aholi
Isteʼmol (yoki shaxsiy Isteʼmol) va ijtimoiy Isteʼmol
(umumiy ijtimoiy Isteʼmol)ga boʻlinadi. Shaxsiy Isteʼmol jarayonida kishilarning
oziq-ovqat, kiyim-kechak, uy-joy, dam olish, salomatlikni saqlash kabi bevosita
shaxsiy ehtiyojlari qondiriladi. Umumiy ijtimoiy Isteʼmolga boshqarish, fan,
mudofaa boshqa boʻlgan ehtiyojlarni qondirish kiradi. Milliy iqtisodiyotda yalpi
ichki mahsulotning asosiy qismi boigan yangidan vujudga keltirilgan mahsulot,
ya’ni sotilgandan keying uning puldagi ko‘rinishi boigan milliy daromaddan
iste’mol va jamg‘arish maqsadlarida foydalaniladi. Keng ma’noda iste’mol jamiyat
a’zolari iqtisodiy ehtiyojlarini qondirish uchun ishlab chiqarilgan tovar va
xizmatlardan foydalanish jarayonini bildiradi. Bunda unumli va shaxsiy iste’mol
farqlanadi.1
Unumli iste’mol bevosita ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish jarayoniga
tegishli bo‘lib, ishlab chiqarish vositalari va ishchi kuchidan ishlab chiqarish
maqsadida foydalanish jarayonini anglatadi. Shaxsiy iste’mol ishlab chiqarish
sohasidan tashqarida ro'y berib, bunda kishilarning iste’mol buyumlaridan va
xizmatlardan bevosita o‘zlarining shaxsiy ehtiyojlami qondirish maqsadida
1
OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 297- bet
4
foydalanishi tushuniladi. Shaxsiy iste’mol o‘z navbatida ikki turga boiinadi: moddiy
hamda nomoddiy ne’mat va xizmatlar iste’molidan iborat boiadi. Moddiy iste’mol ehtiyojlami qondirishda moddiy ko‘rinishdagi ne’matlardan foydalanish. Bularga
oziq-ovqat, kiyim-kechak, uy-joy, turli xil buyumlar, uy-ro‘zg‘or buyumlari va
boshqalardan foydalanishni misol keltirish mumkin. Nomoddiy ne’mat va xizmatlar
iste’moli – ehtiyojlami qondirishda nomoddiy ko‘rinishdagi ne’mat va
xizmatlaming nafli xususiyatlaridan foydalanish. Bularga bilim olish, musiqa
tinglash, sogiiqni tiklash, advokat xizmatidan foydalanish va boshqalarni
misol keltirish mumkin. Yakka tartibdagi yoki jamoa boiib iste’mol qilish ham
farqlanadi. Alohida shaxsning o‘z ixtiyorida bo‘lgan ne’matlarni iste’mol
qilishi yakka tartibdagi iste’molga, jamiyat a’zolari turli guruhlarining ne’matlardan
birgalikda foydalanishi jamoa bo‘Iib iste’mol qilishga kiradi. Masalan, ovqatlanish,
kiyinish, badiiy asarlar o‘qish yakka tartibdagi iste’molni, jamoat transportidan
foydalanish, o‘yingohlarda sport o‘yinlarini tomosha qilish, sihat maskanlarida
sogiiqni tiklash jamoa boiib iste’mol qilishni anglatadi. Milliy daromadning jamiyat
a’zolari moddiy va ma’naviy ehtiyojlarini qondirishga sarflanuvchi qismi iste’mol
fondi deb ataladi. Iste’mol fondi butun aholining shaxsiy iste’molini, aholiga
ijtimoiy xizmat qiladigan muassasalardagi, shuningdek, ilmiy muassasalar va
boshaarishdagi barcha sarflami o‘z ichiga oladi. Iste’mol fondining shaxsiy daromad
shaklida aholi qoiiga kelib tushadigan qismi iste’mol sarflari maqsadida ishlatiladi.
Iste’mol sarflari - bu aholi daromadlarining tirikchilik ne’matlari va xizmatlar uchun
ishlatiladigan qismi.
Aholi o‘z daromadini sarflar ekan, bugungi (joriy) iste’mol hamda
kelgusidagi iste’mol hajmini oshirish o‘rtasida tanlovni amalga oshiradi. Jumladan,
“2015-yilda iqtisodiyotimizni yuqori sur’atlar bilan barqaror rivojlantirishga
erishganimiz aholi daromadlarini yanada ko‘paytirish, odamlarimizning hayot
darajasi va sifatini oshirish uchun mustahkam asos yaratdi. Kelgusida iste’mol
hajmini oshirish imkoniyati joriy davrdagi jamg‘armaga ham bog‘liq boiadi.
Jamg‘arma - bu aholi, korxona (firma) va davlat joriy daromadlarining kelajakdagi
ehtiyojlarini qondirish va daromad olish maqsadlarida to‘planib borishi. Uning
5
hajmi barcha xo‘jaliklar daromadidan iste’mol sarflarini ayirib tashlash yo‘li bilan
aniqlanadi. Daromad tarkibida iste’mol sarflari ulushi qanchalik yuqori boisa,
jamg‘arma hajmi shunchalik kam boiadi. Jamg‘armaning o‘sishi esa iqtisodiy
ma’noda mablagiaming iste’mol buyumlari xarid qilishdan investitsion tovarlar
xarid qilishga yo‘naltirilishini bildiradi. Shunga ko‘ra, jamg‘arma - bu muddat
jihatidan kechiktirilgan iste’molni anglatadi. Shu bilan birga joriy davrda amalga
oshirilgan jamg‘arma joriy iste’molning chegirilgan qismidir, chunki jamg‘arma
aholi va korxonalar ixtiyoridagi daromadning iste’molga sarflanmagan qismi
hisoblanadi:
Y=C+S,
bu yerda Y - barcha xo‘jaliklar ixtiyoridagi daromad;
С - iste’mol miqdori;
S - jamg‘arma miqdori.
Shu sababli daromad tarkibidagi iste’mol sarflari va jamg‘arma nisbatining
o‘zgarishi bir qator, ba’zan qarama-qarshi oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Birinchidan, daromadlaming qandaydir qismini jamg‘armaga qo‘yish oqibatida u
tovarlarda
boigan
talabda
o‘z
aksini
topmaydi.
Jamg‘arma,
yuqorida
ta’kidlanganidek, daromadlarning ma’lum bir qismini iste’mol qilishdan chegirib
qo‘yishni bildirib, natijada iste’mol sarflari hajmi barcha ishlab chiqarilgan
mahsulot va xizmatlami sotib olish uchun yetarli boim ay qoladi. Aholi daromadining jamg‘arilgan qismi o‘zining xususiy talabini vujudga keltirmaydi. Buning
natijasida sotilmay qolgan tovarlaming ko‘payishi, ishlab chiqarishning qisqarishi,
ishsizlik va daromadlaming pasayishi ro‘y berishi mumkin. Ikkinchidan, jamg‘arma
talabning yetishmasligiga olib kelmasligi ham mumkin, chunki jamg‘arilgan
mablag‘lar tadbirkorlar tomonidan investitsion maqsadlarda ishlatiladi. Bu
jamg‘arma keltirib chiqaradigan iste’mol sarflaridagi har qanday yetishmaslikni
to‘ldiradi. Uchinchidan, korxonalar ham o‘zining barcha mahsulotini pirovard
iste’molchilarga sotishni ko‘zda tutmaydi, balki uning bir qismidan o‘z ishlab
chiqarishida foydalanishi mumkin. Shunday qilib, agar tadbirkorlar aholining
jamg‘armalariga teng miqdordagi mablag‘lami investitsiyalarga qo‘yishni ko‘zda
6
tutsa, ishlab chiqarish darajasi doimiy bo‘lib qoladi. Iste’mol va jamg‘arma
darajasini aniqlab beruvchi asosiy omil milliy daromadning hajmi va uning
o‘zgarishi hisoblanadi. Uning yalpi ichki mahsulotdan amortizatsiya ajratmalari
hamda biznesga egri soliqlami chegirib tashlash orqali aniqlanishi 14-bobda aytilgan
edi. Lekin milliy daromad tarkibida to‘g‘ri soliqlar ham mavjud boiadi. Shu sababli
soliqlar toiangandan keyin korxonalar va aholi qo‘lida qoladigan daromad iste’mol
sarflari va jamg‘arma yigindisiga teng boiadi. Shaxsiy iste’mol va jamg‘armaning
darajasi bevosita soliqlar toiangandan keyingi qolgan daromad bilan aniqlanadi. Bu
daromadni biz tahlil chogida ixtiyoridagi yoki sof daromad deb ataymiz. Demak, bu
daromad iste’molning ham, jamg‘armaning ham umumiy omili hisoblanadi. Chunki
jamg‘arma daromadning iste’mol qilinmaydigan qismi hisoblansa, soliqlar
toiangandan keyingi daromad shaxsiy jamg‘armani aniqlab beradigan asosiy omil
boiib chiqadi. Har yilgi haqiqiy iste’mol miqdori va soliqlar toiangandan keyingi
daromad o‘rtasidagi farq shu yildagi jamg‘arma miqdorini aniqlaydi. Iste’mol va
jamg‘arma hajmi hamda unga ta’sir ko‘rsatuvchi omillar o‘rtasidagi bogiiqlik
iste’mol va jamg‘arma funksiyasi deyiladi. Bu funksiyalami bayon etishda klassik
iqtisodchilar va keynschilaming nuqtai nazarlari farqlanadi.
Klassik iqtisodchilaming fikriga ko‘ra, kishilar o‘z mablagiarini qo‘shimcha
daromad keltirgan taqdirda jamg‘armaga yo‘naltirishga harakat qiladilar. Shunga
ko‘ra, banklaming real foiz stavkasi qanchalik yuqori boisa, ularning jamg‘armaga
qiziqishlari shu qadar kuchli boiadi, ya’ni jamg‘arma real foiz stavkasining o‘sib
boruvchi funksiyasi hisoblanadi. Aholi daromadlari iste’mol va jamg‘arma
mablagiarining yigindisidan iborat ekan, real foiz stavkasining o‘sishi bilan iste’mol
pasayib,jamg‘arma esa ko‘payib boradi. Boshqacha aytganda, klassik iqtisodchilar
fikriga ko‘ra iste’mol real foiz stavkasining pasayib boruvchi funksiyasi hisoblanadi.
J. M. Keyns klassik iqtisodchilaming bu fikrlariga qarshi chiqib, uy xo‘jaliklarining
iste’mol sarflari real foiz stavkasiga u qadar bogiiq emasligini, kishilar uchun
hamma vaqt joriy iste’molning kelgusidagi iste’moldan afzalligini ta’kidlaydi. U
7
iste’mol sarflari darajasiga ta’sir ko‘rsatuvchi asosiy omil sifatida uy xo‘jaliklarining
joriy daromadlarini ko‘rsatadi. Demak, Keyns fikriga ko‘ra, iste’mol - uy xo‘jaliklari
joriy daromadlarining o‘sib boruvchi funksiyasi hisoblanadi:
C=f (Y).
Iste’mol funksiyasini grafik ko‘rinishida ham tasvirlash mumkin Bunda tik o‘qqa
iste’mol
sarflari, yotiq
o‘qqa
esa aholi
ixtiyoridagi
daromad
miqdori
joylashtiriladi.(1.1.1-rasm)
1.1.1-rasm. Iste’mol funksiyasining grafikdagi tasviri2
Har ikkala o‘q o‘rtasidan 45° ostida o‘tuvchi OF to‘g‘ri chiziq iste’mol sarflari va
ixtiyordagi (sof) daromadning miqdoran tengligini ifodalaydi. OY o‘qidagi
harqanday daromad miqdorini ifodalovchi ushbu chiziqda joylashgan nuqta OS
o‘qning tegishli miqdordagi iste’mol sarfiga teng boiadi. Boshqacha aytganda, uy
xo‘jaligi sof daromadning barcha hajmini toiiq iste’molga sarflaydi. Biroq, bunday
tenglik amalda doimo ham ro‘y beravermaydi. Iste’mol sarflari miqdori ba’zida joriy
sof daromadlar miqdoridan past boiishi, ba’zida esa oshib ketishi ham
mumkin.Shuning uchun iste’mol egri chizigi S sof daromad OF chizigiga mos
tushmay, unga nisbatan ma’lum darajada og‘adi. Har ikkala chiziqning o‘zaro
2
. Xodiyev B.Y., Shodmonov Sh.Sh. “Iqtisodiyot nazariyasi” darslik
8
kesishgan V nuqtasi «0 darajadagi jamg‘arma»ni anglatadi. Bu nuqtaning chap
tomonida iste’mol sarflari daromad miqdoridan yuqori boiib, bu manfiy jamg‘arma
deb ataladi. Shuni ham ta’kidlash lozimki, real hayotda har doim ham iste’molning
ma’lum qismi daromad hajmiga bogiiq boimaydi. Masalan, biron-bir shaxsning
daromadi kutilmaganda juda past darajaga tushib qolishi mumkin. Biroq, bu shaxs,
daromadi bunga imkon bermagan taqdirda ham, ma’lum darajada ovqatlanish,
kiyinish va boshqa zarur iste’mol xarajatlarini amalga oshirishga majbur. U mazkur
sarflami yo oldingi davrda jamg‘arilgan daromadlari hisobiga, yoki o‘zgalardan qarz
olish hisobiga qoplashi mumkin. Iqtisodiy adabiyotlarda iste’mol sarflarining bu
darajasi avtonom (ya’ni, joriy sof daromaddan mustaqil) holdagi iste’mol darajasi
deyiladi.
Bizning grafigimizda bu daraja nuqtadan boshlanadi. Rasmdagi V nuqtaning
o‘ng tomoni esa ijobiy (musbat ishorali) jamg‘arma deb ataladi. Aynan V nuqtada
aholi daromadlari va sarflarining muvozanatiga erishiladi. Daromad miqdori oshib
borgan
sari bu muvozanat buzilib, jamg‘arma miqdori ortib boradi. Rasmdagi daromadning
darajasida iste’mol miqdori kesmadan, jamg‘arma miqdori esa kesmadan iborat
boiadi. Jamg‘arma funksiyasining grafikdagi tasviri bir oz o‘zgacha ko‘rinishda
boiadi.(1.1.2- rasm. )
1.1.2- rasm. Jamg‘arma funksiyasining grafikdagi tasviri3
Rasmdan ko‘rinadiki, jamg‘arma funksiyasining grafikdagi tasviri iste’mol
funksiyasi tasvirining aksi sifatida namoyon boiadi. Bu grafikda ham V nuqta 0
3
Xodiyev B.Y.,Shodmonov Sh.Sh. “Iqtisodiyot nazariyasi” darslik.
9
darajadagi jamg‘arishni, OY yotiq chizig‘ining 0 darajadan pastki qismi manfiy
jamg‘arishni, yuqori qismi esa ijobiy (musbat)jamg‘arishni anglatadi.
Iste’mol va jamg‘arma hajmiga daromaddan tashqari yana bir qator obyektiv va
subyektiv omillar ta’sir ko‘rsatadi. Obyektiv omillar alohida iste’molchining
ixtiyoriga, idrokiga bogiiq boimagan omillardan iborat boiib, ulardan asosiylari
sifatida quyidagilami ko‘rsatish mumkin:
- barcha xo‘jaliklar tomonidan jamg‘arilgan mol-mulk darajasi;
- narxlar darajasi;
- real foiz stavkalari;
- iste’molchining qarzdorligi darajasi;
- iste’molchilami soliqqa tortish darajasi.
Subyektiv omillar, asosan, iste’molchining o‘ziga, uning ruhiyati va bozordagi xattiharakatiga bogiiq boiadi. Bu omillar qatoriga iste’mol va jamg‘arishga boigan
moyillik, kelgusidagi narx, pul daromadlari, soliq, tovarlar mavjudligi darajasining
o‘zgarishiga nisbatan munosabatni kiritish mumkin. Turli omillar ta’sirida iste’mol
va jamg‘arma darajasining o‘zgarishini shartli maiumotlar asosida tuzilgan quyidagi
jadval orqali ko‘rib chiqamiz. (1.1.1-jadval)
1.1.1-jadval
Iste‘mol va jamg‘arma darajasi4
Jadvaldan ko‘rinadiki, yillar davomida sof daromad hajmi oshib borishi bilan uning
iste’mol va jamg‘armaga sarflanishi o‘rtasidagi nisbat o‘zgarib bormoqda.
4
B.Y.Xodiyev, Sh.Sh.Shodmonov “Iqtisodiyot nazariyasi” darslik
10
Iste’molchilaming daromadlari qanchalik o‘sib borgan sari ulaming jamg'armaga
boigan moyilliklari shunchalik oshib boradi. Buni iste’mol va jamg‘armaga boigan
o‘rtacha va keyingi qo‘shilgan moyillik ko‘rsatkichlari orqali ham kuzatish mumkin.
Daromadlaming iste’molga sarflanadigan ulushi iste’molga o‘rtacha moyillik
(IO‘M) deyiladi:
Daromadlaming jamg‘armaga ketadigan ulushi esa
jamg‘armaga o‘rtacha moyillik (JO‘M) deyiladi:
Bizning misolimizda (16.1-jadval) yillar davomida daromad
hajmi oshib borishi bilan IO‘M pasayib, JO‘M esa o‘sib bormoqda.
Shunisi ahamiyatliki, iste’molga va jamg‘armaga o‘rtacha moyillik
ko‘rsatkichlari iste’mol va jamg‘armaning daromaddagi ulushini anglatar ekan,
ulardan birining qandaydir miqdorga o‘zgarishi boshqa
birining ham teskari yo‘nalishdaxuddi shunday miqdorga o‘zgarishiga
olib keladi. Qisqacha aytganda, boiadi. Shuningdek, iste’mol yoki
jamg‘armaga keyingi qo‘shilgan moyillik ko‘rsatkichi ham ahamiyatlidir. Bu
ko‘rsatkich iste’molchi daromadining navbatdagi
o‘zgarishi uning iste’mol va jamg‘armaga nisbatan munosabati qanday o‘zgarishini
aks ettiradi. Daromad hajmining o‘zgarishi natijasida iste’mol sarflari hajmining
o‘zgarishi darajasi iste’molga
keyingi qo‘shilgan moyillik (IQM) deyiladi, ya’ni:
Daromad hajmining o‘zgarishi natijasida jamg‘arma hajmining o‘zgarishi darajasi
jamg‘armaga keyingi qo‘shilgan moyillik (JQM) deyiladi, ya’ni:
11
Demak, sof daromadning o‘sgan qismi ham yo iste’molga, yoki jamg‘armaga
sarflanadi. Bu sarflangan qismlar o‘rtasidagi nisbat o‘zgargan taqdirda ham ulaming
umumiy yig‘indisi lga teng bo‘ladi, ya’ni:
Iqtisodiyotning barqaror rivojlanishi, tadbirkorlik faoliyatining
samarali amalga oshishida jamg‘arish jarayonlarining ahamiyati beqiyosdir. Shunga
ko‘ra, jamg‘arishning mohiyati, uning omillari va
samaradorligi ko‘rsatkichlarini alohida ko‘rib chiqish maqsadga muvofiq
hisoblanadi.
Isteʼmolning asosini moddiy neʼmatlarni ishlab chiqarish tashkil qiladi va
ishlab chiqarishning asosiy maqsadi Isteʼmol ga xizmat qilishdan iborat. Oʻz
navbatida Isteʼmol ham ishlab chiqarishga taʼsir koʻrsatadi. Isteʼmol bilan Isteʼmol
oʻrtasidagi bogʻlanish taqsimot va ayirboshlash orqali amalga oshadi. U yoki bu
mamlakatda, u yoki bu tarixiy davrlarda Isteʼmolning umumiy darajasi, aholi
farovonligining oʻsishi ishlab chikaruvchi kuchlarning rivojlanganlik darajasi bilan
belgilanadi.
Iste'mol o'z mohiyatiga ko'ra jismoniy shaxslar va uy xo'jaliklarining o'z
ehtiyojlari, istaklari va afzalliklarini qondirish uchun tovarlar va xizmatlardan
foydalanishni o'z ichiga oladi. Shu bilan birga, iste'mol landshafti xilma-xil va ko'p
qirrali bo'lib, zamonaviy jamiyatlarni shakllantiruvchi iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy
va texnologik omillarning murakkab o'zaro ta'sirini aks ettiruvchi turli xil va
shakllarni qamrab oladi. va oraliq iste'mol. Yakuniy iste'mol deganda uy
xo'jaliklarining shaxsiy qoniqish va foydalilik uchun tovar va xizmatlarni bevosita
iste'mol qilishi tushuniladi. Bunga oziq-ovqat, boshpana, kiyim-kechak va sog'liqni
saqlash kabi ehtiyojlar uchun sarf-xarajatlar, shuningdek, dam olish tadbirlari, o'yinkulgilar, sayohatlar va hashamatli tovarlar uchun ixtiyoriy xarajatlar kiradi. Oraliq
12
iste'mol esa bevosita shaxsiy qoniqish uchun emas, balki ishlab chiqarish jarayonida
tovar va xizmatlardan foydalanishni o'z ichiga oladi. Bunga xo'jalik yurituvchi
sub'ektlar tomonidan yakuniy iste'mol uchun tovarlar va xizmatlar ishlab
chiqarishda
foydalaniladigan
xomashyo,
mashinalar,
asbob-uskunalar
va
xizmatlarga sarflangan xarajatlar kiradi. Yakuniy iste'mol doirasida tovar va
xizmatlarning xususiyatidan kelib chiqqan holda iste'molning turli shakllarini
aniqlash mumkin. iste'mol, iste'mol sodir bo'ladigan kontekst va iste'molchi xattiharakati asosidagi motivatsiyalar. Ba'zi umumiy iste'mol shakllariga quyidagilar
kiradi:
Asosiy iste'mol: bu oziq-ovqat, uy-joy, kommunal xizmatlar va sog'liqni
saqlash kabi omon qolish va asosiy farovonlik uchun zarur bo'lgan asosiy tovarlar
va xizmatlarga xarajatlarni o'z ichiga oladi. Asosiy iste'mol uy xo'jaliklari xarajatlari
sxemasining asosini tashkil qiladi va ko'pincha nisbatan barqaror talab va
cheklangan ixtiyoriylik bilan tavsiflanadi.
Ixtiyoriy iste'mol: bu odamlarning hayot sifatini oshiradigan va intilish
istaklarini amalga oshiradigan muhim bo'lmagan yoki hashamatli tovarlar va
xizmatlarga qilingan xarajatlarni o'z ichiga oladi. Ixtiyoriy iste'mol bo'sh vaqt, o'yinkulgi, moda, elektronika, sayohat va ovqatlanish kabi keng toifalarni o'z ichiga oladi.
Bunga daromad darajasi, turmush tarzi afzalliklari, ijtimoiy maqom va madaniy
tendentsiyalar kabi omillar ta'sir ko'rsatadi.
Tajribaviy iste'mol: bu hissiy zavq, hissiy qoniqish va shaxsiy boyitishga
e'tibor qaratgan holda, moddiy narsalardan ko'ra tajribalarni iste'mol qilishni nazarda
tutadi. Tajribali iste'mol sayohat, ovqatlanish, kontsertlar yoki tadbirlarda
qatnashish, muzeylarga tashrif buyurish, dam olish yoki hordiq chiqarishda ishtirok
etish kabi faoliyatni o'z ichiga oladi. Bu iste'molchilarning sarguzasht, yangilik,
haqiqiylik va o'zini namoyon qilish kabi nomoddiy qadriyatlarga o'zgarishini aks
ettiradi.
Ko'zga tashlanadigan iste'mol: iqtisodchi Torshteyn Veblen tomonidan
ishlab chiqilgan, ko'zga tashlanadigan iste'mol boylik va ijtimoiy mavqeni qo'lga
kiritish va ko'z-ko'z qilish orqali ko'zga ko'rinadigan tarzda namoyish qilishni
13
anglatadi. hashamatli tovarlar va xizmatlar. Ko'zga ko'ringan iste'mol insonning
ijtimoiy mavqei, didi va eksklyuzivligini ko'rsatish vositasi bo'lib xizmat qiladi, bu
ko'pincha intilishlar, ijtimoiy taqqoslash va tengdoshlar guruhlari yoki ijtimoiy
tarmoqlardagi maqom raqobati bilan bog'liq. iqlim o'zgarishi, barqaror iste'mol
salbiy ekologik va ijtimoiy ta'sirlarni minimallashtirishga qaratilgan iste'molning
mashhur shakli sifatida paydo bo'ldi.
Barqaror iste'mol chiqindilarni kamaytirish, resurslarni tejash, ijtimoiy
tenglikni qo'llab-quvvatlash va ekologik muvozanatni qo'llab-quvvatlovchi
tanlovlarni o'z ichiga oladi. Bunga qayta ishlash, energiya tejash, axloqiy
manbalardan foydalanish, minimalizm va ongli iste'molchilik kabi amaliyotlar
kiradi. Iste’mol va jamg’arish funksiyasi mazmuni va mohiyati.Milliy iqtisodiyotda
yalpi ichki mahsulotning asosiy qismi bo’lgan yangidanvujudga keltirilgan
mahsulot, ya’ni sotilgandan keyingi uning puldagi ko‘rinishi bo’lgan milliy
daromaddan iste’mol va jamg‘arish maqsadlarida foydalaniladi.Keng ma’noda
iste’mol jamiyat a’zolari iqtisodiy ehtiyojlarini qondirish uchunishlab chiqarilgan
tovar va xizmatlardan foydalanish jarayonini bildiradi. Bundaunumli va shaxsiy
iste’mol farqlanadi.Unumli iste’mol bevosita ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish
jarayonigategishli bo‘lib, ishlab chiqarish vositalari va ishchi kuchidan ishlab
chiqarish maqsadida foydalanish jarayonini anglatadi.Shaxsiy iste’mol ishlab
chiqarish sohasidan tashqarida ro‘y berib, bundakishilaming iste’mol buyumlaridan
va xizmatlardan bevosita o‘zlarining shaxsiyehtiyojlami qondirish maqsadida
foydalanishi tushuniladi.Shaxsiy iste’mol o‘z navbatida ikki turga bo‘linadi: moddiy
hamdanomoddiy ne’mat va xizmatlar iste’molidan iborat bo‘ladi. Moddiy iste’mol
- ehtiyojlami qondirishda moddiy ko’rinishdagine’matlardan foydalanish. Bularga
oziq-ovqat, kiyim-kechak, uy-joy, turli xil buyumlar, uy-ro‘zg‘or buyumlari va
boshqalardan foydalanishni misol keltirishmumkin. Nomoddiy ne’mat va xizmatlar
iste’moli – ehtiyojlarni qondirishdanomoddiy ko‘rinishdagi ne’mat va xizmatlaming
nafli xususiyatlaridan foydalanish. Bularga bilim olish, musiqa tinglash, sog‘liqni
14
tiklash,
advokatxizmatidan
foydalanish
va
boshqalami
misol
keltirish
mumkin.Yakka tartibdagi yoki jamoa bo‘lib iste’mol qilish ham farqlanadi.
1.2 Jamg‘arish mohiyati va turlari va uning maqsadi
Jamg'armaning mohiyati: Iqtisodiy ma'noda jamg'arish vaqt o'tishi bilan
resurslar, boylik yoki tovarlarni yig'ish, to'plash yoki to'plash jarayonini anglatadi.
Ushbu jamg'arma turli shakllarda bo'lishi mumkin va iqtisodiyotning turli
tarmoqlarida, jumladan, uy xo'jaliklari, korxonalar va hukumatlarda sodir bo'lishi
mumkin. O'z mohiyatiga ko'ra jamg'arish jismoniy shaxslar va muassasalarning
xavfsizlik, o'sish va farovonlikka intilishlarini aks ettiruvchi aktivlar va resurslarni
kelajakda foydalanish yoki investitsiya qilish uchun saqlash va kengaytirishni o'z
ichiga oladi.
Jamg’arma
turlari:
Moliyaviy
jamg'arma:
moliyaviy
jamg'arma
jamg'armalar, investitsiyalar va moliyaviy vositalar kabi pul aktivlarining
to'planishini o'z ichiga oladi. Shaxslar va muassasalar boylik yaratish, daromad olish
va pensiya rejalashtirish, ta'limni moliyalashtirish yoki boylikni saqlash kabi
moliyaviy maqsadlarga erishish uchun moliyaviy jamg'arish bilan shug'ullanadilar.
Moliyaviy jamg'arma turli shakllarda bo'lishi mumkin, jumladan, bank depozitlari,
aktsiyalar, obligatsiyalar, pay fondlari, pensiya hisobvaraqlari va boshqa investitsiya
vositalari.
Jismoniy jamg'arma: jismoniy jamg'arma ko'chmas mulk, infratuzilma,
mashinalar, uskunalar va inventar kabi moddiy aktivlarning to'planishiga tegishli.
Korxonalar ishlab chiqarish imkoniyatlarini kengaytirish, operatsion samaradorlikni
oshirish va o'sish imkoniyatlaridan foydalanish uchun jismoniy jamg'arish bilan
shug'ullanadi. Jismoniy jamg'arma iqtisodiy rivojlanish, texnologik taraqqiyot va
infratuzilmani kengaytirishda hal qiluvchi rol o'ynaydi, hosildorlik, ishlab chiqarish
va turmush darajasini oshirishga yordam beradi.
Inson kapitalining to'planishi: inson kapitalining to'planishi jismoniy
shaxslar va tashkilotlar tomonidan bilim, ko'nikma va tajribalarni olish,
rivojlantirish va ulardan foydalanishni o'z ichiga oladi. Inson kapitalining to'planishi
15
ta'lim, kadrlar tayyorlash, ilmiy-tadqiqot va ishlanmalar va sog'liqni saqlash
sohalariga
investitsiyalar
orqali
amalga
oshiriladi,
bu
esa
odamlarning
unumdorligini, daromad olish salohiyatini va ijtimoiy-iqtisodiy harakatchanligini
oshiradi. Inson kapitalini to‘plash bilimga asoslangan iqtisodiyotda innovatsiyalar,
tadbirkorlik va iqtisodiy raqobatbardoshlikni rivojlantirish uchun muhim
ahamiyatga ega.
Ijtimoiy kapital to'planishi: ijtimoiy kapital to'planishi jamiyatlar,
tashkilotlar va jamiyatlar ichidagi ijtimoiy tarmoqlar, munosabatlar va ishonchni
rivojlantirish va qo'llab-quvvatlashni anglatadi. Ijtimoiy kapitalning to'planishi
hamkorlik, hamjihatlik va jamoaviy harakatlarga yordam beradigan shaxslar va
guruhlar o'rtasidagi o'zaro ta'sirlar, hamkorlik va o'zaro munosabat orqali sodir
bo'ladi. Ijtimoiy kapitalni to'plash barqaror jamoalarni barpo etish, fuqarolarning
faolligini rag'batlantirish va qashshoqlik, tengsizlik va ijtimoiy chetlanish kabi
ijtimoiy muammolarni hal qilish uchun juda muhimdir.
Jamg'armaning maqsadi: jamg'armaning maqsadi shaxslar, tashkilotlar va
jamiyatlarning konteksti, maqsadlari va motivatsiyasiga qarab o'zgaradi.
Jamg'armaning ba'zi umumiy maqsadlariga quyidagilar kiradi: Xavfsizlik va
barqarorlik: jamg'arish kutilmagan xavflar, noaniqliklar va kutilmagan vaziyatlardan
himoya qilish vositasi bo'lib xizmat qiladi, shaxslar va muassasalarga moliyaviy
yostiq va xotirjamlik beradi. Boylik yaratish: jamg'arish boylik va aktivlarni ishlab
chiqarishni maqsad qiladi. vaqt o'tishi bilan jamg'armalar, investitsiyalar va ishlab
chiqarish faoliyati orqali jismoniy shaxslar va tashkilotlarga moliyaviy resurslarni
yaratish va uzoq muddatli moliyaviy xavfsizlik va farovonlikka erishish imkonini
beradi. Sarmoya va o'sish: jamg'arish ishlab chiqarish aktivlariga, texnologiyalarga
va inson kapitaliga investitsiyalarni osonlashtiradi, iqtisodiy o'sishni rag'batlantiradi,
innovatsiyalar va rivojlanish. Yig'ilgan resurslar tadbirkorlik tashabbuslarini,
infratuzilma loyihalarini, ilmiy-tadqiqot va ishlanmalar tashabbuslarini hamda ta'lim
dasturlarini moliyalashtirish, iqtisodiy taraqqiyot va farovonlikni oshirishga
yo'naltirilishi mumkin. Avlodlararo o'tkazish: jamg'arish boylik, aktivlar va
imkoniyatlarni avlodlar o'rtasida o'tkazish imkonini beradi, davomiylikni
16
ta'minlaydi. oilalar, jamoalar va jamiyatlardagi iqtisodiy farovonlik va farovonlik.
Yig'ilgan aktivlar meros, ishonch, vaqf va boshqa avlodlararo mexanizmlar orqali
o'tishi mumkin, Yig'ilgan resurslar xayriya ishlarini, xayriya tashabbuslarini,
jamiyatni rivojlantirish loyihalarini va barqaror biznes amaliyotlarini qo'llabquvvatlash, ijobiy ijtimoiy va ekologik ta'sirlarni yaratish uchun safarbar qilinishi
mumkin Ma’lumki, uy xo‘jaligi tasarrufidagi daromad iste’mol va jamg‘arish uchun
ishlatiladi. Ya’ni, qancha ko‘p iste’mol qilinsa, shuncha kam jamg‘ariladi va
aksincha. Iste’mol va jamg‘arish o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik har xil daromadga ega
bo‘lgan shaxslarda bir xil emas: kam daromadga ega bo‘lganlar, odatda, uning
ko‘proq qismini iste’mol qilib, kamroq qismini jamg‘aradi, lekin daromadlari oshib
borishi bilan bu nisbat jamg‘arish foydasiga o‘sadi. Bu bog‘liqlikni gipotetik
ma’lumotlar asosida ko‘rib chiqamiz. (1.2.1- jadval)
1.2.1- jadval
Daromad, iste’mol va jamg‘arish ko‘rsatkichlari5
Tasarrufidagi daromad hajmi 370 shartli birlikka (sh.k.) teng bo‘lganda uy
xo‘jaliklari iste’moli 375 sh.b.ka teng, ya’ni tasarrufidagi daromaddan 5 sh.b.ka
ko‘p bo‘ladi. Ya’ni uy xo‘jaliklari 5 sh.b.ka teng miqdorda qarz hisobiga yoki
5
Zaxidov G’.E., Asqarova M.T., Djumayev Z.A., Amirov L.F., Hakimov H.A. "Makroiqtisodiyot" darslik
17
o‘tgan yillarda to‘plangan jamg‘armalar hisobiga iste’mol xarajatlari qiladilar.
(1.2.1-rasm)
1.2.1- rasm Iste’mol grafigi6
Iste’mol grafigi ikki to‘g‘ri chiziq ko‘rinishida berilgan. Bissektrisa ko‘rinishidagi
Yd =C to‘g‘ri chizig‘ining har bir nuqtasida iste’mol va tasarrufidagi daromad
hajmlari teng bo‘ladi. Haqiqiy iste’mol (C) grafigi haqiqiy iste’mol va daromad
teng bo‘lgan nuqtada (α) bissektrisa bilan kesishadi. Bo‘sag‘aviy nuqtadan quyida
haqiqiy iste’mol daromaddan oshiq. Bu vaziyat insonlarning qarz hisobiga hayot
kechirishini bildiradi. α – nuqtada yuqorida haqiqiy iste’mol daromaddan kam
hamda ular o‘rtasidagi farq jamg‘arishni tashkil etadi. Haqiqiy iste’mol to‘g‘ri
chizig‘i iste’mol hajmini belgilovchi vertikal o‘qni a nuqtada kesib o‘tadi. Bu hol
uy xo‘jaliklari umuman daromad olmaganlarida ham ma’lum miqdorda iste’mol
qilishlarini anglatadi. a – nuqta esa avtonom iste’mol hajmini bildiradi.
Alohida shaxsning o‘z ixtiyorida bo‘lgan ne’matlarni iste’mol qilishi yakka
tartibdagi
iste’molga,
jamiyat
a’zolari
turli
guruhlarining
ne’matlardan
birgalikdafoydalanishi jamoa bo‘lib iste’mol qilishga kiradi. Masalan, ovqatlanish,
kiyinish badiiy asarlar o'qish yakka tartibdagi iste’molni, jamoat transportidan
foydalanish,o‘yingohlarda sport o‘yinlarini tomosha qilish, sihat maskanlarida
sog’liqni tiklash jamoa bo‘lib iste’mol qilishni anglatadi. Milliy daromadning
6
Zaxidov G’.E., Asqarova M.T., Djumayev Z.A., Amirov L.F., Hakimov H.A. "Makroiqtisodiyot" darslik
18
jamiyat a’zolari moddiy va ma’naviy ehtiyojlariniqondirishga sarflanuvchi qismi
iste’mol fondi deb ataladi. Iste’mol fondi butunaholining shaxsiy iste’molini,
aholiga ijtimoiy xizmat qiladigan muassasalardagi, shuningdek, ilmiy muassasalar
va boshqarishdagi barcha sarflami o‘z ichiga oladi. Iste’mol fondining shaxsiy
daromad shaklida aholi qo‘liga kelib tushadiganqismi iste’mol sarflari maqsadida
ishlatiladi. Iste’mol sarflari - bu aholidaromadlarining tirikchilik ne’matlari va
xizmatlar uchun ishlatiladigan qismi.
Jamg‘arma va investitsiya o‘rtasidagi makroiqtisodiy muvozanatga erishish
barqaror iqtisodiy o‘sishning sharti hisoblanadi. Biroq, bu muvozanatga erishish
doimo oson kechavermaydi. Bunga sabab investitsiya darajasi hamda jamg‘arma
darajasining boshqa-boshqa jarayon va holatlarga bogiiqligi hisoblanadi.
Investitsiya va jamg'arma o'rtasidagi muvozanatni ta’minlash borasida bir qator
nazariy qarashlar farqlanadi. Bu borada eng awalo klassik iqtisodchilaming
qarashlarini ko‘rib chiqamiz. Klassik iqtisodchilar nuqtai nazaridagi eng markaziy
holat - bu ular tomonidan foiz stavkasining ham investitsiyaning, ham
jamg‘armaning funksiyasi sifatida qaralishi hisoblanadi (1.2.2-rasm)
1.2.2- rasm. Jamg‘arma va investitsiya o ‘rtasidagi muvozanatning klassik
modeli7
Rasmdan ko‘rinadiki, klassik modelni tuzishda tik o‘q bo‘yicha real foiz stavkasi,
yotiq o‘q bo‘yicha esa jamg‘arma va investitsiya hajmi ko‘rsatkichlari
joylashtirilgan. Investitsiya va foiz stavkasi o‘rtasida teskari funksional bogiiqlik
7
Zaxidov G’.E., Asqarova M.T., Djumayev Z.A., Amirov L.F., Hakimov H.A. "Makroiqtisodiyot" darslik
19
mavjud: foiz stavkasi qanchalik yuqori boisa, investitsiya hajmi shu qadar past
boiadi va aksincha. Jamg‘arma esa to‘g‘ri, o‘suvchi funksional bogiiqlikka ega,
ya’ni foiz stavkasining yuqori boiishi jamg‘arma darajasining ham yuqori boiishiga
olib keladi.
Keynschilaming investitsiya va jamg'arma о‘rtasidagi muvozanat modeli o‘z
tuzilishiga ko‘ra klassik modeldan farq qiladi. Bunda eng markaziy nuqta - J. M.
Keyns tomonidan jamg‘arma foiz stavkasining emas, balki daromadning funksiyasi
deb qaralishi hisoblanadi: . Investitsiya esa, klassik modeldagi singari, foiz
stavkasining funksiyasi deb olinadi: . Ya’ni, keynscha konsepsiyaning asosida
jamg‘arish va investitsiya darajalarining boshqa-boshqa omillar ta’sirida o‘zgarishi
yotadi. Keynscha modelning mohiyatini quyidagi rasm orqali izohlash mumkin.
(1.2.3-rasm)
1.2.3-rasm Jam g‘arma va investitsiya o ‘rtasidagi muvozanatning keynscha
modeli8
Rasmdan ko‘rinadiki, grafik ko‘rsatkichlarining joylashuvi ham klassik modeldan
farq qiladi. Tik o‘qda jamg‘arma (S) va investitsiya (I) darajasi, yotiq o‘qda esa
milliy daromad darajasi (NI) joylashgan. Iqtisodiyotdagi jamg‘arma darajasi milliy
daromad hajmiga bog‘liq holda o‘zgaradi. Milliy daromad hajmi amalda investitsiya
darajasiga ham ta’sir ko‘rsatsada, mazkur modelda uni milliy daromadga bogiiq
boimagan, ya’ni avtonom holda beriladi. Grafikda investitsiya va jamg‘arma egri
8
Zaxidov G’.E., Asqarova M.T., Djumayev Z.A., Amirov L.F., Hakimov H.A. "Makroiqtisodiyot" darslik
20
chiziqlari E nuqtada kesishadi. Agar iqtisodiyotdagi to‘la bandlik holatiga milliy
daromadning F darajasida erishiladi, deb tasawur qilsak, u holda bu darajada
investitsiya va jamg‘arma muvozanatini ( nuqta) ta’minlash uchun investitsiya
darajada boiishiga erishish lozim boiadi. Biroq, Keyns talqiniga ko‘ra, investitsiya
va jamg‘arma darajasining muvozanati to ia bandlik bo‘lmagan sharoitda ham
ta’minlanishi mumkin: grafikdagi milliy daromadning N hajmida aynan shu holatga
(E nuqta) erishiladi. Aholi o‘z daromadini sarflar ekan, bugungi (joriy) iste’mol
hamda kelgusidagiiste’mol hajmini oshirish o‘rtasida tanlovni amalga oshiradi.
Jumladan,
“2015-yildaiqtisodiyotimizni
yuqori
sur’atlar
bilan
barqaror
rivojlantirishga erishganimiz Jamg‘arish iqtisodiyotdagi yalpi sarflarning tarkibiy
qismlaridan biri hisoblanib, investitsion tavsifdagi tovarlarga talab darajasini
belgilab beradi. Investitsiyalar jamg‘arishning amalda namoyon bo‘lish shakli
bo‘lganligi sababli dastlab, tahlilni jamg‘arishning mohiyati, omillari va
samaradorligini nazariy jihatdan asoslash bilan boshlaymiz.
Jamg‘arish – milliy daromadning bir qismining (jamg‘armaning) asosiy va
aylanma kapitallarni, shuningdek, ehtiyot zaxiralarini ko‘paytirish uchun
sarflanishidir. Ekstensiv iqtisodiy o‘sishga ishlab chiqarishning avvalgi texnikaviy
asosi saqlanib qolgan holda ishlab chiqarish omillari miqdorining ko‘payishi tufayli
erishiladi. Aytaylik, mahsulot ishlab chiqarishni ikki hissa ko‘paytirish uchun ishlab
chiqarish omillari miqdori ikki barobar ko‘paytirilishi lozim, sodda qilib aytganda
mavjud korxonalar bilan bir qatorda o‘rnatilgan uskunalarning quvvati, miqdori va
sifati, ishchi kuchining soni va malaka tarkibi bo‘yicha huddi o‘shanday yana
korxonalar qurilishi lozim. Ekstensiv rivojlanishda, agar u sof holda amalga
oshirilsa, ishlab chiqarish samaradorligi o‘zgarmay qoladi.
Iqtisodiy o‘sishning intensiv turi sharoitida mahsulot ishlab chiqarish
miqyoslarini
kengaytirishga
ishlab
chiqarish
omillarini
sifat
jihatidan
takomillashtirish, yanada ilg‘or ishlab chiqarish vositalarini va yangi texnikani
qo‘llash, ishchi kuchi malakasini oshirish, shuningdek, mavjud ishlab chiqarish
potensialidan yaxshiroq foydalanish yo‘li bilan erishiladi.
21
1.3 Iste‘mol va jamg‘arishga ta‘sir etuvchi omillar
Iste'mol va jamg'armalarga ta'sir etuvchi omillar
Daromad darajasi va barqarorligi: Yuqori daromad darajasi odatda iste'mol va
jamg'arma salohiyatining oshishiga olib keladi. Daromadning barqarorligi iste'mol
va jamg'arma qarorlariga ta'sir qiladi, chunki noaniq daromadga ega bo'lgan shaxslar
kelajakdagi moliyaviy xavfsizlik uchun jamg'armalarga ustuvor ahamiyat berishlari
mumkin.
Foiz stavkalari va kredit olish imkoniyati: Past foiz stavkalari iste'mol uchun
qarz olishni rag'batlantirishi, jamg'arma stavkalarini kamaytirishi mumkin.Yuqori
foiz
stavkalari
jamg'armani
rag'batlantirishi
va
qarz
olishni
to'xtatishi
mumkin.Kreditdan foydalanish iste'molga ta'sir qiladi, chunki kredit olish oson
bo'lgan shaxslar ko'proq iste'mol qilishlari mumkin, imkoniyati cheklanganlar esa
ko'proq tejashlari mumkin.
Boylik. va aktivlar: to‘plangan boylik iste’mol qarorlariga ta’sir qiladi,
badavlat odamlar ko‘pincha hashamatli tovarlar va xizmatlarni ko‘proq iste’mol
qiladilar. Ko‘chmas mulk va moliyaviy investitsiyalar kabi aktivlar jamg‘arish xattiharakatlariga va umumiy boylik to‘planishiga ta’sir qiladi.
Demografik omillar: Yosh: Yosh shaxslar ustuvorlik qilishi mumkin. iste'mol
jamg'armadan ko'ra, keksa odamlar esa nafaqaga chiqish uchun jamg'armalarga
ko'proq e'tibor berishadi. Uy xo'jaliklari hajmi: Kattaroq uy xo'jaliklarining
iste'molga bo'lgan ehtiyoji yuqori bo'lishi mumkin, bu esa jamg'arma stavkalarining
pasayishiga olib keladi.Oila tuzilishi: bolalar yoki keksa qarindoshlar kabi
qaramog'idagilar uy xo'jaliklarida iste'mol va jamg'arma qarorlariga ta'sir qiladi. .
Iste'molchi ishonchi va iqtisodiy istiqbol: Ijobiy iqtisodiy sharoitlar va
iste'molchilar ishonchi iste'molning ortishiga va jamg'arma stavkalarining
pasayishiga olib kelishi mumkin. Jamiyatlarda jamgʻarmalar turlicha boʻladi va
individual xatti-harakatlarga taʼsir qiladi. Koʻzga koʻrinarli isteʼmol, tejamkorlik va
jamgʻarmaga oid ijtimoiy meʼyorlar isteʼmol va jamgʻarma qarorlariga taʼsir qiladi.
22
Soliq siyosati va davlat ragʻbatlantirishlari: Pensiya jamgʻarmalari uchun
soliq imtiyozlari yoki taʼlim jamgʻarmalarini ragʻbatlantirish kabi soliq siyosati ,
jismoniy shaxslarning jamgʻarma xulq-atvoriga taʼsir qilishi mumkin. Soliq
imtiyozlari yoki subsidiyalar orqali isteʼmolni ragʻbatlantirishga qaratilgan hukumat
siyosati umumiy jamgʻarma stavkalariga taʼsir qilishi mumkin. Ijtimoiy xavfsizlik
tarmoqlariga kirish: Ishsizlik nafaqalari, sogʻliqni saqlash va pensiya pensiyalari
kabi ijtimoiy xavfsizlik tarmoqlarining mavjudligi taʼsir qiladi. shaxslarning
favqulodda vaziyatlar va pensiya uchun jamg'armaga moyilligi.
Moliyaviy savodxonlik va ta'lim:Moliyaviy savodxonlik va ta'lim darajasi
odamlarning jamg'arish muhimligini tushunishiga va ularning moliyaviy qarorlar
qabul qilish qobiliyatiga ta'sir qiladi.
Iqtisodiy o'sish va inflyatsiya:Iqtisodiy o'sish iste'molni rag'batlantirishi
mumkin. daromadlar va ishonchning oshishi, yuqori inflyatsiya darajasi esa xarid
qobiliyatini pasaytirishi va tejashni rag‘batlantirishi mumkin. Texnologik yutuqlar:
Onlayn banking, mobil to‘lov tizimlari va byudjet dasturlari kabi texnologik
innovatsiyalar moliyaviy operatsiyalarni yanada qulay va shaffof qilish orqali
iste’mol va jamg‘arma xatti-harakatlariga ta’sir qilishi mumkin.
Atrof-muhitga
oid
xabardorlik:
Atrof-muhit
muammolari
bo'yicha
xabardorlikning ortishi iste'mol va saqlash qarorlariga ta'sir ko'rsatadigan barqaror
mahsulotlar va amaliyotlarga bo'lgan afzalliklar kabi iste'mol usullarining
o'zgarishiga olib kelishi mumkin. iqtisodiy natijalarni tahlil qilish va siyosat
aralashuvini ishlab chiqishda bir nechta ta'sirlarni hisobga olishning ahamiyati.
Istemol va jamg'arishga tasir etuvchi omillar jamiyat, iqtisod, va inson faoliyatida
ko'p yonalardan kelib chiqadi. Quyidagi omillar bir nechta muhim turlarda
bajariladi: Iqtisodiy Ko'rsatkichlar: Istemol va jamg'arish darajasini ta'kidlaydigan
ma'lumotlar, mamlakatning iqtisodiyotiga yo'ldoshlik keltiradi. Katta istemol
darajasi va kichik qabul etilgan mahsulotlarning jamg'arishidan kelib chiqadigan
darajadagi bo'lgan istemol, mamlakatning iqtisodiyotini qo'zg'aytirishga yordam
beradi. Ishsizlik va Maoshlar: Ishsizlik darajasi ko'pchilik iste'mol va jamg'arish
darajalari bilan to'g'ri bog'liqlanadi. Kuchli istemol bosqichlari mahsulotlarning
23
talabini oshiradi, shuningdek, korxonalar tomonidan mahsulotlarni oshirish va
kengaytirish uchun ishchi o'zgarishlarini bajarishga majbur bo'ladi. Investitsiyalar
va Moliyaviy Bo'limlash: Istemol va jamg'arish, kapital bo'limlashish va
investitsiyalar uchun moliyalashtirishning kengayishi bilan birga bormoqda.
Investitsiyalar esa iqtisodiy o'sishni, ishlab chiqarishning o'sishini oshiradi va
kishilarning moliyaviy holatini yaxshilaydi. Iqtisodiy Stabilitet: Kuchli istemol va
jamg'arish ko'plab maqbul holatlarni o'z ichiga oladi, bu esa iqtisodiy stabilizatsiyani
ta'minlash uchun zarur bo'lgan ishlar orasida. Istemol va jamg'arish o'sishining
iqtisodiy sharoitlarga o'xshash ravishda borishi muhimdir. Moliyaviy Xavfsizlik:
Jamg'arish, moliyaviy xavfsizlikni ta'minlaydi. Istemol darajasining oshishi
moliyaviy xavfni kamaytiradi, shuningdek, jamg'arish xavfsizlik o'zgarishlariga
qarshi tartibat olishga imkon beradi. Investitsiyalar va Biznes Rivojlanish:
Jamg'arish, investitsiyalar va biznes rivojlanishni tashkil etadi. Investitsiyalar,
bizneslarni
innovatsiyalarga
yondashadi,
ishlab
chiqarishning
yangi
texnologiyalarini rivojlantiradi va o'sishga olib keladi. Qo'shimcha Moliyalashtirish:
Jamg'arish moliyaviy xavfni qamrab olish uchun qo'shimcha moliyaviy resurslarni
ta'minlaydi. Jamg'arish katta moliyaviy xavf o'lchamlarini kamaytirish uchun zarur
bo'lgan moliyaviy modallarni ta'minlaydi. Makroiqtisodiy tahlil makro darajada
(mamlakat yoki jahon miqyosida) milliy iqtisodiyotning to‘laligicha faoliyat qilishi
tadqiqoti bilan shug‘ullanadi. Iste'molchilarning xatti-harakatlari nazariyasi - bu
iste'molchilarning bozordagi xatti-harakatlarini ko'rib chiqadigan, ehtiyojlar va
talablarning o'zaro ta'sir mexanizmini ochib beradigan nazariya. Bozor talabini
shakllantirish individual iste'molchilarning qarorlariga asoslanadi. Ushbu qarorlar,
xarajat yoki imkoniyatni hisobga olgan holda, eng katta foyda olish yoki qaytish
yoki foydali ta'sirga erishish istagi bilan belgilanadi. Birinchi marta ehtiyoj va talab
nisbati tahlili marginalizm (frantsuzcha marginal - marginal, qo'shimcha) deb
nomlangan nazariy oqim vakillari tomonidan ishlab chiqilgan. Bu ikkinchi jinsdan
kelib chiqqan.
24
II BOB O‘ZBEKISTON MAKROIQTISODIYOTIDA ISTE‘MOL VA
JAMG‘ARISH FUNKSIYALARI
2.1 Germaniya iqtisodiyotida iste‘mol va jamg‘arishning tutgan o‘rni
Germaniya iqtisodiyotida iste'mol va jamg'armaning o'rni katta, chunki ikkala
omil ham iqtisodiyotning umumiy barqarorligi, o'sishi va barqarorligiga hissa
qo'shadi. Mana ularning rollari haqida umumiy ma'lumot: 1. Germaniya
iqtisodiyotida iste'mol: Iqtisodiy o'sishning haydovchisi: iste'mol xarajatlari
Germaniya yalpi ichki mahsulotining (YaIM) muhim qismini tashkil qiladi. Uy
xo'jaliklarining iste'moli tovarlar va xizmatlarga talabni qo'zg'atadi, ishlab
chiqarishni rag'batlantiradi, bandlikni va butun iqtisodiyot bo'ylab investitsiyalarni
rag'batlantiradi. Yalpi talabning eng katta komponenti sifatida iste'mol iqtisodiy
o'sishni ta'minlashda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Eksportga qaramlik sharoitida
barqarorlik: Germaniyaning eksportga yo'naltirilgan iqtisodiyoti asosan o'z tovarlari
va xizmatlariga tashqi talabga tayanadi. Biroq, ichki iste'mol barqarorlashtiruvchi
kuch bo'lib xizmat qiladi, jahon savdosidagi tebranishlarga kamroq moyil bo'lgan
talab manbasini ta'minlaydi. Kuchli ichki iste'mol iqtisodiy tanazzul davrida
eksportning pasayishini bartaraf etib, umumiy iqtisodiy barqarorlikni saqlashga
yordam beradi. Bandlikka qo'shgan hissasi: Iste'mol xarajatlari chakana savdo,
mehmondo'stlik, sog'liqni saqlash va dam olish xizmatlarini o'z ichiga olgan
iqtisodiyotning turli tarmoqlarida bandlikni qo'llab-quvvatlaydi. Germaniya mehnat
bozorining kuchi iste'molchilarning ishonchi va sarf-xarajat darajasi bilan
chambarchas bog'liq bo'lib, kuchli iste'mol ish o'rinlari yaratilishi va daromadning
o'sishiga olib keladi. Biznes ishonchiga ta'siri: Iste'molchilarning kayfiyati va sarfxarajat shakllari biznesning ishonchi va investitsiya qarorlariga ta'sir qiladi. Kuchli
iste'mol talabi kelajakdagi iqtisodiy sharoitlarga nisbatan nekbinlikdan dalolat
beradi,
korxonalarni
ishlab
chiqarish
quvvatlarini
kengaytirishga,
yangi
texnologiyalarga sarmoya kiritishga va rivojlanayotgan iste'molchilarning xohishistaklarini qondirish uchun innovatsiyalarga undaydi. Germaniya iqtisodiyotidagi
jamg'armalar: Moliyaviy barqarorlik: Germaniya jamg'arma madaniyati bilan
25
mashhur, uy xo'jaliklari va korxonalar o'rtasida yuqori jamg'arma darajasi. Ushbu
jamg'arma harakati iqtisodiy zarbalarga qarshi buferni ta'minlash va investitsiyalar
va kapital shakllanishi uchun mablag'larning barqaror oqimini ta'minlash orqali
moliyaviy
barqarorlikka
hissa
qo'shadi.
Investitsiyalarni
moliyalashtirish:
jamg'armalar Germaniyada investitsiyalar uchun mablag'larning asosiy manbai
bo'lib xizmat qiladi, kapital harajatlarni moliyalashtiradi, tadqiqot va rivojlantirish
tashabbuslari va infratuzilma loyihalari. Jamg'armalarning mavjudligi korxonalarga
o'z faoliyatini kengaytirish, samaradorlikni oshirish va jahon bozorlarida
raqobatbardosh
bo'lib
qolish
imkonini
beradi.Uzoq
muddatli
o'sishni
rag'batlantirish: jamg'armalarni samarali investitsiya faoliyatiga yo'naltirish orqali
Germaniya uzoq muddatli iqtisodiy o'sish va farovonlikka yordam beradi. Inson
kapitali, texnologiya va infratuzilmaga yo‘naltirilgan investitsiyalar iqtisodiyotning
ishlab chiqarish salohiyatini oshiradi, innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlaydi, yangi
ish o‘rinlari yaratish va vaqt o‘tishi bilan turmush darajasini oshiradi. Ijtimoiy
ta’minot tizimlarini qo‘llab-quvvatlash: jamg‘armalar Germaniya ijtimoiy ta’minot
tizimlari, jumladan, pensiya, sog‘liqni saqlash, va ishsizlik nafaqalari. Mustahkam
jamg‘arma bazasi ushbu dasturlarni yetarli darajada moliyalashtirishni ta’minlaydi,
bu demografik o‘zgarishlar va qarib borayotgan aholining davlat moliyasiga ta’sirini
yumshatishga
yordam
beradi.
Xalqaro
kapital
oqimlari:
Germaniyada
jamg‘armalarning yuqori darajasi sezilarli kapital to‘planishiga olib keladi, bu esa
xalqaro kapital bozorlariga o‘tishi mumkin. xorijiy investitsiyalar va kreditlar.
Ushbu kapital harakatchanligi global moliyaviy integratsiyani osonlashtiradi va
butun dunyo bo'ylab investorlar o'rtasida diversifikatsiya va risklarni taqsimlash
imkoniyatlarini taqdim etadi. Ishsizlik darajasi ko'pchilik iste'mol va jamg'arish
darajalari bilan to'g'ri bog'liqlanadi. Kuchli istemol bosqichlari mahsulotlarning
talabini oshiradi, shuningdek, korxonalar tomonidan mahsulotlarni oshirish va
kengaytirish uchun ishchi o'zgarishlarini bajarishga majbur bo'ladi.
Umuman olganda, iste'mol va jamg'armalar Germaniya iqtisodiyotida talab,
sarmoya va moliyaviy barqarorlikni qo'zg'atuvchi bir-birini to'ldiruvchi rol o'ynaydi.
Ularning o'zaro ta'siri iqtisodiy ko'rsatkichlarga, biznes dinamikasiga va ijtimoiy
26
farovonlik natijalariga ta'sir qiladi va mamlakatning jahon iqtisodiyotidagi mavqeini
shakllantiradi. Iste'mol va jamg'armalar o'rtasidagi muvozanatni saqlash uzoq
muddatda barqaror o'sish, barqarorlik va farovonlikni ta'minlash uchun muhim
ahamiyatga ega. Dunyodagi barcha mamlakatlar aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan
o‘rtacha daromadlar darajasi bilan bir-biridan keskin farqlanadi. Bu turli
mamlakatlar aholisining daromadlari darajasi o‘rtasida tengsizlik mavjudligini
bildiradi. Shu bilan birga alohida olingan mamlakatlar aholisining turli qatlam va
guruhlari o‘rtacha daromadlari darajasida ham farq mavjud bo‘ladi. Mamlakatning
iqtisodiy rivojlanishi darajasi ham daromadlaridagi farqlarni bartaraf eta olmaydi.
O‘z-o‘zidan aniqki, iqtisodiy o‘sish daromadlarning ko‘payishiga olib keladi.
Bunda butun aholi daromadlari mutlaq miqdorda asta-sekin o‘sib boradi.
Daromadlarning mutlaq miqdori ko‘payib borsa-da, har doim ham daromadlar
tengsizligi darajasiga ta’sir ko‘rsatmasligi mumkin. Daromadlar tengsizligi
darajasini miqdoriy aniqlash uchun jahon amaliyotida Lorens egri chizig‘idan
foydalaniladi Xalqaro iqtisodiy integratsiya jarayonlarini tadqiq etish, unda vujudga
kelishi mumkin bo‘lgan muammolarni hal etish va mazkur jarayonning eng samarali
shakllarini ko‘rsatib berishga intilish bu boradagi turli nazariyalarning paydo
bo‘lishi va rivojlanishiga olib keldi. Bunday nazariyalar qatorida neoliberalizm,
korporatsionalizm, strukturalizm, neokeynschilik yo‘nalishi kabilarni ajratib
ko‘rsatish mumkin.Xalqaro iqtisodiy integratsiya – bu turli mamlakatlar iqtisodiy
aloqalarining barqarorlashib, chuqurlashib rivojlanishi, ular xo‘jaliklarining
chambarchas chatishib-chirmashib rivojlanish jarayonlaridir. Mikrodarajada bu
jarayon hudud jihatdan yaqin joylashgan mamlakatlar alohida firmalarining o‘zaro
ta’siri orqali, ular o‘rtasidagi turli-tuman iqtisodiy munosabatlarning shakllanishi,
shu jumladan chet ellardagi filiallarini tashkil etish asosida boradi. Davlatlararo
darajada integratsiya davlatlar iqtisodiy birlashmalarining shakllanishi hamda
iqtisodiy siyosatlarning kelishuvi asosida amalga oshadi.
27
2.2 O‘zbekiston iste’mol va jamg‘arishdagi muamolar
Jamg’arma – bu aholi, korxona (firma) va dalat joriy daromadlarining
kelajakdagi ehtiyojlarini qondirish va daromad olish maqsadlarida to’planib
borishidir.Jamg’arish fondi – bu barcha xo’jaliklar daromadidan iste‘mol sarflarini
ayirib tashlansa uning hajmini tashkil qiladi. Barcha xo’jaliklar daromadi quyidagi
yig’indidan iborat bo’ladi:
XD =C+S
Bu yerda: XD – barcha xo’jaliklar daromadi; S - iste‘mol miqdori; S jamg’arma miqdorini bildiradi. Iste‘mol va jamg’arma darajasini aniqlab beruvchi
asosiy omil milliy daromad hisoblanadi. Milliy daromad tarkibida turli soliqlar ham
mavjud bo’ladi. Shu sababli soliqlar to’langandan keyin aholi qo’lida qoladigan
daromad iste‘mol sarflari va shaxsiy jamg’arma yig’indisiga teng bo’ladi. Aholi
qo’lidagi qoladigan daromad ixtiyordagi yoki sof daromad deb ataladi. Jamg’arilgan
mablag’larining moddiy ishlab chiqarish sohasinig asosiy kapitallarini va aylanma
mablag’larini kengaytirishga ketadigan qismi ishlab chiqarish sohasidagi jamg’arish
summasini hosil qiladi. Itimoiy-madaniy sohadagi jamg’arish (noishlab chiqarish
jamg’arishi) uy-joy fondini, kasalxonalar, o’quv muassasalari, madaniyat, sog’liqni
saqlash, spart muassasalari, ya‘ni nomoddiy ishlab chiqarish tarmoqlarini
kengaytirish, rekonstruktsiyalash, yangilashga sarflanadi. Jamg’arish summasi,
uning hajmi va tarkibi takror ishlab chiqarish suratlarini belgilab beradigan hal
qiluvchi omillardir. Jamg’arish normasi bevosita jamg’arish summasining butun
milliy daromad hajmiga nisbati bilan aniqlanadi:
JN = JS х100%
MD
Bunda: JN-jamg’arish normasi; JS-jamg’arish so’mmasi; MD – milliy
daromad. Jamg’arish normasining ham o’z chegarasi bo’lib, uni oshirish iqtisodiy
va salbiy oqibatlariga olib kelishi mumkin. Masalan, uning haddan tashqari ortishi
natijasida investitsion sarflar samaradorligi pasayib ketishi mumkin, chunki kapital
mablag’lar hajmi bilan qurilish tashkilotlarining quvvatlari, materiallar va uskunalar
yetkazib berish imkoniyatlari, infratuzilmaning rivolanishi o’rtaida omutanosiblik
paydo bo’ladi. Oqibatda iqtisodiy o’sish pasayib ketishi tamoyiliga ega bo’ladi.
28
Jamg’arish hajmi milliy daromadining bir qismini tashkil etadi va shu ababli milliy
daromad hajmi ko’payishini belgilaydigan omillar jamg’arish miqdorini ham
belgilab beradi. Bu omillardan asosiysi qo’llaniladigan resurslar masasi va ularning
unumdorligidir. Jamg’arish miqdori ishlab chiqarish jarayonida xam ashyo,
materiallar, energiyani tejab-tergab sarflashga ham bog’liq. Mahsulot birligiga
ularni sarflashni kamaytirish moddiy vosilaraning o’sha miqdorida mahsulotlarni
ko’proq hamida ishlab chiqarishga imkon beradi. O‘zbekistonda, boshqa ko‘plab
mamlakatlarda bo‘lgani kabi, iste’mol va jamg‘arma bilan bog‘liq turli qiyinchilik
va muammolar mavjud. Bu erda asosiy muammolardan ba'zilari:
1. Kam jamgʻarma darajasi: Oʻzbekistondagi koʻplab uy xoʻjaliklarida
daromadning
pastligi,
moliyaviy
xizmatlardan
foydalanish
imkoniyati
cheklanganligi va kelajak uchun jamgʻarish muhimligi toʻgʻrisida xabardorlik
yoʻqligi kabi omillar tufayli jamgʻarma stavkalari past. , kelajak uchun tejashdan
ko'ra darhol iste'mol qilishni afzal ko'rgan holda.
2. Iqtisodiy beqarorlik: iqtisodiy beqarorlik, jumladan, yuqori inflyatsiya
sur'atlari va valyuta devalvatsiyasi jamg'armalarning xarid qobiliyatini pasaytirishi
va uy xo'jaliklarini jamg'arishdan to'xtatib qo'yishi mumkin. Kelajakdagi iqtisodiy
sharoitlar haqidagi noaniqlik ehtiyotkor jamg'armalarga olib kelishi mumkin, bunda
uy xo'jaliklari ehtimoliy moliyaviy zarbalarga qarshi bufer sifatida ko'proq
jamg'arishadi.
3.
Moliyaviy
xizmatlardan
foydalanishning
cheklanganligi:
O‘zbekistonliklarning ko‘pchiligi, ayniqsa qishloq joylarida yashovchilarning
banklar, kredit uyushmalari va sug‘urta kompaniyalari kabi rasmiy moliyaviy
xizmatlardan foydalanish imkoniyati cheklangan. Bank xizmatlaridan foydalana
olmaslik uy xo‘jaliklari va tadbirkorlik subyektlari uchun jamg‘armalarni jalb qilish
va investitsiya qilish imkoniyatlariga to‘sqinlik qilishi mumkin.
4. Norasmiy Iqtisodiyot: O'zbekistonda iqtisodiy faoliyatning muhim qismi
norasmiy sektorga to'g'ri keladi, bu erda tranzaktsiyalar rasmiy moliya tizimidan
tashqarida amalga oshiriladi. Norasmiy iqtisodiy amaliyotlar jamg'armalarni
29
safarbar qilish harakatlariga putur etkazishi va investitsiyalar va moliyaviy
inklyuzivlik imkoniyatlarini cheklashi mumkin.
5. Aholining qarishi va ijtimoiy farovonlik: O‘zbekiston demografik
o‘zgarishlarni, jumladan, aholining qarishi va umr ko‘rish davomiyligining oshishini
boshdan kechirmoqda.Aholining qarishi ijtimoiy ta’minot tizimlari, jumladan,
pensiya va sog‘liqni saqlash tizimlarining barqarorligi uchun qiyinchiliklar
tug‘diradi, bu esa uzoq muddatli ta’minlash uchun jamg‘arma va investitsiyalarni
ko‘paytirishni talab qilishi mumkin. yashovchanlik muddati.
6.
Cheklangan
sarmoya
imkoniyatlari:
cheklangan
investitsiya
imkoniyatlari, ayniqsa qishloq xo'jaligi va qazib olish sanoatidan tashqari qishloq
joylarida va tarmoqlarda, uy xo'jaliklari va korxonalarni tejash va investitsiya
qilishdan to'sqinlik qilishi mumkin. Er, mulk va kapital kabi ishlab chiqarish
aktivlaridan foydalanish imkoniyatining yo'qligi sa'y-harakatlarni cheklab qo'yishi
mumkin. sarmoya kiritish orqali boylik to‘plash va daromad olish.
7. Moliyaviy savodxonlik va ta'lim: aholining cheklangan moliyaviy
savodxonligi va ta'limi samarali jamg'arma va investitsiya xulq-atvoriga to'sqinlik
qilishi mumkin. Moliyaviy rejalashtirish, byudjetlashtirish va investitsiya
strategiyalari to'g'risida xabardorlik etishmasligi jamg'armalar bo'yicha optimal
qarorlar qabul qilinishiga va moliyaviy risklarga nisbatan zaiflikka yordam beradi.
8. Siyosat va institutsional cheklovlar: siyosat va institutsional cheklovlar,
jumladan tartibga soluvchi to‘siqlar, byurokratik samarasizlik va korruptsiya
jamg‘armalarni safarbar qilish va moliyaviy inklyuzivlikni rivojlantirishga
qaratilgan sa’y-harakatlarga to‘sqinlik qilishi mumkin. tejamkorlikni to‘xtating.
Ushbu muammolarni hal qilish O‘zbekistonda iste’mol va jamg‘armalarga ta’sir
etuvchi tarkibiy, institutsional va xulq-atvor omillarini hal qiluvchi kompleks
yondashuvni talab qiladi. Bu moliyaviy savodxonlik va ta'limni rivojlantirish,
rasmiy moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish, iqtisodiy
barqarorlikni yaxshilash va jamg'arma va investitsiya faoliyatini rag'batlantirish
uchun investitsiya muhitini yaxshilash bo'yicha tashabbuslarni o'z ichiga olishi
mumkin. Bundan tashqari, ijtimoiy xavfsizlik tarmoqlarini mustahkamlash,
30
tadbirkorlikni qo'llab-quvvatlash va inklyuziv iqtisodiy o'sishni rag'batlantirishga
qaratilgan sa'y-harakatlar uy xo'jaliklari farovonligi va uzoq muddatli iqtisodiy
istiqbollarni yaxshilashga yordam beradi. O‘zbekistonning transkontinental
darajada amalga oshiriluvchi integratsion vazifasi – bu xalqaro transosiyo Iqtisodiy
hamkorlik tashkiloti (EKO) doirasidagi o‘zaro aloqalarni yanada kuchaytirishdan
iborat. Bu tashkilot 1992 yilda tashkil etilgan bo‘lib, o‘z ichiga Osiyo qit’asining 10
ta davlati (Turkiya, Eron, Pokiston, Afg‘oniston, O‘zbekiston, Qozog‘iston,
Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston va Ozarbayjon)ni oladi. Uning asosiy
maqsadi – xo‘jalikning transport, kommunikatsiyalar, sanoat, qishloq xo‘jaligi,
savdo, turizm, ishchi kuchi resurslarini rivojlantirish bo‘yicha mintaqaviy va xalqaro
iqtisodiy hamkorlikni yo‘lga qo‘yishdan iborat.
O‘zbekiston mintaqalararo darajada yangi mustaqil davlatlar – MDH
mamlakatlari bilan integratsiyaga kirishdi. O‘zbekiston birinchilar qatorida MDHni
tashkil etish g‘oyasini qo‘llab-quvvatladi, uning tashkilotchilari tarkibiga kirdi,
integratsion va kooperatsion aloqalarini mustahkamlash hamda uning Xalqaro
iqtisodiy qo‘mita (MEK), Davlatlararo bank (MGB), MDH Statistika qo‘mitasi kabi
institutsional tuzilmalarini shakllantirishda faol ishtirok etmoqda.
2.3 O‘zbekistonda iste‘mol va jamg‘arishni rivojlantirish uchun
qilinayotgan ishlar
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda iste’mol va jamg‘armalarni rivojlantirish,
aholining umumiy moliyaviy farovonligini oshirish bo‘yicha turli tashabbuslar
amalga oshirildi. Mana bu borada olib borilayotgan sa'y-harakatlarning bir qismi:
1. Moliyaviy qamrab olish dasturlari:
- Hukumat rasmiy moliyaviy
xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan moliyaviy
inklyuzivlik dasturlarini amalga oshirdi, ayniqsa qishloq va aholiga xizmat
koʻrsatilmagan hududlarda. Bu mikromoliya institutlarini tashkil etish va
mustahkamlash, bank infratuzilmasini yaxshilash, mobil banking va raqamli
moliyaviy xizmatlarni ilgari surish tashabbuslarini o‘z ichiga oladi.
2. Moliyaviy savodxonlik kampaniyalari: - Jamg‘arma, byudjet va oqilona
31
moliyaviy boshqaruvning ahamiyati haqida aholining xabardorligini oshirish
maqsadida moliyaviy savodxonlikni oshirish kampaniyalari va ta’lim dasturlari
yo‘lga qo‘yildi. Ushbu tashabbuslar jismoniy shaxslar, uy xo'jaliklari, tadbirkorlar
va kichik biznes sub'ektlariga qaratilgan bo'lib, ularga moliyaviy qarorlar qabul
qilish uchun zarur bo'lgan bilim va ko'nikmalarni beradi.
3. Pensiya islohoti: – O‘zbekiston pensiya tizimini modernizatsiya qilish va
uning uzoq muddatli barqarorligini ta’minlash maqsadida pensiya islohotiga
kirishdi.
Islohotlar
pensiya
jamg‘armalari
qamrovini
oshirish,
pensiya
jamg‘armalarining samaradorligi va boshqaruvini yaxshilash, pensionerlarning
pensiya ta’minotini oshirishga qaratilgan.
4. Uy-joy dasturlari: - Hukumat tomonidan kam va o‘rta daromadli uy
xo‘jaliklari o‘rtasida uy-joy mulkdorligi va mulk to‘planishini rivojlantirish
maqsadida uy-joy qurish dasturlari amalga oshirildi. Ushbu dasturlarga subsidiyalar,
ipoteka yordami va uy-joy mulkdorligidan foydalanish imkoniyatini oshirish va
mulkka egalik qilish orqali uzoq muddatli jamg'armalarni rag'batlantirishga
qaratilgan arzon uy-joy sxemalari kiradi.
5. Investitsiyalarni rag'batlantirish: – Investitsiya va iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantirish borasidagi ishlar izchil davom ettirilib, aholi va tadbirkorlik
sub’ektlarining daromad olishi, boylik to‘plashi uchun keng imkoniyatlar
yaratilmoqda. Hukumat tomonidan iqtisodiyotning muhim tarmoqlariga mahalliy va
xorijiy sarmoyalarni jalb qilish maqsadida investitsiyalarni rag‘batlantirish,
tadbirkorlik faoliyatini tartibga solishni tartibga solish, iqtisodiyotni diversifikatsiya
qilish strategiyasi joriy etildi.
6. Ijtimoiy himoya choralari: – Aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj
qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash, iqtisodiy zarbalarning uy xo‘jaliklari farovonligiga
ta’sirini yumshatish bo‘yicha chora-tadbirlar kengaytirildi. Bunga maqsadli ijtimoiy
yordam dasturlari, ishsizlik nafaqalari, sog'liqni saqlash subsidiyalari va
qashshoqlikni kamaytirish va moliyaviy barqarorlikni oshirishga qaratilgan ijtimoiy
xavfsizlik tarmoqlarining boshqa shakllari kiradi.
7. Moliyaviy sektorni rivojlantirish: – Hukumat barqarorlik, samaradorlik va
32
yaxlitlikni ta’minlash maqsadida moliya sektorining me’yoriy-huquqiy va
institutsional asoslarini mustahkamlash bo‘yicha ishlar olib bormoqda. Bu bank
nazoratini kuchaytirish, raqobatni rivojlantirish va moliyaviy jinoyatlarga qarshi
kurashish, rasmiy moliya tizimiga ishonch va ishonchni mustahkamlashga
qaratilgan islohotlarni o‘z ichiga oladi.
8. Xalqaro hamkorlik: – O‘zbekiston iste’mol va jamg‘armalarni rivojlantirish
borasidagi sa’y-harakatlarini qo‘llab-quvvatlash maqsadida ko‘p tomonlama
tashkilotlar, rivojlanish agentliklari va donor davlatlar bilan xalqaro hamkorlik va
sheriklik aloqalarini o‘rnatgan. Xalqaro manfaatdor tomonlar bilan hamkorlik
moliyaviy inklyuzivlik, jamg‘armalarni safarbar qilish va iqtisodiy rivojlanish
bo‘yicha islohotlar va ilg‘or tajribalarni amalga oshirish uchun bilim almashish,
texnik yordam va moliyaviy ko‘makni osonlashtiradi. Bu tashabbuslar
O‘zbekistonning iste’mol va jamg‘armalarni rivojlantirish hamda aholining umumiy
moliyaviy barqarorligini oshirishga qaratilgan maqsadli tadbirlar orqali inklyuziv
o‘sishni, moliyaviy barqarorlikni va ijtimoiy farovonlikni rag‘batlantirishga
sodiqligini aks ettiradi. Moliyaviy savodxonlikni mustahkamlash, moliyaviy
xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish va qulay investitsiya
muhitini yaratish bo‘yicha sa’y-harakatlarni davom ettirish ushbu maqsadlarga
erishish va O‘zbekistonda barqaror iqtisodiy rivojlanishni rag‘batlantirish uchun
muhim ahamiyatga ega. Inqiroz ishlab chiqarishning pasayishida ifodalanadi
siklning qayd etuvchi ifodasidir.U bir siklni nihoyasiga yetkazib, yana muqarar
ravishda inqiroz bilan tugaydigap yangisining boshlanishiga asos soladi; inqiroz
vaziyatda asosi kapitalning ortiqcha jamg'arilishi uning hamma funksional
shakllarida namoyon bo'ladi. Inqirozdan keyin turg'unlik keldiki, uning davomida
iqtisodiy faollik jonlanishi uch sharoitlar vujudga kelishi nihoyasiga yetadi.
Jonlanish
fazasining
boshlanishi
ozmi-ko'pmi
darajada
barqaror
ishlab
chiqarishning kengayishiga o'tishni bildiradi.
Ish bilan ta'minlanish darajasining ortishi va foydalarning tez o'sishi
jonlanishning yuksalishi bosqichiga o'sib o'tishiga ko'maklashadi. Yangi sikl
yuksalishning boshlanish nuqtasi hisoblanadi. Yuksalish fazasida ish kuchiga
33
bo'lgan ta'labning kengayishi ishsizlikning birmuncha kamayishiga hamda ish
haqining o'sishiga olib keladiki, buning oqibatida iste'mol tovarlariga to'lovga qodir
talab kengayadi. Pirovad talabning oshishi, o'z navbatida, iste'mol tovarlari ishlab
chiqaruvchi tarmoklariga bozorni kengaytirishga jadal turtki beradi. Raqobat va
foyda ketidan quvish oqibatida nomutanosibliklarning to'planib borishidan iborat
zanjirli reaksiya tezlashadi. Bu bilan yangi inqiroz muqarrar bo'lib qoladi.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston iqtisodiy o‘sish va barqarorlikni qo‘llabquvvatlagan holda moliyaviy inklyuzivlik, savodxonlik va xavfsizlikni oshirishga
qaratilgan iste’mol va jamg‘armalarni rivojlantirish bo‘yicha turli strategiyalarni
faol ravishda amalga oshirmoqda. Moliyaviy inklyuzivlik dasturlari, pensiya
islohotlari, uy-joy sxemalari va investitsiyalarni rag'batlantirish kabi tashabbuslar
orqali hukumat jismoniy shaxslar va uy xo'jaliklariga ongli moliyaviy qarorlar qabul
qilish, jamg'armalarni to'plash va ularning kelajagini ta'minlash imkoniyatini
berishga intiladi. Ushbu chora-tadbirlar nafaqat individual farovonlikni oshirish,
balki sarmoya, tadbirkorlik va samaradorlikni rag'batlantirish orqali kengroq
iqtisodiy rivojlanish maqsadlariga ham hissa qo'shadi. Jamg‘armalarni jalb etish
yo‘lidagi to‘siqlarni bartaraf etish va oqilona moliyaviy boshqaruv madaniyatini
yuksaltirish orqali O‘zbekiston barqaror iqtisodiy o‘sish va fuqarolarning turmush
darajasini oshirish uchun zamin yaratmoqda.
34
XULOSA
Bugun biz iste'mol, jamg'arma va iqtisodiy rivojlanish bilan bog'liq turli
mavzularni o'rgandik. Iste'mol tabiati va turlarini tushunishdan tortib iste'mol va
jamg'arma xatti-harakatlariga ta'sir qiluvchi omillarni o'rganishgacha biz individual
va uy xo'jaliklarining moliyaviy qarorlarini shakllantiradigan murakkab dinamika
haqida tushunchaga ega bo'ldik. Shuningdek, biz iste'mol va jamg'armaning
iqtisodiy mazmunini o'rganib chiqdik, ularning o'zaro bog'liqligi va iqtisodiy o'sish,
barqarorlik va farovonlikni ta'minlashdagi ahamiyatini ta'kidladik. Nazariy asoslar
va empirik naqshlarni muhokama qilishdan tashqari, biz amaliy misollarni ko'rsatish
uchun real misollar va amaliy tadqiqotlarni ko'rib chiqdik. iste'mol va jamg'arma
dinamikasining oqibatlari. Iqtisodiy talab va ish bilan ta'minlanishda iste'molning
rolidan tortib investitsiyalarni moliyalashtirish va uzoq muddatli o'sishni
rag'batlantirishda
jamg'armalarning
ahamiyatigacha,
biz
iste'mol
va
jamg'armalarning iqtisodiy rivojlanish va farovonlikka qo'shgan ko'p qirrali
hissasiga guvoh bo'ldik. Germaniya iqtisodiyoti va O'zbekiston kabi iste'mol,
jamg'arma va moliyaviy inklyuzivlikni rag'batlantirishga qaratilgan muammolar,
tashabbuslar va siyosat choralarini aniqlash. Moliyaviy savodxonlikni oshirish
kampaniyalari va pensiya islohotlaridan tortib, investitsiyalarni rag‘batlantirish va
ijtimoiy himoya choralarigacha biz turli sharoitlarda iste’mol, jamg‘arma va
iqtisodiy barqarorlikni oshirish bo‘yicha amalga oshirilayotgan turli sa’yharakatlarni kuzatdik. iqtisodiy natijalar va jamiyat farovonligini shakllantirishda
hal qiluvchi rol o'ynaydi. Moliyaviy savodxonlikni oshirish, moliyaviy xizmatlardan
foydalanish
imkoniyatlarini
kengaytirish,
ijtimoiy
xavfsizlik
tarmoqlarini
mustahkamlash va investitsiya muhitini yaxshilash bo'yicha doimiy sa'y-harakatlar
iste'mol, jamg'arma va iqtisodiy rivojlanish maqsadlarini ilgari surish uchun muhim
bo'ladi. Yuqorida berilgan mavzular bo’yicha quydagi takliflarimni bayon qilaman:
35
1. Iste'molchilar huquqlarini himoya qilish tizimini kuchaytirish orqali
iste'mol va jamg'armani yaxshilash, bu borada amalga oshirilgan ishlar va ularning
natijalarini tahlil qilish.
2. Yangi O'zbekistonning taraqqiyot strategiyasi doirasida iste'mol va
jamg'arishni rivojlantirishga qaratilgan siyosatlar va dasturlarni baholash, shu
jumladan, aholining turmush darajasini yaxshilash va kambag'allikni qisqartirishga
qaratilgan chora-tadbirlar
3. Iste'mol va jamg'arishni rivojlantirishda xususiy sektor va tadbirkorlikning
rolini oshirish, bu borada qabul qilingan qonun va qarorlarning ahamiyatini
tushuntirish.
4. Ijtimoiy himoya va iste'mol madaniyatini yaxshilashga qaratilgan dasturlar
va ularning iste'mol va jamg'arishga ta'sirini tahlil qilish.
5. Iqtisodiyotni liberallashtirish va bozor islohotlari orqali iste'mol va
jamg'arishni qo'llab-quvvatlash, shu bilan birga, aholining sotib olish qobiliyatini
oshirishga qaratilgan siyosatlar haqida fikr yuritish. Hukumatlar, xalqaro
tashkilotlar, moliya institutlari va fuqarolik jamiyati oʻrtasidagi hamkorlik
rivojlanayotgan iqtisodiy landshaftlar va demografik tendentsiyalar taqdim
etayotgan muammolar va imkoniyatlarni hal qilishda hal qiluvchi ahamiyatga ega
boʻladi. Jamiyatlarning oʻsish, barqarorlik va farovonlik dvigateli sifatida isteʼmol
va jamgʻarma kuchidan foydalanish orqali. shaxslar, jamoalar va kelajak avlodlarga
foyda keltiradigan yanada mustahkam, inklyuziv va barqaror iqtisodiyotlarni qurishi
mumkin.
36
FOYDANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
I.Normativ hujjatlar:
1. O’zbekiston Respublikasi Konstutsiyasi 30.04.2023г.
2. Iste’molchilarning huquqlarini himoya qilish to’g’risida 26.04.1996 yil
221-1-son
II. Kitoblar, darsliklar va o'quv qo'llanmalar
10. Lozef Shumpeter "Iqtisodiy rivojlanish nazariyasi"
11. G‘afurov U.V, Xalilov M.Sh, Baymuradov Sh. “Davlat iqtisodiyoti va
siyosati” Toshkent 2021
12. Zaxidov G’.E, Asqarova M.T, Djumayev Z.A, Amirov L.F, Hakimov
H.A. "Makroiqtisodiyot" Toshkent 2019
3. O’masovA., Vahobov A. “Iqtisodiyot nazariyasi” Toshkent “Iqtisodmoliya” 2014
4. Abdurahim A. Karimov va Iv S. Magistrati tahriridagi “O‘zbekistonda
iqtisodiy o‘tish: voqelik va istiqbollar” 2016
5. Abdurahim A. Karimov va Iv S. Magistrati muharrirlari
Moskva 1995
“O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: barqarorlik va taraqqiyot muammolari”
6. Xodiyev B.Y, Shodmonov Sh.Sh. “Iqtisodiyot nazariyasi” Toshkent 2017
7. Debraj Rey "Rivojlanish iqtisodiyoti"
8. Abdulloev Ilhom “O‘zbekistonda iqtisodiy taraqqiyot va davlat qurilishi”
Toshkent 2012
9. Lyudvig fon Mizesning "Iqtisodiy siyosat: bugun va ertaga fikrlari"
III. Maqolalar va internet saytlari
13. https://wikipedia.org
14. https:// lex.uz.
15. https://ebook.tsue.uz
16. https://fayllar.org
17. https://scribd.com
37