O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
GULISTON DAVLAT UNIVERSITETI
IQTISODIYOT KAFEDRASI
“IQTISODIY O’SISH” FANIDAN
KURS ISHI
MAVZU: O‘ZBEKISTONDA ISHSIZLIK VA UNING TUZILIMASI:
MILLIY VA HUDUDIY JIHATLAR
Bajardi: _______________________guruh talabasi
__________________________________________
Ilmiy rahbar: ______________________________
Kurs ishi taqrizga
topshirilgan sana
“____” _______2025 y.
Kurs ishi taqrizdan
qaytarilgan sana
“____” _______2024 y.
Kurs ishi himoya qilingan
sana
“____” _______2025 y.
Komissiya a’zolari:
__________________
Baho “_____” _________
___________
(imzo)
___________
(imzo)
GULISTON-2025
_________________
MUNDARIJA
KIRISH ................................................................................................................. 3
I BOB ISHSIZLIK VA UNI O’LCHASH USULLARI ...................................... 5
1.1. Ishsizlik va uning mohiyati ............................................................................ 5
1.2. Ishsizlikning tabiiy darajasi va to’la bandlik................................................ 8
1.3. Ishsizlikni o’lchash usullari ......................................................................... 12
II BOB O’ZBEKISTONDA ISHSIZLIKNI PASAYTIRISH BO’YICHA
AMALGA OSHIRILAYOTKAN CHORA-TADBIRLAR .............................. 17
2.1. Rivojlangan davlatlarda ishsizlikka qarshi kurashish chora-tadbirlari ... 17
2.2. O’zbekistonda ishsizlik darajasi va unga qarshi amalga oshirilayotkan
iqtisodiy siyosat tahlili ........................................................................................ 23
2.3. To’la bandlikni ta`minlash muammolarini bartaraf etish yo’llari ............ 31
XULOSA ............................................................................................................. 37
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ........................................ 38
2
KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. “Ishsizlik turlari, ishsizlikning tabiiy darajasi va to’la
bandlik” mavzusi bir necha sabablarga ko’ra iqtisodiyot va siyosat ishlab chiqishda
juda dolzarbdir. Ishsizlikning har xil turlarini tushunish siyosatchilarga iqtisodiyotni
baholashga yordam beradi. Ishsizlikning yuqori darajasi davom etsa, iqtisodiy
beqarorlikni keltirib chiqaradi. Hukumatlar iqtisodiy siyosatni shakllantirishda
ishsizlikning tabiiy darajasi va to’la bandlik tushunchasidan foydalanadilar. To’la
bandlikka erishishga qaratilgan siyosat ta`lim va o’qitish, mehnat bozorining
moslashuvchanligi
va
makroiqtisodiy
barqarorlikka
qaratilgan.
Ishsizlik
qashshoqlikning oshishi, jinoyatchilik darajasi va ijtimoiy notinchlik kabi chuqur
ijtimoiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Ishsizlikning har xil turlarini tahlil qilish
maqsadli ijtimoiy ta’minot dasturlari va ishsizlarni qo’llab-quvvatlash tizimlarini
ishlab
chiqishda
yordam
beradi.
Ishsizlikka
qarshi
tadbirlar
siyosatni
shakllantirishga ta’sir qiladi, ijtimoiy farovonlikka ta’sir qiladi va biznes va global
iqtisodiy dinamikaga ta`sir qiladi. Ushbu tushunchalarni tushunish ishsizlik
muammolarini hal qilish va barqaror iqtisodiy o`sishni ta`minlash uchun juda
muhimdir.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari. Ushbu kurs ishining maqsadi
ishsizlikning tabiiy darajasi va to’la bandlik tushunchalariga alohida e`tibor qaratib,
ishsizlikning har xil turlari haqida har tomonlama tushuncha berishdir. Ushbu
tushunchalarni
o’rganib
chiqib, ushbu kurs ishi iqtisodiyotdagi
ishsizlik
dinamikasining murakkabliklari va siyosatchilar, korxonalar va umuman jamiyat
uchun oqibatlarini, rivojlangan mamlakatlarda va O’zbekistondagi ishsizlikka qarshi
chora-tadbirlar haqida yoritishga qaratilgan. Kurs ishi siyosatchilarga ishsizlikni
bartaraf etish va to`liq ish bilan ta`minlashga qaratilgan siyosat choralarini
baholaydi. Unda narxlar barqarorligini saqlab, ishsizlikni kamaytirishda pul-kredit
va fiskal choralar kabi turli makroiqtisodiy siyosatlarning samaradorligi o’rganiladi.
Ishning ilmiy va amaliy ahamiyati. Ushbu kurs ishi ishsizlikning turlarini
nozik tomonlarini o’rganadi, ularning sabablari, oqibatlari va keng iqtisodiy jarayon
doirasidagi o’zaro ta`sirlar haqida tushuncha beradi. Ishsizlikning tabiiy darajasi va
3
to’la bandlik kabi tushunchalarni o’rganish orqali kurs ishi makroiqtisodiy dinamika
haqidagi bilimlarni oshiradi. Ushbu tushunchalar inflyatsiya, unumdorlik va
iqtisodiy o’sish kabi asosiy iqtisodiy o’zgaruvchilarga qanday ta`sir qilishini
o’rganadi va shu bilan Makroiqtisodiyot bo’yicha akademik nutqni boyitadi. Ushbu
kurs ishi siyosatchilarga ishsizlikni bartaraf etish va to’liq bandlikka erishish uchun
samarali siyosatni shakllantirish bo’yicha tushunchalarni beradi. Ishsizlikning har
xil turlarini va ularning asosiy sabablarini tushunib, siyosatchilar iqtisodiy
barqarorlikni ta`minlash bilan birga ishsizlikni yumshatish uchun maqsadli
tadbirlarni ishlab chiqishlari mumkin. Ishsizlikning yuqori darajasi qashshoqlik,
tengsizlik va ijtimoiy notinchlik kabi salbiy ijtimoiy oqibatlarga olib kelishi
mumkin. Ishsizlikning murakkabligini yoritib, ushbu kurs ishi ishsizlikdan zarar
ko’rgan shaxslar va oilalarni qo’llab-quvvatlashga qaratilgan ijtimoiy ta’minot
siyosatini ishlab chiqish va shu bilan ijtimoiy birdamlik va inklyuzivlikni
rivojlantirishga hamda ishlab chiqarish salohiyatini oshirish, iste`mol xarajatlarini
oshirish va innovatsiyalarni rivojlantirishda to’la bandlikka erishish va shu bilan
umumiy iqtisodiy farovonlikka hissa qo’shish muhimligini ta`kidlaydi.
Kurs ishining predmeti va obyekti. Mazkur kurs ishining predmeti bu ishsizlik va uning turlari, tabiiy ishsizlik darajasi, va to'la bandlik .Obyekti esa, Kurs
ishingizning tabiiy ishsizlik darajasi konseptsiyasi, va to'la bandlikka erishish
strategiyalari bilan bog'liq muammolarni o'rganish va tahlil qilishdir(O'zbekiston
misolida). O'zbekistonda ishsizlik bilan kurashish va to'la bandlikni ta'minlashga
qaratilgan chora-tadbirlarning samaradorligini baholash va O'zbekistonda to'la
bandlikni ta'minlashga oid muammolar yechilish yo'llarini taklif qilishga asoslangan.
Kurs ishining tuzilishi. Mazkur kurs ishi kirish, 2 ta bob, 6 ta reja, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat.
Kurs ishining umumiy hajmi 38 bet bosma matnda taqdim etilgan va xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatini o’z ichiga oladi.
4
I BOB ISHSIZLIK VA UNI O’LCHASH USULLARI
1.1. Ishsizlik va uning mohiyati
Ishsizlik deganda ishlashga tayyor va qodir bo’lgan shaxslar tegishli ish
imkoniyatlarini topa olmaydigan vaziyat tushuniladi. Bu iqtisodiyotning va uning
mehnat bozori samaradorligini aks ettiruvchi asosiy makroiqtisodiy
ko’rsatkichdir. Ishsizlik turlari (1.1.1-rasm):
1.1.1-rasm.Ishsizlik turlari (avtor tomonidan yasalgan)
– friksion ishsizlik:Bir ishni tark etib, boshqasini topadigan shaxslar
o’rtasidagi vaqt kechikishi tufayli paydo bo’ladi. Ko’pincha ishdan
bo’shatish yoki ishchi kuchiga yangi kiruvchilar tomonidan ish qidirish kabi
ixtiyoriy ravishda o’tish tufayli yuzaga keladi.
– tarkibiy ishsizlik: Ish qidiruvchilar egallagan ko’nikmalar va ish beruvchilar
talab qiladigan ko’nikmalar o’rtasidagi nomuvofiqlikdan kelib chiqadi.
Ko’pincha texnologik o’zgarishlar, sanoatdagi siljishlar yoki geografik
nomutanosibliklar bilan bog’liq.
– davriy ishsizlik: Biznes tsiklidagi tebranishlar tufayli yuzaga keladi.Tovarlar
va xizmatlarga yalpi talab pasayganda iqtisodiy tanazzul yoki tanazzul
davrida ortadi.
– mavsumiy ishsizlik(ayrim manbalarda bu ishsizlik turi davriy ishsizlikka
kirishi aytilgan): Yilning ma’lum vaqtlarida qishloq xo’jaligi, turizm va
chakana savdo kabi sohalarda keng tarqalgan.
Ishsizlikka ta’sir qiluvchi sabablar va omillar:
5
– texnologik
o’zgarishlar
va
avtomatlashtirish,
avtomatlashtirish
va
texnologiyaning rivojlanishi, ayniqsa, muntazam vazifalarga ega bo’lgan
sohalarda ish joyini almashtirishga olib kelishi mumkin;
– globallashuv
va
autsorsing,
globallashuv
ish
haqi
kam
bo’lgan
mamlakatlarga ish joylarini autsorsingga olib keladi va ayrim tarmoqlarda
ishsizlikka olib keladi;
– mehnat bozori siyosati, eng kam ish haqi to’g’risidagi qonunlar, ishsizlik
nafaqalari va mehnat qoidalari mehnat bozori dinamikasiga ta’sir qilishi va
ishsizlik darajasiga ta’sir qilishi mumkin;
– ta’lim va ko’nikmalarning nomuvofiqligi, ish izlovchilar va ish beruvchilar
talab qiladigan ko’nikmalar o’rtasidagi tafovutlar tarkibiy ishsizlikka olib
kelishi mumkin.
Iqtisodiy tebranishlar, iqtisodiy tanazzul, tanazzul yoki moliyaviy inqirozlar
tsiklik ishsizlikka olib kelishi mumkin, chunki korxonalar talabning pasayishi tufayli
ishchilarni yollashni kamaytiradi yoki ishdan bo’shatadi. Ishsizlik iste’mol
xarajatlarining kamayishi, soliq tushumlarining kamayishi va ijtimoiy ta’minot
dasturlariga davlat xarajatlarining oshishi, qashshoqlikning kuchayishi, ijtimoiy
notinchlik va ruhiy va jismoniy salomatlikning yomonlashishiga,ishsizlar orasida
o’z-o’zini hurmat qilish, stress va xavotirni yo’qotishga, ishsizlik nafaqalariga ta`sir
ko’rsatadi.1
Ishsizlikning mohiyati deganda, ishsizlik deganda ishchi kuchining bir qismi
mehnat qilishga tayyorligi va qobiliyatiga qaramay bo’sh qoladigan iqtisodiy
tanazzul tushuniladi. Ushbu buzuqlik turli xil omillar, jumladan texnologik yutuqlar,
iste’molchilar imtiyozlarining o’zgarishi yoki makroiqtisodiy tebranishlar tufayli
yuzaga kelishi mumkin. Ishsizlik odamlarga chuqur ta’sir qiladi, ularni tirikchilik,
moliyaviy xavfsizlik va ko’pincha o’z maqsadlarini anglashdan mahrum qiladi. Bu
ularning hayotiga noaniqlik, stress va xavotirni keltirib chiqaradi, ularning
farovonligi va o’zini o’zi qadrlashiga qarshi chiqadi. Ishsizlik individual darajadan
1
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Ishsizlik
6
tashqari muhim ijtimoiy oqibatlarga olib keladi. Bu qashshoqlik, tengsizlik va
jamoalar ichidagi ijtimoiy tartibsizliklarning kuchayishiga yordam beradi. Doimiy
ishsizlik
ijtimoiy
birdamlikning
buzilishiga,
jamiyatdagi
keskinlik
va
nomutanosiblikning kuchayishiga olib kelishi mumkin. Ishsizlik jismoniy
shaxslarga ham, umuman jamiyatga ham katta iqtisodiy xarajatlarni yuklaydi. Bu
ishlab chiqarishning yo’qolishiga, iste’mol xarajatlarining pasayishiga va soliq
tushumlarining pasayishiga olib keladi. Bundan tashqari, hukumatlar ishsizlarga
yordam berishga qaratilgan ijtimoiy dasturlar va ijtimoiy xizmatlar orqali
xarajatlarni o’z zimmalariga oladilar. Ishsizlikni bartaraf etish murakkab siyosat
muammolarini keltirib chiqaradi. Hukumatlar iqtisodiy o’sishni rag’batlantirish, ish
o’rinlari yaratish va ishsizlarni qo’llab-quvvatlash o’rtasida harakat qilishlari kerak.
Ushbu maqsadlarni muvozanatlash mehnat bozori dinamikasi, soliq siyosati
vositalari va ijtimoiy ta’minot dasturlarini nozik tushunishni talab qiladi.
Ishsizlik tsiklik va tarkibiy xususiyatlarni namoyon qiladi. Tsiklik ishsizlik
biznes tsikli bilan o’zgarib turadi, iqtisodiy tanazzul davrida ko’tariladi va kengayish
davrida pasayadi. Boshqa tomondan, tarkibiy ishsizlik ish izlovchilarning malakasi
va mavjud ish imkoniyatlari o’rtasidagi uzoq muddatli nomuvofiqlikni aks ettiradi.
Milliy chegaralar bilan chegaralanib qolmaydi, balki global o’lchovga ega.
Globallashuv va texnologik taraqqiyot mehnat bozorlarini bog’lab, mamlakatlar
bo’ylab ishsizlik ta’sirini kuchaytirdi. Ishsizlikdan xalos bo’lish umumiy
muammolarni hal qilish uchun xalqaro hamkorlik va muvofiqlashtirishni talab
qiladi. Ishsizlik siyosatchilar, iqtisodchilar va umuman jamiyat tomonidan doimiy
e’tibor va harakatni talab qiladigan dolzarb masala bo’lib qolmoqda. Ishsizlikning
ko’p qirrali hal qilishni davom ettirish va kompleks strategiyalarni amalga oshirish
orqali jamiyatlar yanada barqaror va inklyuziv iqtisodiyotni qurishga intilishi
mumkin. Bundan tashqari, innovatsiyalarni rivojlantirish, ta’lim va ko’nikmalarni
rivojlantirishga sarmoya kiritish va tadbirkorlikni rivojlantirish ishsizlik bilan
kurashish uchun uzoq muddatli yechimlarning muhim tarkibiy qismidir. Maqsadli
siyosat va hamkorlikdagi sa’y-harakatlar orqali jamiyatlar ishsizlikning salbiy
oqibatlarini yumshatishi va barqaror iqtisodiy o’sish va ijtimoiy farovonlik uchun
7
imkoniyatlar yaratishi mumkin. Ishsizlikning asl mohiyati uning jismoniy
shaxslarga, oilalarga va jamiyatlarga chuqur ta’sir qilishida, shunchaki iqtisodiy
statistikadan oshib ketishida. Asosan, ishsizlik iqtisodiy uzilish holatini anglatadi,
bu erda tayyor va qobiliyatli shaxslar tegishli ish imkoniyatlarini topa olmaydilar.
Ishsizlikning oqibatlari nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy hamdir. Ishsizlik
darajasining oshishi iqtisodiyotga salbiy ta’sir ko’rsatadi, chunki bu iste’mol qilish
qobiliyatining
pasayishiga,
daromadlarning
kamayishiga
va
ijtimoiy
muammolarning kuchayishiga olib keladi. Ishsizlik shuningdek, kishilarning ruhiy
holatiga ham salbiy ta’sir qiladi, bu esa o’z navbatida jamiyatdagi ijtimoiy
barqarorlikka ta’sir ko’rsatishi mumkin.
Ishsizlikni kamaytirish uchun hukumatlar turli chora-tadbirlarni amalga
oshiradilar, jumladan iqtisodiyotni rivojlantirish, yangi ish o’rinlari yaratish, kasbhunar ta’limini takomillashtirish va mehnat bozorini moslashuvchan qilish kabi
siyosatlarni amalga oshiradilar.2
1.2. Ishsizlikning tabiiy darajasi va to’la bandlik
To’liq bandlik deganda barcha mavjud mehnat resurslaridan iloji boricha
samarali foydalaniladigan vaziyat tushuniladi. Bu shuni anglatadiki, ishlashga
tayyor va qodir bo’lgan har bir kishi ish topa oladi. To’liq bandlikka erishish ko’plab
iqtisodiyotlar uchun asosiy maqsaddir, chunki bu umumiy iqtisodiy ishlab
chiqarishning oshishiga va turmush darajasining yaxshilanishiga olib kelishi
mumkin. Biroq, to’liq ish bilan ta’minlash va ta’minlash qiyin bo’lishi mumkin va
turli xil iqtisodiy siyosat va tashabbuslarni amalga oshirishni talab qilishi mumkin.
To’la bandlik tushunchasi iqtisodiyotda ishsizlikning mutlaq mavjud
bo’lmasligini bildirmaydi. Iqtisodchilar friksion va tarkibiy ishsizlikning bo’lishini
tabiiy deb hisoblaydilar, shu sababli to’la bandlik ishchi kuchining 100% dan kam
qismini tashkil qiluvchi miqdor sifatida aniqlanadi. Aniqroq aytganda, to’la bandlik
sharoitida ishsizlik darajasi friksion va tarkibiy ishsizlar soniga teng bo’ladi. Siklik
ishsizlik nolga teng bo’lganda to’la bandlik sharoitidagi ishsizlik darajasiga
2
Iqtisodiyot nazariyasi Sh.Sh.Shodmonov 2017
8
erishiladi. To’la bandlik sharoitidagi ishsizlik darajasi ishsizlikning tabiiy darajasi
deb ataladi. Ishsizlikning tabiiy darajasi bilan bog’liq bo’lgan milliy ishlab
chiqarishning real hajmi, iqtisodiyotning ishlab chiqarish salohiyatini ko’rsatadi.
To’la bandlik yoki ishsizlikning tabiiy darajasi ishchi kuchi bozori muvozanatiga
erishganda, ya’ni ish izlovchilar soni bo’sh ishchi o’rinlari soniga teng kelganda
vujudga keladi. Ishsizlikning tabiiy darajasi qandaydir darajada iqtisodiy jihatdan
maqbul hisoblanadi. Chunki «friksion» ishsizlarga mos keluvchi ish o’rinlarini
topish, «tarkibiy ishsizlarga» ham yangi kasbni o’zlashtirish yoki yangi yashash
joyida ish topish uchun ma’lum vaqt kerak bo’ladi. «Ishsizlikning tabiiy darajasi»
tushunchasi ma’lum bir aniqliklar kiritishni talab qiladi. Birinchidan, bu tushuncha
iqtisodiyot har doim ishsizlikni tabiiy darajasida amal qilishi va shu orqali o’zining
ishlab chiqarish imkoniyatini ro’yobga chiqarishini bildirmaydi. Chunki, ko’pincha
ishsizlik darajasi tabiiy darajadan ortiq, ayrim hollarda, masalan, ish vaqtidan
ortiqcha ishlash va o’rindoshlik ishlarida band bo’lish natijasida tabiiy darajadan
past ham bo’lishi mumkin. Ikkinchidan, ishsizlikning tabiiy darajasi o’z-o’zicha
doimiy miqdor hisoblanishi shart emas, u tarkibiy o’zgarishlar (qonunlar va jamiyat
urf-odatlaridagi o’zgarishlar) oqibatida o’zgarib turishi mumkin. Masalan, AQShda
ishsizlikning tabiiy darajasi dastlab asrning 60-yillari o’rtalarida 4,5% deb
belgilangan bo’lsa, 70-yillarning boshiga kelib 5,5%, 80-yillarning boshida esa 6%
gacha o’sdi. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozidan keyingi davrda Ispaniyada 2012
yil ohiriga kelib ishsizlik darajasi 24,44% gacha o’sdi, ishsizlarning umumiy soni
5,6 mln. kishiga yetib bordi.3
Ishsizlikning tabiiy darajasi, ko’pincha ishsizlikning tezlashmaydigan
inflyatsiya darajasi (NAIRU), inflyatsiya tezlashishiga olib kelmasdan to’liq
potentsial yoki to’liq quvvat bilan ishlayotgan iqtisodiyotda mavjud bo’lgan
ishsizlik darajasini ifodalaydi. Bu inflyatsiya ko’tarilishga moyil bo’lgan va
inflyatsiya pasayishga moyil bo’lgan ishsizlik darajasi. Kontseptsiya Fillips egri
3
https://kompy.info/1-ishsizlik-mazmuni-ishsizlik-turlari-va-kelib-chiqish-sababla.html
9
chizig’iga asoslanadi, bu ishsizlik va inflyatsiya o’rtasidagi teskari munosabatni
taklif qiladi.
Ishsizlikning tabiiy darajasiga bir necha omillar ta`sir qiladi:
Demografik
omillar,
aholining
yosh
taqsimotidagi
o’zgarishlar
ishsizlikningtabiiy darajasiga ta’sir qilishi mumkin. Masalan, qarigan aholi tabiiy
stavkani oshirishi mumkin, chunki keksa ishchilar yosh ishchilarga nisbatan ish
topishda qiynalishi mumkin;
Tarkibiy omillar: bularga texnologiyadagi o’zgarishlar, globallashuv va
sanoatdagi o’zgarishlar kiradi. Texnologik yutuqlar ma’lum ko’nikmalarni eskirishi
va tarkibiy ishsizlikka olib kelishi mumkin. Globallashuv, shuningdek, mehnatning
ayrim turlariga bo’lgan talabga ta’sir qilishi mumkin, bu esa ta’sirlangan
tarmoqlarda tarkibiy ishsizlikka olib kelishi mumkin;
Institutsional omillar: eng kam ish haqi to’g’risidagi qonunlar, kasaba uyushmalari
va ishsizlik nafaqalari kabi mehnat bozori institutlari ishsizlikning tabiiy darajasiga
ta’sir ko’rsatishi mumkin. Masalan, eng kam ish haqining yuqoriligi ba’zi ishchilarni
mehnat bozoridan tashqarida narxlash orqali ishsizlikning tabiiy darajasini oshirishi
mumkin.
Makroiqtisodiy siyosat: monetar va fiskal siyosat ishsizlikning tabiiy darajasiga
ham ta’sir ko’rsatishi mumkin. Kengaytirilgan pul-kredit yoki fiskal siyosat
ishsizlikni tabiiy darajasidan vaqtincha kamaytirishi mumkin, ammo barqaror
bo’lsa, ular yuqori inflyatsiyaga olib kelishi va iqtisodiyotni to’liq bandlikdan
uzoqlashtirishi mumkin.
Boshqa tomondan, to’liq bandlik-bu iqtisodiyotdagi barcha mavjud mehnat
resurslaridan samarali foydalaniladigan holat bo’lib, bu iqtisodiyot o’zining
maksimal barqaror ishlab chiqarish darajasida ishlayotganligini anglatadi. Amalda
to’liq bandlik nol ishsizlikni anglatmaydi. Ishsizlikning ba’zi darajasi ishqalanish va
tarkibiy ishsizlik, shuningdek mavsumiy tebranishlar kabi omillar tufayli normal
hisoblanadi.
To’liq bandlik quyidagilar bilan tavfsiflanadi:
10
– tsiklik ishsizlik: bu ishsizlikning biznes sikli o’zgarishiga bog’liq bo’lgan
qismini bildiradi. To’liq bandlik davrida tsiklik ishsizlik minimaldir;
– barqaror ishlab chiqarish darajasi: iqtisodiyot inflyatsiyani tezlashtirmasdan
potensial ishlab chiqarish darajasida ishlab chiqarmoqda. Bu shuni
anglatadiki, barcha mavjud resurslar, shu jumladan mehnat, kapital va
texnologiyalar samarali foydalanilmoqda.
– barqaror inflyatsiya: inflyatsiya past va barqarorligicha qolmoqda, bu
iqtisodiyot haddan tashqari qizib ketmayotganini ko’rsatadi.
Shuni ta’kidlash kerakki, to’liq bandlik aniq nuqta emas, balki idealdir.
Iqtisodchilar va siyosatchilar ko’pincha ishsizlikning tabiiy darajasini baholash va
iqtisodiyotning to’liq bandlikka qanchalik yaqinligini baholash uchun turli
ko’rsatkichlar va modellardan foydalanadilar.
Ouken qonuni — qisqa mudsatli ishsizlik darajasining oʻsishi bilan ishlab
chiqarish hajmidagi yoʻqotishlar oʻrtasidagi bogʻliqni ifodalaydigan qonun.
Amerikalik iqtisodchi Artur Ouken (1929— 1979) aniqlangan. Bu qonunga koʻra,
yalpi milliy mahsulotning yillik oʻsishi 2,5%ni tashkil etganda ishsizlik darajasi
amalda doimiy boʻlib qoladi. Ishsizlik darajasidagi oʻzgarishlarga qarab yalpi milliy
mahsulot real hajmining potensial hajmiga nisbati oʻzgarishlari (elastikligi) doimiy
va taxminan 3% ga teng. Mac., ishsizlikning 1% ga oʻsishi real ishlab chiqarish
hajmida 3% ga teng qisqarishga olib keladi yoki aksincha. Shu sababli mamlakatda
ishsizlikni tabiiy darajasida saqlash va tartibga solib turish muhim ahamiyatga ega.
Muayyan milliy iqtisodiyot barcha ishlashni xohlovchilarga va mehnatga layo-qatli
fuqarolarga yangi ish joylarini yaratib bera olmas ekan, bu iqtisodiyot tovar va
xizmatlar ishlab chiqarish potensialini toʻliq ishga sola olmaydi. Ouken qonuni
dunyodagi deyarli barcha mamlakatlar iqtisodiyotidagi ishsizlik muammolarini
tartibga solishda katta ahamiyatga ega. 4
4
Djumayev Z.A. Makroiqtisodiyot. O‘quv qo‘llanma.
11
1.3. Ishsizlikni o’lchash usullari
Ishsizlik darajasi formulasi: ishsizlik darajasi = (ishsizlar soni /ish bilan band
va ishsizlar yig’indisi) x 100%. Misol-agar ishsizlar soni 500 va ish bilan band
bo’lganlar 3000 bo’lsa, ishsizlik darajasi quyidagicha bo’ladi: 500/3500 x 100%
=14,29%.
Hatto" ishchi kuchidan tashqarida " toifasida ham, ish bilan band bo’lganlar,
ishsizlar yoki ishchi kuchidan tashqarida toifalashda noto’g’ri etiketlangan ba’zi
odamlar bor. Ba’zi odamlar bor, ular faqat yarim kunlik yoki vaqtinchalik ishlarga
ega bo’lib, ular ish bilan band deb hisoblanadigan to’liq va doimiy ish izlaydilar,
garchi ular o’zlari xohlagan yoki kerak bo’lgan tarzda ishlamasalar ham. Bundan
tashqari, ishsiz bo’lgan shaxslar bor. Bunga bitta turdagi yoki darajadagi ish uchun
o’qitilgan
yoki
malakali,
ammo
kam
maoshli
yoki
o’z
mahoratidan
foydalanmaydigan ishda ishlaydiganlar kiradi. Masalan, biz moliya sohasida kollej
diplomiga ega bo’lgan, ishsiz sotuvchi sifatida ishlaydigan shaxsni ko’rib chiqamiz.
Biroq, ular ish bilan band bo’lgan guruhda ham hisoblanadi. Bu shaxslarning
barchasi " yashirin ishsizlik."Tushkunlikka tushgan ishchilar, ish qidirishni
to’xtatgan va shuning uchun endi ishsizlar hisoblanmaydiganlar ham ushbu guruhga
kiradi.
Yana bir muhim statistika-bu ishchi kuchining ishtirok etish darajasi. Bu
iqtisodiyotda ish bilan band bo’lgan yoki ishsiz va ish izlayotgan kattalar foizidir.
8.2-rasm va 8.1-jadvaldagi ma’lumotlardan foydalanib, ushbu hisob-kitobga
kiritilganlar ishchi kuchidagi 162,052 million kishi bo’ladi. Biz stavkani ishchi
kuchidagi odamlar sonini, ya’ni ish bilan band bo’lganlar sonini va ishsizlar sonini
olib, umumiy kattalar aholisiga bo’linib, foizni olish uchun 100 ga ko’paytirish
orqali hisoblaymiz. 2021 yil noyabr oyidagi ma’lumotlar uchun ishchi kuchining
ishtirok etish darajasi 61,8% ni tashkil qiladi. Tarixan, Qo’shma Shtatlarda fuqarolik
ishchi kuchi ishtirok etish darajasi ayollar tobora ishchi kuchi kirib sifatida 1960
yilda boshlangan ko’tarildi, va faqat ustidan da peaked 67% kech ichida 1999 erta
uchun 2000. O’shandan beri ishchi kuchining ishtirok etish darajasi barqaror
ravishda pasayib bordi, asta-sekin 66 yilda taxminan 2008% gacha, Buyuk
12
retsessiyaning boshida, keyin esa bu turg’unlik paytida va undan keyin tezroq. Keyin
ishchi kuchi 2010-yillarda sekin ko’tarildi, ammo 2020–yil mart-aprel oylarida
pandemiya paytida yana kamaydi va 2022-yil boshidagi pandemiya darajasidan past
bo’lib qoldi.
Ishsizlik to’g’risidagi hisobot har oy chiqqanda, mehnat statistikasi byurosi
(BLS) yaratilgan ish o’rinlari soni to’g’risida ham hisobot beradi—bu ish haqi
bo’yicha so’rovnomadan kelib chiqadi. Ish haqi bo’yicha so’rov qo’shma Shtatlar
bo’ylab 147 000 ga yaqin korxona va davlat idoralari o’rtasida o’tkazilgan so’rovga
asoslangan. U quyidagi mezonlar bo’yicha ish haqi bo’yicha ish haqi smetasini
tuzadi: barcha xodimlar, o’rtacha haftalik ishlagan soatlari va o’rtacha soatlik,
haftalik va qo’shimcha ish haqi. Ushbu tadqiqotning tanqidlaridan biri shundaki, u
o’z-o’zini ish bilan bandlarni hisoblamaydi. Shuningdek, u yangi, eng kam ish haqi,
yarim kunlik yoki vaqtinchalik ish va "munosib" ish haqi bilan to’liq kunlik ish
o’rtasida farq qilmaydi.
AQSh mehnat statistikasi byurosi AQShning ishsizlik ma’lumotlarini qanday
to’playdi?
O’tgan oy uchun har oyning birinchi juma kuni AQSh mehnat statistikasi
byurosi tomonidan e’lon qilingan ishsizlik darajasi byuro 1940 yildan beri har oy
o’tkazgan joriy aholi so’roviga (CPS) asoslanadi. Byuro ushbu so’rovnomani butun
mamlakat vakili qilishga katta e’tibor beradi. Mamlakat birinchi bo’lib 3137
hududga bo’lingan. Keyin AQSh aholini ro’yxatga olish byurosi tadqiqot uchun
ushbu hududlardan 729 tasini tanlaydi. U 729 hududni har biri 300 ga yaqin
xonadondan iborat tumanlarga ajratadi va har bir tumanni to’rtga yaqin turar
joylardan iborat klasterlarga ajratadi. Har oy aholini ro’yxatga olish byurosi
xodimlari to’rtta uy xo’jaliklarining 15000 ga yaqin klasterlarini, jami 60000
xonadonni chaqirishadi. Xodimlar ketma-ket to’rt oy davomida uy xo’jaliklaridan
intervyu olishadi, keyin ularni sakkiz oy davomida so’rovnomadan chiqarib
yuborishadi va keyin namunani doimiy ravishda tark etishdan oldin keyingi yil xuddi
shu to’rt oy davomida yana intervyu olishadi. Ushbu so’rov asosida shtat, sanoat,
13
shahar va qishloq joylari, jinsi, yoshi, irqi yoki millati va ta’lim darajasi statistikasi
ishsizlik darajasiga hissa qo’shadigan tarkibiy qismlardan iborat. 5
Qo’shma Shtatlardagi ishsizlik darajasi 2024-yil yanvar oyida 3.7% ni tashkil etdi,
bu avvalgi oydan o’zgarmadi va 3.8% bozor konsensusidan biroz pastroq. Bu shuni
anglatadiki, AQSh iqtisodiyoti ketma-ket 37 oy davomida ish o’rinlarini qo’shdi.
Ishsizlik darajasi 50 yil ichida eng past darajada. 6 (1.3.1-diagramma)
1.3.1-diagramma.(AQSHdagi ishsizlik darajasi)7
Ishsizlar sonini o’lchashda har doim asoratlar mavjud. Misol uchun, ish joyi
bo’lmagan va ishlashga tayyor bo’lgan, lekin o’z hududida mavjud ish joylarining
etishmasligidan tushkunlikka tushib, qidirishni to’xtatgan odamlar haqida nima
deyish mumkin? Bunday odamlar va ularning oilalari ishsizlik azobiga duchor
bo’lishlari mumkin. Biroq, so’rov ularni ishchi kuchidan tashqarida deb hisoblaydi,
chunki ular faol ish izlamaydilar. Boshqa odamlar aholini ro’yxatga olish byurosiga
ishlashga tayyor ekanliklarini va ish qidirayotganliklarini aytishlari mumkin, ammo
haqiqatan ham ular ishlashga unchalik intilmaydilar va umuman qattiq qarashmaydi.
Ular ishsiz deb hisoblanadi, garchi ular aniqroq ishchi kuchidan tashqarida deb
tasniflanishi mumkin. Hali ham boshqa odamlarning ishi bo’lishi mumkin, ehtimol
hovli ishlari, bolalarni parvarish qilish yoki uylarni tozalash kabi ishlarni bajarish,
lekin olingan daromad haqida soliq organlariga xabar berishmaydi. Ular aslida
ishlayotgan paytda ishsiz ekanliklari haqida xabar berishlari mumkin.
5
Robert J.Barro’s Macroeconomics
https://support.google.com/legal/answer
7
https://www.businessinsider.com/map-unemployment-rate
6
14
Ishsizlik darajasi jamoatchilik va ommaviy axborot vositalarining aksariyat
e’tiborini jalb qilsa-da, mehnat statistikasi byurosining iqtisodiy tadqiqotchilari
ushbu turdagi masalalarni o’lchashga va mehnat bozoriga yanada nozik va to’liq
qarashni rivojlantirishga qaratilgan ko’plab so’rovlar va hisobotlarni nashr etadilar..
Iqtisodiy statistika nomukammal ekanligi aniq yangilik emas. Hatto ishsizlik
darajasi kabi nomukammal choralar ham bilimli va oqilona talqin qilinganda ancha
ma’lumotga ega bo’lishi mumkin.
Yosh ishchilar ko’proq ishsizlikka ega bo’lishadi, o’rta yoshdagi ishchilar esa
kamroq ishsizlikka ega bo’lishadi, ehtimol o’rta yoshdagi ishchilar ko’proq ish
topish zarurligini his qilishadi. Yosh ishchilar ishchilar va ish joylarini moslashtirish
jarayonining bir qismi sifatida o’rta yoshdagi ishchilarga qaraganda ko’proq ish
joylariga kirishadi va bu ularning ishsizlik darajasining oshishiga yordam beradi.
Bundan tashqari, o’rta yoshli ishchilar ko’proq ish topishga muhtoj bo’lish
mas’uliyatini his qilishadi. Keksa ishchilarda ishsizlik darajasi juda past, chunki ish
joyi bo’lmaganlar ko’pincha nafaqaga chiqish orqali ishchi kuchidan chiqib
ketishadi va shuning uchun ishsizlik statistikasida hisobga olinmaydi. Biroq, biz
ishsizlik darajasini mamlakatlararo taqqoslashni ehtiyotkorlik bilan ko’rib
chiqishimiz kerak, chunki har bir mamlakatda ishsizlikning bir oz boshqacha
ta’riflari, ishsizlikni o’lchash uchun so’rov vositalari va turli xil mehnat bozorlari
mavjud. Misol uchun, Yaponiyada ishsizlik darajasi ancha past ko’rinadi, ammo
Yaponiya iqtisodiyoti 1980-yillarning oxiridan beri sekin o’sish va retsessiya
botqog’iga botgan va Yaponiyaning ishsizlik darajasi, ehtimol, uning mehnat
bozorining juda qizg’ish rasmini tasvirlaydi. Yaponiyada ishini yo’qotgan ishchilar
tez-tez ishchi kuchidan chiqib ketishadi va yangi ish qidirmaydilar, bu holda ular
ishsiz deb hisoblanmaydi. Bundan tashqari, Yapon firmalari ko’pincha ishchilarni
ishdan bo’shatishni istamaydilar va shuning uchun firmalarda ish soatlari
qisqartirilgan yoki rasmiy ravishda ishlaydigan, ammo juda kam ishlaydigan
ishchilar soni ko’p. Biz ushbu Yapon naqshini jamiyat uchun sog’lom iqtisodiyot
belgisi emas, balki ishsizlarni qo’llab-quvvatlashning g’ayrioddiy usuli sifatida
ko’rishimiz mumkin(1.3.1-grafik).
15
1.3.1-grafig.Yaponiyadagi ishsizlik8
Amerika Qo’shma Shtatlari va boshqa yuqori daromadli iqtisodiyotlardagi
ishsizlik darajasini lotin Amerikasi, Afrika, Sharqiy Evropa va Osiyodagi ishsizlik
darajasi bilan taqqoslash juda qiyin. Buning sabablaridan biri shundaki, ko’plab
qashshoq mamlakatlardagi statistika idoralarida AQSh aholini ro’yxatga olish
byurosining resurslari va texnik imkoniyatlari yo’q. Biroq, xalqaro taqqoslashlar
bilan bog’liq yanada qiyin muammo shundaki, ko’plab kam daromadli
mamlakatlarda ko’pchilik ishchilar mehnat bozoriga muntazam ravishda to’laydigan
ish beruvchi orqali jalb qilinmaydi. Buning o’rniga, ushbu mamlakatlardagi ishchilar
qisqa muddatli ish, tirikchilik faoliyati va barter bilan shug’ullanadilar. Bundan
tashqari, yuqori daromadli va kam daromadli mamlakatlarda ishsizlikning ta’siri
juda farq qiladi. Rivojlangan iqtisodiyotdagi ishsiz ishchilar ishsizlik sug’urtasi,
farovonlik va oziq-ovqat markalari kabi turli xil davlat dasturlaridan foydalanish
imkoniyatiga ega. Bunday dasturlar kambag’al mamlakatlarda deyarli mavjud
bo’lmasligi mumkin. Ko’pgina kam daromadli mamlakatlarda ishsizlik jiddiy
muammo bo’lsa-da, u yuqori daromadli mamlakatlarga qaraganda boshqacha tarzda
namoyon bo’ladi.9
8
9
https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-08-28/japan-s-jobless-rate
Alex.M macroeconomics
16
II BOB O’ZBEKISTONDA ISHSIZLIKNI PASAYTIRISH BO’YICHA
AMALGA OSHIRILAYOTKAN CHORA-TADBIRLAR
2.1. Rivojlangan davlatlarda ishsizlikka qarshi kurashish chora-tadbirlari
Yoshlarning ishsizligi global muammodir, ammo Xitoyda bu ko’rsatkich 21,3% - bu nafaqat yuqori, balki boshqa iqtisodiyot va geosiyosiy munosabatlarga
ta’sir qilishi mumkinligi sababli ayniqsa tashvishlidir. 2018 yil may oyidagi
Coviddan oldingi stavkani ikki baravar oshirgan stavkaning chiqarilishi Xitoyning
Milliy statistika byurosi endi yoshga oid ma’lumotlar haqida xabar bermasligini
e’lon qilganiga to’g’ri keldi, chunki u "ishchi kuchini o’rganish statistikasini
yaxshilash va optimallashtirish"uchun zarur edi.Yoshlar ishsizligi murakkab masala,
ammo Xitoyda hukumat siyosati va jamiyatning umidlari natijasida. Hukou tizimiga
ko’ra, Xitoydagi uy xo’jaliklari ro’yxatdan o’tishlari shart, keyin rasmiylar qaerda
yashashlari va
mumkinligini
ishlashlari va
aniqlaydilar.
qaysi davlat xizmatlaridan foydalanishlari
Tizim
ko’pincha
qishloq
aholisini
shahar
imkoniyatlaridan foydalanishni to’xtatadi, bu ularning ish istiqbollarini cheklashi
mumkin. Ushbu demografik stress va noaniqlik faqat etti yil oldin tark etilgan
Xitoyning “bir bola” siyosati natijasida oiladagi yagona bola bo’lish bilan bog’liq
umidlar bilan yomonlashadi. Xitoyda kollej bitiruvchilari uchun ishsizlik mamlakat
ichkarisida va chet elda sohalarni egallab, iqtisodiyot va ijtimoiy barqarorlik haqida
tashvish tug’dirmoqda. Rasmiy statistika shuni ko’rsatadiki, yoshlar uchun ishsizlik
darajasi (ya’ni 16 yoshdan 24 yoshgacha) 20.4 yil aprel oyida rekord darajadagi
2023% ga etdi. Ushbu yozda millionlab yangi bitiruvchilar ishga kirishmoqchi
bo’lganligi sababli, bu raqamlar yomonlashishi mumkin. Ushbu maqola hukumat
qanday javob bergani va ish beruvchilar davlat tomonidan moliyalashtiriladigan
dasturlardan qanday foyda olishlari mumkinligi haqidagi savollarga javob beradi.
Markaziy hukumat keyingi iqtisodiy rag’batlantirish choralariga ishora qildi. Quyida
yaqinda milliy va mahalliy darajada amalga oshirilgan qadamlarning diqqatga
sazovor joylari keltirilgan. Davlat Kengashining javobi:Davlat Kengashi (ya’ni,
Xitoy Vazirlar Mahkamasi) 24 yil 2023 martda bir qator imtiyozli soliq va
17
to’lovlarni kamaytirish siyosatini yangilashni e’lon qildi. Ish beruvchilar uchun ish
beruvchilarning ishsizlik sug’urtasi va kasbiy jarohatlarni sug’urtalash uchun
to’laydigan miqdorlarini kamaytirish uchun covid davridagi siyosatni 2024 yil
oxirigacha uzaytirish alohida ahamiyatga ega.2023-yil 26- aprelda davlat Kengashi
bandlikni oshirishga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirdi. Xususiy sektor ish
beruvchilari uchun qo’llaniladigan muhim choralarga quyidagilar kiradi: 2019 yilda
birinchi marta amalga oshirilgan, har yili kamida bir million yangi kollej
bitiruvchilari va ishsiz yoshlarni amaliyotga joylashtirishga qaratilgan bir million
stajyor siyosatini kengaytirish hisoblanadi.Yangi bitiruvchilar yoki ishsiz yoshlar
bilan kamida bir yillik mehnat shartnomalarini imzolagan ish beruvchilarga
subsidiya berish; va ishdan bo’shatishni cheklaydigan ish beruvchilarga ishsizlik
sug’urtasi badallarini qaytarish siyosatini davom ettirish. Ushbu siyosat milliy
maqsadlarni anglatadi. Tafsilotlar, amalga oshirish va (ehtimol eng tanqidiy)
moliyalashtirish mahalliy hukumatlarga bog’liq bo’lib, ularning aksariyati
dasturlarni to’lash uchun mablag ‘ bilan bog’lanishi mumkin. Shunday qilib,
Xitoyning ko’plab mahalliy yurisdiktsiyalari noaniq iqtisodiy davrda siyosatni
amalga oshirish uchun resurslarga egami yoki yo’qmi, bu ochiq savol. Shunga
qaramay, ba’zi boy shaharlarda ish beruvchilarni rag’batlantirish va dasturlari uchun
mablag ‘ to’plangan bo’lishi mumkin. Xitoy shaharlari yoshlar bandligini
yaxshilashga yordam berish uchun quyidagi choralarni ko’rdi.
Pekin - "Bir million stajyor" dasturi bo’yicha stajyorlarni jalb qilgan ish
beruvchilar oyiga bir stajyor uchun 2200 Xitoy yuani (taxminan 240) olishlari
mumkin, bu eng kam ish haqi bilan bir xil miqdor. Bitirgandan keyin bir yil ichida
Pekin kollejlari bitiruvchilarini yollagan ish beruvchilarga ijtimoiy sug’urta
badallarining ish beruvchi qismi uchun uch yilgacha, har bir xodimga 18000 Xitoy
Yuanigacha (taxminan 1960) to’lanishi mumkin.Bitirgandan keyin ikki yil
davomida ishlamagan kollej bitiruvchilarini yollagan kichik va o’rta ish beruvchilar
ijtimoiy sug’urta badallarining ish beruvchiga bir yilgacha, 18000 Xitoy Yuanigacha
(taxminan 1960) qoplanishi mumkin.har bir xodim uchun yiliga.Shanxay esa, ish
beruvchilar o’tgan yil davomida mahalliy kollejni tugatgan yoki ro’yxatdan o’tgan
18
ishsiz yoshlar bo’lgan har bir xodim uchun 2000 Xitoy yuani (taxminan 217)
miqdorida bir martalik ish subsidiyalaridan bahramand bo’lishlari mumkin. Ish
beruvchilar, shuningdek, ushbu xodimlar bilan kamida bir yillik mehnat
shartnomalarini imzolashlari va ijtimoiy sug’urta to’lashlari shart. Bitirgandan keyin
ikki yil davomida ishlamagan kollej bitiruvchilarini yollagan kichik va o’rta ish
beruvchilar ijtimoiy sug’urta badallarining minimal ish beruvchining 50 foizigacha
qoplanishi mumkin. Bepul kasb-hunar ko’nikmalarini oshirish uchun mavjud,
ko’proq ishchilarga mahalliy ijtimoiy sug’urta dasturlarida qatnashish uchun uy
xo’jaliklarini ro’yxatdan o’tkazish qoidalari yumshatilgan. Ish beruvchilar uchun
ko’proq kollej bitiruvchilarini yollash siyosati amalga oshirildi, masalan, kichik va
o’rta korxonalar uchun ijtimoiy sug’urta subsidiyalari,biznesni boshlash uchun
kafolatlangan kreditlar va subsidiyalangan foizlar, soliq imtiyozlari choralari,
yaqinda kollej bitiruvchilarini raqamli va gig iqtisodiyotida pudratchi sifatida
ishlashga undash siyosati, masalan, pudratchilar tomonidan uch yilgacha
to’lanadigan ijtimoiy sug’urta badallarini qoplash. 10
AQSH da 2019 yilda ishsizlik 3,6 foizni tashkil etdi. 2020 yilda u 6,7 foizga
ko’tarildi va 3,9 yilda 2021 foizga kamaydi. 2022 yil iyul holatiga ko’ra ishsizlik
darajasi 3,5 foizga tushib, KOVIDGACHA bo’lgan darajadan biroz pastroq edi.
Ammo bu, albatta, 2019 yilda ish topgan har bir kishi ish joyiga qaytdi degani emas.
Ishsizlik darajasi ishsizlar sonini butun ishchi kuchiga bo’lish yo’li bilan aniqlanadi.
Ishsiz deb hisoblash uchun ishchi 16 yoshdan katta bo’lishi, ishlashga tayyor bo’lishi
va o’tgan oyda faol ish qidirishi kerak. Vaqtincha ishdan bo’shatilgan ishchilar ishsiz
deb hisoblanmaydi. Ishchi kuchini tashlab ketgan, endi ishlashni istamaydiganlar
ham hisobga olinmaydi. Bir nazariya shundan iboratki, ishsizlik ko’rsatkichlari past,
chunki odamlar endi ish izlamaydilar va shuning uchun endi hisobga olinmaydi. Bu,
shuningdek, kompaniyalar nima uchun xodimlarni topishda qiynalayotganini
tushuntiradi. Ushbu tushuntirish to’g’ri, ammo mehnat bozorining haqiqiy
manzarasi ancha murakkab. AQSh fuqarolik ishchi kuchi hajmidagi
10
https://www.lexology.com/library/detail.aspx
19
o’zgarishlarga qarash, harbiy bo’lmagan ish izlayotgan odamlar mehnat bozorida
sodir bo’layotgan voqealarga oydinlik kiritishi mumkin. 163.54 yilda ishchi kuchi
2019 mln. 2020 yilda u 160,74 millionga tushdi, chunki millionlar mehnat bozorini
tark etishdi. 2021 yilda u 161,2 millionga ko’tarildi va 163,96 yil iyul oyida 2022
mln. Raqam KOVIDDAN oldingi darajaga qaytgan bo’lsa-da, tendentsiya
g’ayritabiiydir. 1960 yildan 2020 yilgacha immigratsiya va mehnatga layoqatli
yoshga etgan yoshlar tufayli raqamlar har yili ko’payishi kutilgan edi. Ishsizlik va
mehnat taqchilligi haqidagi ma’lumotlar biroz qarama-qarshi. Pandemiyaning
dastlabki haftalarida 2020 yilda taxminan 20 million ish o’rni yo’qolgan, ammo
ularning aksariyati tiklangan. Va shu yilga qadar ish beruvchilar 6 milliondan ortiq
ish o’rinlarini yaratdilar. May oyi orqali, ish o’rinlari deyarli tomonidan ish
qidiruvchilar oshdi. Binobarin, ishchilardan ko’ra ko’proq ish o’rinlari borligiga
ishonish mumkin. Shu bilan birga, Linkedin ma’lumotlariga ko’ra, barcha sohalarda
yollash o’tgan oyda 5.4 foizga kamaydi. Texnologiya sektori, ayniqsa, ishga qabul
qilishning 9.1 foizga kamayishi bilan qattiq zarba berdi. Ishni qisqartirish yoki ishga
olishni e’lon qilgan kompaniyalar Netflix, Tesla va Coinbase, Vimeo esa 6 foiz
xodimlarini ishdan bo’shatmoqda.11Amerika Qo’shma Shtatlarida ishsizlika qarshi
sug’urta tashkiloti mavjuddir.
UNEMPLOYEMENT INSURANCE - 1935 yilda tashkil etilgan ishsizlik
sug’urtasi ijtimoiy sug’urtaning bir shakli bo’lib, tizimga ish beruvchilar tomonidan
ishlaydigan odamlar nomidan badallar to’lanadi, shunda ular ishsiz qolsa,
daromadlarini qo’llab-quvvatlaydilar. Tizim, shuningdek, oilalar sarflashi uchun
doimiy dollar oqimini ta’minlash orqali iqtisodiy tanazzul paytida iste’molchilar
talabini qo’llab-quvvatlashga yordam beradi. Shtatlar ishsizlikning asosiy sug’urtasi
(UI) dasturini boshqaradi, garchi AQSh mehnat vazirligi tizimni nazorat qiladi.
Ko’pgina Shtatlardagi asosiy dastur ishsiz ishchilarga 26 haftagacha nafaqa beradi,
ularning oldingi ish haqining yarmini maksimal foyda miqdoriga almashtiradi.
Shtatlar moliyalashtirishning katta qismini ta’minlaydi va ishchilarga beriladigan
11
https://google.com/unemployement/page
20
haqiqiy imtiyozlarni to’laydi; federal hukumat faqat ma’muriy xarajatlarni to’laydi.
19 yil fevral oyida COVID-2020 retsessiyasi boshlanishidan oldin o’rtacha haftalik
imtiyozlar mamlakat bo’ylab taxminan 387 dollarni tashkil etdi, ammo Missisipida
215 dollardan Massachusets shtatida 550 dollargacha bo’lgan va Puerto-Rikoda atigi
161 dollar bo’lgan. Shtatlar bir nechta federal talablarga bo’ysunsa-da, ular odatda
o’zlarining muvofiqlik mezonlari va foyda darajasini belgilashga qodir. Masalan,
2007-09 yillardagi katta tanazzuldan so’ng, bir nechta Shtatlar odatdagi UI
imtiyozlarining maksimal sonini 26 haftadan pastga qisqartirdilar (hatto ko’pi bilan
26 hafta bo’lgan ko’plab Shtatlarda ham ko’plab oluvchilar faqat pastroq maksimal
darajaga ega bo’lishadi) va iqtisodiyot hali ham COVID-19 dan tiklanayotganda
turg’unlik, ko’p davlatlar o’sha chora-tadbirlar muddati oldin to’liq federal
moliyalashtiriladigan favqulodda UI foyda bilan ta’minlash to’xtadi. COVID-19
pandemiyasining bandlikka salbiy ta’siri oddiy bo’lmagan ishchilar va ayollar
uchun, shuningdek, muayyan sohalarda eng og’ir bo’lgan. Bunday sharoitda
bandlikni
qo’llab-quvvatlashning
an’anaviy
choralari,
masalan,
bandlikni
sug’urtalash yoki muntazam ravishda davlat kasb-hunar ta’limi-eng muhtojlarni
qo’llab-quvvatlash uchun etarli emas edi va Yaponiya hukumati turli xil dasturlarni
yaratdi va kengaytirdi, shu jumladan ish bilan ta’minlash uchun subsidiyalar va
ishchilar uchun yangi to’lov sxemasi ko’k va ish kunlari belgilanmagan ishchilar
COVID-19 holati tufayli ish beruvchilar tomonidan ishdan ta’til olishga majbur
bo’lganlar va ta’til nafaqalarini ololmaganlar. 2020 moliya yilida Covid-19
pandemiyasiga javoban Yaponiyaning yumshatish va tiklash choralari ko’lami
YaIMning taxminan 54% ni tashkil etdi, bu Qo’shma Shtatlarda (31%), Buyuk
Britaniyada (32%) va Frantsiyada (28%). Yaponiyaning o’quv tadbirlarining bir
qismi ham orqali amalga oshirildi ish bilan ta’minlash uchun subsidiyalar, chunki
Yaponiya ba’zi darajadagi o’qitish subsidiyalari an’anaviy ravishda uning ish joyini
saqlash sxemasiga kiritilgan kam sonli mamlakatlardan biri edi. Xodimlar ishsiz
bo’lgan paytda ishchilarni qayta to’ldirish orqali firmalar muntazam ish bilan
ta’minlash subsidiyasidan tashqari qo’shimcha to’lov olishlari mumkin edi. Ushbu
tizimni kompaniyalarni o’qitishni ta’minlaydigan hukumat o’rniga, firmalarning
21
ichki bandlikni saqlash tizimining bir qismi sifatida Yaponiyaning umumiy sanoat
tuzilmasidagi o’zgarishlarga javob berish uchun o’qitish usuli sifatida ko’rish
mumkin. Shunday qilib, ushbu tizim Yaponiya mehnat bozorining o’ziga xos
xususiyatlariga mos keladi, bu erda ishchilar o’zlarining ish beruvchilarining
iltimosiga binoan bitta kompaniya ichida turli xil ishlarga tayinlanishi odatiy holdir.
Quyida muhokama qilinganidek, ushbu ta’lim va o’qitish tizimi ish joyini saqlash
sxemasi sifatida covid-19 pandemiyasi boshlanganidan keyin kengaytirildi.
Bandlikni taminlash uchun subsidiyalar muhim rol o’ynadi.Mehnat vazirligi 1975
yildan beri bandlikni sozlash uchun subsidiyalar (Koyo Chosei Joseikin) taklif
qilmoqda. Bu firmalar o’z biznes faoliyatini qisqartirishga majbur bo’lganda,
ishchilarning ish bilan bandligini ta’minlashga qaratilgan subsidiyalarning maxsus
turi. COVID-19 tarqalishidan oldin, ushbu subsidiya so’nggi uch oy ichida o’tgan
yilga nisbatan savdosi 10% yoki undan ko’proqqa kamaygan va kamida bitta
ishchini ta’tilga yuborishi kerak bo’lgan ish beruvchilar uchun mavjud edi (ma’lum
bir mehnatga muvofiq)-boshqaruv shartnomasi). Subsidiyalar miqdori kuniga JPY 8
370 miqdorida belgilandi va subsidiya stavkasi ko’k uchun ishchining ish haqining
uchdan ikki qismini va yirik kompaniyalar uchun yarmini tashkil etdi. Subsidiya
olish huquqiga ega bo’lgan ishchilar bandlik sug’urtasi bilan qoplanganlar bilan
cheklangan va to’lov kunlarining maksimal soni yiliga 100 kun qilib belgilangan.
Covid-19 pandemiyasi boshlanganidan so’ng darhol Yaponiya hukumati ishga
joylashish uchun subsidiya olish talablarini engillashtirdi, subsidiya stavkasini
oshirdi va maksimal subsidiya to’lovini oshirdi. Hukumat, shuningdek, yarim kunlik
ishchilarga va ish bilan sug’urta qilish huquqiga ega bo’lmagan va shuning uchun
ilgari subsidiya olish huquqiga ega bo’lmagan boshqa guruhlarga imtiyozlar berish
uchun dasturni kengaytirdi. To’g’ridan-to’g’ri kichik va O’rta korxonalar (ko’k)
ishchilariga va ish kunlari oldindan belgilanmagan va COVID-19 holati tufayli ish
beruvchilar tomonidan ishdan ta’til olishga majbur bo’lgan ishchilarga imtiyozlar
berish tizimi yaratildi.o’z davrida ta’til olish imkoniyatiga ega. 2008 yilgi moliyaviy
inqiroz davrida Yaponiya hukumati tomonidan qabul qilingan yondashuv bilan
taqqoslaganda, COVID-19 choralari innovatsion ravishda doimiy bo’lmagan
22
ishchilar va ko’b ishchilari kabi zaif guruhlarga qaratilgan. Hukumat, shuningdek,
ta’lim va ta’lim ta’tilini qamrab oluvchi subsidiya stavkasini ikki baravar oshirdi
(kuniga JPY 1 200 ning asl miqdoridan ko’k uchun JPY 2 400 va boshqa
kompaniyalar uchun JPY 1 800). Ushbu miqdorlar ishda yo’qligi uchun
subsidiyalarga qo’shimcha ravishda to’langan. Ilgari ishchilarga ushbu subsidiyani
olish uchun mashg’ulot kuni ishlashga ruxsat berilmagan bo’lsa-da, COVID-19 dan
keyin qayta ko’rib chiqilgan tizim ularga kuniga kamida uch soat mashg’ulot bo’lsa,
yarim kunlik ishlashga imkon beradi. Bundan tashqari, dastur uyda onlayn ravishda
o’qitiladigan yoki kasbiy bo’lmagan ko’nikmalar uchun biznes odob-axloq qoidalari
va ruhiy salomatlik bo’yicha treninglar o’tkazadigan kattalar uchun kengaytirildi.
Firmalar ushbu qo’shimcha subsidiyani ta’lim va o’qitish mazmunini tavsiflovchi
hujjatlarni, o’quv rejasini va ishchining o’qishni tugatganligini tasdiqlovchi
hujjatlarni taqdim etish orqali olishlari mumkin edi. 12
2.2. O’zbekistonda ishsizlik darajasi va unga qarshi amalga oshirilayotkan
iqtisodiy siyosat tahlili
2022 yil 1 yanvar holatida O’zbekistondagi mehnat resurslari soni 19 million
345 ming kishini tashkil etdi. Mamlakatda 1 million 441,8 ming kishi ishga muhtoj
bo’lib, ishsizlik darajasi 9,6 foizga yetdi. Yoshlar orasida ishsizlik darajasi 15,1
foizni, ayollar orasida esa 13,3 foizni tashkil etdi.
2021 yil dekabr oyida vazirlik huzuridagi mehnat bozori tadqiqotlari tomonidan
O’zbekistonning 108 ta shahar va tumanlari o’rtasida ijtimoiy so’rov o’tkazildi.
Tadqiqot 500 o’zini o’zi boshqarish organlari, 5,000 uy xo’jaliklari va 26.5, 000
fuqarolarni qamrab oldi. 1 yil 2022 yanvar holatiga ko’ra mamlakatda mehnat
resurslari soni 19 million 345 ming kishini tashkil etib, 1,1 foizga yoki 202,6 ming
kishiga 2020 yilning shu davriga nisbatan ko’paygan. Iqtisodiyot tarmoqlarida band
bo’lganlar soni 13 million 538,9 ming kishini tashkil etib, o’tgan yilning mos davriga
nisbatan 2,3 foiz (299,3 ming kishi) o’sdi. Rasmiy sektorda ham 6196,3000 aholi
band edi. Bu 6,3 foizga yoki 314,8 ming kishiga 2020 yilning shu davriga
12
https://www.oecd-ilibrary.org/sites
23
nisbatan o’sishni anglatadi. Norasmiy sektorda band bo’lganlar soni 5885,5 ming
kishini tashkil etadi, bu 1 yil 58,4 oktyabrga nisbatan 1 foizga yoki 2021 ming
kishiga kamaygan. Tadqiqot natijalariga ko’ra, mehnatga muhtoj odamlarning
umumiy soni 1441,8 ming kishini tashkil etdi, iqtisodiy faol aholi orasida ishsizlik
darajasi 9,6% ni tashkil etdi. Bu ko’rsatkich o’tgan yilning shu davriga nisbatan 0,9
foizga kamaygan bo’lsa, 0,2 yil yanvar-sentyabr oylariga nisbatan 2021 foizga
oshdi. 16-30 yoshlilar orasida ishsizlik darajasi 15,1 foizni, ayollar orasida ishsizlik
darajasi 13,3 foizni tashkil etdi. 1 yil 2022 yanvar holatiga ko’ra respublikaning
iqtisodiy faol bo’lmagan aholisi 4 million 364,2 ming kishini tashkil etdi, bu o’tgan
yilning mos davriga nisbatan 0,5 foizga yoki 19,8 ming kishiga o’sdi. 2021 yil
yanvar-dekabr oylarida 879,5 ming fuqaro ish topishda yordam so’rab tuman
(shahar) Bandlikka ko’maklashish markazlariga murojaat qildi. Qayd etilishicha,
murojaat qilgan fuqarolarning 393,8 ming nafari ish bilan ta’minlangan (2021 yilda
281,3 ming ishsiz aholi bandligi belgilangan). Bundan tashqari, mehnat vazirligi
ma’lumotlariga ko’ra, 98,8 ming ishsizlar tayinlangan va 87,1 milliard ishsizlik
nafaqasini to’lagan. 2021 yil davomida 83,1 crore subsidiya mablag’lari 37,3 ming
ishsiz va "ayollar daftarchasi", "yoshlar daftarchasi"ga kiritilgan ishsizlar ajratildi.13
Shavkat Mirziyoyev maktab bitiruvchilariga attestat berishda mehnat bozorida talab
yuqori bo‘lgan biror kasb yoki hunarni egallash majburiy etib belgilanishini ma’lum
qildi. Shuningdek, kengash va idora rahbarlarigiga kamida 2 nafardan yosh nomzodlar
zaxirasini tasdiqlanishi belgilanmoqda. Xalqaro nufuzli reytinglarda minggtalikka
kirgan oliygohni tugatgan yosh mutaxassislarga qo‘shimcha haq to‘lanadi. 2021
yilning yakuniga qadar Qoraqalpog‘iston va bir qator viloyatlarda
yoshlar texnoparklari foydalanishga topshiriladi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev 30 iyun kuni Toshkent shahrida bo‘lib o‘tgan
O‘zbekiston yoshlari va talabalari forumida yoshlar bandligi masalasiga alohida
to‘xtalib o‘tdi, deya xabar bermoqda davlat rahbari matbuot kotibi Sherzod Asadov.
13
https://kun.uz/news/2024/03/05
24
Ma’lumotga ko‘ra, maktab bitiruvchilariga attestat berishda mehnat bozorida
talab yuqori bo‘lgan kamida bitta kasb yoki hunarni egallash majburiy bo‘lishi
belgilanmoqda.
«Maktablarning 10−11-sinf o‘quvchilarini mehnat bozorida talab yuqori
bo‘lgan kasb va hunarlarga o‘qitish tizimi yo‘lga qo‘yiladi. Bundan buyon, maktab
bitiruvchisiga attestat berishda mehnat bozorida talab yuqori bo‘lgan kamida bitta
kasb yoki hunarni egallash majburiy qoida bo‘ladi. Bu tizim davlat-xususiy sheriklik
asosida nodavlat ta’lim tashkilotlari bilan birga yo‘lga qo‘yiladi», — dedi prezident.
Bu borada Andijon viloyatida jami 41 ming maktab bitiruvchilarining 25 ming
nafarini kasb-hunarga o‘rgatish orqali bandligini ta’minlash bo‘yicha shakllangan
tajriba barcha hududlarda keng qo‘llanishi kerakligi ta’kidlandi.
«O‘ylaymanki, ushbu tashabbusni barcha ota-onalar qo‘llab-quvvatlaydi.
Chunki, kasb-hunar egallagan inson birovga muhtoj bo‘lmaydi, buzg‘unchi
g‘oyalarga berilmaydi, hayotda albatta o‘z yo‘lini topadi», — dedi davlat rahbari.
Shuningdek, kengash va idora rahbarlarigiga kamida 2 nafardan yosh
nomzodlar zaxirasini tasdiqlanishi ma’lum qilindi.
«Yosh kadrlarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash va tarbiyalashga qaratilgan
siyosatimizni qat’iy davom ettiramiz. Buning uchun, viloyat, tuman va shahar
Kengashlari har yili hokim, vazir, idora va bank rahbarligiga kamida 2 nafardan yosh
nomzodlar zaxirasini tasdiqlaydilar. Joriy yildan boshlab bunday iqtidorli
yoshlarimiz „El-yurt umidi“ jamg‘armasi mablag‘lari hisobidan chet ellarda
stajirovka o‘taydi», — dedi Shavkat Mirziyoyev.
Bundan tashqari, davlat rahbarining so‘zlariga ko‘ra, xalqaro nufuzli
reytinglarda minggtalikka kirgan oliygohni tugatgan va chet elda ilmiy ish qilgan
yosh mutaxassislarga qo‘shimcha haq to‘lanishi rejalashtirilmoqda.
Ma’lumotga ko‘ra, 2021 yilning yakuniga qadar Qoraqalpog‘iston, Andijon,
Samarqand, Sirdaryo va Navoiyda yoshlar texnoparklari foydalanishga topshiriladi.
Kelgusi yili Buxoro, Jizzax, Qashqadaryo, Namangan, Farg‘ona, Xorazm va
Surxondaryoda ham shunday texnoparklar barpo etiladi.
25
Shu bilan birga, yoshlarning startap g‘oyalarini saralab olishning ochiqoshkora tizimi yo‘lga qo‘yilib, eng yaxshi loyihalarni moliyalashtirishga kelgusi
yilda byudjetdan 100 mlrd so‘m mablag‘ ajratilishi ko‘zda tutilgan.
«Viloyat hokimlari yoshlarning „Biznesga birinchi qadam“ startap loyihalari
tanlovini joriy etib, har bir tumandan kamida uchtadan g‘oliblarga mahalliy
byudjetdan grantlar berib boradi. Bitta grantning summasi o‘rtacha 50 mln so‘mni
tashkil etadi», — dedi Shavkat Mirziyoyev.
Yoshlarni biznesga o‘qitish, «Loyihalar fabrika» larida yangi g‘oyalar asosida
innovatsion loyihalarni ishlab chiqish va moliyalashtirish bo‘yicha doimiy
ishlaydigan hamda yoshlarga qulay va qiziqarli bo‘lgan yangi tizimni yaratish
zarurligi qayd etib o‘tildi.
«Xorijdagi yoshlarimizga Vatanimizga qaytib ishlash, o‘z biznesini tashkil
etish, ularni uy-joy sharoitlariga yordam berish yo‘lga qo‘yilishi kerak», —
ta’kidladi prezident.
Mazkur ishlarni moliyalashtirish maqsadida, byudjetdan qo‘shimcha 100 mln
dollar mablag‘ ajratilishi rejalashtirilgan.
«Milliy bank, Yoshlar ishlari agentligi, Savdo sanoat palatasi nufuzli xorijiy
oliygohlar bilan hamkorlikda Toshkent shahrida yoshlarni tadbirkorlikka o‘rgatish
bo‘yicha yangi biznes maktab tashkil etsin. Kelgusi yildan ushbu biznes maktabning
barcha hududlarda filiallari ochiladi», — qo‘shimcha qildi Shavkat Mirziyoyev.14
Oʻzbekistonda Ishsizlik tushunchasi rasman 1992-yil "Aholini ish bilan
taʼminlash toʻgʻrisida"gi qonunining qabul qilinishi bilan meʼyoriy kuchga ega
boʻldi.(1998-yil 1 mayda ushbu qonunning yangi tahriri qabul qilindi). O’zbekiston
o’z mustaqilligini qo’lga kiritgan dastlabki yillarda yuzaga kelgan ishsizlik davriy
korinishga ega bo’lib, bu holat mamlakatda iqtisodiy tizimning o’zgarishi bilan
chambarchas bog’liq tarzda ro’y bergan. O’sha yillarda iqtisodiy davrning pasayish
fazasi kuzatilib, koplab sanoat va ishlab chiqarish korxonalari to’xtab qoldi yoki
14
https://www.gazeta.uz/oz/2021/07/01/work/
26
tolimsiz quvvatda faoliyat yuritdi. Mazkur holatning bosh sababi, sobiq Ittifoq
davrida
mamlakat
chambarchas
korxonalarining
bogliqlikda
faoliyat
boshqa
respublika
korxonalari
yuritgani
hisoblanadi.
O’sha
bilan
davrlarda
O’zbekiston sobiq Ittifoqning xom ashyo etkazib beruvchi asosiy bazasi hisoblanib,
ittifoqdosh respublikalardagi zavod-fabrikalarni xom ashyo resurslari bilan taminlab
turgan. Shu bilan birga respublikaning tayyor mahsulot ishlab chiqarish bilan
shugullanadigan zavod-fabrikalari ehtiyot qism, butlovchi materiallar, xom ashyo
hamda yarim tayyor mahsulotlarni ozga ittifoqdosh respublikalardan olib kelgan.
Yoki
Ozbekistonda
ishlab
chiqarilgan
mahsulotlarning
buyurtmachi
va
istemolchilari ittifoqning boshqa davlatlari hisoblangan. Qisqacha aytganda,
mamlakatimizdagi deyarli barcha ishlab chiqarish korxonalari iqtisodiy jihatdan
qaram hisoblangan, yani taminot, resurs, rejalashtirish, olib kelish, etkazib berish,
sotish, buyurtma berish va istemol kabi masalalarni mustaqil hal qila olmagan.
Mamlakatimizda 2020-yilning yanvar-iyun oylarida ishsizlik darajasi 13,2 foizni
tashkil etdi.Joriy yilning iyun oyida Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligining
Respublika bandlik va mehnatni muhofaza qilish ilmiy markazi tomonidan Xalqaro
mehnat tashkiloti tavsiyalari asosida ishlab chiqilgan metodika boʻyicha
respublikaning 101 ta shahar va tumanlarida navbatdagi ijtimoiy soʻrov oʻtkazildi.
Unda 490 ta fuqarolarni oʻzini-oʻzi boshqarish organlari, 4,9 mingta uy xoʻjaliklari
hamda 25,9 ming nafar fuqaro qamrab olindi.COVID-19 pandemiyasi davrida
koronavirus infeksiyasi tarqalishini oldini olishga qaratilgan karantin choratadbirlari
mehnat bozoriga sezilarli darajada taʼsir koʻrsatdi.Oʻtkazilgan tadqiqot natijalari
respublikada ishsizlik darajasi iqtisodiy faol aholining 13,2 foiz tashkil etganligini
koʻrsatdi.Bu koʻrsatkich 2019-yilning shu davrida 9,1 foizga teng boʻlgan. Ishga
muhtoj boʻlganlarning umumiy soni 1 944,0 ming kishini tashkil etadi (16-30
yoshgacha boʻlganlar oʻrtasida ishsizlik darajasi- 20,1 foiz, ayollar oʻrtasida ishsizlik
darajasi esa - 17,4 foiz).Mehnat resurslari soni 19 084,6 ming kishini tashkil etib,
2019-yilning shu davriga nisbatan 0,6 foizga koʻpaygan boʻlsa COVID-19
pandemiyasiyaning iqtisodiyot subyektlari faoliyatiga salbiy taʼsiri natijasida
iqtisodiyot tarmoqlarida band boʻlganlar soni oʻtgan yilning shu davriga nisbatan 5
27
foizga yoki 671 ming kishiga kamayib, 12 736,7 ming kishini tashkil
qildi.Shuningdek, iqtisodiyot tarmoqlarining rasmiy sektorda band boʻlgan aholi
soni 5 581,2 kishini tashkil qilib, oʻtgan yil shu davrga nisbatan 0,2 foizga yoki 12,4
ming kishiga kamaydi.Xususan, 501,1 ming nafari doimiy ish oʻrinlariga ishga
joylaytirish va haq jamoat ishlariga jalb qilish orqali bandligi taʼminlandi, 15,0 ming
nafar ishsizlar kasb-hunarga oʻqitildi, 27,0 ming nafar ishsiz shaxslarga Bandlikka
koʻmaklashish jamgʻarmasidan 10,1 mlrd soʻm ishsizlik nafaqasi toʻlab
berildi.Shuningdek,
Bandlikka
koʻmaklashish
jamgʻarmasidan
ajratiladigan
subsidiyalar hisobiga 24,8 ming nafar fuqaro shaxsiy tomorqalarida, 15 ming nafar
fuqaro qishloq xoʻjaligi, tikuvchilik va hunarmandchilik kooperativlarida aʼzo
sifatida biriktirib, band qilindi, 3 ming nafar fuqaro tadbirkorlikka jalb etildi, 256 ta
ish beruvchiga mehnat organlari yoʻllanmasi bilan ishga olingan 2,3 ming nafar
ishsizlarning kasbiy malakasini oshirganligi va ijtimoiy himoyaga muhtoj aholini
ishga olganligi uchun moddiy koʻmak ajratildi. Joriy yilning 22 iyun kuni
O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlis Qonunchilik palatasi Mehnat va ijtimoiy
masalalar
qo’mitasi
tomonidan
o’tkazilgan
videokonferensiya
yig’ilishida
O’zbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirining “2030
yilgacha bo’lgan davrda barqaror rivojlanish sohasidagi Milliy maqsad va
vazifalarning ijrosi haqida”gi axboroti eshitildi.Bandlik va mehnat munosabatlari
vazirligi, Mahalla va oilani qo’llab-quvvatlash vazirligi, O’zbekiston Savdo-sanoat
palatasi, O’zbekiston Kasaba uyushmalari federasiyasining mas’ul rahbar xodimlari,
deputatlar hamda OAV vakillari ishtirokida o’tkazilgan mazkur tadbirda samarali
bandlikni oshirish hamda erkaklar va xotin-qizlarni munosib ish bilan ta’minlash
asosida barqaror va umumqamrovli iqtisodiy o’sishga ko’maklashish – Barqaror
rivojlanish maqsadlarining 8-maqsadiga erishish yo’lida qilingan ishlar, jumladan
mehnat bozorida faol va sust chora-tadbirlarni amalga oshirish, xususiy mulkni
muhofaza qilish, kichik va yirik biznesni hamda xususiy tadbirkorlikni qo’llabquvvatlash va tezkor rivojlantirishdagi to’siqlarni bartaraf etish orqali aholini,
ayniqsa, yoshlar, nogironlarni munosib ish bilan ta’minlash va samarali bandlikni
kengaytirish
yo’nalishida
amalga
oshirilgan
28
ishlarga
alohida
ahamiyat
berildi.Axborotda 2019 yilda O’zbekistonning ish bilan band bo’lgan aholisining
o’rtacha yillik soni 13,5 million kishini tashkil etib, ish bilan ta’minlanganlar soni
har yili o’rtacha 300 ming kishiga ko’paygan, mehnat resurslaridan foydalanish
darajasi 71,2 foizni tashkil qilishi, shuningdek, ish o’rinlarining to’rtdan uch qismi
yuridik shaxsni tashkil etmasdan faoliyatni amalga oshiruvchi, ro’yxatdan o’tgan
kichik biznes, xususiy va yakka tartibdagi tadbirkorlik hisobiga yaratilganligi aytib
o’tildi( 2.2.1-grafik).
2.2.1-grafik.O’zbekistondagi ishsizlik15
Respublika iqtisodiyotining jadal rivojlanishi va maqsadli ko’rsatkichlarga
erishish bo’yicha Dastur vazifalarini bajarish uchun 2030 yilga kelib ish bilan band
bo’lganlar sonini 16,7 million kishiga yetkazish, bunda ish bilan band aholining
o’rtacha yillik o’sishi 1,6 foizni yoki 245 ming kishini tashkil etishi kutilayotganligi,
2030 yilgacha barcha xotin-qizlar va erkaklarni, shu jumladan, yoshlar va
nogironligi bo’lgan shaxslarni barqaror va samarali bandlik hamda munosib ish
bilan, shuningdek, teng qiymatli mehnat uchun teng ish haqi to’lanishini ta’minlash
yo’nalishidagi (8-maqsaddagi 5-vazifa bo’yicha) asosiy muammolaridan biri bu
norasmiy bandlike hisoblanib, bugungi kunda noqishloq xo’jaligi sektorlarida
norasmiy bandlike ulushi 54,3 foizni tashkil etmoqda. Norasmiy bandlik ulushi
erkaklar va ayollarga nisbatan bo’lib, erkaklarning 22,1 foizi norasmiy ish bilan band
bo’lsa, ayollarda bu ko’rsatkich atigi 12,5 foizni tashkil qilishi ta’kidlandi.
15
http://unemployement/rate.com
29
O’zbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi
huzuridagi Bandlikka ko’maklashish davlat jamg’armasi (keyingi o’rinlarda
Bandlikka ko’maklashish jamg’armasi deb yuritiladi) uchun 2020 yilda Respublika
byudjetiga qo’shimcha tushumlar hisobiga 150 milliard so’m ajratiladi, 2021 yildan
boshlab esa byudjet parametrlarida 300 milliard so’mdan kam bo’lmagan miqdorda
qo’shimcha mablag’lar ajratish nazarda tutiladi; Ishsizlik darajasi mamlakat
iqtisodiyotining qay darajada taraqqiy etganligining hamda iqtisodiyotda sodir
bolayotgan ozgarishlarning muhim korsatkichlaridan biri hisoblanadi. Ishsizlik
darajasi deganda ishsizlar sonining iqtisodiy faol aholi tarkibidagi salmogi
tushuniladi. Respublikada ishsizlik darajasini bandlik xizmatlarida royxatdan otgan
ishsizlar sonining iqtisodiy faol aholi umumiy soniga nisbatan olib hisoblash
mumkin.Ishsizlik darajasiga bir qancha omillar tasir korsatadi: mehnat haqining
pastligi, mehnat sharoitlari yaxshi emasligi, ish haqining vaqtida berilmasligi, ish
joylarini
qisqartirishlar
va
boshqalar.Bozor
iqtisodiyoti
munosabatlari
barqarorlashayotgan davrda ishsizlikning bolishi tabiiy holatdir. Chunki ishchi
kuchiga bolgan talabning taklifiga mos kelishi oqilona bandlikni shakllantirib,
jamiyat uchun tabiiy bolgan ishsizlik darajasini tarkib toptiradi. Ish bilan band
bolmagan shaxslarni yangi kasblarga orgatish, malakasini oshirish, moddiy yordam
berish va ish joylarini tavsiya etish mehnat birjasi tomonidan amalga oshiriladigan
ijtimoiy tadbirlarning eng muhimi hisoblanadi. 16
Hozirgi vaqtda AQSh ishsizlikning maqbul va barqaror darajasiga erishdi va
mamlakatda ishchi kuchining o'ziga xos xususiyati yuqori harakatchanlik va yaxshi
tayyorgarlikdir, buning natijasida u deyarli har qanday ko'rsatkich bo'yicha dunyo
darajasida standartlar va undan yuqori. AQSh siyosatining asosiy yo'nalishlari
ishsizlikka qarshi kurash bo'yicha quyidagilar:
– bandlik o'sishini rag'batlantirish va ish o'rinlarini ko'paytirish;
– ishchi tayyorlash va qayta tayyorlash kuchlar;
– ishchi kuchini yollashga ko'maklashish;
16
https://newjournal.org
30
– ishsizlikning ijtimoiy sug'urtasi;
– kichik biznesni qo'llab-quvvatlash.
Rag'batlantirish dasturlari ostida ish bilan bandlikning o'sishi va ishlab
chiqarish salohiyatini oshirish va yangi ish o'rinlari yaratish, investitsiyalarni
ko'paytirishni nazarda tutadi.17
2.3. To’la bandlikni ta`minlash muammolarini bartaraf etish yo’llari
Hozirgi bosqichda global xarakterdagi eng muhim muammolar orasida
mamlakatning ijtimoiy va madaniy rivojlanishi birinchi o'ringa chiqadi aholining
qashshoqligini bartaraf etish muammosi. Dunyo parchalanishi munosabati bilan
sotsialistik tizim bilan eng katta ijtimoiy portlash yuz berdi muqarrar transformatsion
pasayish. Ikkinchisi, albatta, aks etdi aholining mehnat faoliyati ko'lami, tuzilishi va
samaradorligi to'g'risida, chunki ish o'rinlari soni sezilarli darajada kamaydi. Aholini
ish bilan ta'minlash davlatning asosiy vazifalaridan biridir. Yuqori darajadagi
bandlikka erishish har qanday mamlakatda makroiqtisodiy siyosatning asosiy
maqsadlaridan biri bo'lib, birinchi navbatda Tojikiston. Tojikistonning mehnatga
layoqatli aholisini ish bilan ta'minlash muammosi sovet davrida ham qiyin echim
topdi, davlat barcha mehnatga layoqatli aholining ishini kafolatlaganida. Shuning
uchun mamlakatimizda nisbatan mehnat talab qiladigan narsalar rivojlandi ishlab
chiqarish: sabzavotchilik va paxtachilik, paxtani qayta ishlash va boshqa sanoat
korxonalari rivojlandi. Biroq, keyin ham bular chora- tadbirlar etarli emas edi.
Migratsiya katta hajmga ega edi va fuqarolar respublikalar ommaviy ravishda
respublikadan tashqarida ishlashga ketishdi. Bozor iqtisodiyotiga o'tish davrida
nuqtai nazar sezilarli darajada o'zgaradi samarali ish bilan ta'minlash uchun. Hamma
narsaning umumiy bandlik mafkurasini almashtirish insonning ijtimoiy ishlab
chiqarishda ishtirok etish majburiyati bilan qo'llab-quvvatlanadigan mehnatga
layoqatli aholini ta'minlash kontseptsiyasi keladi. Ishga tayyor va qodir bo'lgan har
bir kishi ish topishi mumkin bo'lgan to'liq bandlikni ta'minlash ko'p
17
https://cyberleninka.ru/article/n/opyt
31
qirrali yondashuvni talab qiladigan murakkab maqsaddir. Bu erda hukumatlar va
siyosatchilar to'liq ish bilan ta'minlashga qaratilgan bir nechta strategiyalar mavjud:
– fiskal siyosat: hukumatlar yalpi talabni rag'batlantirish va ish o'rinlari
yaratish uchun fiskal siyosatdan foydalanishlari mumkin. Buni infratuzilma
loyihalari, ta'lim, sog'liqni saqlash va ish bilan ta'minlash imkoniyatlarini
yaratadigan boshqa sohalarga davlat xarajatlarini ko'paytirish orqali amalga
oshirish mumkin;
– pul-kredit siyosati: Markaziy banklar foiz stavkalari va pul taklifini
boshqarish orqali bandlik darajasiga ta'sir ko'rsatishi mumkin. Foiz
stavkalarini pasaytirish qarz olish va investitsiyalarni rag'batlantirishi
mumkin, bu esa iqtisodiy o'sishga va ish o'rinlarini yaratishga olib keladi.
– mehnat bozori siyosati: ishchi kuchini tayyorlash, malaka oshirish va ta'lim
olishga ko'maklashuvchi siyosatni amalga oshirish ishchilarga o'zgaruvchan
ish talablariga moslashishga va ishsizlikni kamaytirishga yordam beradi.
Bundan tashqari, ish joylarini moslashtirish xizmatlari, kasb-hunar ta'limi
dasturlari va shogirdlik kabi chora-tadbirlar ish izlovchilarni mavjud
lavozimlar bilan bog'lashi mumkin.
– bandlikdagi to'siqlarni kamaytirish: kamsitish, bolalarni parvarish qilishning
arzonligi, transport muammolari, ish imkoniyatlari va ishchilar malakasi
o'rtasidagi nomuvofiqlik kabi to'siqlarni bartaraf etish ko'proq odamlarning
ishchi kuchiga kirishi va qolishiga yordam beradi.
– kichik va O'rta korxonalarni qo'llab-quvvatlash: ko'b ko'plab iqtisodiyotlarda
bandlikka katta hissa qo'shmoqda. Moliya olish imkoniyatini ta'minlash,
byurokratik to'siqlarni kamaytirish va soliq imtiyozlarini taklif qilish ushbu
korxonalarning o'sishini rag'batlantirishi va ko'proq ish imkoniyatlariga olib
kelishi mumkin.
– tadbirkorlikni rivojlantirish: tadbirkorlik uchun qulay muhit yaratish ish
o'rinlarini yaratishga turtki bo'lishi mumkin. Bunga moliyalashtirishga
kirishni ta'minlash,
biznes
qoidalarini
soddalashtirish,
murabbiylik
dasturlarini taklif qilish va innovatsion ekotizimlarni rivojlantirish kiradi.
32
– daromadlarni qo'llab-quvvatlash dasturlari: ishsizlik nafaqalari, ish haqi
subsidiyalari va ishga qayta tayyorlash dasturlari kabi ijtimoiy xavfsizlik
tarmoqlari iqtisodiy tanazzulning salbiy ta'sirini kamaytirishga yordam
beradi va ish o'rinlari o'rtasida silliq o'tishni osonlashtiradi.
– innovatsiyalar va texnologiyalarga investitsiyalar: tadqiqot va ishlanmalarni
rag'batlantirish, shuningdek, innovatsiyalar va texnologiyalarning birinchi
pog'onasida turgan tarmoqlarni qo'llab-quvvatlash yangi sanoat va ish
o'rinlarini yaratishga olib kelishi mumkin.
– mintaqaviy rivojlanish strategiyalari: maqsadli investitsiyalar, infratuzilmani
rivojlantirish
va
imkoniyatlaridagi
sanoatni
diversifikatsiya
qilish
orqali
bandlik
mintaqaviy
tafovutlarni
bartaraf
etish
iqtisodiy
mehnat
standartlari
farovonlikni bir tekisda yoyishga yordam beradi.
– xalqaro
hamkorlik:
savdo
shartnomalari,
va
rivojlanishga ko'maklashish bo'yicha boshqa mamlakatlar bilan hamkorlik
ish o'rinlarini ko'paytirish va global tengsizlikni kamaytirish uchun
imkoniyatlar yaratishi mumkin.
Shuni ta'kidlash kerakki, to'liq bandlikka erishish o'zgaruvchan iqtisodiy
sharoitlar va ijtimoiy ehtiyojlar asosida siyosatni doimiy baholash va tuzatishni talab
qiladigan doimiy muammo hisoblanadi. Bundan tashqari, bandlikka ta'sir qiluvchi
turli omillarni hisobga oladigan yaxlit yondashuv barqaror va inklyuziv iqtisodiy
o'sish uchun juda muhimdir.
Dunyoda ishsizlik ko‘rsatkichining qisqarishi borasidagi olg‘a siljish ish
sifatining yaxshilanishi bilan kechmaydi, deyiladi Xalqaro mehnat tashkiloti
(XMT)ning “Bandlik va ijtimoiy soha istiqbollari: 2019 yil tendensiyalari”
ma'ruzasida.
Bandlik sifatining pastligi global mehnat tashkilotlarining asosiy muammosi
hisoblanadi, chunki Xalqaro mehnat tashkilotining (ILO) yangi hisobotiga ko‘ra,
millionlab odamlar nomunosib mehnat sharoitlariga rozi bo‘lishga majbur.
Yangi ma'ruza - “Bandlik va ijtimoiy soha istiqbollari: 2019 yil tendensiyalari”
uchun to‘plangan ma'lumotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, 2018 yilda butun dunyoda
33
ishlaydigan 3,3 milliard kishidan ko‘pchilik iqtisodiy xavfsizlik, moddiy farovonlik
va imkoniyatlar tengligiga yetarli darajada ega bo‘lmagan. Bundan tashqari, butun
dunyodagi ishsizlikning qisqarishi ish sifatining yaxshilanishida aks etmayapti.
XMT tomonidan e'lon qilingan ma'ruzada munosib mehnatda bir qator jiddiy
kamchiliklar saqlanib qolayotgani yodga olinadi va joriy sur'atlarda Barqaror
rivojlanish maqsadlari (BRM), ayniqsa 8 BRMda bayon qilingan barcha uchun
munosib mehnatga erishish ko‘p mamlakatlar uchun noreal bo‘lib ko‘rinadi.
“8 BRM – nafaqat to‘liq bandlik, balki ushbu bandlikning sifati hamdir”, - dedi
Debora Grinfild, Siyosat bo‘yicha XMT bosh direktorining o‘rinbosari. “Tenglik va
munosib mehnat barqaror rivojlanish asosidagi ikkita ustun sanaladi”.
Hisobotda yangi texnologiyalar tufayli amalga oshirilgan ayrim biznes
modellar mehnat bozorining bandlikdagi rasmiyatchilik va xavfsizlik, ijtimoiy
himoya va mehnat standartlari kabi sohalarida mavjud yutuqlarga putur yetkazishi
haqida ogohlantiriladi.
Ishga joylashish har doim ham munosib hayotni kafolatlamaydi, - dedi XMT
Tadqiqotlar bo‘yicha direktor, Damian Grimshou,. “Masalan, 700 million kishi band
bo‘lishlariga qaramay, o‘ta yoki mo‘'tadil qashshoqlik sharoitida yashamoqda.
Yuqorida qayd etilgan muammolar orasida ish kuchida ishtirok etishda gender
tengligi tafovutini bartaraf etish borasida olg‘a siljish yo‘q. Ayollarning faqat 48
foizigina ish bilan band. Ayollar ham salohiyatli, biroq yetarli darajada
foydalanilmayotgan ishchi kuchining katta qismini tashkil etadi. Yana bir muammo
norasmiy bandlik saqlanib qolayotganidadir. 2 milliard ishchi, yoki dunyodagi ish
kuchining 61 foizi norasmiy band deya tasniflangan. 25 yoshgacha bo‘lgan
yoshlarning har besh nafaridan bir nafaridan ortig‘i ish, ma'lumot yoki professional
tayyorgarlikka ega emasligi ham xavotir tug‘diradi. Chunki bu holat ularning
kelajakda ishga joylashish istiqbolini xavf ostiga qo‘yadi.
Yillik hisobotda ayrim muvaffaqiyatlar ham yoritilgan. Agar jahon iqtisodiyoti
katta inqirozni chetlab o‘tishga muvaffaq bo‘lsa, ko‘plab mamlakatlarda
ishsizlikning yanada kamayishi prognoz qilingan. So‘nggi 30 yil ichida o‘rta
daromadli mamlakatlarda ishlayotganlarning qashshoqligi sezilarli darajada
34
kamaydi. Ta'lim va professional tayyorgarlikka ega bo‘layotganlarning soni esa
ortdi.
Mintaqalar bo‘yicha asosiy xulosalar:
Afrika:
Mintaqa mehnatga layoqatli aholisining 4,5 foizigina ishsiz hisoblanadi, 60
foizi esa ish bilan band. Biroq yaxshi ishlayotgan mehnat bozori o‘rniga bu holat
ko‘pchilik ishchilarda xavfsizlik, munosib maosh va ijtimoiy himoyaga ega
bo‘lmagan past sifatli ishga kirishdan o‘zga tanlov mavjud emasligi bilan bog‘liq.
Prognozlarga ko‘ra, ish kuchi yiliga 14 milliondan ortiq ko‘rsatkichga ko‘payadi.
2020 yilgacha iqtisodiy o‘sish sur'atlari tez o‘sayotgan ishchi kuchi uchun yetarli
darajada sifatli ish o‘rinlarini yaratish uchun juda past bo‘ladi.
Shimoliy Amerika - ishsizlik darajasi 2019 yilda eng past ko‘rsatkich – 4,1
foizga yetdi.
Bandlikning o‘sishi va iqtisodiy faollik 2020 yilda pasayishi prognoz
qilingandi.
Tayanch ma'lumotga ega kishilar oliy ma'lumotlilarga qaraganda ikki marta
ko‘proq ishsizga aylanadilar.
Submintaqa raqamli ish platformalari sohasida yetakchi sanaladi. Bunday
ishning sinchkovlik bilan olib boriladigan monitoringi siyosatchilar uchun avj
olayotgan muammo hisoblanadi.
Lotin Amerikasi va Karib dengizi davlatlari - iqtisodiy o‘sishning tiklanishiga
qaramay, bandlik 2019 va 2020 yillarda 1,4 foizgagina o‘sishi kutilmoqda.
Mintaqadagi ishsizlik ko‘rsatkichining nisbatan sekin pasayishi turli
mamlakatlar mehnat bozoridagi xilma-xil sharoitlarning natijasi sanaladi.
Norasmiylik va past sifatli ish bandlikning barcha turlarida mavjudligicha
qoladi.
Arab davlatlari - mintaqadagi ishsizlik 2020 yilga qadar 7,3 foiz ko‘rsatkichida
barqaror qolishi prognoz qilinmoqda. Ishsizlik Ko‘rfaz mamlakatlari hamkorligi
Kengashiga kirmagan mamlakatlarda ushbu Kengashga kirganlarga qaraganda ikki
marta ko‘p. Mehnat qilayotgan migrantlar mintaqadagi jami bandlikning 41 foizini
35
tashkil etadi. Ko‘rfaz mamlakatlari hamkorligi Kengashi mamlakatlarida esa jami
mehnat qilayotganlarning o‘rtacha yarmidan ko‘pi migrantlar hisoblanadi. Ayollar
o‘rtasidagi ishsizlik ko‘rsatkichi 15,6 foiz. U erkaklar ishsizligi ko‘rsatkichiga
qaraganda uch marta ko‘proq. Yoshlar ham ishsizlikdan aziyat chekmoqda. Yoshlar
o‘rtasidagi ishsizlik katta yoshdagi aholi ishsizligiga qaraganda to‘rt marta yuqori.
Osiyo va Tinch okeani - Avvalgi yillarga qaraganda sekin sur'atlarda bo‘lsa-da,
iqtisodiy o‘sish davom etadi.
Prognozlarga ko‘ra, mintaqadagi ishsizlik 2020 yilgacha 3,6 foiz darajasida
qoladi, bu esa jahondagi o‘rtacha ko‘rsatkichdan past.
Transformatsiya ishchilarni qishloq xo‘jaligidan chiqarib oldi, biroq bu ish
sifati sezilarli darajada yaxshilanishiga olib kelmadi; ishchilarning katta qismi ish
kafolati, yozma shartnoma va daromadlarning barqarorligiga ega emas.
Ayrim mamlakatlarda ijtimoiy himoya sezilarli darajada kengaytirilganiga qaramay,
qashshoqlik darajasi eng baland mamlakatlarda u juda past ko‘rsatkichda qolmoqda.
Yevropa va Markaziy Osiyo:
Shimoliy, Janubiy va G‘arbiy Yevropada ishsizlik so‘nggi o‘n yil ichida eng
past ko‘rsatkichda va 2020 yilgacha pasayishda davom etadi. Sharqiy Yevropada
band kishilar soni 2019 va 2020 yillarda 0,7 foizga qisqarishi kutilmoqda. Biroq ish
kuchining qisqarishi bir vaqtning o‘zida ishsizlik ko‘rsatkichining pasayishini ham
anglatadi. Ayrim mamlakatlarda uzoq vaqt davom etgan ishsizlik 40 foizga yetadi.
Markaziy va G‘arbiy Osiyoda norasmiylik hali ham keng tarqalgan (43 foiz). Ishlab
turib qashshoq bo‘lish, ishning yomon sifati va mehnat bozoridagi doimiy notenglik
muammoligicha qoladi.
Avvalroq Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi tomonidan bandlikka oid
ma'lumotlar taqdim etilgan edi. Unga ko‘ra, O‘zbekistonda mehnatga layoqatli aholi
soni 19 millionga yaqin bo‘lsa, band aholi soni 13 milliondan ziyod. Ularning 5
milliondan oshig‘i rasmiy sektorda, 8 millionga yaqini norasmiy sektorda band.
Xorijda ishlayotganlar soni esa 2 million 300 mingdan ziyodni tashkil etadi.
36
XULOSA
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, har bir inson hozirgi kunda biror faoliyatni
amalga oshirishni o’ylashi yoki o’zi yoqtirgan kasbni kuchli mutaxassisi bo’lish
haqida aniq maqsad bilan harakat qilishi lozim. Shundagina ishsizlikning oldi
olinadi. Yurtimizda hozirgi kunda yoshlarga ilm olishi va yangi g’oyalarini amalga
oshirishi uchun keng imkon yaratilgan. Agar biz imkoniyatlarimizdan qo’limizdan
kelgancha foydalanib O’zbekiston ravnaqi yo’lida harakat qilsak , o’ylaymanki
kelajakda yurtimizda ishsizlik muammosi bo’lmaydi.
Yuqorida aytib o’tganimizdek, istiqloldan so’ng o’zimizda rivojlanmagan
ko’pgina sohalar rivojlantirildi. Bu esa albatta yangi loyihalarga inson mehnati
resurslari jalb etilgani va bunda ishsizlokning kamayishini ko’rdik. Ammo ishlab
chiqarish sohasi bir maromda tekis ketavermaydi. Tadbirkorlik har doim yangiliklar
va yangi texnikalarga ehtiyoj sezadi. Ishlab chiqarishda samarali bo’lgan
texnologiyalar esa ish unumdorligini oshirgan holda ishsizlikni ortishiga ham olib
keladi. Shu sababdan yuqorida aytilgan olimlarning fikri, ya`ni aholini to’liqligicha
ish bilan ta`minlashning ioji yo’qligi to’g’ridir.
Takliflar.
– Oilaviy tadbirkorlik va kichik biznes uchun ajratilayotkan kreditlarning
berilishini shaffoflashtirish;
– Startaplar va innovatsiyalar uchun moliyalash tashkilotlarini ochish;
– Energetika stantsiyalarini qurish. Buni afzallik tomoni O’zbekistonning
energiyaga bo’lgan ehtiyoji kundan kunga ortyabdi va bu stansiyani qurish
orqali bir hududning ishsiz aholisini ish bilan ta`minlash mumkin.
– Importni cheklash yo’li bilan mahalliy tadbirkorlarni rivojlantirish va
O’zbekistonda ishlab chiqarilmaydigan mahsulotlarni ishlab chiqarishni
yo’lga qo’yish orqali mahalliy tadbirkorlar sonini oshirish.
37
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
I.Kitoblar, o’quv qo’llanmalar va darsliklar
1.
Iqtisodiyot nazariyasi Sh.Sh.Shodmonov 2017
2.
Djumayev Z.A. Makroiqtisodiyot
3.
Robert J.Barro’s Macroeconomics
4.
Alex.M macroeconomics
II.Internet saytlari
5.
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Ishsizlik
6.
https://kompy.info/1-ishsizlik-mazmuni-ishsizlik-turlari-va-kelib-chiqishsababla.html1 https://support.google.com/legal/answer
7.
https://www.businessinsider.com/map-unemployment-rate
8.
https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-08-28/japan-s-joblessrate
9.
https://www.lexology.com/library/detail.aspx
10.
https://google.com/unemployement/page
11.
tps://www.oecd-ilibrary.org/sites
12.
https://kun.uz/news/2024/03/05
13.
https://www.gazeta.uz/oz/2021/07/01/work/
14.
https://unemployement/rate.com
15.
https://newjournal.org
16.
https://cyberleninka.ru/article/n/opyt
38
39