B .I. G ‘O Y IB O V
шшшвяяятвяшш
ERGONOMIKA
fo s h k e n t- 2013
0 ‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIOLIY VA 0 ‘RTA
MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
В. I. G‘OYIBOV
ERGONOMIKA
О 'zbekiston Respublikasi Oliy va о 'rta maxsus ta ’lim
vazirligi oliy о ‘quv yurti talabalari uchun о ‘quv
qo 'llanma sifatida lavsiya etgan
Г
JtZZA X С Ч
INV I t
TO W /4
Г_АЖОИОТ RESiIRt HftttKAZI
«TA FA K K U R B O ‘STO N I»
T O S H K E N T -2 0 13
UO‘K:331.101.1(075)
КВ К 30.17 уа 73
G-57
B .I.G ‘oyibov
E rg o n o m ik a:
о 4quv
I
1
q o ‘llanm a
/B .I.G ‘oyibov:
0 ‘zbekiston
Respublikasi Oliy v a o*rta m axsus ta ’lim vazirligi. Toshkent: Tafakkur
bo‘stoni. 2013-200 b.
■
KBK 32.81 ya 7
llm iy muharrir:
D.A. N ozilov -T A Q 1 . „R asm rangtasvir va haykaltaroshlik kafedrasi
m udiri. arxitektura doktori. professor
G-57
Taqrizchilar:
I.V. D m itriy ev a-T D T U "Sanoat dizaynTkafedrasi mudiri, arxitektura
nomzodi. dotsent,
S.A. Abkerimov -*B L IC ”M CHJ bosh m enedjeri.O‘zbekiston Badiiy
Akademiyasi va Xalqaro 0 ‘zbekiston Dizaynerlar Uyushmasi a'zosi
M azkur o 'q u v q o ila n m a d a texnikaviy ergonom ik loyihalash asoslari, turm ush
ehtiyojlariga moMjallangan buyum lar ham da insonning fizik, ruhiy, (i/iologik imkoniyatlarini kom pleks hisobga olish negizida uni o ‘rab olgan m uhitda yashashi
uchun qulay sharoitni ta ’m inlash haqida m a'lum otlar yoritilgan.
U shbu o ‘quv q o ila n m a sanoat dizayn y o n a lish id a tahsil olayotgan talabalar
uchun moM jallangan bo* lib. undan shu sohada faolyat yuritayotgan m utaxassislar ham foydalanishlari m um kin
ISBN-978-9943-42-38-1-7
© «TAFAKKUR BO STON1»
nashriyoti,2013-y
KIRISH
I rgonom ika-insonning mehnatdagi funksional imkoniyatlari,
iiiHinal qulayligini yaratish qonuniyatini o ‘rganadi. Inson faoliya ill In antropolpgik, biom exanik, psixofiziologik, inson va texnikani
loyihalash; ish o ‘m i bahavoligi, oMchamlari, o 'rin d iq pultlarini,
ish qurollarining qulayligi o ‘lchamlarmi belgilash; ish joyi
Ntruktiirasini tashkil etish v a uni infonnatsion-axborot k o ‘rgazm a
ilslcmalari (k o 'rish axboroti, eshitish, hid bilish, yorug‘lik, rang,
Blllbo tanlash, yangi belgilarning joylashishi, piktogram m a va
Iwshqalar) bilan ta ’m inlash; boshqaruv organlarining (maxovik,
lumblyor, dasta, oyoq pedali, klavishlar) qulayligi, ko‘rinarli ravlshda joylashishi; rangning ish jarayoniga ta ’siri, ish jo y id a rang
iiisi (fon)ni to ‘g ‘ri tanlash, xonada kishi m e’dasiga tegm aydigan
ranglar ishlatish, nogironlarga alohida ish o ‘rnini loyihalash; sanoat
cstclikasini ta’m inlash kabi m asalalalarni loyihalashga o ‘rgatadi.
Ergonomika ilmiy fani-texnika, ruhshunoslik, fiziologiya, gigiyena, anatoraiya, biom exanika, antropologiya, biofizika va boshqa
Innlar tutashgan jo y d a paydo boMgan.
Bl'gonomika keng qam rovli fan b o ‘lib, ish quroli, ish joyi va
ishlab chiqarish xonalariga antropom etrik, fiziologik-gigiyenik va
ostctik talablar q o ‘yish bilan bog‘liqdir.
H rgonom ika-m ehnat qurolini va uning sharoitini insonga moslitshtirish fanidir. U insonning funksional imkoniyatlari va mehnat
jiirayoni uchun, ayniqsa optimal sharoit yaratishni, pirovardida
mehnatning yuqori unumli va ishonchli b o ‘lishini o ‘rganadi.
l-rgonomikaning asosiy qismi muhandislik psixologiyasi hisoblanib, uning maqsadi inson va mashina imkoniyatlarini moslashtirib, “inson-m ashina” tizim iga keltirib. imkoni boricha mehnat
3
sharoitining inson asab tizim iga salbiy ta ’sirini kam aytirish hamda
m ehnatga bo‘lgan layoqatini oshirishdir. M azm un va m ohiyati ji
hatidan ergonom ika, texnika estetikasi-dizaynning tabiiv asosi hi
soblanadi.
M azkur o 'q u v qo'llanm a lotin alifbosida ilk rnarta chop etilgan^
ligi bois ayrim xato va kam chiliklardan holi bo’lm asligi mumkin.
Shuning uchun qoUlanmaning m azm uni va sifatini yaxshilashg
qaratilgan har qanday fikr va m ulohazalar m uallif tom onidan mamnuniyat bilan qabul qilinadi va albatta keyingi nashrlarda inobatga
olinadL
M uallif
4
E R G O N O M IK A TARIXIDAN
Ergonomika fani qadim zamonlarda boiganm i?-degan savolning
lUH'llishi tabiiy. M azkurqo‘llanm aergonom ikagabag4shlanganligi
lilhibli bu savolga jav o b qidirish lozim, albatta.
Insoniyat sivilizatsiyasining boshlanishida kishi tafakkuri niho Mil(In sodda bo'lganligi ko‘pchilik olim lar tomonidan e’tiro f etiladi.
(klnmzod hayoti davom ida yaxshi, mazmunli hayot kechirishni o ‘z
ukllga maqsad qilib q o ‘ygan va shu maqsadlari y o ‘lida kurashib kel'••iii U qurol yasagan, ov qilgan. Dastlabki ov qurollari mukammal
In/ilishga ega bo'im aganligi sababli ular ko'pincha pand yeyishgan.
K o'p hollarda yirtqich hayvonlar qurboni bo'lishgan. Inson
o '/ining ijtimoiy sharoitini ham uzoq izlanishlari davom ida yaratC.im. Dastlabki qurilm alar insonni sovuqdan, issiqdan, tabiat ofatiBrldan saqlay olm agan. H ayot uchun kurashish insonni tajribalarilim kclib chiqqan holda idrok etishga undagan.
Ular uzoq hayotiy tajribalarni inobalga olgan holda asosiy taInblarga jav o b beradigan qurol, im orat, uy-ro‘z g ‘or, x o ‘jalik
luiyumlarini yaratishga harakat qilganlar. M azkur tajribalar qulaylik yaratishga undagan.
Bu qulaylik inson bilan im orat qismiari. qurol bilan inson harakati, uy-ro'zg’or buyum larining qulay boMishiga, x o ‘ja lik buyumliii'ining inson harakati va hayvonlar harakati bilan bog'liqligida
bo'lishi lozim boMgan. M asalan, om ochlar ot, buqa yoki eshakka q o ’shim cha qulaylik yaratigandagina yer yaxshi haydalislii mumkin. H ar qanday buyum dan to 'g 'ri foydalanish bilan
birga uning ish jarayoni odam ning b o ‘yi-basti, harakatiga mutanosib bo'lishi kerak.
Qadim zamonlarda „Ergonomika14 so'zi ishlatilmagan, bunday fan
5
ham bo'lm agan. Dizayn yoki irrigatsiyadegan atam a qo'llanilm agan.
L ekin ustaning fikru-zikri buyum g o ‘zaIligini, qulayligini
ta'm inlashga qaratilganligi qadim dan m a’lum. M ilodgacha va ilk
o 'rta asrlarda ham ariqlar qazilib, dehqonchilik qilinganligi ham-1
m aga ayon. Jum ladan, ilk o 'rta asrlarda Sam arqandda Siyob ariqchasining suvi Arzis nomli tarnovchalar orqali A frosiyobga olib
borilganligi tarixiy m anbalarda qayd etilgan.
Shaharsozlikda ham odam zod qulayliklar yaratishga intilganligini arxeologik qazilm alar ko'rsatadi. Shahar k o ‘chalarida hech
bir xonadon k o ‘chaning qizil chizig’idan tashqariga chiqarilm agan.
Agar har bir xonadon o ‘z xohishicha im oratga ko'chaning bir
qism ini kiritib olsa, unda ot-aravaning o ‘tishini qiyinlashtiradi.
Sharq davlatlarida k o ‘cha tom on noto‘g ‘ri chiqarilgan im orat egasi
jazolangan.
K o‘cha bilan im orat yonidan o'tkazilgan ariq ham m a’lum
qoidalarga bo‘ysungan. B unga sabab, bordi-yu ariq noto‘g ‘ri
o'tkazilsa, qor-yom g'ir suvi xonadon im oratiga, ko'chasiga ziyon
keltirishi mumkin.
Im oratning o ‘zi ham hovlida, chorbog‘ bilan m utanosibligi topilgan holda joylashtirilgan.
Imorat tarxida ham doim iy yashash uchun qulayliklar nazarda
tutilgan. K o 'p hollarda ikki xona oralig'ida daliliz yoki ay von
joylashtirilgan tarxga e ’tibor berilgan. Bunday tarxda o ’rtadagi
dahliz yoki ayvon ikki turar xonalarga kirish uchun qulaylik yaratgan. Xuddi shunday tarxdagi im orat old tom onidan peshayvon bi­
lan birlashtirilgan tuzilishdagi turar jo y keng tarqalgan. Unda pesh­
ayvon xonalam i hovli m anzarasi, y a 'n i tabiat bilan bog'lashga imkon yaratgan.
Qadimiy turarjoy im oratining aksariyatida xonalar katta hajm da
bo‘lib, devori b o ‘ylab supalar joylashtirilgan.
X ona o ‘rtasidagi ochiq sath-m aydon supalardan pastda
joylashtirilgan va poygoh vazifasini o ‘tagan. U nda xonaning bar-
6
• in ili'Viii'liiiidagi supaga o ‘tish imkoni mavjud. Shuning uchun
"Mil |inlining shu jo y id a tashnov (obrez) o ‘rnatilgan. X onaning
kill I i|l'imlda shiftning o ‘rta bo‘lmasi kalta to ‘sinlarning bir necha
ttuv nitlii hii-biriga nisbatan ko‘ndalang o ‘rnatilishi bilan gum bazga
IIниiiii кI ho'lm a yaratilgan. Bu bo‘lmaning o ‘rta qism i tuynukka
• Ни po'libj u xonada havo alm ashinishini va o 'c h o q (oshton) tutuniMinr Btojqib kelishini ta ’minlagan. Bu ham xonada qulaylik yaratishKii i|nniiilgan.
Asrlnr davom ida xonalar yuzasi kichraytirilganligi munosabati
hllnn xona sathi avvaldagiday devor atrofi bo‘ylab joylashgan suI'lilm hi Ian cheklangan. Bunday supalar eshik ostonasida oldidagi
Nlillil ehuquiToq-poygoh va yaxlit supa peshgohdan tashkil topgan.
Mil hum xonaning asosiy qism ini belgilaydi va poygohdan ajratib,
Rhuningdek, mehmon kutishga qulaylik yaratadi (1-rasm ).
1-rasm. P a n jik e n t. I l k o ‘r t a a s r la r d a m e h m o n x o n a ich k ik o ’rin is h i (V.JL. V o ro n in a n in g re k o n stru k siy a si).
7
X ona to'ridagi devorda uchta b o lm a b o ’lib, ulardan ikki chetidagilari yoki o ‘itadagisi ko‘rpa-to‘shak solish uchun taxm on vazifasini bajargan. Q olgan b o ‘lm alarda tokchaband qilingan. Uning
tokchalari pastdan yuqoriga k o ‘tarilgan sayin kichrayib boradi,
y a ’ni tokchabandning pastki qism i katta buyum lar va, yuqori qismi
kichik buyum lar q o ‘yishga m o ‘ljallangan. Ular xona turini aniq
belgilab turadi, o ‘ziga xos go‘zallik ato etadi. Shuningdek, xona
saranjom ligini ta ’minlaydi. Uy bekasiga eng yuqoridagi tokchalardan buyum olish uchun qulayliklar nazarda tutilgan (2-rasm).
2-rasm. B u x o ro . X o n a b u rc h a g i. T ax m o n v a to k c h a b a n d
b o M m alarin in g k o ‘rin is b i (D .A .N ozilov chizm asi).
X ona yon tom onidagi tokchalar ham nafaqat biron-bir vazifani
bajarishga, balki xona m uhitiga m uhtasham lik bag'ishlashga ham
xizm at qilgan. X ususan, hovliga qaratilgan devorda derazalar orasidagi yuzaga ishlangan naqshlar xonaning hovlidagi tabiat manzarasi bilan ham ohangligini ta ’m inlaydi.
K o‘pchilik hollarda turarjoylarda o ‘choq (oshton) dahliz-
8
da o ‘m atilgan. Bu holat xonaning issiq boMishini ta ’minlaydi.
Shuningdek, xonaning toza va saram jonligini saqlashga yordam
beradi.
Ilk o ‘rta asrlarda saroy, ibodatxona, turarjoylar devorlariga
suratlar ishlangan. D evoriy suratlarni ishlashda uning xonaning
ham m a tom onidan k o ‘rinishini ta ’minlash turli kom pozitsiyalarda joylashtirish y o ‘li bilan hal etilgan. Jum ladan, Toharistondagi
Bolaliktepa saroyidagi devoriy suratlar bir yarusda ishlangan. Unda
m ehm onlarning bir qatorda o ‘tirganliklari tasvirlangan. B unga sabab xona sathi kichik, devorlari ham pastqam roq. Shuning uchun
ham m u sa w ir sahna personajlarini bir qatorda ishlagan. Varaxsha
(Buxoro) saroyining sahni kattaroq bo'lganligi sababli tasvirlar uch
qatorda ishlangan (3-rasm ).
3-rasm. V a ra x sh a s a ro y i ich k i k o ‘rin ish i (V .A .N ilsen
re k o n stru k siy a si).
Q izig‘i shundaki, yuqoridagi qator ancha baland k o ‘rinishga
ega. B u bilan m usavvir pastdan qaraganda yuqoridagi yuza baland
9
/
qilib ishlanganligi hisobiga real k o ‘rinishda bo'lishini k o ‘zda tutgan.
A frosiyob (Sam arqand) saroyiga ega sah.nal.ar m avzusiga qarab to ‘p-to‘p kom pozitsiyalarga birlashtirilgan. Bu y o ‘l tadbir
ham tasvir sahnalarini xonaning turli qism idan yaxlit ko‘rinishini
ta ’m inlashga qaratilgan (4-rasm).
4-rasm. Samarqand. Afrosiyob shohlar saroyi ichki ko'rinishi
(D.A.NoziIov rekonstruksiyasi).
Ibodatxona va saroylar uchun ishlangan haykal va yarim haykallarni (barelyef) joylashtirishda ularning xonaning turli qism idan
k o ‘rinishini ta ’m inlashga alohida e ’tibor berilgan. H aykallar tokcha va maxsus bo'lm alarga o'rnatilgan. Jum ladan, N isa saroyi va
ibodatxonasining ichki qism ida haykallar usti yarim doira shaklida
tugatilgan tokchalarga o'rnatilgan.
Bu tokcha va boMmalarga o ‘m atilgan haykallar xonaning barcha
qism idan k o 'zg a yaqqol tashlangan. Xolchayon (Surxondaryo) saroyida esa yarim haykallar eshik balandligidan yuqorida xona devori b o ‘ylab bir qatorda joylashtirilgan (5-rasm).
10
5-rasm. Surxondaryo (Tohariston) Xolchayon saroyi ichki
ko‘rinishi.(G.A.Pugachenkova rekonstruksiyasi).
Bu ham yarim haykallam ing xona to 'r qism idan k o ‘rinishini
ta ’m inlashga qaratilgan. Shuningdek, yarim haykal va haykallar ning ikki qavat balandlikda joylashishi xonaning haykallar plastikasi bilan ham ohang b o iib , xonaga tantanavorlik bag‘ishlagan.
U y-ro‘z g ‘or buyum larida ham odam bilan buyum o ‘rtasidagi
qulaylikka alohida e ’tibor berilgan. O dam bundan m ing yil oldin
qanday ishlagan bo‘lsa, hozir ham deyarli shunday ishlaydi. Chunki
u asrlar davom ida o ‘ziga qulay tom onlarni qidirgan, jum ladan, piyolaning pastki tayanchi biroz o ‘yib ishlangan.
B u bilan birinchidan piyola uchun ketadigan gil tejalgan, ikkinchidan uning o g ‘irligi kam aytirilgan, uchinchidan uning qo'lga,
aniqrog‘1, barm oq bo‘g 'in ig a yaxshi o ‘rnashishiga im koniyat bergan (6-rasm).
Vazasimon idishlarda dasta uzun b o iish i mumkin. Uzun dasta
idishni k o ‘tarishda ham , ichidagi suyuqlikni quyishda ham q o ‘l
kelgan.
Chunki. dasta yuqoridan ushlab, uni lco Parish, dasta pastrog‘idan
ushlab, undagi suyuqlikni quyish m um kin. Q ong‘ha (Toshkent) shaharchasidan topilgan XI asrga oid idish fikrim iz isboti b o 'la oladi.
Shuningdek, og‘zi kichkina va chuqur idishlarda dasta pastroqqa
11
o'rnatilgan, bu bilan idish ichidagi suyuqlikni quyishga qulaylik
tu g ‘dirilgan.
K atta hajm dagi uzun idishlarning dastasi yuqorida joylashtiri lishi bilan uning bir joydan ikkinchi jo y g a oson k o ‘chirilishi
ta ’m inlangan.
6-rctsm. P iy o la q irq im i.
O ftoba va dastsho‘y (7-rasm ), qum g‘on, erkak va ayol liboslarito ‘n, d o ‘ppi, belbog1, ro ‘m ol, xonatlas, zargarlik va kulolchilik
buyum lari, ch o lg 'u asboblari, lavh va qalam don, pichoq; oyoq kiyim lari-m ahsi, etik, kovush; harbiy qurol-aslahalar, dehqonchilik
anjom lari..., ulardagi ranglar ham ohangligi odam ga mutanosib,
mos, qulay, shinam qilinib, zargar, kulol, tikuvchi, hunarm and, kosib v a tem irchilar ham da boshqalar tom onidan am alga oshirilgan.
Ergonom ikaga qulaylikka e ’tibor nafaqat xona, ro‘z g ‘o r buyum ­
lari, hayot uchun kerakli anjom larda, balki qadim iy transport-ulov
vositalarida ham nazarda tutilgan, jum ladan, otda o ‘tirib borish
uchun egar-jabduq, odam oyoqlarining osilib qolm asligi uchun
uzangi, uni o ‘tirgan jo yida boshqarish uchun jilovdan foydalanishgan. B ir yoki ikki o ‘qli aravalarda ham , ot bilan arava orasidagi
12
7-rasm. O fto b a va d a stsh o ‘y
m oslikka, aravaning yuk va odam tashishiga m o ‘lj allanganligiga
qarab o ‘sha zarur qulayliklar yaratish o ‘sha davrning ham talabi
bo‘lgan. Yuqorida k o ‘rib o ‘tilgan m isollarda ham odam bilan xona,
odam bilan devoriy tasvir, odam bilan buyum orasidagi mutanosiblikka, qulaylikka e'tib o r berilganligining guvohi boMdik. M azkur
dalillar qadim dan odam va uning ish jo y i, yashash joyi, ish qurollari va x o 'jalik buyum lari orasidagi noqulayliklar asrlar davom ida
b artaraf etilganligini ko‘rsatadi.
B u esa ergonom ika atam asini, fan bo‘lm agan taqdirda ham unga
m antiqan rioya qilishga harakat qilganliklarini tasdiqlaydi.
1-BOB. ER G O N O M IK LO Y IH A LA SH N IN G ASO SLARI
1.1. E rgonom ikaning vujudga kelishining tarixiy shart-sharoiti. Fan, uning tuzilishi va asosiy vazifalari. Fanlar bo‘yicha
o ‘zaro bogMiqligi
Ergonom ika-(grekcha so‘z bo'lib, “ergon”-ish va “nomos”qonun degan m a’noni anglatadi.) ilmiy fan bo‘lib, ishda insonning
mehnat faoliyati imkoniyatini o ‘rganadi hamda inson mehnati uchun
qulay shart-sharoit va kerakli o ‘ng‘ayliklarning qonuniyati va uni
ro ’yobga chiqarishni m a’lum qiladi.
Ergonom ika insonning m aqsadga muvofiq aniq k o ‘rinishdagi
taoliyatini yangi texnikaga bog4lagan holda loyihalashtiradi.
Ergonom ika farl sifatida bir necha o 'n yilliklar oldin paydo
bo'ldi. lekin uning manbai ibtidoiy jam o a tuzum i davriga borib taqaladi, o ‘shadavrdagi m ehnat qurollarini insonning tabiiy o'Icham li
a ’zolariga m oslab, sifatini o ‘zgartirish asosiy m aqsad qilib olingan
edi.Q urollam ing inson ehtiyojiga m osligi hayot-m am ot masalasi
boMib, agar u qurol yaratib, uni o ;z o ‘m ida ishlata olm asa, tez orada hayotda bitta yom on konstruktor kam bo 'lib , qolardi.
M axsus tanlangan toshlar, suyak qoshiqlar, sodda qurollar va
idish-tovoqlarni inson va m uhit o ‘zaro aloqasi orqali m axsus bilib
qiigan harakat natijasi deb hisoblash mumkin.
Ibtidoiy davr bilan hozirgi vaqtning o'zaro farqi asosan uning
m urakkablik darajasidadir. Bu m urakkablik ergonomika m avjudligining asosi hisoblanishi ham shundandir.
Q adim iy asboblarning konstruksiyasi va shakli hozirgi zamon
talablariga jav o b berishi lozim. M ehnat quroli ko‘p avlodlarning
am aliy faoliyati jarayonida sayqallanib, m ukam m allashgan.
14
0 ‘tgan X IX asr 70-yillarining o'rtasida dastgoh yaratish uchun
an'ana, tajriba va chama, taxm inlarga asoslanar edi.
Bug‘ dvigatelining texnikasi uning nazariyasidan yarim asrga
ilgarilab ketdi.
N afaqat uzoq 0‘tm ishdagi m ohir hunaiTnandlar, balki hozirgi
kundagi m uhandis konstruktorlar ham fahm -farosat va tajriba bi­
lan olgan bilim lari bilan ruhiy-fiziologik qonunlarga asoslangan
holda yengil boshqariladigan, ishlatishga qulay m ashinalam i loyihalashtirdilar.
Q o‘l bilan boshqariladigan birinchi konstruktiv tom ondan takom illashm agan uchuvchi apparatlarda, qiyin holatlarda xatolardan kafolatlanish uchun ular uchuvchining m antiqiy harakatiga
m oslashtirilgan edi.
Uchuvchi yuqoriga, balandlikka k o ‘tarilishi uchun dastakni
“o 'z ig a ”, quyiga tushirm oqchi bo'lsa, “ o ‘zidan” tortishi kerak edi.
M urakkab texnik tizim i bilan qurollangan zam onaviy ishlab
chiqarishi insondan g ‘ayritabiiy holatlarda ham da ruhiy-fiziologik
im koniyat chegarasida ishlashga m ajbur qiladi. B unda inson mazkur tizim ning sam arali ishlashiga javob berishi kerak.
Insonning im koniyati qurollarining rivojlanishi natijasida kengayadi, lekin b a ’zi paytlarda u m urakkablashib ketganligi (tuzilishi
va ishlashi) va oqilona loyihalashtirilm aganligi sababli undan foydalanish qiyinlashadi. N atijada ruhiy-fiziologik xususiyatli ishlovchi odam uchun m ashinaning konstruksiyasi va uning ishlash sharoitini aniq ishlab chiqarishda muvofiqlashtirish m asalasi turadi.
Boshqacha aytganda, m ashina inson uchun har tom onlam a qulay
b o ‘lishi kerak. Bu yerda dizayner o ‘zining ruhiy-fiziologik xususiyatlari—m ayli, nafratiga tayanib em as, balki u inson b o ‘la turib, bor
obyektiv ergonomik tadqiqotlarga asoslanib, hamma odamlar uchun
m os b o ‘lgan asbob-uskunalar yaratishi kerak (shundan b o ‘lsa ker­
ak. ba’zi bir stol, stullarning b o ‘yi baland yoki ju d a to r sam olyot
kabinalari paydo bo'ladi).
15
“Ergonom iya” atam asi 1857-yilda polshalik tabiatshunos Voytex
Yastshembovski tom onidan “Ergonom iyadan ocherklar yoki tabiat
bo‘yicha fan qonuniyatlariga asoslangan, ish to ‘g ‘risidagi fan”
nomi bilan e ’lon qilgan m aqolasida birinchi bor tilga olindi.
Ilmiy ish nazariy tadqiqot b o ‘lib, unda inson ish faoliyati m odelini tuzishga harakat qilinib, tabiat qonunlariga suyangan holda
taqdim etilgan.
M ehnat faoliyati bo‘yicha qilingan ilmiy tadqiqot birinchi qadam boMib, uni Teylor nom i bilan bog‘lashadi va u yirik m ashina
ishlab chiqarish davriga to 'g 'ri keladi.
Teylor ishlovchilam ing sodda operatsiya va standart harakatlar
bilan bog‘liq ish vazifalarini taqsim lash kerak ekanligini dalillar
bilan isbotlaydi.
Teylor boshlab bergan ishni F.Gil’bert davom ettiradi va univer­
sal m ikroharakatlar (“terbliglar”) y a ’ni, turli harakat va h ar qanaqa
operatsiya ketm a-ketlikdan iborat b o iis h i kerak degan g ‘oyani ilgari suradi.
Ford zavodida esa ish faoliyati nihoyatda soddalashtirildi.
Teylor tizim i doirasida “ injenerlik loyihalash” konsepsiyasi tug' ilib
u am aliyotga tatbiq etilishi, ish usulini ish boshlam asdan oldinloyihalashjarayonida o ‘rg an ish gao‘tishkerakligini isbotlab beradi.
Birinchi jah o n urushi va unga b o g ‘liq harbiy sanoatning
to ‘xtovsiz rivojlanishi natijasida ish kunining 13-14 soatga uzaytirilishi unda ishlovchi ishchilarning nihoyatda horishi jarayonini
tezlashtirdi.
Charchoq orqasidan jarohatlanish xavfi ham nihoyatda kuchaydi.
H olat ju d a jiddiylashganligi sababli 1915-yilda A ngliyada har­
biy sanoatda band ishchilar sog‘lig‘ini o ‘rganuvchi Q o‘m itatuzildi.
Urushdan keyin esa qo‘m ita sanoat ishchilarining so g 'lig 'in i
o ‘rganuvchi K engash bilan alm ashinib, unda fiziologlar, ruhshunosJar, vrachlar v a m uhandislar faoliyat k o ‘rsatdilar.
16
Ular ishchi gavdasining turish vaziyatidan tortib, to ishlab
chiqarishda xizm at m usiqalarigacha bo'lgan keng m uam m o doirasini o'rgandilar.
1920-1930-yillarda fiziologiya, ruhshunoslik va m ehnat gigiyenasi jad allik bilan rivojlanib, industrial ruhshunoslik paydo b o ‘ldi.
1920-yilda M.V.
Bexterevning shogirdi V.N.M yasishchev boshqacha fan
- ”Ergologiya”ni yaratish fikri bilan chiqdi.
"B oshqacha fan’’ deb ajratilishini asoslash uchun, birinchidanumuman bironta m avjud fanlarda m ehnat faoliyati o'rganilm aydi,
ikkinchidan, birorta m avjud fanlar chegarasi, hadiga sig'm aydi,
uchinchidan esa, bu kerakli, muhim fan hisoblanadi.1
Ikkinchi Jahon urushi fanlararo tadqiqot olib borish uchun katta
turtki hisoblandi.
A rm iyaga kelib tushgan inurakkab harbiy texnikadan foydalanish sam ara bermay q o ‘ydi. chunonchi, xizm at qiluv chi xodimlarga
shunday talablar q o ‘yildi-ki, u insonga q o ‘yilgan ruhiy-fiziologik
talablardan ham oshib ketdi, natijada insonning qobiliyat chegaralarini hisobga olgan holda “ishni insonga” m oslashtirish lozim
boMib qoldi (radar texnikasi, yuqori tezlikli aviatsiya).
Yaponiyada ergonom ikaning yuqori darajada rivojlanishi ayniqsa, Ikkinchi Jahon urushidan so ‘ng sodir bo‘lib. sanoatning gurkirab o'sish i, ishlab chiqarishni yuqori texnik darajada quroUantirish
orqali am alga oshirildi.
“Zam onaviy ishlab chiqarishda ergonom ik tadqiqotlarga nisbatan talab shunday darajada kerakli va m uhim b o 'lib qoldi-ki, tan
olm asdan iloji y o ‘q darajada ergonom ika Yaponiyada o ‘ziga xos
sajda qilinuvchi narsagaaylandi” (Yaponiyaning dizayn ensiklopediyasi, 1964-yil).1
JIZZAX
17
f f F S l/R S WARKAZ»
1961-yilda xalqaro ergonom ik tashkilot tuzilib, u 30 dan ortiq
m am lakatlarni o ‘z atrofiga birlashtirdi.
M am lakatim izda alohida fan sifatida u 1950-yillardan boshlab
rivojlana boshladi va hozirgi paytda birorta dizayn yechim i aniq
ergonom ik dalillarga asoslanm asdan hayotga tatbiq etilmaydi.
M ehnatga qulay sharoit yaratish faqat texnikaga bog‘liq
bo'lm asdan, insonning ish jarayoniga bosim ning ko‘tarilishi va
tushishi, shovqin, tebranish-titrash, havodagi kim yoviy zarralar
ham ta ’sir qiladi. Shuning uchun yaratilayotgan m ashina nafaqat
unga, balki “inson m ashina atrof-m uhit” tizim iga bo‘lgan talabni
e ’tiborga olishi lozim.
Bunday yondashish texnik sohalar ham da inson va uning mehnat
faoliyati haqida fan bilan uzluksiz aloqa qilish shartini q o ‘yadi.
Ergonom ika: ruhshunoslik, tibbiyot. fiziologiya, antropom etriya, biologiya, neyrofiziologiya, optika, kim yo, fizika, term odi nam ika, yorug‘lik texnikasi, pedagogika, sotsiologiya, iqtisod va
dizayn, y a'n i “inson om ili” kabi fanlarga bevosita suyanadi va
o 'zaro ta ’sirda b o iib , sanoat va turm ush jihozlarini loyihalashda
ham da sanoat estetikasi m asalalarini hal qilayotganda ham isha hisobga oladi.
O 'zig a xos ayrim insonlar va sanoat m ahsuloti sifati orasida 3 ta
asosiy uyg'unlik, moslilc mavjud:
1. A ntropom etrik uyg‘unlik, m oslik (anatom ik xususiyatlarai hisobga o lish -o ‘lcham i, massasi, fizik kuchi, harakat im koniyati va
boshq.)
2. Fiziologik u y g ‘unlik, m oslik (ko'rish, eshitish, ta ‘m bilish xususiyati-taktli-vaznli, tem peraturali, o g 'riq sezuvchanligi va inson­
ning hid bilishi).
3. Estetik uyg'unlik, m oslik (garm oniya-uyg‘unlashtirish, proporsiya-m utanosiblik. rang, m asshtab-nisbat)
Ergonom ik loyihalashtirish 2 xildan iborat.
l.K orrektiv—tuzatishli, o ‘zgartirishli ergonom ika—ayrim sa-
18
bablarga kocra faoliyatni o 4n g ‘aylashtirish ustida ishlash.
K am chiligi-bir xil talablar bir-biriga bog'liq boMmay qoladi,
haqiqatda esa ham m a om illar bir paytda va bir-biriga bog'liq holda
harakat qiladi.
Shuning uchun ayrim om illarni o'ng^aylashtirish real hayotiy
sharoitlarga m os kelm ay qoladi.
Korrektiv—tuzatishli ergonom ika fanning boshlangMch rivojlanish bosqichi hisoblanadi va ayrim om illarni o crganishga ruxsat
berib, turli mutaxassislarni birlashtiradi.
2.Proyektiv loyihalashtiriluvchi ergonom ika—inson faoliyatini kompleks—bir butun tadqiq etib, insonga ta ’sir etuvchi barcha
um um iy om illarni aniqlaydi.
Proyektiv loyihalashtiriluvchi ergonomika uchun nafaqat beril m ish “ inson om illari”, balki inson faoliyatining m axsus tadqiqotlari, uni tahlil qilish usullari, ishlovchi odam ning holatini baholash
ham lozim boMadi.
Ergonom ika m ehnat qurollari v a sharoitini ham da m aishiy turmushni insonga m oslashtirish haqidagi fandir. Ergonom ika inson­
ning m ehnatga b o 'lg an faoliyat imkoniyatini kompleks—bir butun
tarzda, ya’ni inson va texnikaning o Jzaro ta ’sirini antropologik,
biom exanik, ruhiy-fiziologik va ruhiy jihat. nuqtayi nazarida
o ‘rganadi.
1.2,
Texnikaning ergonom ikalashuvi» tushunchasi,
ergonom ik ishlarning bosqichi. Ergonom ik m aketlarning xili
Texnikaning ergonom ikalashuvi-boshqarish, xizm at qilish,
o ‘zlashtirish ham da joy, m akon kabi xususiyatlarni jam lashdan
tarkib topadi.
Boshqarish deyilganda inson bilan m ashina o'rtasida ish taqsimotining mos kelishi, ularning o 'zaro harakatidagi qulaylik tizimi,
m ashinalar konstruksiyasining m os kelishi v a ish joyini tashkil
19
etish, n o rm al-m e’yoriy va halokatli sharoitda ruhiy-fiziologik
tizim va uni boshqarish jarayoni b o ‘lib, ular bilan esa insonning
asosiy roli ta ’minlanadi.
Ishlayotgan odam ning im koniyatiga va idrok qilish xususiyatlariga, xotirasiga, fikr qilishiga, psixom otorikasiga, m ustahkam langan, endi shakllanayotgan niahoratiga m ashinaning mos kelishi.
Insonning kuch-quvvatiga, tezligiga, g ‘ayratiga,kuzatuvchanligiga, eshituvchanligiga, sezgisiga, hid bilish iml<oniyatiga va
boshqa xususiyatlariga m ashinaning m os kelishi.
X izm at qilish-qulay ruhiy-fiziologik tizimga va faoliyat jara
yonidagi-ishlatish, xizm at va ta ’m irlashga m ashina konstruksiyalari yoki alohida elem entlarining m os kelishi. Ishlovchi odam ning
o ic h a m i va shakliga ham da uning og'irligi taqsim otiga m ashina­
ning m os kelishi.
0 ‘zIash tirish -m ash in a va uni ishlata olishga oid hujjatlarni
tezlikda o ‘rganish im koniyati (mashinani boshqarish va xizm at
qildirishda kerakli bilim , o ‘quv va m ahoratga erishmoq).
Yashab ketuvchanlik-insonni aqli raso. farovon salom atligi
yaxshi v a m ehnatga layoqatli qilish uchun m ashinaning isblash
faoliyati, biologik qulay ish m uhiti param etrlariga mos kelishi ke­
rak.
M ashinaning ishlash faoliyatidagi tabiati uchun zararli holatlarni kam aytirish va y o ‘q qilish im koniyati (yoritish. shamollatish,
tem peratura. nam lik, bosim , ishonchli m agnit va elektr maydoni,
chang, radiatsiya, zaharlilik, shovqin, tebranish, gravitatsion yuk
va tezlanish)
Injener konstruktor tarafidan kiritilgan buyum larining texnik
sxemani “inson-m ashina” ergonom ik m odellashtirishning asosi
b o ‘lib, u o ‘z tom onidan shu texnik sxemani o ‘zgartiradi, buyum ning hajm iy-fazoviy xarakteristikasini, boshqarish organlarini tan­
lash ham da axborotlarni aks ettirish, tasvirlash uchun xizm at qiladi.
Ergonom ik taklifiar, o ‘z navbatida dizaynerlik yechim tayanch
20
hisoblanadi. M oddiy tus olgan ergonom ik g ‘oyalar bir tom ondan,
dizaynlik fikr esa ikkinchi tom ondan loyihachi-dizaynerga qulay
dizaynerlik yechim lar uchun ilmiy-loyihaviy tadqiqot ishlarini olib
borishga y o ‘nalish beradi.
Ergonomik loyihalash va tadqiq ikkinchi darajali element
bo 'Imasdan, balki dizaynerlik faoliyatining ichki talabidir. U
dizayn tabiatining о ‘zidan kelib chiqqan holda, odamning ishlashiga qulay sharoit yaratadi va har tomonlama iste 'molchining talabini qondirishga yo naltirilgandir.
Shu bilan bir qatorda dizayn, ergonom ikaning barcha talab va
qonun-qoidalarini hayotga tatbiq etishda ruxsat beradi.
Ergonom ik loyihalash texnik topshiriq, vazifa bosqichidan boshlanadi va loyihalashtirilayotgan obyektni shakllantirish uchun top­
shiriq tuziladi, uning ichida esa “ inson-m ashina” tizim iga taxm iniy
ish taqsim lanadi, insonga, texnikaga, ish joyiga, atrof-m uhitga oldindan talablar ishlab chiqiladi.
Ergonom ik loyihalash inson faoliyatini tahlil etish, “ in so n m ashina” tizim ining ishlashi, insonning undagi o 'm in i aniqlash,
um um iy ruhiy-fiziologik tuzilishda insonning tizim dagi faoliyati,
inson om ilining xususiyatlarini o ‘rganganidan keyingina boshlanishi kerak.
M avjud konstruksiyaning ergonom ika nuqtayi nazaridan qoniqtirm aslik sabablarini aniq bilish va m odifikatsiya y o ‘nalishi
bo‘yicha aniq tasaw u rg a ega boMish lozim . Loyihalashtirilayotgan
obyektning o ‘xshashi-prototipi, timsoli yaxshilab tahlil etiladi
ham da tanlangan yoki m axsus ishlab chiqilgan q o ‘llanm a asosida
normativ, m e’yoriy-texnik hujjat talabiga javob bera olishi hisobga
olinadi.
Ergonom ik yechim ning asosiy fikrini va dalil isbotini o ‘z ichiga
olgan ishning bu bosqichi ergonomik konseptual, anglash loyiha sini ishlab chiqishga tayyorlaydi.
K atta tizim lar loyihalashtirlayotganda esa inson faoliyatini funk-
21
sional va m atem atik m odellashtirish jarayonlari (yoki elem entlari)
araalga oshiriladi.
K onseptual ergonom ik loyihalashda, “inson-m ashina” tizimida
ishni taqsim lash, texnik tizim ga, ish joyiga, tashqi m uhitga bo‘lgan
talab va oldindan texnik tizim ni boshqarish va xizm at qilish uchun
kerakli kishilar soni aniqlanadi.
Bu avval yirik, keyinroq aniq inson ishi algoritmi yaratilish uchun
asos b o i a oladi.
Chuqurlashtirilgan konseptual ergonomik loyihani ishlab chiqish uchun loyihalashtirilayotgan obyektning (dizaynerlar ishlab
chiqqan maketlar ham ishlatilishi mumkin) qidiruv maketi yaratiladi.
M aket o ‘z asli kattaligida arzon (faner, lcarton va shunga
o'xshash) m ateriallardan tayyorlanadi, u ergonom ika nuqtayi-nazari tom onidan aham iyatga ega b o 'lg an asbob uskuna ham da tizim
blokining uch o ‘lchamli modelidir.
Qidiruv maketi quyidagi holatlarda ishlatiladi: asbob uskunani
tanlashda qulay usulni tashkil etish ham da ergonom ik baholash
ikki o ‘lcham li chizm alarda topilm agan savollarga javob topish, ish
jo y i yechim ini tashkil etish, boshqaruv organlarining qulay joylanishuvini tekshirish, o ‘lchov asboblarining tez va aniq ko'rsatuvini
tekshirish, teksliirish nuqtalarini q o ‘l yetadigan darajada aniqlash,
asbob-uskunalam i texnik xizm at jarayonida sinab ko‘rish va
to ‘g ‘rilash.
Undan keyin esa ish.faoliyat maketi yasaladi (modellashtirilgan
m ajm ua), bu m aketning qidiruv m aketidan farqi shuki, q o ‘l yoki
avtom at rejim i boshqaruvida u apparaturaning ishlashini o ‘ziga
o'x sh atad i (bunda u nam unaning tashqi ko'rinishiga o ‘xshashi
shart emas).
Insonning ish faoliyati, real tizim dagi faoliyatga o'xshash qilib
tashkil etiladi.
B u k o ‘rinishdagi m aketlarga trenajorlarni ham kirgizsa b o ia d i.
22
Ish, faoliyat maketidan konstruksiyalarning m uqobil variarvtlarini
solishtirish yoki tanlab olingan loyihani tekshirish ham da b a ’zi bir
asbob-uskunalarning xususiyatlarini baholashda foydalanish m um ­
kin.
Texnik loyihani ishlash bosqichida berilgan obyektning so ‘nggi
ergonom ik yechim ini o ‘z ichiga olgan ergonom ik loyiha bajariladi; y a ’ni “ inson-m ashina" vazifalarini taqsim lash, insonga, texnik
tizim ga, ish o ‘rniga, tashqi m uhitga ergonom ik talablar; m utaxassislarning so‘nggi tarkibi v a ularning vazifaviy m ajburiyatlari; ishni tashkil etish.
Tarkib va jam o a ham da shaxsiy axborotlarni aks ettirish vositalarini tartibga solish. boshqaruv organlari, ish o ‘rni va boshqaruv
pultlari, ularning ishlab chiqarishxonalaridajoylanishuvidan ib o rat.
K onstruktorlik hujjatli m e’y o r va tajribaviy nam unani sinab
ko‘rish bosqichini ishlab chiqishda ergonom ik talablarni hayotga
tatbiq etish m aqsadida nam una tahlil etilib, tajribaviy baholanadi.
(Ishlatilishi sharoitida bo‘lsa m aqsadga muvofiqdir).
O byektni ergonom ik takom illashtirish taklifi (agar zarurat
bo‘lsa), ishlatish va xizm at qilish qo'llanm alari uchun ergonom ik
talablar ishlab chiqiladi.
Tajribaviy nam una ergonom ik baholash bosqichi o ‘ta javobgarlikni talab qiluvchi, qiyin ish hisoblanadi.
Baholash m axsus tanlangan dastur va uslub asosida bajariladi,
oMchash va tajriba y o ‘li bilan mavjud ergonom ik o'lchov, va mezonni aniqlaydi.
A ham iyatga m olik m iqdorlar bitta shklga kirgizilib, ular asosida
obyektning ergonomiksifati lo'g'risida xulosa chiqariladi.
23
Sinov savollari
LE rganom ika deb nim aga aytiladi?
2.Ergonom ikaning vujudga kelish shart-sharoiti haqida so 'zlab
bering.
3. Ergonom ika atam asi qa ysi davlat olim i tom onidan nechanchi
y il tilga olingan?
4. E rgonom ik m aketlarm ng x i/i nechta?
24
2-BOB. ERGONOMIKADA ANTROPOMETRIK
TALABLAR
Antropometrik m a’lumot, ko‘p mutaxassislarga birinchi navbatda arxitektura va dizayn sohasida ishlovchi mutaxassislariga sanoat
mahsulotlari, transport vositalari yaratuvchilariga ham da xonalarning sathini oMchovlariga, ishchi o ‘m ini va nazorat, boshqarish
organlarini joylashtiruvchilarga juda muhimdir.Insonning antropo­
metrik m a’lumotlari antropologiyaning anatomiya va fiziologiya
bo'lim idagi insonning biologik tabiatiga ko‘ra va o'lcham lariga asoslanadi (8 -a,b rasm)MDH istiqomat qiluvchi kishilarning antrop­
ometrik m a’lumot-lari rasmlarda va jadvallarda ko‘rsatilgan (9, 10,
U-rasm lar;10, 11-rasmlar uchun jadvallar).Turli elat va mamlakatlarning antropometrik m a’lumotlari harxil bo4lib, masalan: erkakning
o ‘rtacha bo‘yi Yaponiyada 164 sm, Angliyada, Germaniyada 173
sm , Chexiyada 175 sm, AQSHda esa 176 sm ni tashkil etadi.
yelka kam ari
yelka b o ‘g ‘imi
tirsak b o ‘g ‘imi
tos, dum g‘aza kamari
tos suyagi rung son
a)
25
baimoq suyaklari
barmoq 1
oyoq kaftinin
o'rta qismi
suyaklari \
panja (
suyagi \
bilak |
tashqi
to‘piq suyagi
lovon orqasi
bilak
bo‘g‘imi
b)
8-rasm. E rgonom ikada ishlatiladigan elem entlar, unsurlar.
|
A ) gavdaning uzunligi: poldan boshning
yuqori nuqtasigacha bo‘Igan vertikal masofa (dinam ik o ‘lchamli gavdaning chiziqli
ko'ndalang o ‘Ichovi)
B) bideltoid diametr: ko'proq chiqib turgan deltasim on m ushak nuqtalari orasidagi eng
yuqori(maksimal)gorizonta! o ‘Icham(gavdaning
ko‘ndalang uzunlik o ‘lchovi)
Turli boshlang‘ich holatlardagi
(burchak, dinamik, antropom etrik
belgilar) panjaning bilak b o ‘g ‘imida
9-rasm. E rgonom ik-antropom etrik belgilar bo‘yicha misollar.
26
11-rasm. Ayol g a v d a sin in g asosiy a n tro p o m e trik oM cham lari
27
10-rasm uchun ja d v a l
M DHDAISTIQOM AT QILUVCHI ERKAK
GAVDASINING ASOSIY ANTROPOMETRIK
О ‘LCH AMLARI
0 ‘lchamlar mm hisobida
JiS yj 1СПЯ1111ИГ
0 ‘rtacha
Eng kichik
Eng katta
1
B o ‘yi
1680
1585
1775
2
V ertika holatda yetishish
2140
2000
2280
3
Q o in i yon tom onga
yoyilgandagi uzunligi
723
670
777
4
Q o ‘lni yon tom onga yetish
zonasi
622
572
672
5
O yoq uzunligi
900
830
971
6
T izzaning kengligi
230
200
200
7
Yelka kengligi
380
350
410
8
Yelka uzunligi
327
300
355
9
O yoqlarning joylanish keng­
ligi
830
710
950
10
K o ‘z balandligi
1560
1465
1655
11
Yelka nuqtasining balandligi
1370
1280
1460
12
B arm oqlar
landligi
620
565
675
13
Q o ‘l uzunligi
754
696
812
14
Yuqori kokrak
balandligi
1360
1275
1445
15
Bel chizigVining balandligi
1035
955
1110
nuqtasining
ba­
nuqtasining
28
10-rasm uchun ja d va ln in g davom i
16
Q o 'ln in g oldinga c h o ‘zilish uzunligi
743
668
800
17
0 ‘tirgan holatdagi balandligi
1310
1240
1400
18
K o ‘z balandligi (o btirgan holatda)
1180
1110
1250
19
Tirsak kengligi
448
395
500
20
Sonning eng kichik diam etrik
344
310
250
21
O 'tirad ig an jo y balandligi
422
386
458
22
0*tiradigan jo y ustidan k o ‘z balandligi
770
720
820
23
Pol ustidan yelka balandligi
1010
940
1080
24
Pol ustidan tirsak balandligi
654
600
710
25
0 4tiradigan jo y ustidan kurak balandligi
435
390
478
26
0 ‘tiradigan jo y ustidan yelka balandligi
586
543
629
27
0 ‘tiradigan jo y ustidan tirsak balandligi
232
190
273
28
T izza balandligi
506
466
546
29
Y elka oldi v a barm oqlar uzunligi
465
432
500
30
Son uzunligi
590
545
635
31
O yoq uzunligi
1040
960
1020
32
Son diametri
135
115
115
Bel diam etri
230
184
276
29
MDH DA ISTIQOMAT QILUVCHIAYOL
GAVDASINING ASOSIY ANTROPOMETRIK
O’LCHAMLARI
11-rasm uchun ja d v a l
№
0 ‘Icham lar
1
2
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
O klcham lar m m hisobida
O 'rtach a
E ng kichik
E ng katta
B o 'y i
1567
1470
1660
Vertika holatda yetishish
QoMni yon tom onga
yoyilgandagi uzunligi
Q o ’lni y o n tom onga
у etish zonasi
O yoq uzunligi
1984
1860
2110
661
510
711
568
835
525
765
610
900
T izzaning kengligi
226
349
200
323
276
256
375
Yelka kengligi
Yelka uzunligi
O yoqlarning joylanish
kengligi '
Ko‘z balandligi
Yelka nuqtasining
balandligi
B arm oqlar nuqtasining
balandligi
Q o4l uzunligi
302
330
726
1458
600
846
1348
1548
1284
1200
1365
584
697
524
646
644
748
1271
1150
1350
14
Yuqori kokrak
nuqtasining balandligi
15
Em izik nuqtasining
balandligi
-
-
-
16
Bel chizig'ining
balandligi
976
906
1046
17
QoMning oldinga
cho‘zilish uzunligi
686
635
737
18
Eng katta sagital.
b o ‘y lam a diam etri
300
m
m
19
0 ‘tirgan holatdagi
balandligi
1211
1136
1286
30
11-rasm uchcun ja d va ln in g davom i
20
K obz balandligi(o4irgan
holatda)
1100
1030
1170
21
Tirsak kengligi
452
380
525
22
Sonning eng katta
diam etri
388
337
439
23
0 ‘tiradigan jo y
balandligi
370
334
406
24
0 ‘tiradigan jo y ustidan
o ;iirgandagi balandligi
891
790
890
25
O 'tiradigan jo y ustidan
k o 'z balandligi
725
680
770
26
Pol ustidan yelka
balandligi
930
863
27
Pol ustidan tirsak
balandligi
605
550
663
28
0 ‘tiradigan jo y ustidan
kurak balandligi
426
384
464
1010
0 ‘tiradigan jo y ustidan
yelka balandligi
O 'tira d ig a n jo y ustidan
tirsak balandligi
560
515
235
195
31
Tizza balandligi
467
427
507
32
Y elkoldi va barm oqlar
uzunligi
427
395
457
33
R edutsiya o d d iy . sodda
holatda son uzunligi
472
436
508
34
Son uzunligi
568
522
614
35
Oyoq uzunligi
985
905
1060
29
30
31
605
276
D em ak sanoat m ahsulotlari eksporti tayyorlanayotganda eksport
qilinadigan davlatda istiqom at qiluvchi kishilam ing antropom etrik
m a’lum otlarini hisobga olish kerak. Jadval m a’lumotlari shuni
ko‘rsatadiki, 95% kishi m a’lum m iqdorda shinam lik, kom fortga
ega, faqat 5% gina noshinam likka, diskom fortga egadir.
Tajriba shuni ko'rsatdiki, bu m urosa iqtisodiy tom ondan oqlanib,
m aqsadga muvofiqlashtirilgan. O dam ish jarayonida turgan,
o'tirgan chalqancha yotgan holatlarda b o ‘ladi (12. 13, 14-rasmlar).
Ishlab chiqariladigan m ahsulotga qarab konstruktor loyi­
halashtirilayotgan obyektni nazarda tutishi kerak.
B a’zi hollarda yozuv m ashinkasi xizm atchilari stol va stul
o'lcham larining nom unosibligi sababli stulga va oyoqlari tagiga
papkalar va boshqa m oslam alar q o ‘yadilar. Xuddi shunday holatga
haydovchilar, kassirlar va boshqa m utaxassisliklar vakillari ham
tushib qoladilar. N oqulay holatda o ‘tirish odamni toliqtiradi, orqa
um urtqasini qiyshaytiradi, bukchaytirib, gavdani deform atsiyalab,
kasb kasalligiga olib keladi.Ergonom ika ishlarning zam onaviy darajasi, nazariy va uslubiy tadqiqotlarga asoslanadi.
Hozirgi paytda turli xalqlarning, shuningdek, bolalalar, o ‘smirlar,
qariyalar, nogironlarning antropom etrik m a’lumotlarini o ‘rganish
masalasi k o ‘ndalang bo'lib, turibdi.Shungacha faqat voyaga yetgan, sog‘lom kishilarning antropom etrik m a’lum otlariga asoslanib
tadqiqot ishlari olib borilgan.M aktab yoshidagi bolalam ing antro­
pom etrik m a’lum otnom asi ularga o ‘yinchoq va mebel tayy'orlash
uchun asqotadi. Yana bir katta m uam m olardan biri xalqaro milliy
antropom etrik standartlar yaratishdan iboratdir.
2.1. Ish o ‘rnini turkum lash v a tasniflash
Ish о 'mi- b u sath kerakli texnik vositalari bilan jihozlangan
bo‘lib, (axborotlam i aks ettirish vositalari, boshqaruv organlari,
yordamchi asbob-uskunalar), unda bajaruvchining yoki-bajaruv chilar guruhining faoliyati am alga oshiriladi.
32
12-rasm. Erkak tanasining turli holatlardagi cheklangan
oMchamlari
15-30
Ichkanaa
120
Ich k a n g a
5...200
_
15...20
Ichkanga Tashqanga
L
Tashqanga
\ 4So
T ashqariga
13-rasm. Qo4I va barmoq panjalarining burilish burchaklaridagi
o‘lchamlari. Oyoq va oyoq ostining panja joyini o‘zgartirishdagi
imkoniyatlari.
33
£LЯ
1125-*
H arakaldagrqulay o lc h a m la r
125—
1
*— 8 7 5 - 4
1—6 2 5 «4
Turli vaziyatlarda
^-П600|
lpasfl^(Vsm
I—IООО
JZ - B 75— }
Yozuv stulida
U—B 7 5 —1 J
b -W -lO O O H
Ovqatfanisb stolida Yum shoq stulda
' H $ M 500I
Hojatxona uzunligi-800
balandligi-2700
Oyoqsiz balandligi-510
Kresloda
Kroval kengligi
Bir kishiyoladigai>-800.900.1000;
Ikki kislii yotadigan-1500,1600
14-rasm. Inson tanasining m aishiy-turm ush sharoitlarida oMchamlari
34
Ish ©‘m i bu ishlab chiqarishning eng kichik yaxlit bo'lagi bo‘lib,
unda uning uch unsuri: mehnat ashyolari, mehnat vositalari va
mehnat shaxsi qatnashadi.
Ish o‘rnini jihozlanganda, sirtqi o'lchamlari tanlaganda, mo
-dul (funksional-tugunli) qonun-qoidalariga rioya qilish hamda
mo’ljallangan yagona (shu xildagi isho‘m i uchun) tayanch konstrunksiyadan foydalanishiga amal qilinadi.
Ish o ‘rniga qo‘shimcha texnik vositalarni va uning joylanishi turlarini qo‘shib qo‘yishni hisobga olish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Ish o ‘rniga ham asosiy, ham yordamchi mehnat vositalari kirgiziladi.
Ish 0‘mini tashkil etish qo‘yilgan masalaning xususiyatidan va
o‘zgacha buyum-sath qurshab olinganiga bog‘liqdir (1-jadval).
U quyidagilami aniqlaydi:
-ishlab chiqarish jarayonlaridagi boshqaruv vositalarining turi
va ularni joylashtirish usuli;
-gavdaning ish holati;
-korjomalarga va shaxsiy himoya vositalariga zaruriyat;
-d am olish uchun tanaffus imkoniyati;
—asbob-uskunalarni sozlash va ta ’mirlash uchun sathning
zarurligi;
-asbob-uskunalarni texnik jihozlash uchun sath zarurligi va
tayyor mahsulotlarni omborlarga joylashtirish va hokazo.
1-jadval
Ish o‘rin larin i turkum lash
Asosiy yordamchilar, xizmat
So4nggi, mahsulotga nisbatan
qiluvchilar
I s h c h ila r
Ish lo v c h ila r d a ra ja sig a n isb a ta n
uchun
x izm ate h ila r,
m u h a n d is -te x n ik ish ch ilar, rah b arx o d im la r
35
l-ja d va ln in g davom i
Ishlovchi lam ing bir-birlariga munosabatlarini tashkil etish b o ‘yicha
Shaxsiy-um um iy
Shaxsiy, um um iy
Joylanishuvi v a darajasiga nisbatan
X onada
X onadan tashqarida.
A trof-m uhitdan ajratib q o ‘yish
Ajratib qo‘yish. A jratm asdan qo'yish
0 ‘ralgan. o ‘ralm agan
M ehnat vositalarining boshqaruv xu-
Q o ‘l bilan boshqaruv
A vtom atlashtirilgan boshqaruv
susiyatlari bilan
M exanik boshqaruv
U niversal,
M axsus m ehnat vositalarining dara-
Ixtisoslashtirilgan,
jasi bilan
M axsus
K okp m ashinali
A sbob-uskunalar soni bilan
B ir m ashinali
Joyini o'zgartirm asdan
Joyni cheklangan o 'zg artirish bilan
Ishlovchining jo y in i o'zgartirish da -
M arshrutli jo y in i o ‘zgartirish
rajasi bilan
A nchagina o ‘zgartirish
T ransport vositalaridan foydalanish
y o ‘li bilan
D oim b ir jo y d a turadigan
Ish o ‘rnining serharakatlik darajasi
S erharakat
bilan
Ish uchun tik turib
Ishlovchi gavdasining holati bilan
O 'tirib . tik turib,
Yoiib
36
2.2. Ish o‘rnining sathini tashkil etish va rejalashtirish
Ish o ‘rni sathini tashkil etish deganda aniq bir tartibda asosiy va
yordamchi asbob-uskuna unsurlarining ishlayotgan odam ga va birbirlariga nisbatan joylashtirilishi tushuniladi.
Sath, unda joylashgan ish o ‘rnining unsurlari va ishlovchi odam,
quyidagi sathda, bo‘shliqda uyushgan b o ‘ladi:
-asbob-uskunalarining egallanishi (dastgoh, konveyer tasmasi
va boshq.):
-te x n ik xizm at va ta'm ir uchun zarurligi;
-h av fsizik va o ‘tish zonasini hisobga olgan holda asbob-uskuna­
lar harakatlanuvchi qism ining m e’yoriy faoliyatini ta’minlash;
—sensor, his etishni harakatlantiruvchi sath (odam ning harakatlantiruvchi va his qiluvchi ishi, ish o ‘rni sathining bir qismi orqali
am alga oshiriladi).
Sath va o ‘Icham lam ing o ‘zaro nisbatlari, ish o ‘rni unsurlari
o‘rtasi uchun yetarli boMishi lozim:
-ishlov ch i odam ning texnologik jarayoniga binoan ish harakati
va joyining o ‘zgartirishini hisobga olib joylashtirish;
-boshqaruv vositalarini harakatlanuvchi sathda eng yuqori va
eng kichik chegaralar doirasida o'm ashtirish kenglik, chuqurlik
balandlik);
-ku zatish axboroti manbaini eng qulay k o 'zdan kechirish;
-is h holati va vaziyatini o'zgartirish;
-profilaktik-buzilishdan saqlash choralari k o ‘riladigan joylarga,
ta'm irlash va sozlashga bemalol kira olish;
— asosiy va ko'm akchi m ehnat vositalarini unumli joylatirish.
Transport o ‘tadigan joyning kengligi transport vositalari
kengligidan kam bo‘lmasligi ham da unga m axsus korjom ada tik
turgan kishining gavdasi ham q o ‘shilishi lozim.
Asosiy b o ‘ylam a va ko‘ndalang o ‘tish jo y lari u yoqdan bu yoq qa o ‘tadigan, boshi berk bo‘lmasligi lozim.
37
Ishlovchi gavdasining qayta-qayta egilishiga va burilishga y o ‘l
q o ‘ym aslik uchun m ehnat jihozlari v a vositalarini q o ‘I yetadigan
eng yuqori va eng kichik chegaralarida joylashtirish m aqsadga muvofiqdir.
Foydalaniladigan vositalar ko'pincha asosiy texnologik asbobuskunalar va ish o ‘rindig‘iga yaqinroq joylashtirilishi lozim.
M ehnat jihozlari va vositalari shunday joylashtirilishi lozim ki,
bunda jihozni b ir q o ‘ldan ikkinchi q o ‘lga o ‘tkazish harakatiga y o ‘l
qo'ym aslik lozim.Tez bajariladigan ishlar zonasi eng yuqori dara­
ja d a transport chiziqlariga yaqinlashtirilishi kerak.
Ishlab chiqarish xonalarida m ehnat unum dorligini va estetik
darajasini oshirishning asosiy vazifalaridan biri ish o ‘rnini badiiy
konstruktorlik tom onidan to ‘g ‘ri hal etish hisoblanadi.
Ish o ‘rni barcha param etrlarga, jum ladan, gavda strukturasi va
sanitar-gigiyenik talablarga ham da yuqori estetik sifatlarga ega
bo‘lishi lozim.
Ish o 'm in in g tarxi, ish jarayonida kishi holati va tejam li, sodda,
ritm ik harakat uchun qulay bo‘lishi kerak.
0 ‘tirib ishlashning qulayligi m ebelning ratsional konstruksiyasi
va suyanchig'ining to ‘g ‘ri tuzulishiga bogMiqdir.
Bunday konstruksiya yelka m ushaklariga dam berib gavda m assasining o ‘tirg‘ichga bir xil taqsim lanishiga va oyoqning to‘g ‘ri
joylanishini ta ’m inlaydi.
Noqulay ish holati kishini charchatadi, m ehnat unum dorligini
pasaytirib, qom atni buzadi. K onstruktor ish o ’mini tahkil etishning
asosiy shartlaridan biri kerakli jih o zlar va asboblar hamda quyidagi
mehnat vositalaridir:
a) asosiy asbob-uskunalar (chizm a chizish stollari va anjomlari,
hisoblash m ashinalari);
b) yordam chi vositalar (chizm a qurollari, asboblar. m oslam alar):
d) tashkiliy-texnik uskunalar (yozuv m ashinalari, ish stollari,
hujjat va chizm alar uchun shkaflar).
38
Bir kishining ish o ‘rni 4, 4 ra2 ga teng bo'Isa, konstruktor ish
unumdorligini oshirishi uchun yetarli sharoit yaratildi deb aytsa
hoMadi (15-rasm).
15-rasm. Konstrukor ish o‘rnining tavsiyaviy tarx: 1-ko'tarilib
aylanadigan stul; 2 -kulm an; 3-telefon uchun tum bochkalar; 4—
q o g'ozlar uchun korzina;5—ish stoli;
Ish o ‘rniga yuqori ishlab chiqarish va unum li m uhit yaratish
uchun toza havo lozim bo‘lib, ventilatsiya tizimi, temperatura-namlik holati, zavod va sex hududini ko'kalamzorlashtirish kerak boMadi.
2.3. Ish sathining param etri va miqdori
Ish o'rnining gabarit, sirtqi, 0‘lchami tartibga solingan
(bogMangan) m iqdori va uning ayrim unsurlarini erkin (bog‘lanmagan) m iqdorlarini farqlay bilish kerak.
39
Ish о ‘rni sirtqi о ‘Ichamining miqdori uning tashqi ko‘rinishini
haddiga yetgan o ich am iari bilan belgilanadi (16-rasm).
16-rasm. ish o‘rnida o'lcham nisbatiari
a)gorizontal ufq tekisligida ish zonasi;
b)rukoyatka harakatining to 'g 'ri y o ‘nalishi;
d) rukoyatka harakatining noto‘g*ri y o ‘nalishi.
1-boshqaruv pedali zonasi; 2—ishlatib yuborish zonasi;
3-qulay optim al ish zonasi; 4 -barm oq uzunligini hisobga olgan
holda eng yuqori, m aksim al ish zonasi; 5-stol cheti; 6 -q o ‘l yetish
zonasi.
Ish o ‘rni sirtqi oMchamining hajmi, asosiy ishlab chiqarish asbob-uskunalari, organik texnik uskunalashning hajm lar y ig ‘indisi
bilan aniqlanadi. Sath hajmlari odam yoki brigada, ishlovchilarning
asosiy va yordam chi ish jarayonlarini bajarish, ish o ‘rnining asosiy
unsurlariga o 'tis h va yaqinlashish uchun kerak ham da yuqorida
keltirilgan obyektlarning n o to 'g ‘ri shakllari, o ‘lik sath hajm ini barpo qiladi.
Ish о ‘m i o'lcham miqdorini tarlibga jo/w /z-o‘lcham lar tizm asiga kirib, aloliida ish o ‘m i unsurlarining bir-biriga va ishlayotgan
odam ga nisbatan o ‘rnining xususiyatini belgilaydi.U lar ish o ‘m i
barcha unsurlari tizim ini yagona asosga bog'lab sanashga im kon
beradi.O 'lcham m iqdorlarini tartibga solish ishlovchi odam ning
40
Joyini o'zgartirishini gavdaning turli ish holati va vaziyati, zo‘riqish
lliilluligi, ish harakatining y o ‘nalishini, asbob-uskuna unsurlariga
(]o'li yetishini ta'm inlaydi.O 'lcham m iqdorlari antropom etriyaning
illiuiinik va statik m a’lum otlariga asoslanib hisoblanadi.
( )*lcham m iqdorlarini tartibga solish, ishlovchiga nisbatan ba’zi
Iilr harakatdagi ish o ‘rnining cheklanm agan o ‘lcham larini tartibga
polish vositasi orqali am alga oshiriladi (oyoq ostiga q o ‘yiladigan
liigliklar, pedallar, o ‘rindiqlar).Ish o ‘rnining cheklanm agan
n'lcham lari alohida elem entlarining va uskunalarining, boshqa eleincntlar hisoblash bazasi bilan hech qanday um um iyligi y o 'q .
С heklanm agan о ' lcham lar о ‘zgarinas va о ‘zgarib turuvchi (tartib ga solingan) bo‘lishlari mumkin. 0 ‘zgarib turuvchilarga esa oyoq
ostiga qo‘yiladigan taglikning balandligi va burchagi, o ‘rindiq va
suyanchiqning balandligi, suyanchiqning va tirsak q o ‘yiladiganyonining egilish burchaklari ham da suyanchiqning oldinga v a orqasiga harakati ham kiradi.
2.4 Ishlovchining gavda holati. Ish holatini tanlash mezoni.
2-jadval
Ishlovchining ish holatari
Ish
holati
Z o‘riqishning
kattaligi,
H
Kuch
30 H gacha
Ishlovchijoyini
o‘zgartirish
darajasi
Cheklangan
Q o‘l
harakati­
ning
yo(nalishi
Qo‘I
yetadigan
zonaniug
hisoblash
bazasi
Ish
zonasining
kattaligi,
Oldingaorqaga.
yon
tomonlarga
Frontal
tekislik,
o‘rindiqning
orqa tomoniga parallel.
O lrindiqning
simmetriya
tekisligi
600 dan
ortiq emas
41
mm
500dan
ortiq emas
2-jadvalning davomi
0 ‘zgarib
turadigan
( 0 4tirgandatik
turganda)
Tik
turganda
Yon
tomonlar30-100
100-150
Oddiy
Ortiqcha
ga>
oldingaorqaga
Yon
tomoniarga,
oldingaorqaga
Frontal
tekislik
0 ‘rindiqning
orqa
tomoniga
parallel.
O^indiqning
simmetriya
tekisligi
Frontal
tekislik—
uskunaning
old tomo­
niga parallel.
Gavdaning
o 4rtacha
sagital (bo‘ylama) tekisligi
600 dan
ortiq emas
750 dan
ortiq emas
300 dan
ortiq emas
1000
-
K o‘p tarqalgan holatlardan biri tik va o ‘tirgan holat bo‘lib,
yotgan holat esa kam roq uchraydi. Har bir holat m uvozanatning
m uayyan shartlari, m ushaklarning taranglik darajasi, qon tomirlari
tizim ining ahvoli, ichki azolarning joylashuvi demakki q uw arning
sarflanishi bilan ajralib turadi (2-jadval).
Ish holatining tanlanishi harakat bo‘shlig‘i oMchami, ish yukining kattaligi va o 'zig a xosligi (statik va dinam ik) ish harakatining
hajmi va su r’ati, bajariladigan faoliyatning aniqlik darajasi hamda
predm et-sath qurshovining o ‘ziga xos xususiyati bilan bogMiqdir.
Tik holati-beqaror m uvozanat bilan ajralib turadi. Tayanch m ay-
42
doni bu holatda tayanch va sath orqali bogManib, ular orqali tegib
turadigan oyoq yuzasi bilan o ‘lchanadi.
Tik holati ko‘proq um urtqa p o g ‘onasi, k o ‘krak qafasi, tos suyagi
kabi tabiiy holatlarga xos xususiyatdir.
Bu holatda odam k o ‘zdan kechirish, joyini o ‘zgartirish, k o ‘ris h harakatni m uvofiqlashtirish uchun yaxshi sharoitga ega b o ‘ladi.
Lekin u shu bilan birga boshqa holatlarga qaraganda charchatadigan bo‘lib, m ushaklarning ishlashini, m uvozanatni saqlashni, gavdani tutishni talab qiladi.
Tik holatda uzoq vaqt gavdani tutish davom ida oyoq tom irlariga
bosim orta borib, qon to ‘xtab qoladi, natijada patologik o ‘zgarishlar
y uz berishiga sabab b o ‘ladi.
Shuning uchun tik holatda belgilangan, tayinlangan gavdani
ushlab turishdan uzoqroq b o ‘lish, buning uchun o ‘rin alm ashtirish
(sm ena), dam olish uchun qisqa vaqtli tanaffuslar qilib turish tavsiya qilinadi.O ‘tirgan h olati-bunda ham beqaror m uvozanat yuz be­
radi, lekin tayanch m aydoni ancha kattaroq bo*lib, o ‘rindiq uchun
turli m oslam alardan foydalanish bilan am alga oshiriladi.
0 ‘tirib ishlash tik holatda ishlashga qaraganda o ‘z afzalliklariga
ega bo‘lib, oyoq m ushaklari tarangligini, qon aylanishini yengillashtirib, organizm quvvati sarfini 10-20% ga kamaytiradi.
A m m o uzoq vaqt davom ida o ‘tirgan holat ham patologik vaziyatlar kelib chiqishiga sabab bo‘lib, qorin m ushaklarining bo‘shashib
ketishiga, bukchayib qolishga, ichki a'zolarning pastga siljishiga,
osteoxondroz (tog'ay o ‘sm asi)ning va radikulit (orqa m iya nerv tolalarining yallig‘lanishi) paydo b o ‘lishiga sabab b o ‘ladi. Bundan
tashqari, o ‘tirgan holatda harakat im koniyati cheklangan, q o ‘Ining
yetish zonasi qisqargan, kuch ishlatish im koniyati kichraygan
bo‘ladi.
0 ‘tirgan holatda ish vaziyatini m aqsadga m uvofiq tanlash, uni
ushlab turish uchun sharoityaratishfa'rindiqning sh a k liv a o ‘Ichami,
q o ‘l yetish zonasining eng qulay oMchamlari) va о ‘zgartirishlar sal-
43
biy oqibatlaridan saqlanishga im koniyat tu g ‘diradi.
Yotgan holatga-faqat ayrim hollardagina y o i beriladi. chunk I
unda odam ning harakat faoliyati birdan qisqarib, uni muvoliqhhlillrish yom onlashadi, ko‘rish zonasi kichrayadi.
Yotgan holatda asosiy ishlam i bajarish charchatadigan slillk
ishlarini bosh va q o ‘lni tutgan holda b o ‘yin va yelka mushukJirk
ning z o 'r berib ishlashini birga olib borishni taqozo qiladi,
Yotgan holatda ishlash uchun zo‘riqishni kamaytirish niiu|sadl(ln
m axsus m oslam alam i (bosh uchun suyanchiq va shunga o'xshmh)
ko‘zga tutishga to 'g ‘ri keladi (3-jadval).
Ish vaziyati, holati-uning fazodagi y o ‘nalishi va tayanchgl nKbatan bog‘liq boMmagan gavda qism larining o ‘zaro aloqasiilir.
“ Ish holati” deb, bir-biriga yaqin, eng qulay gavda qismliiining m ehnat xatti-harakatlarini bajarishiga aytiladi. (tayanch
to ‘g ‘rilangan, oldinga egilgan, orqaga tashlangan, qoMlarnl кuni
tirsak q o ‘yadigan yonida turishi, osilib turishi oyoqlarning pcdnkin
va taglikda turishi va shunga o ‘xshash).
Ish holati harakatga boydir. Uning o'zgarishlari ish harakallgu
bog‘liq boMib. bunda gavda holatini fazoviv chegarada davrly lurakat (a w a li, chegarasi, davriy intihosi) deb qaramoq kerak.
U yoki bu ish holatini saqlash, asbob-m ushak tizimi faol ishlltu*
kining kelib chiqishi dastavval a'zolam ing q u w a t darajasi (loiiuil)
kattaligi, b o ‘g ;imlarining bo'rtih chiqishi, qisman og'irlik n u A u
zining holati kabi xususiyatlarni hisobga olish kerak.
O dam to 2-5° aniqlikda bo‘g*imIarining berilgan burchak litiln*
tini saqlab, balandlik va ish yuzasini egilish burchagi, o ‘riiuliq VI
oyoq uchun taglikning 1 sm va 1° gacha o'zgarishini farqlay olmli
G avda vaziyati va ayniqsa ketma-ket gavdaning turli ho Iill IlfI
m ehnat jarayonini bajarish uchun kerak b o ‘lib, ish joyini la/ovly
tashkil qilish om illaridan biri hisoblanadi.
M ehnat faoliyatini loyihalash jarayonida. ayniqsa gavda liolall •
ning o ‘zini unchalik xavfli hisoblamasdan, balki odamning qnm lia
44
v a q t davom ida unda turishi vaziyatini hisobga olish kerak.
Q ulay ish holati q o ‘l va oyoq yetadigan harakat satlii
о lcham larini hisoblash uchun boshlang‘ich lahza bo'lib, xizmat
q ilish i kerak (17-rasm).
/ 7-rasm. Ish o‘rnida oMcham nisbatlari:
a - o 'tirib ishlaganda ish yuzasining balandligi;
b -q a y ta ishlash dastgohida ishlayotgandagi b o ‘shliq;
d -p ressd a ishlayotganda q o ‘l va oyoq uchun bo'shliq;
e.f—tik turib ishlayotganda ish yuzasining balandligi;
g-stellajlarlan fovdalanish zonalari; l^ju d a aniq ishlar uchun
stol balandligi; 2-m ashinalarda ju d a aniq ishlar uchun ish yuzasi­
ning balandligi; 3 -o d d iy ish stolining balandligi; 4—yozuv m ashinkasi uchun balandlik; 5 -o y o q uchun eng kichik balandlik; 6 -n o qulay zona; 7 -qulay zona.
45
3-jadval
Ish harakatlarining samaradorligi
K a tta
K ich ik
1
2
E gri chiziqli (aylana, elliptik)
To‘g ‘ri chiziqli (siniq) harakatda
harakatda
M ashina m ehxanizm ini
H arakat y o 'n alish in g o ‘zgartirish
to 'x tatish d a, o ‘zi tom on harakatda
uchun keskin harakatda
Mexanizmni ishga tushirishda, o4zi
B o ‘g ‘im larning eng so ‘nggi holati.
tomon.
A g ar q o ‘l harakatining
B ir tekislikda bir-birini kesishib
y o 'n alish i, signal, xabar harakati
o ’tadigan q o ‘l harakati
y o 4nalishlari bilan m os tushsa
K etm a-ket takrorlanadigan harakat
B ir tekislikdagi qoMning
sim m etrik harakati
(bir qoM ikkinchi q o 'ln in g harakatini
takrorlaydi)
O tirgan holatda 10 kg dan ortiq
zo 'riq ish bilan
Turib tortishda
O 'tirg an holatda tortishda
0 ‘tirgan holatda itarish, siljitish
Predm etni pastdan turib siljitish
T ik turgan holatda 10 k g dan ortiq
Yuqoriga
zo ‘riqish bilan
O 'tirg an holatda 5 kg gacha
Ко* taray otganda
zo 'riq ish bilan
Predm etni yuqoridan pastga
siljitayotganda. jo y id an
к о *chi ray otganda
Qo4l harakatining aniqligi
Yuqoriga
P a stg a
Turgan holatda
O 'tirg an holatda
46
3-jadyaJning davomi
G orizontal tekislikda
Vertikal tekislikda
15—35 sm m asofada gavdaning
o 'rta chizig*idan
5 0 -8 0 d a tirsak b c rg im in in g
Yuqori zo'riqishlarda
am plituda (o kzgarib turish)
harakati
Yo‘naIish, m o 4ljal(orientir)ning
B o r kuchidan 25% zo'riqish
y o ‘qligi
Y o4nalish,
MoMjal (orientir)ning y o ‘qligi
2.5. Ish o‘rnining parametri, miqdorini hisoblash
Ish o ‘rnining param etri, m iqdorini o ‘lchash gavdaning turli
vaziyatlarida (turgan, o ‘tirgan, yotgan) v a holatlarda (qo‘lni yonga,
yuqoriga, tana to‘g ‘rilangan, oldiga egilgan, orqaga tashlangan) ish
holatini va harakatini taqlid qilish bilan amalga oshiriladi.
Bu belgilam i o ‘lchashda sanash asosi sifatida ko‘p hollarda
cheklangan tekisliklardan foydalaniladi.
0 ‘lchash usuli bilan ergonom ik antropom etrik belgilam i ishlatish, sohaga qarab ulam i statik va dinam ikka b o iis h mumkin.
Ular va boshqalar o ‘z navbatida gavdaning ayrim qism lari va
sirtqi o'lcham lariga ham da to‘g ‘ri chiziqli, perim etrli (o'lcham lar
yig’indisi) va burchakliga b o ‘linadi.
Tb‘g*ri chiziq alom atiga-bo'yi, eni, old-orqasi va boshqalar kiradi.
Statik (tinch) antropometrik alomatlar-sinalayotgan gavdaning
o'lcham larini statik holatda bir m arotaba o ‘lchashdir.
Bu alom atlar quyidagilarda foydalaniladi:
47
-is h o ‘m i unsurlari-elem entlarining cheklanm agan (tutashm agan) param etrlarini hisoblash uchun;
- o ‘zgaradigan param etrlarni to ‘g ‘irlash uchun diapazonini
(faoliyat darajasini) aniqlash;
-m an ek en lar konstruksiyasini ishlash;
-o d a m gavdasining m atem atik m odelini tuzish.
Dinamik (serharakal) antropometrik alomatlarga-gavdaning
o'lcham i, bo‘shliqda o ‘lchanadigan gavda qism ining burchakli va
to ‘g ‘ri chiziqli o ‘zgarishida o ‘z kattaligini o ‘zgartirishi kiradi.
T o 'g ‘ri chiziqli oMchamlar m utloq kattalikda va o ‘sish
ko'rinishida ifodalanadi (gavda harakatining samarasi).
D inam ik (serharakat) antropom etrik alom atlar quyidagilarni
aniqlash uchun ishlatiladi:
-is h harakatining am plitudasi (o'zgarib turish);
-b oshqaruv
organlari elem entlari vositasida
ish joyi
o ‘zgartirishlarining kattaligi;
-h arak at bo‘shlig‘ida zonalar o ‘lchami.
Antropom etrik m a’lum otlar asosida ish joyi param etrilam i hisoblayotganda quyidagilarni hisobga olish lozim:
-tanlangan tizimni m uvofiqlashtirish v au n i mos hisoblash asosi;
-ish lo v ch i ish holati;
-g a v d a holatining o'zgarish ehtim olligi;
- is h jo y i elem entlarining soni;
-k u z atish param etrlari;
-is h bo‘shlig‘ini chegaralash lozimligi (kabinalar, m aydonchalar, alohida ajratib q o ‘yilgan jo ylar va shunga o'xshash);
- is h o ‘rni elem entlarining param etrlarini o ‘zgartirish im koni­
yati;
-is h
o ‘m i
elem entlarining
harakatchanligi
imkoniyati
(o ‘rindiqlar, oyoqlar uchun tagliklar, pedallar).
Antropom etrik alom atlarda son qiym atidan foydalanilayotganda
o ‘z ig a x o s sabab boMadigan jin si, yoshi. m illati va shu kabi boshqa
48
omillarni hisobga olish kerak.
Salmoqli jin siy farqlanishlarga e ’tibom i qaratish antropo­
m etrik alom atlarning asosiy qism i hisoblanadi, zero k o ‘p
sanoat m ahsulotlari, buyum lari ham erkak, ham ayollar uchun
m o‘ljallangan.
M illiy farqlanish o'lch am guruhlari b o ‘yicha jinsiy farqlanishga qaraganda bir m uncha kichikroq bo‘lib, ayniqsa bo‘ylam a
6 ‘lcham lari va tik holati bo‘yicha ham salmoqlidir.
Q uyidagi alom atlar istisno qilinadi:
- o ‘rindiq tepasining balandligi (yelka, bo‘yin nuqtasi, kurakning
quyi burchagi, bel ch izig 'i, tirsak, son);
- o ‘rindiq suyanchig‘i-tizza;
- o ld qoMning yetishi;
-tirsak -b arm o q (III);
-ik k i tizza kengligi;
-ik k i oyoq kengligi
Yoshi katta aholining antropom etrik alom atida yoshi bo‘yicha
farqlanish keskin, yaqqol k o ‘rinmaydi.
Yoshi kichik shaxslar (2 0 -3 0 yosh) uchun bo‘ylam a oMchamlam ing va yoshi katta shaxslar (3 0 -5 0 yosh) uchun esa eni, oldorqasi ham da qulochli o ‘Icham larning (5 sm) kattalashishiga intilish mavjud.
A sbob-uskunalarning balandligi param etrlarini hisoblaganda
jinsiy, milliy va yoshi b o ‘yicha eng katta farqlashlar tik holatdagi
gavdaning b o ‘ylam a o ‘lcham larida kuzatiladi.
0 ‘tirgan holatda bu farqlanishlar kichrayadi yoki um um an yo'q
boMadi.
Birinchi holatda, o ‘lcham tarkibiga oyoq uzunligi kirib. qattiq
o ‘zgarish alomati, ya’ni oxirgi 100 yil ichida 7 -8 sm o ‘sganligi,
ikkinchi holatda esa o'lch am tarkibiga tananing uzunligi kirib-kam
o ‘zgarish alom ati akseleratsiya (tezlatish) jarayonida (bor y o ‘g ‘i 1
sm) tashkil etadi.
49
A ntropom etrik m a’lum otlam ing um um iy qonunlari asosida ish
jo y i va ishlab chiqarish asbob-uskunalari param etrlarini hisoblayotganda persentil usuli q o ‘llaniladi.
Persentil-antropom etrik alom atning m ohiyatiga m os keluvchi,
hisoblab chiqilgan jam i odam larning yuzdan bir boMagidir.
Agar m aydon, chegaralangan egri chiziq bilan bo'lingan boMsa,
yoki jam i kuzatishlarni 100 ta b ir xil qism larga bo‘lsak. unda 99 ta
persentilga ega bo‘lamiz. (R1 ...R99)
Har bir persentil o'zining tartib raqam iga ega. Birinchi persen­
til eng kichik qiym atga ega b o 'lg an chastotani bo'lishda antro­
pom etrik alom ati bo'lgan barcha qism larning 1% ni tashkil etadigan um um iy m iqdoridan, 2-persentil esa. 2% tashkil etadigan
qiymatni va hokazo. 50-persentil-m e’yoriy taqsim lashda o 'rta arifm etik m iqdor m arkaziy m iqdor va rusm -odatga muvofiq keladi.
Antropom etrik alom at son qiym atining tanlab olingan ishchilarning yuqori va quyi o 'lch am chegaralariga m os kelishi b o 'sa g 'a
deb ataladi.
Persentil usuli asosida ish о ‘m ining param etrlarini hisoblashda
ular antropom etrik oMchov b o 'lib xizm at qiladi.
Ish ©‘m ining param etrlarini hisoblashda bir necha qoidalar m av jud:
1-qoida. Ishlovchilar m ajm ui uchun belgilangan ishlab chiqa rish asbob-uskunalari (erkak v a ayol. m illati, yoshi va m utaxassisligi b o 'y ich a guruhlar).
Misollar:
1) to 'q ish yoki tikish asbob-uskunasining loyihasini tuzish
uchun 18-55 yoshdagi turli m illatdagi shahar yoki qishloqda istiqom at qiluvchi ayollarning antropom etrik m a’lum otlaridan foydalanish kerak;
2) paxta terish kom baynlarning loyihasini tuzish uchun
M arkaziy Osiyodagi 18-60 yoshdagi erkak aholining, xususan.
0 ‘zbekistonning antropom etrik m a’lum otlaridan foydalanish kerak;
50
3) turli m illat tarkibi b o 'lg a n ishchilarga asbob-uskunalar loyiluisini tuzish uchun diapazoni faoliyat darajasi 5% ni tashkil etItan bo'yi past m illatlarning 18-55 yoshdagi ayollarining va 95%ni
lashkil etgan b o'yi baland m illatlarining 18-60 yoshdagi erkaklari
antropom etrik m a’lum otlaridan foydalanish kerak;
4) antropom etrik alom atlar son qiym atining 1-, 2-, 95-,
99-persentilga mos kelishi m e’yoriy hujjatlar va antropom etrik
utlaslarda keltirilgan (Дунаевская Г., Костякова E., Иванова
Г., Размерная типология насиления с основами анатомии и
морфологии. -М .: Д етская индустрия, 1980.) Antropom etrik
alom atlar son qiym atining boshqa persentiilarga m os kelishi quyidagi form ula bilan topiladi.
A = M + aK
Bunda: ^-an tro p o m etrik alom atning qidirilayotgan son qiymati;
M—alom atning o ‘rta arifm etik qiymati;
a- o ‘rta kvadratdan chetga chiqish;
ЛГ-egri-bugri chiziqli m aydonning m e’yorga muvofiq standart
jadvallar orqali topiladigan koeffitsienti.
2-qoida. Ishlovchilam ing m ajm uasi o ‘sha qism ining (% da)
miqdorini loyihalashtirayotgan asbob-uskunalar ham da shu miqdorining yuqori va quyi chegaralarini qoniqtirishi kerak.
Keng foydalaniladigan asbob-uskunalar konstruksiyasining
(dastgoh, transport va qurilish-yo‘l m ashinalari, tem irbosqon-press
mashinalari va shunga o ‘xshash) ishchilarga atalgan 90-95% ishlash uchun qulay boMishi kerak.
Eng kam quyi va eng ko‘p yuqori chegarada ishlovchilar maj­
muasi 90% , bir vaqtning o 'z id a tartibga solinadigan ish o ‘rni
parametrlarini va ishlab chiqarish asbob-uskunalarni hisoblash
uchun foydalanadi va m uayyan aholi guruhining 5- va 95- persentilga mos keladi.
Shundan ishlovchilam ing 10% qoniqm ay qoladilar (5% o ‘ta
51
kichik va 5% o ‘ta katta gavda o ‘lcham larga ega bo'lganliklari
uchun).
A gar ish joylari turli yoshdagi (1 8 -6 0 yosh) erkaklar va ayol!ar uchun m o ijallan g an b o is a , unda yuqori param etrlar (tartibga
solinadigan va solinm aydigan) aholining 18-30 yoshdagi yoshlar
guruhining gavdasining bo‘ylam a o ich am lari qiym ati bo'yicha hisoblanadi.
A sbob-uskunalar o ‘lcham larining kengligi va eni, q o ‘l yetadigan
joylarning balandligi va eni o ‘tish joylarining oMchamlari gavdan­
ing b o ‘ylam a, eni va old-orqa o ‘lcharalari qiym ati (alohida gavda
qism ining gabariti va o-lcham lari) va harakatning aylanish burchagi
diapazoni, faoliyati esa aholining yoshi katta (3 0 -6 0 yosh) tarkibi­
ga m os kelishi bilan hisoblanadi.
Antropom etrik alom atlarni o ‘lchashda foydalanilganda va
ish joyining tuzilish param etrlarini hisoblaganda antropom etrik
m a’lum otlar asosida sanab chiqish tayanchiga tegishligini farqlay
bilish kerak.
B u asos tayanchlar bir-biriga m os kelishi va zid boMmasliklari
kerak.K o‘pgina antropom etrik alom atlarni o ‘lchashda sanab chi qish tayanchi sifatida quyidagi chegaralangan tekisliklardan foy­
dalaniladi.
Tik turgan holatda:
-pol yuzasi (gorizontal tekislik) V -pol usti nuqtasidan balandliklarni o ic h a s h uchun;
-stend devori (B D -vertikal tekislik. old-orqa va gavdaning
k o ‘ndalang o'lcham larini o ‘lchash uchun).
2) 0 ‘tirgan holatda:
- pol yuzasi (B);
- o ‘rindiq yuzasi (BS);
- o ‘rindiq suyanchig‘i, o'rindiqning orqa tom oniga perpendikular (BD S) (18-rasm).
Ish joyining tuzilishi param etrlarini hisoblaganda va
52
o'lchayotganda uni ortogonal koordinat tizim iga o'tkazish, sanab
ihlqish tayanchi esa m a’lum darajada odam ning tashqi gavdasiga
Niiyanishi kerak.
18-rasm. Antropometrik belgilami hisoblash asoslari:
I gorizontal tekislik; II frontal tekislik, asbob-uskunaning oldingi qism iga perependikulyar;lll frontal tekislik; suyanchiqning
orqa qism iga perependikulyar;
IV o ‘rta b o ‘ylam a teksilik;B , B D , BS, B D S -cheklangan tekiskliklar antropom etrik belgilam i o ‘lchashda hisoblash asoslari bo'lib,
hizm at qiladi.K erak bo‘ladi.
53
Bu tizim ning afzalliklari ichki (odam gavdasida) bilan solishtirganda sanab chiqish nol nuqtasini cTmatayotganda u
q o 'zg'alm aydigan qilib belgilanganligi uchun nuqsonlardan holidir
(pol, asbob-uskuna cheti, tekisliklar, faraz qilingan chiziqlar).
S o 'n g g i, oxirgi nuqtani topayotganda xatoliklarga y o i qo'yish
ehtim oli bor.
A sbob-uskunalar elem entlari, unsurlarining so ‘nggi, oxirgi
nuqtasining o'Icham i deb ishlovchining bem alol va z o ‘riqishsiz
ham da gavda holatini o ‘zgartirm asdan ularning cho‘zilib olishiga
aytiladi.
2.6. Ish yuzasi
I sh y u z a si- ish o ‘m ining jih o z elem enti b o ‘lib,bunda ishchipredm etga va m ehnat quroliga turli xil ko‘rinishdagi ta ’sirini o ‘tkazadi.
Ish yuzasining konstruktiv xususiyati faoliyatining o ‘ziga xosligi,
yechiladigan m asalaning tabiati, texnologik talablar, gavda holati,
antropom etrik m a’lumotlar, predm etlarning va m ehnat qurollarining soni va o ‘lcham lari bilan aniqlanadi.
Ish yuzasini, qayta ishlanadigan uzatm a elem entlarning (ekskavator cho‘m ichining tuproq yuzasiga tegib turgan jo y i, devor,
to ‘siqlarni montaj qilinayotganda qurilish konstruksiyalarining karkasi, sinchi) asbob-uskunalar (qirquvchi), m ashina va inexanizm lar
yuzalarida k o ‘taruvchi lcranning ilm og‘i, ekskavator cho'm ichi)
farqlay bilish kerak.
Ish yuzasi uchun gabarit o ‘lcham larbo‘yi, eni, balandligi bo'yicha
maksimal va minimal chegaralar, oyoq (o‘tirgan holatda) va oyoq
yuzi (turgan holatda) uchun sath o ich am lari, har bir 0 ‘tish joyining
o ‘lchamlari hamda qulay ko‘rishni ham hisoblash kerak bo'ladi.
Ish yuzasining bilandligi ishlovchining
antropom etrik
m a’lum otlari, bajariladigan ishning xususiyati, uning mushkullik
darajasi va aniqligi bilan o ‘lehanadi.
54
Aniq va nozik ishlarni bajarishda q o ‘l uchun doim iy v a vaqtincha tirgovichni nazarga tutm oq kerak (Ish yuzasining old qismi,
harakatlanib turuvchi tirsak qo‘yadigan suyanchiq yoni).
Ish yuzasining balandligi bilan o ‘tiradigan joyiga boMgan eng
muvofiq farqlanish har bir kishi uchun 270—280 m m ni tashkil etadi.
4-jadval
Tavsiya etiladigan isb yuzasining balandligi
(o‘tirg a n holatda):
B alan d lig i,
mm
Is h la rn in g tu ri
0 4 a nozik v a aniq ishlar
900-1020
M ashinalarda aniq ishlar
800-900
Idora ishlari
700-750
Yozuv mashinkasida bosish, kom pyuter klaviatu630-680
ralarida ishlash
O yoqqa q o ‘yiladigan taglikning kengligi, o ‘tirib ishlash uchun
uchta oyoq yuzasi kengligidan kam b o im aslig i, ish yuzasi maydonining kengligi esa (yoki biroz kattaroq) turib ishlash bilan baravar
bo'lishi kerak.
A gar ishlovchi tanasining biror qism i ish yuzasiga tegib tursa,
unda ish yuzasi issiqlikni kam o ‘tkazuvchi m aterialdan tayyorlanishi kerak lsh yuzasi qoplanganda m ehnat predm etlari m os rang
va y o ru g 'lik qaram a-qarshiligi - kontrasti bilan ta’minlanishi va
sh u ’Ia berm asligi kerak.
2.7. Ish o‘rin d ig ‘i
Ish o'rindigM -ish ©‘m ining bir elementi bo'lib, u o‘tirgan holatda
ishlash vaziyatini ushlab turishni ta ’minlashdir.
Ish o ‘rindig‘i xilini tanlanayotganda ish xususiyati, ish hajmining
55
sathi, turli elem entdagi ish o 'rn in in g fazoviy o ;zaro m unosabatlari,
ish o ‘m ining x ili, ish holatining o ‘zgarishi m um kinligi, ish vazi­
yati, zo ‘riqishni oshirish kattaligi. tan a qism ining harakatdagi dara­
ja si, diapazoni, titrashishining m avjudligi ham da xavfsizlik sharoiti
hisobga olinadi.
Ish o*rindig‘i quyidagi talablarni qoniqtirishi lozim:
- ta n a holati shunday b o ‘lishi kerakki, unda m ushaklarga tushadigan o g ’irlik qulay b o ‘lishi kerak;
-y e lk a m ushaklariga tushadigan statik zo 'riq ish n i va um um iy
charchoqni kam aytirish m aqsadida ish vaziyati uchun sharoit yaratish;
-g a v d a v a q o 'l-o y o q n in g ish jaray o n id a bir-biriga nisbatan bem alol jo y in in g o'zgarishini ta ’m inlash;
-y u rak -q o n , nafas olish va ovqat hazm qilish tizim ini m o ‘tadil
ishlashiga im koniyat tu g ‘dirish (3 ta o ‘tm as burchak qoidasi);
-u m u rtq a pog‘onasi v a tos suyagi uchun m ustahkam tayanch
ham da ularning tabiiy to ‘g ‘ri holatini saqlash;
- is h yuzasida m a’lum darajada bem alol jo y o ‘zgartiriIganda
ham da keng aylanish zonasi belgilab qo 'y ilg an d a;
-ta rtib g a solingan param etrlarga eg a bo‘lish (tartibga solingan
param etrlar ravon va bosqichli boMishi m um kin).
T o‘g ‘ri chiziqli param etrlar uchun tartibga solingan bosqichli
param etrlar q ad am i-1 0 m m , 10°-burchakligi uchun)
5 -ja d v a l
I s h o ‘riD d iq !a rin i tu r k u m la s h
G urub
Tasttiflasli, taViflash
Kreslolar
Stullar
Taburetkalar
Ko'tarib qo4yiladigan o‘rindiqlar
Egar
Konstruktiv elementlar bobyicha
to‘plam
56
5-jadvalning davomi
Uzoq davom etadigan ishlar uchun
(kreslolar, stuliar)
Davomiyligi bo'yicha foydalanish
Qisqa vaqt ichida foydala­
nish uchun (taburetkalar va shunga
o'xshash)
Mehnat vositasiga nisbatan
Ko‘chirilidagan
Serharakatlanish darajasi bilan
Belgilab qo'yilgan
Berilgan holatda, belgilangan,
yo‘naltirilgan serharakatligi bilan
Vertikal o‘q atroflda aylanuvchi
0 ‘rindiq— profillangan
—profillanmagan
Konstruktiv elementlarning o'ziga
Suyanchiq—profillangan
xosligi bilan
— profillanmagan
—oddiy
— baland
Tirsak—ko'chmas
Qo'yadigan—ko'tarib yopadigan
Yoni— bir qo‘l uchun
— ikki qo‘l uchun
—suriladigan
— surilmaydigan
Qattiq
Yarim qattiq
Yumshoq
Yumshoqlik darajasi bilan
Farq qiladigan
Yuyumshoqligi bilan
Titrashdan himoyalanish qurilmasi
Titrashdan himoyalanishning
bilan
Titrashdan himoyalanish
ta’minlanishi bilan
qurilmasining yo‘qligi bilan
57
Ish stuliari va kreslolari asosan uzoq foydalanishga m o ‘ljaIlan g fl
b o ‘lib, u laro 'rin d iq , suyanchiq, ushlab turuvchi konstruksiya-tirsuk
q o ‘yadigan yonlaridan (kreslolar uchun) iborat b o ‘ladi. Kreslofliiig
suyanchig‘i oddiy yoki baland boMishi m um kin. K resloning kon«
struksiyasiga oyoq qo‘yish tagliklari, tirsak q o ‘yadigan yottlarl
ham kirishi mumkin.
0 ‘rindiqlar suyanchiqning balandligi va egilish burchagiga qarab to ‘g ‘rilanishi lozim. Kreslo va stulning parametrlarini
o'zgartirishda, k o ‘p kuch sarflanm asdan va m axsus asbobsiz tezda
am alga oshirilishi lozim. O 'rindiqning yuzasi tekis yoki profillan­
gan bo'lishi m um kin (19-rasm).
19-rasm. Profillangan va profillanmagan elementlarga, nnsurlarga
ega bo‘lgan kresloning param etrlari
58
OTindiqning profillangan yuzasi, qiyalikning ikki burchagi,
II old tom onidan 4 -5 ° ga teng, |3-orqa tom ondan 10-15° teng
ipllb yaratiladi, tepa tom oni suyanchiqning orqa qirrasi yuzasi
t hi/ig 'id an L -ichkariroqda 1/3 da joylashadi, agarda uning katta ligi 450 mm dan, boshqa hollarda esa 1500 m m dan oshm asa baliiiul suyanchiqning profillangan tayanch yuzasi, belning tayanch
•160 mm teng
egilish radiusiga va 620 m m ga teng um urtqa
|)Og‘onasining ko‘krak boMimi uchun suyanchiqning-r2 egilishi
radiusi burchagi, ham da quyidagi param etrlar b o'yicha am alga oshiriladi:
- o ‘rindiq ustidan balandligi 140 m m ga teng bo‘lgan, belning
eng chiqib turgan tayanch nuqtasi;
-balandligi 255 mm g a te n g bo'lgan, a '-u m u rtq a p o g ‘onasining
ko‘krak b o ‘limi uchun suyanchiq tayanch yuzasining quyi egilish
nuqtasi;
-b alan d lig i 380 mm g a te n g bo‘lgan, a 2-um urtqa p o g ‘onasining
ko'krak b o ‘limi uchun suyanchiq tayanch yuzasining yuqori egilish
nuqtasi;
-b alan d suyanchiqli tiralib turgan yuzasi bo‘lagining a2 nuqtasidan uning yuqori qirrasigacha, unda suyanchiqning boshlang‘ich
holati, o ‘rindiqning sirtidan o'tadigan gorizontal tekisligiga perpendikulardir.
O ddiy suyanchiqni profillash a va я, nuqtalar orqali, bunda
suyanchiqning tiralib turgan balandligini hisoblash talab qilinadigan yuzasini a2 nuqtasi orqali am alga oshiriladi va bu nuqta su­
yanchiqning tiralib turgan yuzasining yuqori qirrasidan balandda
joylanishi m um kin. Suyanchiqning egilish nuqtasi (oddiy va bal­
and) 95—110° ni tashkil etishi kerak.
Kresloda dam olish uchun suyanchiqning egilish nuqtasini 115°
gacha kattalashtirish m um kinligi, agar obyektning ichki gabarit
o'lcham lari im kon bersa, unda 135° gacha ham da uni, gorizontal
holatgacha orqaga tashlanishini k o 'zd a tutish kerak.
59
T ransport vositalarida ish o‘rindiqlarining xususiyati: I
-olinuvchi va statsionar (doim bir joyda turadigan) xavfsizlik
kamarining mavjudligi;
-titrashga qarshi qurilmalarining mavjudligi;
-pedallar bilan ishlaganda tananing ishonchli suyanishini
ta’minlash uehun baland suyanchiq bo‘lishi;
—suyanchiqning katta egilish nuqtasi (95—135°);
-uning burchagini o'zgartirib turishning shartligi;
- o ‘rindiqning ma’lum darajada kengligi (450-480 mm);
-bosh qo'yiladigan tirgovichning mavjudligi;
- o ‘rindiqmng balandligini to‘g‘rilash;
-o'rindiqning old-orqaga harakatchanligini to‘g ‘rilash.
Turli transport vositalari kabinalarini loyihalash bo‘yicha
tavsiyalar:
1. Avtomobil. Avtomobilda haydovchi o‘tirgan holda kresloga
sig‘adi.
Boshqarish rul boshqaruvining shturvali (rul chambaragi) va
pedal orqali amalga oshiiiladi.
Qo‘shimcha boshqaruv organlari haydovchining qo‘liga yaqin
joyga joylashtirilib, uning diqqat markazida bo‘lishi kerak.
Harakat paytida silkinish va titrashlardan amortizatsiyalash (kamaytirish) uchun haydovchining o ‘rmdig‘1 mutlaqo, so'zsiz yumshoq qilinadi. 0 ‘rindiqni to‘g‘rilashga (balandligi bo'yicha ±30
mm va uzunasiga ±50 mm) yo‘l qo'yiladi (20-rasm).
61
20-rasm. Ycngil avtomobil kabinasining loyihalash koordinatlari, m iqdorlari
Qarash burchagi max 35°
lnternetdagi m a'lu m o t b o 'y ich a G erm aniyada chiqarilayotgafl;
M ER SE D ES B E N Z C-CLASS 200(O W N ER M A N U A LS) rusumli avtom obil kabinasining jihozlash koordinatorlari o ‘zimizda
ishlab chiqarilayotgan avtom obil kabinasining o'lcham , miqdorlaridan tubdan farq qiladi (2 1-rasm).
21-rasm. Mercedes-benz c-class-200 (owner manuals) kabinasining
o‘lchami
2.
G usenitsali (tasm a zanjirli) fraktor. Avtomobildan traktorning farq qiladigan jo y i shuki, uni burish shturval (cham barak) bi­
lan emas, balki o ‘ng va chap gusenitsalarni ishga solish va to'xtatish
muftasining harakatini uzatadigan (sepleniya) richaglari yordamida amalga oshiriladi.Bu richaglar haydovchining yon tom onlariga
210-340 m m m asofada uning o ‘q chizig‘ida joylashgan b o ‘ladi.
Boshqarish richaglam ing tepa qism i, ishga solingan muftalarda, o'rindiqning old qism idan 250-350 mm baland b o ‘lishi, kreslo suyanchig‘idan 750-900 mm oldinda, va o'chirilganda esa suyanchiqdan 350 m m uzoqlikda b o ‘lishi kerak.Pedallar esa, doira
62
lyeyida joylashib, o'rindiqning old qism idan o'tkazilgan 420-450
Mini radiusda bo 'lad i.
IJIar ishga tushirilgan holatda, o 'rin d iq n in g old qism idan 180100 m m pastda b o ‘lish kerak. Pedallarning m arkazlari orasidagi
musofa 2 2 5 -3 0 0 m m ga teng qilib olingan holda, pedallarining
Ichki yonlari orasidagi oraliq esa 50 m m dan kam b o ‘lm asligi kerak.
Pedallarning kengligi 7 0 -1 0 0 m m b o ‘lishi kerak. B osh m uftaning harakatni uzatadigan (sepleniya) riehag va pedallar boshqaI'livi haydovchidan chap tom o n dajoylashgan b o ‘ladi.
3. G ‘ild irak li tra k to r. H aydovchining va boshqaruv organlarining joylanishi, yuk avtom obilining joylanishiga o ‘xshab ketadi.
Lekin rul boshqaruvining cham baragi (shturvali) qiyalik burcha­
gi gorizontalda 0 dan 90° gacha, bu n d a cham barakning quyi nuqtasi
cfrindiqdan 150-180 m m balandlikda va suyanchiqdan 400-500
mm m asofada joylanishuvi kerak.
4. E kskavator. Odatda. ham m a y o g ‘i yopilgan kabinadan iborat.
Boshqaruv richagi orqali kovsh (c h o ‘m ich)ning harakati boshqariladi, pedallar yordam ida esa bu jaray o n to'xtatiladi.
Boshqaruvda ko'm akchi, yordam chi harakatlar yo knopkalar
yoki riehag rukoyatkasini burish (uni aylantirish) yoki tekislikda
richagni harakatlantirish orqali (bunda u asosiy harakatga perpendikular b o 'ladi) bajariladi.
5. K o‘taru v ch i k ran . K o‘taruvchi kranda boshqaruv organiari
xuddi ekskavatordagi kabi joylashgan bo'ladi, lekin ishchi elementlar (eho‘m ich yoki ilmoq) ni kuzatish zonasi bilan farqlanadi, y a'ni
kabina oynavandlanadi
6-jadval
K ab in alarn i jiho/.lash k o o rd in a ta la ri va m iq d o rlari
0 4 c h a n a d ig a n
k a tta lik
0 ‘rindiqdan
kabina yuqori
qismigacha, mm
Yuk
av tom obili
Yengil
av to m o b il
G u sen itsali
tr a k to r
G ‘ild ira k li
tr a k to r
1000
1000
—
—
63
6-jadvalning davonti
0 ‘rindiqdan
pedalgacha
uzunlik, mm
Suyanchiqdan
chambarakkacha
bo‘lgan uzunlik,
mm
420-450
380-450
370
350-370
420-500
—
O 'rindiq
uzunligi, mm
450
480
O lrindiqning
old tomonidan
balandligi, mm
450-500
340
250
140-180
500
600-685
50-75
30
—
0 ‘rindiqning
qiyaligi, grad
5
10
—
Suyanchiqning
qiyaligi, grad
13
26-30
—-
O'rindiqdan
chambarakkacha
bo‘lgan
balandlik, mm
Haydovchi
ish 0 ‘rnining
kengligi, mm
Chambarak
o'qining qiyaligi,
grad
Suyanchiqdan
richaglar
balandligigacha
bo‘lgan masofa,
mm:
— ishga
tushirilgan
muftada
— o ‘chirilgan
muftada
—
—
—
400-500
—
—
150-180
—
—
0-90
—
—
—
750-900
350
64
—
2.8. Ish kursilari
Ish kurslari, qisqa vaqt ichida qiyin b o 'lm ag an ish harakatlarini
bajarish va darn olish uchun m o ‘ljallangan.
Kursilarning stullardan farqi unda suyanchiqlar bo‘ Imasligidadir.
K ursilarning asosiy afzalligi unga xohlagan tom ondan o'tirish
va tez turish m um kin, u kam joyni egallaydi.
K ursilar balandligi b o 'y ich a to 'g 'rilan ish i, egiluvchan ko'tarib
turuvchi konstruksiyaga ega b o 'lib, ishlovchini xohlagan tom onga
tayanch yuzasi bilan birga jo y in i o'zgartirishiga im kon beradi.
K ursilar o ‘rindiqlarining shakli bo‘yicha (dum aloq, kvadrat),
balandligi bo'yicha (baland, o 'rta , past), tayanchi b o'yicha (bir,
uch, to ‘rt) ham xilma-xildir. Q isqa vaqt ichida foydalanish uchun
o ‘rindiq-suyanchiqlar tavsiya etilib, u baland kursidan (500 mm
dan ortiq) va kichraytirilgan gorizontal yuzachadan iborat boMishi
mumkin.
U nga suyangan ishlovchilar yelkaga tushadigan zo'riqishlam i
biroz b o ‘lsa-da bartaraf qilishlari mumkin. 0 ‘rindiq-suyanchiqlar
qim irlam aydigan qilib polga m ahkam lanishi lozim.
C heklangan hajmli ish o ‘rinlarida qaytarib, k o 'tarib qo'yiladigan
o ‘rindiqlar tavsiya etiladi.
2.9. E g a rla r
E garlar ikki g'ildirakli transport ulovlarida ishlatiladi. Egarning
shakli va o'lcham lari turlicha bo‘ladi. Egarning titrashini kamaytirish uchun uni qoplash va unga ressor qo'yish usulini qoMlash
mumkin.
Egarning balandligi v a egilishi to‘g'rilanishi lozim.
Egarlarni qoplash uchun ishlatiladigan material zaharlovchi va
sirpanchiq boMmasligi, suv o'tkazm asligi, elektrlanib qolmasligi,
havo o'tkazm asligi lozim.
65
Buning uchun paxta ipdan, zig'irpoyadan, viskoza lavsandan
to'qilgan gazlam alar ishlatiladi.
B ular esa yuqori m olekular krem niy organik birikm alar va smolalar bilan shim diriladi.
E gam ing o ‘rindig‘i agar kerak bo'lsa, titrashga va zarbaga qarshi qurilm alar bilan ta ’m inlanishi kerak.
Sinov savollari
1. lnsenlaming antropomelrik та 'lumollari haqida aytib hering.
2. Ish о 'mini turkumlash haqida ayling.
3. Ish о ‘rni qanday tashkil eliladi?
4. Ish о 'rni qanday rejalashtiriladi?
5. Ish sathi parametri va miqdori qanday hisoblanadi?
6. Ish yuzasi nima?
7. Ish о 'rindig'iga ta 'rif bering:
8. Ish kursilari nimaga mo ‘Ijallangan?
66
3-BOB. E R G O N O M IK A D A F IZ IO L O G IK TALABLAR
Sanoat asbob-uskuna jihozlarini loyhalashtirganda (asbobni, dastgohni va m ashinani ) ish jarayonida ishchi kuchi qancha
sarflanganini hisobga olish kerak.
M ehnat jarayonida aqliy-ko‘rish apparati va harakatlantirish sohasining faoliyati oshganligi sababli u charchab, horib qoladi. Bu
uning e ’tiborini, harakatdagi aniqlik va muvofiqlik (koordinatsiya )
buziladi, ishda xatolarga y o ‘l q o ‘yiladi.
Shu sababli inson m ehnat faoliyatiga qulay sharoit yaratish
uchun texnikani insonga m oslashtirilishi, ayniqsa xavfli zonalarda
yaxshi natijalar beradi.
Texnika hayotim izning ham m a jabhalarida: san’atda, sanoat,
ishlab chiqarishda, qishloq xo'jaligida, tibbiyot, sportda v a boshqa
sohalarga kirib ketgan, B archa buyum lar dunyosi insonlar tomonidan talab, ehtiyojdan kelib chiqqan holda yaratiladi, uni tarbiyalaydi va shakllantiradi.
Buyum larning insonga ta’siri ko‘p b o ‘lib, chunonchi, yaratish,
ishlatish, ayniqsa ish jarayonida bilinadi.
Ishda qatnashayotgan barcha buyumlarni 3 guruhga b o ‘lish
mumkin.
1. M ehnat predmetlari.
2. M ehnat qurollari.
3. M ehnat sharoiti va holati, vaziyatini yaratuvchi buyumlar.
Estetik va funksional texnik tom ondan takom illashgan bu guruhlar ishni nafaqat yengillashtirib, balki m ehnat unum dorligini
oshiradi, ijodiy lazzat bag‘ishlaydi, m ehnatni quvonchli qiladi
ham da insonning m ehnatga bo‘lgan m unosabatini o'zgartiradi.
Inson tanasining antropom etrik o'lcham laridan tashqari dizayner
67
uning anatom o-fiziologik xususiyatlarini b ilm o g 'i, chunonchi,
m ushaklarining funksional im koniyati. berilgan zo 'riq ish n in g kat­
taligi, m assaning inson tanasiga tarqalishini, ichki a 'z o la r anatom iyasini, inson gavdasining holatiga qarab uning funksional xususiyatini b ilm o g 'i darkor.
A ntropom etrik maMumotlarni insonning funksional v a fiziologik
im koniyatlariga b o g ‘lagan, y a ’ni harakatining xususiyatiga, chu­
nonchi ish ja ray o n id a inson xatti-harakatiga bogMagan holda olib
borish kerak. H a r b ir xatti-harakat sodda va bir m arom da bo'lishi,
keyin keladigan harakat uchun oldingi harakat o ‘ng‘ay bo‘lishi, ravon bo‘lishi; to 'x to v siz egri chiziqli harakat, yakka-yolg‘iz harakatga qaraganda tez, boshqa y o ‘nalish tom on y o ‘naltirilishi; aylanm a harakat, o lg 'a intilish harakatiga qaraganda tezroq, qoMning go­
rizontal harakati v en ik al harakatga nisbatan tezroq va aniqroqdir.
QoMning dinam ik-harakatchan ishi. tik turgan holatda bajariladi,
texnologik ruxsat bo'Isa, aniq harakatlarni o ‘tirgan holatda bajarish
ko‘zlangan m aqsadga yetkazadi.B ir q o 'ld a ishlanii te z bajarish 60°
burchak ostida b o 'lish i, to ‘g ‘ri oldinga y o ‘naltirlishi, ikki q o 'ld a
bir vaqtning o ‘zida b o is a . 30° burchak ostida b o 'lish i kerak.
O ptim al zonada y a 'n i ish bajarish m aydoni oralig‘ida ishchining qoMi cheklangan yoyni chizsa ham charchatadigan harakatlar
bajariladi,.
Ish zonasining oMchovlari, xizm at qiluvchi m ashinaning konstruktiv xususiyatlariga b o g ‘liq bo‘ lib. u m aketda tajriba y o ‘li yoki
loyihalashtirhh jaray o n id a somalografiya y o 'li bilan aniqlanadi.
Somatografiya-in s o n haqida yangi fan bo‘lib, anatom ik xususiyatlai' asosida ish jaray o n id a operatorning tan a holati va uning
o ’zgarishini tahlil etadi.
H arakat jaray o n id a bajariladigan zo 'riq ish o ic h a m i q o ‘l hara­
kati bilan ju d a bogMiqdir. Shu soha olim i Y. M. Uflvand tom onidan
ko‘p sonli ishchi erkak va ishchi ayoilarning turli m ushak guruh
larining kuchini tekshirib ko‘rdi (7-jadval)
68
7-jadval
Insonning turli mushaklari guruhining quvvati
Erkak
Tekshirilganlar
soni
o ‘n g q o ‘l
ch ap qo*l
H,
Ayol
Tekshirilganlar
H,
q u v v a ti
soni
q u v v a ti
3932
386
1946
222
3923
362
1946
204
c rn g q o 4
3108
279
1744
136
c h a p q o 'l
3108
268
1744
130
o 'n g q o ‘l
1728
279
572
257
c h a p qcT 1
1728
268
572
207
o 'n g q o 4
728
234
572
185
c h a p q o 'I
1728
218
572
165
o 'n g qoM
2510
119
1574
90
c h a p qoM
2510
109
1574
83
3089
1239
1745
710
Mushaklar
guruhi
D inam om etrni
q o ‘l bilan
siqish:
l'kki boshli
m ushak
(bitseps):
P an jalam i
egish:
P an jalam i
to 'g 'riia s h :
B o sh barm oq:
E giigan
qom atni
to*g*rilovchi
m ushak
69
6 kg yukni k o ‘tarish va surib q o ‘yish yengil jism oniy kuchla nish, 6 -5 kg o ‘rtam iyona. 15-30 kg o 'rtach a, 3 0 -5 0 k g o g ‘ir hisoblanadi. 0 ‘tirib suyangan holda pedalni oyoq orqali kuch bilan
bosganda kuchlanishni 2000 H gacha oshirish m um kin (Tizzaning
egilish burchagi 60° ga tengdir), egilish burchagi kichrayganda esa
z o ‘riqish kattaligi kichrayadi.
3.1. K o ‘rish
D izayn sohasida ishlayotgan dizayner, arxitektor, m uhandis in­
sonning k o ‘rish apparati anatom ik-fiziologik xususiyatlari orqali
k o ‘rish m aydonining asosiy doirasi v a chegarasini aniqlash m um ­
kin. K o i’ish m aydoni bir necha zonalarga boMinadi:
- kuzatish zonasi (1.5-3°);
- bir lahzada k o 'rish zonasi (18° atrofida);
- efFektli ko‘rish zonasi (30° atrofida).
Zonaning kuzatish burchagi boshning burilish burchagiga
m os keladi. 35° va 45°vertikal tekislikka boshning burilishi unch a z o ‘riqishga olib kelm aydi. K o‘rish maydoni va uning zonasi
chegarasidan tashqari k o ‘rish qonuniyatlarini hisobga olish kerak,
chunonchi: (22-rasm).
8-jadval
K o ‘ris h m a y d o n id a b u r c h a k 0
K o‘ris h id ro k in in g sezgirligi
0
1
5
1/2
20
1/4
35
1/8
50
1/12
65
1/18
80
1/36
70
Insonning ko‘risli m aydoni
22-rasm. Ko‘rish, kuzatishning optimal, qulay va yo‘l qo‘yilishi
mumkin bo‘lgan burchaklari
1. K o‘zning farqlash, ajratish sezgi m arkazidan chetga qarab
birdan qisqarib ketadi.
2. Rangli k o 'rish k o ‘zning m arkaziy qismi turi orqali, axrom atik
(oq-qora) rangsiz esa chetki qism i orqali idrok etiladi.
3. M onoxrom atik (bir xii) ranglar k o 'rish m aydonida turli chegaralarda, sariq va ko‘k ju d a keng chegaralarda, qizil va yashil esa
tor chegarada idrok etiladi.
71
Gorizontal lekislikda
Vettikal tekislikda
K o‘rish, kuzatishining sh a rti
Y
50*-60°
Tekis tasvim i idrok etishda
Yuqori tezlik v a axborotlarni aniq ishlab
90°
chiqishda
B osh v a k o 'z n i harakatlantirganda
180°
K o‘rish, kuzatishining sh a rti
a
Q ayd etilgan qarash
15°
p
15*
Faqat ko ‘z bilan burilganda qarash
35°
35°
Bosh va ko‘zni harakatlantirganda
90n
55°
4. K o‘rish m aydoni chetga qarab surilganda bir xil ranglar
o ‘zgaradi: qizil va yashil-sariqlashadi, qirm izi, to 'q qizil ran g ko‘karadi.
5. U zoq m asofalardan ko‘k rangni k o ‘rish um um an qiyinlashadi.
6. N oharakatdagi obyektga qaraganda harakatdagi obyektlarni
chetki perfiriya k o ‘rish bilan yaxshi idrok qilinadi.
7. Insonning ko‘zi bir qarashning o 'z id a 5 perefiriya 7 hajmdan
iborat alohida obyektni k o 'ra oladi.
Dizayner, arxitektor, m uhandis, k o ‘z harakatining umumiy
fiziologik qonuniyatlariga asoslanib, quyidagi narsalarni bilishi
kerak:
A)
ko‘zning gorizontal harakati, vertikal harakatga qaraganda
tezroqdir;
В)
k o ‘zning vertikal harakati, gorizontal harakatga qaraganda
tez toliqadi;
D) gorizontal buyum larning o'lcham i, proporsiyalari vertikal
buyum larga qaraganda yaxshi baholanadi, dem ak gorizontal tekislikdagi harakatlar, vertikalga qaraganda aniq, ravshan ko'rinadi.
E) k o 'z fizik tananing bir qism i b o iib , sustkashlik faoliyatiga
ega b o ‘lgani uchun to ‘g ‘ri chiziqli shaklni siniq chiziqli shaklga
qaraganda osonroq idrok qiladi. Bu keskin shakllardan voz kechish
kerak degan so'z emas;
F) k o ‘zning sakrab ro‘y beradigan (m ijja qoqib) harakati ritmik
kom pozitsiya qo‘llashni talab etadi.
Inson faoliyatida k o ‘zning charchog‘i asosiy oinil hisoblanadi,
qaysiki yorugMikni sezuvehi k o ‘z pardasiga qaraganda k o ‘zning
harakatidagi apparati tez charchaydi.
Shu bois ish jarayonida k o ‘zning harakat m arshrutini qisqartirish m aqsadga muvofiqdir. B u ayniqsa axborot va boshqarish panelida xizm at qiluvchi operator ish sharoiti uchun ko'proq e ’tibor
berish kerakligiga bir eslatmadir.
K o‘rish idroki bundan tashqari ko 'rish illyuziyasi va k o ‘rishning
o ‘ziga xos xatolari kabi xususiyatlarni ham o ‘z ichiga oladi (23rasm ).
23-rasm. Optik illynziyalar (voqelikni noto‘g‘ri idrok qilish):
73
a-M yuller-L ayer illyuziyalari;
b -k vadrat tom onlari shakli o'zgarganga o 'x sh ab k o ‘rinishi;
d-burchaklam ing baravar em asdek ko'rinishi;
e - b o 'у lama- е л lam a chiziqlar chizilgan sathlar xuddi teng em as­
dek tuyuladi;
f-y u q ori tom on taralgan vertikal-parallel chiziqlar ancha uzunroq b o ‘lib, tuyuladi;
g -o q va qora rangga bo‘yalgan bir xil kattalikdagi shakllam ing
katta yoki kichraytirib xato ko‘rinishi;
h—turli kattaliklardagi doiralar ichida joylashgan bir xil doira yuzalarining o ‘zgarganga o'xshashi;
i-devortekisliklari gorizontal vavertikal chiziqlargabo'linganda,
xonadagi harakat va osudalikning o ‘zgarishi.
3.2. E shitish
Inson organizmi faoliyatini o ‘rganish davom ida m ehnat va dam
olish holatlarida turli ruhiy-fizik jarayonlarga e'tib o r qaratishi ke­
rak bo'ladi. G ap insonning eshitish holati to ‘g ‘risida, y a ’ni eshitish
tizim ining tovushga b o ig a n javobi to ‘g ‘risida borayapti.
Shovqin sathining eshitish chegarasi b o 'y ich a oshib borgani
sari, m ushaklarining taranglashishi kuchayadi, y a ’ni quvvatning
sarfi ko'payadi demakdir.
Yuqori chastotali shovqin past chastotali shovqinga qaraganda
kishini tez charchatadi.
Paydar-pay, tartibsiz tovushlar ham bir xil kelib turadigan tovushlarga qaraganda kishini tez horitadi. Bunaqa tovushlar mehnat
unum dorligini pasaytirib, kishining so g ‘lig‘ini yom onlashtiradi.
Ishlab chiqarish shovqinidan tashqari shunday bir tovush borki u
insonning ruhiy-fizik holatiga ijobiy ta ’sir qiladi. U xohishli va foydali tovush-m usiqadir.
M usiqa berilgan topshiriqni tez bajarishga va ish jarayonini yax74
shi tashkil etishga yordam beradi. Zam onaviy fiziologlar va ruh shunoslar tavsiyasi b o ‘yicha m usiqa nafaqat k o ‘p kuch talab sodda
mehnat operatsiyalariga, balki m urakkab m ehnattalab-asab va
intellektual z o ‘riqishda ishlatilayotgan kishilarga yordam beradi.
I'ikm i jam lovchi, y ig ’uvchi faoliyatli ishlarga m usiqa salbiy ta ’sir
etadi. Ish faoliyatiga m oslab neytral sokin yoki quvnoq, quvvat
bag1ishlovchi m usiqali fon tanlash mumkin.
K o ‘p m utaxassislam ing fikricha, ishlab chiqarish korxonalarida
m usiqa eshittirilganda ish sm enasining boshlanishi yoki tugatish
paytida em as, balki sm ena o ralig'ida 1.5-2 soat davom etadigan
qilib turli eshittirishlar ko‘rinishida qo‘yish kerak.
M usiqa dasturini tuzayotgan paytda, albatta jam oaning h ar bir
a ’zosi didini savol-javob y o ‘li bilan atroflicha o ‘rganib chiqish
kerak.
M usiqa dasturining asosi k o ‘p vaqtlardan sinovdan o ‘tgan asarlar bo‘lishi kerak.U lar turlicha b o ‘lib, kam dan-kam hollarda qaytarilishi keark.
M usiqani eshittirishga q o ‘yganda dizayner, m uhandis, ruhshunos
(injener psixolog) kabi m utaxassislarni tak lif etish lozim, ular esa
o ‘z navbatida yuqori darajadagi m usiqaviy san ’atni ta ’m inlashga
kafolat beradilar.
3.3. Hid bilish
B ir necha fanlar to ‘qnashgan jo y d a, alfaktronika nom li yangi
fan -h id lar to ‘g ‘risida fan yuzaga keldi.Tabiatda k o ‘p sonli hidlar
mavjud.
Hozirgi paytda olim lar yu z m ing xilga yaqin hidni ro‘yxatga olganlar, ular tom onidan izlanishlar davom etm oqda. Inson hidlarga
befarq em as, bir holda hid ham m aga yoqim li, boshqa holda esa u
yurak urishini tezlashtirib, boshni o g ‘ritishi mumkin.
M ahsulot ishlab chiqaradigan texnologiyasi turlicha b o ‘lgan
75
bo'lgan k o ‘pgina tashkilotlarda tabiiyki har xil hidlar m avjud
bo‘lib, jum ladan, noxush, badbo'y hidlar kishining ruhiy fiziologik
holatiga ham da ishlab chiqarishga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Xonani
toza havo bilan to ‘yintirish, undagi salbiy ionlam i qayta tiklash
yoMi bilan inson organizm iga kislorodning yaxshi singishi orqali
kasb kasalliklarning oldini olish m asalasi kelajak muammosi hisoblanadi.
Havoni kerakli hid bilan toMdirish uchun uni yaxshi ventilyatsiyalash kerak. Havoni o 'ta yuqori darajada tozalash uchun a n ’anaviy
ventilatsiyalash va konditsionerlash usulidan tashqari ionlash ke rak.Ishlab chiqarishda hidni qoMlash uchun kishilarning shu m asala
bo‘yicha didini bilish va shunga xos dastum i ishlab chiqish y o ‘li
bilan kishilarning ish faoliyatidagi ishlab chiqarish m uhitini yaxshilash mumkin.
M.V. Lom onosov tam onidan hidlarning toMqinli qonuni ishlab
chiqilgan, jum ladan, u hidlar m olekulalarning “Girdob” harakatidan paydo boMadi degan fikrga keladi.
B u um um iy qonunning g'oyasi bo'vicha, xushbo'y m olekula
tebranib yon atroflarga toMqin yuboradi, hid bilish a ’zosi uni antennaga o ‘xshab tutadi va m iyaga hid to ‘g ‘risida axborot beradi.
Inson hali “ hidlar to*lqini”ni qayta tiklashni o ‘rganmagan, bu kela­
ja k muammosidir.
Dem ak, vaqti kelib hidni sanoatda ishlatish dizaynning eng ke­
rakli m asalalaridan biri hisoblanadi.
3.4. Ishlab ch iq arish m uhiti
3.4.1. Sanitar-gigiyenik ta la b la r
Loyihalashdagi “ inson-m ashina” tizim ida ishlab chiqarish
m uhitining omillarini hisobga olish, eng qulay mehnat sharoitini
yaratishga imkon beradi. A gar ishlab chiqarish m uhitining fizik,
76
kimyoviy, biologik va ijtim oiy-psixologik om illari y ig ‘indisi ta ’siri
insonning m ehnat qobiliyatining kam ayishiga va ish sam arasining
tushishiga jiddiy ta ’sir qilm asa, bu sharoit eng m unosibi hisoblanadi.Ishlab chiqarish asbob-uskunalarini va texnologik jarayonlarini
loyihalashda quyidagilarni ko‘zda tutish kerak:
— alohida jaray o n va operatsiyalarda zararli m oddalar ishlab
chiqarish ehtim oli b o ‘Isa, avtom atik signalizatsiya, texnologik
asbob-uskunalar va sanitar-gigiyenik talablarga avtoblokirovka o i'n atish , asbob-uskunalar ichiga kiritilgan m ahalliy otsos
(so‘rg ‘ich) va yoritqichlarni q o ‘llash; ishlab chiqarish asbob-usku­
nalari va truboprovodlam i germ etizatsiya va ulangan jo y n i rnustahkam lash bilan;
— ish o ’rinlarida zararli va noxush hid chiqaradigan moddalardan, ham da issiqlik va nam dan, asbob-uskunalarning qizib ketgan yuzasini issiqlikka qarshi izolatsiyalash, havo o ‘tkazuvchi va
truboprovodlar qurish bilan, zararli m oddalar va ulam i tozalashni
rekuperatsiyalash bilan, gidro va pnevm otransport q o ‘llash bilan,
ulardan voz kechish yoki ju d a kam aytirish orqali erishiladi;
-sh o v q in , vibratsiya (titrash), ultratovush, radiochastotaning
elektrom agnit to iq in la ri, statik elektr va ionlangan nurdan voz ke­
chish yoki ulam i kam aytirish;
-tex n o lo g ik jarayondagi zararli m oddalam i. zararsiz yoki kam
zararsizi bilan alm ashtirish, quruq usul bilan ishlanadigan, chang
chiqaruvchi m ateriallarni, h o ;l usul bilan;
—ochiq alanga bilan isitishni-elektr, qattiq yoki suyuq
gazsim on yoqilg‘i bilan alm ashtirish.
3.4.2. Z a h a rli va chang chiqaruvchi m o d d alar ta ’siridan
ogohlantirish
Ish uchun asbob-uskunalar loyihalashtirilayotganda, ish jarayo­
nida changning paydo b o ‘lishi, ajralishini hisobga olib, xom ashyo
77
va m ateriallar chang m anbai ekanligini bilib, undan voz kechish
yoki ajralishini o 'ta cheklash holatiga keltirish lozim (m asalan,
suv bilan h o ‘Ilash, bug" bilan, briketlashtirish bilan, granullash va
boshqa usullar bilan).
Shuningdek, chang chiqaruvchi m ateriallarning transportirovka
y o ‘li m asofasini o 'ta qisqartirishni k o ‘zda tutish kerak.
Zararli m oddalarni ishlatish yoki paydo boMishiga bog‘liq
texnologik jarayonlar, germ etik berkitilgan apparaturalarda yoki
vakuum ostida, yopiq sxem a ustunligida o'tishi lozim.
Shuningdek, ayniqsa zararli ajralishlam ing alohida bosqichlarini avtom atlashtirishni ko'zda tutish lozim.
0 ‘ta havfli zaharli m oddalarni ajratish texnologik jarayonini
loyihalashtirishda, ushbu jarayonlarni m asofadan boshqarish kerak.
3.4.3 T itrash n in g y u q o ri d a ra jasi. Shovqin, ultratovush
va y u q o ri chastotali elektrom agnit to 'lq in la r ta ’siridan
ogohlantirish
Ishlovchining qo‘li bilan ushlaydigan uskunaning titraydigan
qismi qulay shaklga ega boMishi. mushaklarining tarangligini kamaytirishni ta ?minlashi lozim.
Uskunaning konstruksiyasi ishlovchining q o ’lini sovuq qotish
im koniyatidan istisno qilishi lozim (sovuq qotish, titrashning noxush ta ’sirini yanada oshiradi).lshlovchining qoMiga uzatiladigan
uskunaning titrashini kam aytirishga, quyidagicha erishiladi:
Ishlovchining q o ‘li bilan ushlaydigan uskunaning titraydigan
qismi qulay shaklga ega bo'lishi, m ushaklarining tarangligini kam aytirishini ta ’m inlashi lozim .Ishlovchining q o ‘liga uzatiladigan
uskunaning titrashini kam aytirish, quyidagicha erishiladi:
Tarqatish y o ‘li bilan: titrashni izolatsiyalash (to‘sish) va tit rashni yutish, ayrim hodisalarda prujinali va rezinali am ortizator
qo‘llash, prokladkalar, rukoyatkalarni titrashni yutadigan oblitsov-
78
ka m ateriallari bilan qoplash , dinam ik titrashni so'ndiradiganlarni
mahalliy inersiyali so ‘ndiradiganlar va shaklini o ‘zgartiruvchi
siquvlam i tatbiq qilish bilan.
Ish joylarida titrashni cheklovchi tadbirlarni o ‘tkazish quyidagi
yo'nalishlarda olib boriladi:
—ish joylarida titrashni uzatmaslikni b artaraf qilish;
- m asofali boshqaruvni qoMlash;
—am plitudali tebranishni kamaytirish;
— metall qism lam i yuqori akustik qarshilikka ega jarangla m aydigan polim er m ateriallar bilan alm ashtirish;
- tasm ali uzatm aning ponali uchini qirrali tasm a bilan alm ashtirish;
- oldinga-orqaga qaytadigan harakatlam i aylantirib yuborish bi­
lan:
— barcha aylanadigan qism larni dinam ik m uvofiqlashtirish;
- s h a k li o ‘zgaradigan m ateriallarga yuqori ichki ishqalanishni
(rezina, plastm assalar, nam at, asbest va boshq.) qo'llash.
Oxirgi y o ‘l q o ‘yiladigan yuqori darajali shovqinni paydo qiladigan m anbaning texnologik jarayonini loyihalashtirayotganda (zarb,
portlovchi) ularning m asofali boshqaruvini k o ‘zda tutish lozim.
Ish jo y larid a shovqin darajasini kam aytirish quyidagi usutlarda
am alga oshiriladi:
rejaviy qaror bilan. jum ladan, shovqinli asbob-uskunalarni
boks (ayrim xona)ga kirgizish;
asbob-uskunalarning yuzasini ovozdan qaytaruvchi qopqoq
(kojux), to ‘siq, shuningdek, ovozni to ‘suvchi kuzatish kabinalari
yoki m asofali boshqarish bilan to‘g 'rilab q o ‘yish;
—to ‘siqning ichki yuzalarini ovoz yutuvchi m ateriallar bilan
qoplash, ham da ovoz yutuvchilar yoki yutuvchi ekranlar qurislmi tatbiq etish.
lshda yuqori elektrom agnit m aydon, yuqori ultra va o ‘ta yuqori
ehastota beruvchi barcha yuqori chastotali qurilm alarvaradiotexnik
79
asboblar energiyaning o ‘ta kichik tarqalishini ta'm inlashi lozim.
Buning uchun ularni ekranlar va vutuvchilar bilan ta’m inlash kerak
boMadi.
3.5. R ang va yorugMik psixofiziologiyasi
3.5.1. R ang va y o ru g ‘lik tabiati.
R an g -k o ‘zning to ‘r pardasiga yorugMik toMqinining fizioloigik
ta ’siri natijasidir (elektrom agnit nurlanish). KoMinadigan elektrom agnit nurlanishlari quyidagi to ‘lqin uzunligiga mos keladi:
9-jadval
S p e k tr m ay d o n in in g
c h e g a ra la ri, X nm
R an g
760-620
600-590
580-570
550-520
500-485
485-470
440-380
Q izil •
Zarg'aldoq
Sariq
Yashil
K o 4k
M oviy
Binafsha
YorugMik tanlashdagi sezgirlik-m iqdor boMib, yorugMik farqini
bilishning sezilarligi, yorugMik tanlashning ostonasi hisoblanadi.
YorugMik—yorugMik oqim ining qaytarilishi, tushishi, aks etish
koeffitsienti(p).
Yuzaning ravshanlik birligi qilib m.kv.ga kandela (kd m 2) qabul
qilingan boMib, yoritiladigan yuzaning ravshanligi 1 m2 yuzaga 1
kd yorugMik kuchining teng kelishi orqali ifodalanishidir.
Ravshanlik—yorugMikni jadal q o ‘zg‘atish, y a ’ni sezuvchi
oMchovdir. Ravshanlikning en g katta koeffitsienti. karbonat angidridli m agniyning yuzasi ( / - 0 ,9 6 -0 , 99), eng kichigi-qora baxmal,
80
duxobada (r=0, 03) hisoblanadi.
Ranglarga boMingan (xrom atik) yuza tusi (toni), to ‘yinganligi
va ravshanligi bilan ajralib turadi. Rangli ton, X,-to‘lqin uzunligi
bilan aniqlanadi, to ‘yinganlik-p chastotasi bilan sifatlanadi, y a ’ni
m onoxrom atik (ko‘p ranglilik) rang hissasining oq bilan qorishm asi.K o‘z pardasi y o ru g 'lik sezuvchi m oddadan (rodopsin), kolbacha va tayoqcha (palochka)dan iborat. Tayoqchalarning faoliyati
yorugMikni keragidan ortiqroq yutish bo‘lib, ular m utlaqo rangni
sezmaydi. M arkaziy chuqurchaning (ularda faqat kolbachalar bor)
oMchamlari 1, 5° boMib, ju d a aniq tasvirlam i beradi. U nga (6—8°)
sariq d o g ‘ tutash bo "lib, kolbacha va tayoqchalardan tarkib topgan.
C hetga qarab kolbachalarning yig‘indisi kam ayib, tayoqchalarniki
esa ortadi.
10-jadval
T urli rangli y u zalard a aks etish, qaytish koeffitsientlari
Q a y tish , a k s e tish koef-
R a n g n in g y u zasi
fits ie n ti
0 ,0 4
0, 10
0, 10
0, 13
0, 15
0, 16
0 ,2 3
0, 25
0, 38
0 .4 0
0 ,4 5
0 ,4 8
0 ,5 5
0, 70
Qora
To4q k o ‘k
To4q qizil
Qizil
ToVq kulrang
Yashil
Zarg4aldoq qizil
Y ong'oq sariq
T o'q sariq
Sarg'ish qizil (terrakota)
Moviy
Sayoq gul-yashil
Xromli-sariq
Oq
K o‘zga yorug‘lik tushishi bilan kolbacha va tayoqchalarning
yorug‘lik sezuvchi m oddalari ijobiy va salbiy zonalarga parchalanib, ularning elektr zaryadlari nerv tolalari orqali m iyaga beriladi,
81
elektr im pulslar esa yorugMik, rang, kontrast (qaram a-qarshi) sifatida idrok qilinadi.
0,1 kd m2 ravshanlikda (oq yuzaning to Min oyda ravshanligi—0,07 kd m2) parchalanish tiklanishga qaraganda jadal boMib,
ravshanlikning m2 ga bir necha kandela bilan tayoqcha “k o ‘r
boMib,г ko'rishga qatnasha olmaydi.
K olbachalarning sezgirligi tayoqchalarga nisbatan nihoyatda
kichik boMadi, lekin ularda yodopsinning tiklanishi tez kechadi.
Kichik ravshanlikda k o ’rish tayoqchalari (tungi ko‘rish), kattasida
esa kolbachalar (kunduzgi ko‘rish) qatnashadi.
Tayoqchalardan kolbachalar ko'rishiga oMish sekin-astalik bi­
lan o'tadi. QorongM xonadan ko‘chaga chiqilganda k o 'z qorachigM
8 -2 mm gacha kichrayadi, ikki-uch m inut davom ida odam og'riq
hissini boshidan kechiradi.
YorugMikdan qorongM xonaga o'tilganda esa, odam birinchi
5 -1 0 m inut davom ida um uinan hech narsani ко‘rmay qoladi.
K olbachalar (yodopsin)ning yorugMik sezuvchi m oddalari qizilyashil-ko‘klarni sezuvchi (QYaK) qabul qiluvchilardan iboratdir.
QYaK qabul qiluvchilam ing bir xil qo‘zg"alishida biz rangsiz
ranglarni idrok qilamiz.
Ravshanlikning pasayishi bilan eng yuqori ko 'rish qisqa
toMqinli nurlanish tom onga oMadi. Shunday qilib, kunduzgidan
tungi k o ‘rishga o ‘tishda ко1к ranglar och qizil rangda idrok qili­
nadi, y a'n i bir xil boMmagan rangli yuzalarning qorong'ulashishi
va b ir xil vaqtda ular ravshanligining pasayishi Purkinye sam arasi,
deb ataladi.
Kam yoritilishda odam ning yorugMikni k o ‘rishi “yorugMik os­
tonasi” deb ataladi. Kam yoritilishda nafaqat ravshanlik, balki rang
idrok qilinsa "rang ostonasi” deb ataladi.
Barcha ranglar, qizildan tashqari. ’‘ranglar ostonasi” "yorugMik
ostonasi”ga qaraganda kattaroqdir. Faqat qizil rang uchun ular mos
keladi. Qisqa toMqinli nurlar uzun toMqinli nurlarga qaraganda
82
(i|l/il botish shafag‘i) atraosferaga nihoyat darajada tez tarqaladi.
Shundan kelib chiqib, butun dunyoda qizil-signal, xabar
vorug'ligi hisoblanadi.
3.5.2. YorugMik (ravshanlik) va ra n g la r k o n trasti (qaram aqarshiligi) bo‘yicha um um iy q o id alar
1. Oq fonda har qanday m a’lum darajadagi qora rang qorayadi,
qora fonda esa m a’lum darajadagi oq rang-yanada oqaradi.
2. X rom atik fon bilan o ‘ralgan rang, fon rangining q o ‘shimchasi
lomon o'zgaradi.
3. H ar qanday rang, o ‘zining q o ‘shim cha fonida to‘yinganligi
bilan yutadi.
4. Bir xil rangdagi rangli fon bilan birga b o ig a n rang, ko‘proq
to'yinishi b o ‘yicha, to ‘yinganligini y o ‘qotadi (kulranglashadi).
5. X rom atik kontrastning kuchi shundaki, unda agar ravshanroq (yorug'roq) kontrast bo'lm asa, ya’ni fon va uning ustidagi rang
yorugMigi bir xil b o 'lsa, sam araliroq bo'ladi.
R ang kontrastli harakatining kuchliligi obyekt m aydonini. fon
m aydoniga nisbatan solishtirganda kichik bo‘ lishligi bilan ko‘rinadi
(24-rasm).
24—rasm. R a n g l a r a y la n a s i, c h a m b a r a g i
83
3.5.3. R angning psixofiziologik ta ’siri
Rangning to ‘rt xil idrok qilinishi:
- obyektiv (ton, to ‘yinganlik, yorugMik);
- fiziologik (tinchlantiruvchi, q o ‘z g ‘atuvchi, issiq, sovuq va
shunga o'xshash);
- o 'z aro bogManish (subyektiv, obyektiv);
- xususiyat xili (jo‘shqinlikni ifodalash-m a’yuslik, xursandlik,
q ay g ‘u).
Rangning idroki shuningdek bularga ham bogMiq:
- shaxsning ijtim oiy m ansubligi;
- rang idrokining sharoitga bogMiqligi (bino fasadi. koTinishi,
kitobning tikiladigan jo y i. libos va shunga o ‘xshash).
Shuni eslash joizki, to ‘yingan ranglar egallab turgan joyini kattalashtirsa, o ‘zining jozibasini y o ‘qotadi, kam to ‘yingan ranglar esa
aksincha, yutadi. Ochroq ranglar uzoqroq k o ’rilsa ham jozibasini
to ‘yingan va qora ranglarga qaraganda kam roq yutqazadi. Issiq
ranglar q o 'z g ‘atadi va eshitish idrokini pasaytiradi, sovuqlari esa
tinchlantiradi va ruhan ezadi.
Q izil rang-qon bosimini oshirishga sabab boMadi, nafas olishni
tezlashtiradi, yashil va k o ‘kd a esa ularning aksi boMadi.
U m um an sariq, yashil va m oviy ranglar (o'rtatoM qinli spektr
qism i) ruhiyatga ijobiy ta'sir qiladi va kam roq charchoqni keltirib
chiqaradi. Qizil, k o 'k va binafsha-tezroq charchoqni keltirib chiqaradi.Och axrom atik ranglar issiq va sovuq ranglar o'rtasida oraliq
mavqeni egallaydi.U lar neytral va fiziologik shinam hisoblanadi.
O q va och kulrang ranglar b o ‘shliq ham da sovuqlik taassurotini
tug'diradi, lekin yorqin axrom atik ranglar uchun yaxshi fon hisoblanadi.Rang bir xil paytlarda ta ’m. m aza to‘g ‘risida tasavvur beradi.
Pinhon yoritilib rang berilsa, (yashil tus berilsa)-go‘sht kulrang,
(qizil spektr nurida yoritilsa)-binafsha holda idrok etiladi, qizil sut
esa ishtahani bo‘gMshga olib keladi.
84
e
os
ox
"5
ce
Rang
CQ
01
e
Yengil
1
Spektral rang­
.СГ
'8
и
Sovuq
XI
2
3
4
im
<•
О
5
С
c:Л
c
оN
._ P
6
О
0£
e
CB
£
7
8
ЧШ
«Т
M
Ю
Sovuq
1
11-jadval
\sosiy ran g la rn i id ro k etishda paydo bo‘ladigan assotsiativ
(o‘zaro bog‘lanish aloqasi) xususiyatlar
9
10
lar:
Qizil
X
Zarg'aldoq
X
Sariq
X
X
Sariq-yashil
X
X
Yashil
Yashil-ko*k
X
X
X
X
X
X
X
X
X
Moviy
X
X
X
Binafsha
X
X
X
X
X
X
X
Qirmizi
X
X
K6ck
To4q qizil.
X
X
X
X
X
X
X
Rangsiz, axrom atik ranglar:
Oq
X
Oq-kulrang
Qora kulrang
X
X
Qora
X
X
85
Ishlovchi ko‘rish m aydonida shinam kom pozitsiyani psixofiziologik tom ondan ta’m inlash uchun rangning o ‘rtato‘iqm li spek tr qism i, o ‘rta to ‘yingan!igidan va 3 0 -5 0 % aks etish koeffitsientidan foydalaniladi.
Ish zonasida obyektlarni tanib olishni oshirish, fonlarni ishlatish,
kontrast ranglarga ishlov berish orqali am alga oshiriladi.
12-jadval
Q ayta ishlov berish m ateriallari uchun tavsiya etiladigan
fo n la r ran g i
M aterial
Po*lat, cho4yan
Bronza, mis, jez(m is va rux
qorishmasi)
Och rangli daraxt
Aluminiy, qalav. yengil
qorishmalar
Fon rangi
Och sariq. sargMsh
Kulrang-ko‘k
A ks etish
koeffitsienti %
40-50
20-40
Qora
40-50
Och sariq, sa rg ish
30-40
Qora rangli daraxt
Kul rang-ko‘k
Tekstolit, sir berilgan quymalar
Och rang
Ish o ;m i doirasida silliq.yarim jilosiz vajilosiz, yaltiram aydigan,
qayta ishlov zonasida tekis fonni ta’minlash uchun bir xil rangli, ish
zonasidan tashqarida esa yorqin k o ‘rinishli m ateriallar teksturasi
ishlatiladi.
Tafovutli obyektlarga noxush ta ’sir qiladigan ranglar
charchog‘idan forig‘ b o ‘lish uchun o 'zaro qo'shim cha ranglar yoki
ranglar uchligidan foydalanish tavsiya etiladi, bunda asosiy rang
86
sifatida ishlov berish zonasi yuzasining rangi tanlanadi, shu zonaga
yondosh yuzalar esa tiklanadigan rangiam ing ifodalovchisi bo'lishi
lozim. Shuni eslash joizki, uzoq vaqt bir rangni idrok etishdan ham
rang charchog'i boshlanadi («rang ochligi, qahatligi”). Ranglarga
m oslashib boMmasligi sababli, kulranglik e ’tiborni sochilib ketishiga va ola-bulalikka olib keladi.
Zonada m a’qul rangiam ing soni 3 -4 bo'lishi lozim.
3.5.4. Ishiab ch iq arish d a y o ru g ‘ ran g m uhitini tashkil etish
1) psixofiziologik qulay sharoitni ta ’minlash:
a) ishlovchining k o ;rish m aydonida ravshanlik va rangning
o ‘zaro qulay nisbati;
b) texnologik jaray o n va iqlim omili noxush ta’sirlarining o'rnini
toMdirish;
d) ijobiy ta ’sirchan fonni yaratish.
2) ishlab chiqarish holatida yaxshi y o ‘nalishni ta ’minlash:
a) sathni aniq ko'rishni ta’minlash;
b) ishlov beriladigan detallar, boshqaruv organlari va asbobuskunalarni yaxshi bilib olishni ta ’minlash.
3)Yorug‘ rangning did, estetika bilan tugallangan kom pozitsiyasini yaratish:
-ekspluatatsiya-texnik (ishning sifati va xususiyati);
-sanitar-texnik (tem peratura-nam lik shart-sharoiti, ishiab chiqa­
rish om iliga ta ’sir sifati va shunga o'xshash);
-reg io n al (geografik va iqlim sharoiti, olam tom onlari yo'nalishi,
qurilish k o ‘rinishi va ko'kalam zorlashtirish);
-x o n an in g h ajm -tarx tuzilishi (konstruktiv yechim ining
ko'rinishi, o ‘lcham lari va m utanosibligi, asbob-uskuna va komm unikatsiyalar bilan to'liqligi;
-m eh n a t havfsizligi talablari bilan (yonjg‘-soyaning to‘g ‘ri
tushishi, signal, ogohlantirish ranglari va xavfsizligi belgilari).
87
Ish o ‘rnida yorug' rang m uhitini tashkil etishda rang sxem asi
tuzilishining crziga xosligini hisobga olish kerak:
-ishlovchining k o ‘rish m aydonida psixifiziologik mos kompozitsiyani ta :m inlash uchun o ‘rtato‘lqinli spektr qism i, o 'rta
to'yinganlik, 30 -5 0 % li aks ettirish koeffitsientidan foydalanilinadi:
-ish d a paydo b o ‘ladigan ranglar charchog‘idan, qurilish konstruksiyasi ranglari orqali forig‘ b o iin a d i;
- is h zonasida obyektlam i tanib olishni am alga oshirish uchun
ishlov beriladigan obyektlar foniga kontrast ranglarni tatbiq etish
orqali am alga oshiriladi.
U m um an y o ru g ' rang m uhiti, ranglar gannoniyasi, ham ohangligi qonunlari asosida. ranglam ing guruhlarga bo'linishini hisobga
olgan holda ishlanishi lozim:
-A sosiy lari: xonada katta maydonni egallovchi yuzalar uchun.
-Y o rd am chilari: texnologik asbob-uskunalar yuzalari uchun
va tashkiliy texnik jihozlam oq, to ‘suvchi konstruksiya elem entlari,
truboprovodlar va tarnsport vositalari.
- U r g ‘uli (aksent)-kodli: katta bo‘lm agan m aydonni egallagan
yuzalar uchun (transport vositalari elem entlari, to ‘suvchi konstruk­
siya qism lari va truboprovodlarni ajratib turadigan belgilar, tam g‘a
q o ‘yilgan lavha va shunga o ‘xshash).
-F irm a li: ishlab chiqarishning m uayyan sohasini belgilash
uchun, alohida korxona va m ahsulotning asosiy turlari (rangli
geografik tizim ning elem entlari, nishonlar, firm a stili belgilari va
boshq).
R angli sxem alam i am alga oshirish uchun quyidagilarni mos
keltirm oq kerak:
-ra n g li sxem alam ing rangini, xonani bezatadigan m aterial rangi
bilan;
-tan lan g an yorug1lik oqim ining rangini, rangli sxem ani m ujassam lashtirgan m aterial rangi bilan.
88
Rangning dinam ik xususiyati yuzaning o ‘xshash sirti va joylanishi teksturasi bilan kelishtirilishi lozim.
Shuni hisobga olishkerakki, “oldinga chiqadigan” ranglar katta,
aniq sirt va teksturasi borlarda faollashadi va teskari “orqaga ketadigan” ranglar kichik v a aniq boMmagan sirt va teksturada esa uzoqlashish taassurotini oshiradi.
K atta sirtlar va tekstura, qaraganda interyer sathi yuzasini yaqinlashtirayotganday, kichiklari esa aksincha, uzoqlashtirayotganday
bo‘ladi.
Siluet, soya b o ‘lib, k o ‘rinayotgan obyektlar uchun yorug‘ligi
bo‘yicha o ‘rta yoki yuqori kontrastli tekis ochroq fon maqsadga
muvofiqdir. Fonni hosil qiladigan yuzani, tanib oladigan obyektdan
bevosita uzoq boMmagan jo y d a joylashtirish kerak.
A sboblam ing xavf-xatarli elem entlarini, tashqi to 'siq yuzalarini
texnika xavfsizligining m e’yoriy hujjatlari asosida, signal—ogohlantirish ranglari bilan ajratish lozim.
Ogohlantiruvchi yozuvlar o ‘zining tuzilish xususiyatiga qarab
yozilishi kerak.
Tashiladigan m oddalam ing asosiy belgilarining rangi:
suv—yashil rang;
b u g ‘-q iz il ;
h av o -k o ‘k;
yoqilg‘i va yoqilg‘isiz gazlar-sariq;
kislotalar-zarg‘aldoq;
boshqa m oddalar-kulrang.
0 ‘ta xavfli m oddalarni truboprovodlarda belgilash uchun
qo‘shim cha halqa tam g‘alar kiritiladi:
q izil-tez yonadigan, olov va portlaydigan m oddalar;
sariq-zaharli va zararli;
yashil-xavfsiz.
Truboprovodlar ayriladigan joylarida belgilar rangi ventillarda,
devordan chiqqanda, boshqa joylarda esa tusiga muvofiq boMadi.
89
3.5.5. Ishlab chiqarish korxonasining yoritilishiga ta la b la r
Psixofizika va psixofiziologiya m a’lumotlari b o'yicha ko'rish,
ko‘zgashinam ish faoliyati uchun, ko'rishning asosiy faoliyati mazm unini oshirish, y a ’ni kontrastni his qilish, farqlashning oMkirligi,
ranglarni his qilish, farqlashning tezligi bilan erishiladi.
Yoritilganlik bajariladigan ishning xususiyatiga m os keli­
shi lozim (um um iy yoritishni barcha ishlar uchun qoniqarli deb
boMmaydigan).
E ng muhimi, yorug‘lik m anbaini va yoritish tizim ini to ‘g ‘ri
tanlash ham da k o ‘zni qam ashtiradigan darajada yorugMik ta ’sirini
va undan him oyalanish choralarini k o 'z d a tutish va yorugMik
shuMasini b artaraf qilish kerak.
YorugMik va ultrabinafsha nurlanishining m uayyan miqdorini
birga q o ‘shish, inson sogMigMga ijobiy ta ’sir etib, epidem iya paytida kasallikni jid d iy kamaytiradi.
3.6. Ishlayotgan odam ning funksional ho latlari
“ Inson-m ashina'’ tizimini loyihalashtirayotganda loyihachilar
oldida yoM q o ‘yilgan qulay ta ’sir zonasi, m ehnat va dam olishning
qulay sharoitini ishlab chiqish, ishlab chiqarish jarayonini m unosib
tashkil etish va kechish sharoiti, m ehnatni m e’yorlash, kadrlarni tan­
lash v ajo y ig a q o lyish sharoiti, xodim lar o ‘quvini o ‘n g ‘aylashtirish
kabi m asalalar turadi.
Bu m uam m olam i odam ning faoliyatida paydo boMadigan o'ziga
xos xususiyat va o ‘zgacha turli funksional xatolariga suyangan
m a’lum otlar yordam ida yechish mumkin.
Funksional holatning faoliyat jarayonida paydo boMadigan organizm ning funksional tizim idagi tashqi va ichki ta ’sirlarga o 'zig a
xos javobi deb qaram oq kerak.
Odam ning har bir funksional holatida o ‘ziga xos xilm a-xilligi
90
kn'rinadi.
Turli holatlardagi ruhiy jarayonlarda k o 'rish , e ’tibor, zehn. fikflash, his-hayajon, shijoat sohasida o ‘zgarishlar kabi o ‘ziga xos
niljishlar yuz beradi.
K o'psonli holatlar, jum ladan, subyektiv, o ‘ziga xos kechinm alar
m ajm uasiga cham barchas bog‘langan: horiganlik, lanjlik, quvvatsi/lik -b u toliqishda, zerikish, loqaydlik, seruyqulik, vahim a, asabiylik, xavf-xatar va q o 'rq in ch kechinm alari-bu ortiqcha his-tuyg‘u
/o'riqishining k o ‘payib ketishidir.
H ar qanday m ehnat topshirig‘ini bajarish uchun "inson-m ashinaishlab chiqarish m uhiti” tizim i ishlash tartibining barcha tarkibiy
qisniini m e’yorlasagina yaxshi natija beradi.
Bu tizim ning m ehnat sam aradorligini baholash uchun “ishonch lilik" tushunchasidan foydalaniladi.
Ishonchlilik deganda, belgilangan vaqt oralig‘ida q o ‘yilgan
vazifani bajarish m uqarrarligi va ruxsat etilgan aniqlikda ham da
funksional tizim ning berilgan m iqdor atrofida saqlanishiga aytiladi.
M odom iki, odam uning eng m urakkab elem enti, unsuri hisoblanar ekan, dem ak shu b o ‘g ‘inga muvofiq ishonchlilik o ‘lchovini
ishlab chiqish qiyindir.
Shu nuqtayi-nazardan kelib chiqib aytish m um kin-ki, faoliyatni baholash tushunchasi m uhim b o ‘lib, fiziologik- psixologik
m e’yorni sarflash ham da vazifani bajarishni berilgan darajada
ta ’minlashdir.
Bu m e’yom i baholash asosida faoliyatning zo‘riqishi darajasi
to*g‘risida xulosa qilish ham da barcha tizim ning faoliyatidagi
ishonchlilik darajasi o'zgarishini oldindan aytib berish mumkin.
Ishonchlilik tushunchasi va faoliyatini baholash, ayniqsa, uning
funksional holatini um um iy klassifikatsiyasi uchun asos b o 'lib xizmat qiladi.
B ulam ing ham m asi 2 xil turkum ga: ruxsat berilgan v a ruxsat
berilm agan yoki ijozat berilgan va m an qilinganlarga boMinadi.
Odam ning keragidan ortiq fiziologik va psixik, ruhiy q u w ali
ning tarangligi turli kasalliklarning kelib chiqishi uchun m anba hisoblanadi.
Shu nuqtayi nazardan kelib chiqib, m e’yorli, normal va pa­
tologik holatlam i ajratish mumkin.
Bundan tashqari, ju d a ham k o 'p old patologik-chegarada boMgan
holatlar bo‘lib, ularning paydo boMishi ham kasallikka olib kelishi
mumkin.
U zoq davom etgan stress kechinm asi oqibatidayurak-qon tomiri
kasalligi, ovqat hazm qilish va asab tizim ining buzilishilariga sabab
boMadi.
D oim iy charchoq-toliqishning chegara holati hisoblanadi.
K o'rilayotgan turkum lash, klassifikatsiyalash doirasida nafaqat
patologik, balki chegarali holatlariga tushib qolishga ham yoM
q o ‘ymaydi.
Funksional holatlam i turkum lash uchun boshqa asoslar, y a'n i
talab qilinadigan faoliyatga organizm ning javob ta'siri ham teng
oMchov boMib, xizm at qiladi.
A sosiy fikr, konsepsiyaga binoan insonning barcha holatini
baravar safarbar qilingan serharakatlikka, dinam ikaga moslashtirilgan holatga taqsim lash mumkin.
Baravar, teng safarbarlik holati, organizm ning z o ‘riqish darajasining funksional im koniyati, faoliyatning aniq sharoitiga butunlay
mos keladi.
Uzoq bajariladigan ish jarayonida inson holatining o'zgarish
tahlili, m ehnat qobiliyatining serharakat, dinam ik davrini va o 'zig a
xos charchoq holati xususiyatini o ‘rganishi yordam ida olib boriladi.
Faoliyatning xususiyati m ehnat sarfining miqdori
nuqtayi
nazarida turli darajadagi zo 'riqish holatining ajralib chiqishiga
moMjallangan.
Bu holatlam i turkum lash, klassifikatsiyalash m ehnat jarayoni
ning o ‘tishi va m azm unining o ‘ziga xos sharoitlari orqali olib bo92
I llndi (masalan, turli k o ‘rinishdagi b ir xil holatlar).
Turli jadallikdagi axborot oqimini chorlash asosida holatlarni
tUrkumlash: his qilishni yakkalab q o ‘yish vaziyatida yoki turli da­
rajadagi axborot z o ‘riqishi natijasida paydo b o ‘ladigan ' ‘sensor, his
qilishning yetishm asligi’" holati.
3. 6.1. Ishlash qobiliyatining s e rh a ra k a t va d in am ik vaziyati
A gar ishlash qobiliyatining bosqichga ajratish xususiyatining
0‘zgarishini asos qilib olib, asosiy psixofiziologik tizim m ing ish­
lab turishini va faoliyatining bajarilishni aniqlasak, unda nozik serharakatligi. dinam ikasini kuzatish m um kin b o ‘ladi.
S a fa rb a rlik vaziyati-bu vaziyatni boshqachasiga “ startoldi”
deb ham aytiladi.U organizm ning kuchini ish boshlashldan oldin
safarbar qilish jarayonini belgilaydi. Bu vaziyatning mazmuni
boshlanadigan aniq xatti-harakat m aqsadi: organizm zaxirasining
q u w a t safarbarligi, planni shakllantirish va xatti-harakat sttategiyasi, izohli faoliyat unsurlarining ruhiy boy berishidir.
B irlam chi s a fa rb a rlik v aziyati-taoliyatining boshlang‘ich
lahzasida paydo b o ‘ladi va funksional holatining qariyb barcha
ko‘rsatkichlarini qisqa vaqt ichida pasayishi xususiyati bilan ajralib
turadi. Fiziologik m exanizm ning bu davri tashqi to‘xtalishga
bog‘liq boMib, bu q o ‘zg‘atuvchilarning kirishi xususiyatining
o ‘zgarishi natijasida paydo b o ‘ladi.
Uning davom iyligi birinchi navbatda m utaxassisning m ashq
qilganligiga, darajasiga, uning tajribasiga va bajaradigan ishining
bilishi xususiyati bilan bog‘liqdir.
G iperkom pensatsiya haddan ortiq o ‘m ini to ‘ldirish vaziyati—
eng m urakkab vaziyatlardan biri hisoblanadi.
U ishning butun boshlanish davrini egallaydi va birinchi vazi­
yatning m antiqiy davom i hisoblanib, organizm ning safarbarlik ja ­
rayonini aks ettiradi, faoliyatiga bevosita q o ‘shilib davom ettiradi.
93
A gar birinchi vaziyatda organizm um um iy algoritm ik ishga tayyoft»
garlik qilsa, haddan ortiq o ‘m ini to‘ldirish vaziyatda inson tejalgan,
aniq sharoitda qulay tartibdagi faoliyatiga m oslashgan boMadi.
G eneralizatsiya, um um lashtirish jara y o n i vaziyatdagi ustunlikda, asta-sekinlik bilan bir taxlitdagi aniq serharakat ishlov bilan
almashadi.
B u vaziyatda ham ish xususiyatiga qarab organizm ta'sirlanishida
va z o ‘riqish m e’yorida aniq m uvofiqlik y o ‘q: organizm keragidan
ortiq katta kuch bilan seza boshlaydi.
Bunda qulay ish tartibini qidirish davom ida, aniq sh aro it- talabiga m uvofiqlashtirish yu z beradi. 0 ‘rnini toMdirish v aziyatiko'rsatkichlam ing m uayyan barqarorligini tasvirlaydi.
Turli tizim larning ishlash darajasi qulay, asosiy va o ‘rnini
toMdirish m exanizm ining kerakli safarbarligi orqali am alga oshirilgan. 0 ‘sib borayotgan talabning faoliyatiga nisbatan qo'yilishi,
kam vosita bilan butunlayin toMdiriladi.
Subyekt o‘rn in i toMdirish vaziyati. Ishning aniq bor jadalligi
va davom iyligida tizim ning qulaylik darajasining ta ’minlanishi
to ‘xtaydi. B unda o ‘rnini toMdirishning ta’sirlanishi xususiyati sifat
tom ondan o ‘zgarib: o ‘rnini toMdirish o ‘n g ‘ay, kamroq jarayonlar
(q u w a t va ish faoliyati) hisobidan am alga oshiriladi. B u bosqich
hushyorlikka rioya qilm aslik va buning orqasidan xato harakatlar
sonining oshishi xususiyatiga ega boMadi.
Faoliyatning davom etishi, his-tuyg‘u vaziyatining barqarorligi
dalillariga qaratilgan.
Subyekt o 'm in i toMdirish davridan boshlab o 'zig a xos charchoq
holati boMadi. Faoliyatni davom ettirish paytida organizm ning
ko‘makchi zaxiralarida m ador qolm aydi va keyingi davr rivojlanadi.
0 ‘rnini toM dirishning pasayish vaziyati-tizim ning ishlab
turishi tobora yom onlashuvi, mana shu k o ‘rinishdagi eng muhim
m ehnat faoliyati uchun ko‘rsatkichlam ing pasayishi kuzatiladi.
94
Ии V l/ly a td a y a q q o l k o ‘rin g a n salb iy b u z ilish la r (tax ik ard iy a ,
1и 1<| t»l ishning te z la sh ish i) a n iq v a m u v o fiq la sh tirilg a n h arak atUHIiImk b u zilish i y aq q o l k o ‘rin g an h u sh y o rlik , e sla sh q o b iliy a tin in g
ГОЦйгКЫ, in tellek t, id ro k fa o liy a tin in g p a sa y ib k etish i n atijasid a
IfcMit k o ‘p sonli x ato la rn in g p ay d o b o ‘lish ig a sa b a b boMadi.
I m )llyatning
y etak ch i
aso si
o (z g a ra d i
va
bunda
ish n in g
Ut'xUitilishi sab ab u stu n lik q ila b o sh lay d i.
b h d av o m ettirilsa. o ‘m in i toM dirishning p asay ib k e tish vaziyati
u/ilishi v a z iy a tig a o ‘tib k etish i m um kin.
(i/ilis h v a z iy a ti-tu rli tizim fao liy atid ag i m u v o fiq lash tirish n in g
Initunlay b u zilish i, tash q i m u h it x ab arlarig a o rg an izm n in g y o rq in
llodalangan m o s boM m agan t a ’sirlan ish i, ish q o b iliy atin in g keskin
tushib k etish i, ishni d av o m ettirishning iloji y o ‘qligi xususiyati
bilan ajralib turadi. P aydo boMgan o 'z g a rish la r nafaqat uzo q dam
olishni, balki dav o lan ish n i ham talab qiladi.
So‘nggi jo ‘s h q in lik v a z iy a ti-a g a r faoliyatning bajarilishi
lo‘rtinchi v a b eshinchi v aziyatlarda tugasa, ish o x irid a so 'n g g i
jo 'sh q in lik bosqichi deb ataladigan m axsus holat yu zag a keladi.
U n in g tub m ohiyati dalillar doirasida keskin m ehnat qobiliyatini
oshirish hiso b ig a organizm ga q o ‘shim cha kuchlarni tezlikda safarbar qilishidir.
Yaqqol k o ‘ringan va davom etgan bu bosqich k o 'p holda dalilisbotlar keltirib aniqlash xususiyatiga ega boMadi.
H o ld a n toyish—bu doim iy holat boMib, rivojlangan holda patologik holatlar darajasiga kiradi. H oldan toyishning asosiy belgilari ishlash qobiliyatining barqaror buzilishi va o 'tish i ham da vaziyatning o ‘zgarishi hisoblanadi.
A gar o ‘rnini toMdirish vaziyati kech boshlanib, odatdagidan tez
tugasa, unda tam om ila holdan toyish vaziyati boshlanishi to ‘g ‘risida
gapirsa boMadi.Agar holdan toyish vaziyatini organizm ning tabiiy
ta ’sirlanishga javobi deb atasak, unda holdan toyish holatini qanday
shaklda boMmasin—nom aqbul, istalm agan holat deb atasa boMadi.
95
3.6.2. C harchoqni kam aytirishga imkon beruvchi om illar
Am aliy m asalalar yechilayotganda charchoq va holdan toyish
holatlari uchun turlicha m aqsadlar q o ‘yiladi.
B ir tom ondan qulay m ehnat qobiliyatini eng ko‘p vaqtga ham da
charchoqning birinchi belgilari paydo bo'lishini cho'zish, garchi
butunlay charchoq holatini ish soatining oxirida y o ‘l qo'yish m um ­
kin. B oshqa tom ondan esa har bir yangi ish kunidan oldin kuch
toMaligicha tiklanishini ta ’minlash lozim, y a ’ni uning cho‘zilgan
shaklini rivojlantirishni to ‘xtatish m aqsadida, charchoqning natijali
y ig ‘ilishini olib tashlash talab qilinadi.
Eng qulay m ehnat qobiliyatiga xususan atrof-m uhitga mos
ishlash sharoiti yaratilganida, sinchiklab o'ylangan ishlab chiqa
rish jarayonida (bekor turishning y o ‘qligi, bir xillikda uzoq ishlamaslik), qulay ish jo y i, xush keladigan yorug1lik-rang muhiti, yax­
shi o'ylangan m ehnat va dam olingandagina erishiladi.
In so n g am e'y o riy ish ch an lik v a m ehnat qobiliyatini ta’minlovchi
qulay m ehnat zonasi 4 xilda bo‘ladi (25-rasm):
1. Yuqori shinam lik zonasi-uning barcha ko'rsatkichlari odam
holati uchun eng qulay hisoblanadi.
2. Shinam lik zonasi-m uhit odam tom onidan odatdagicha idrok
qilinib, ta’sirchanlikni v a charchoqni chaqirmaydi.
3. N oshinam lik zonasi-bunda uzoq vaqt bo'lgan odam charchab
qoladi.
Ishlab chiqarish holatida ba’zi bir sharoitlar shinam lik m e’yoriy
ko'rsatkichlaridan chetga chiqishini vujudga keltiradi (shovqin, havoni ifloslantirish, quyish sexlarida ortiqcha isib ketish va hokazo).
M e’yoriy ishchanlik va m ehnat qobiliyatini ta ’m inlash uchun
qo'shim cha him oya vositasi talab qilinadi.
4. Toqat qilib bo'lm aydigan zona-odam organizmi uchun ke­
rakli bo'lgan him oya vositalarisiz yashay olm aydi (kosm os, stratosfera, anchagina chuqurligi b o 'lg an suv ostida bo'lishi va hokazo).
Yuqorida keltirganlarni xulosalab shuni aytish m um kinki, char-
ulioqni tushirish quyidagi jarayonlarning qulay yechim ini yechishi' ii im koniyat yaratadi.
Ishlab chiqarishni tashkil etish:
I.Ishlab chiqarish texnologiyasi va tashkil ettirishni, asbobuskunalar (“Texnikaning m a’naviy qarishi” jarayonini hisobga
olish) m exanizatsiyalash v a avtom atlashtirishni takom illashtirish.
2.M ehnat qurolini takom illashtirish-asbob-uskunalar, k o ‘taruvchi-transport vositalari, anjom lar, moslamalar.
3.M ehnat buyum larini takom illashtirish (unifikatsiyalash, yangi
xom ash yolarni ishlatish). M ehnatni tashkil etish:
m uhitining unsw iari (ekaiKiulan)
> M irtiium ip shiiiam ligini belgOobchi
\
\
om illar
R uxsneflm aganzona
о
Fiaok^ jkchcg aia
q /
N csh in am fflo a
&
S h in a n r / ir a
ft»**
YUQORI
S H IN A M L IK
ZONASI
25-rasm. S h in a m lik d a r a j a s in i b c lg ilo v c h i ta s h q i s h a r t - s h a r o i t la r
sxemasi.
97
I .M ehnat jarayonlarini oqilona tashkil etish; q o 'sh ish va mehnatni taqsim qilish, ilg 'o r m ehnat usulini tatbiq etish.
2.Q ulay m ehnat sharoitini ta'm inlash, ergonom ik v a antro
pom etrik m a'lum otlarni hisobga olib loyihalashtirilgan, sinchiklab
o‘ylaagan va yaxshi tashkil etilgan ish o ‘rni.
3 .M ehnat va dam olishning oqilona tartib-qoidalari (m ehnat orasida oqilona dam olib ishlash; bir xillikdan xalos bo'lm oq. kutish
va to ’xtab turish davrlari).
4.1sh o 'rn i xizm atini yaxshilash.
5.1shchilam ing darajasini oshirish.
6.1shlovchilarning ijodiy faolligim rivojlantirish.
3.7. Ish qobiliyati pasaygan shaxslarning m chnatini tashkil
qilish qonun-qoidalari
3.7.1.
Ish qobiliyati. U ning pasayish sa b ab la ri va xillari
Ergonom ika ish qobiliyati insonning m ehnat faoliyatida beiilgan vaqt va berilgan sam ara davom ida bajaradigan kuch-qudrat im ­
koniyati sifatida qarab chiqadi.
Ish qobiliyati psixofiziologik tushuncha bo'lib, uni inson
so g ‘lig‘i holati va m uayyan ishni bajarishga im kon beradigan
inehnatga yaroqlilik tushunchasidan farqlay bilish lozim.
A gar insonning ish qobiliyatini chegaralangan deb baholansa,
unda m ehnat im koniyatining yo'qotish darajasi (2 0 ,5 0 % va shunga
o'xshash) o'rnatiladi.
Ish qobiliyatining o 'rtach a pasayishi m ehnatga yaroqliligining
pasayib ketishiga sabab b o io lm ay d i, lekin uning yaqqol ko'rinib
turgan pasayishi esa m ehnatga yaroqli em as deb baholanadi. Ish
qobiliyatining um um iy darajasini ta ’riflashda, ko'pincha sog‘lom
erkak kishining o ‘rta statistik m a'lum otlari olinadi. Ish qobiliyatining kundalik holati k o ‘rsatkichlari yakka tartibda olinib, etalon,
98
o'lchov etib, shaxs ish qobiliyatining m e’yoriy s o g iiq v a kayfiyatida, ish qobiliyatining dinam ik m aqbul fazasida, sm ena boshlanganidan 2 -3 soat keyin, haftaning ikki-uch kuni ichidagi davri
qabul qilingan.
Ish qobiliyatining umumiy darajasi pasayishiga ta ’sir qiladigan,
mos ravishda 5 ta guruh omil (faktor)ga ajratiladi:
1-guruh om ili o ‘suvchi organizm ning xususiyatlariga bog'liqdir.
Akseleratsiya (tezlatish) jarayoni, yoshlarni ju d a erta yetilishiga
olib keladi. Am m o funksional resurslar o ‘z avjida morfologik
resurslardan ortda qoladi, shuning uchun o ‘sm irlarning va yoshlarning ish qobiliyatining um um iy darajasi katta yoshdagi kishilar
ko‘rsatkichlariga qaraganda past bo 'lib , qoladi.
2-guruh om iliga yoshi katta kishilarning yoshi xususiyatlari
sabablari kiradi. M avjud adabiyot m a’lum otlariga qaraganda, or­
ganizm funksional im koniyatlarining k o'zga tashlanadigan yoshi
bo‘yicha pasayishi 45 yoshdan o ‘tganda boshlanadi.
3-guruh om iliga ayol organizm ining, anatom -fiziologik xususi­
yatlari kirib, qabul qilingan etalonga qaraganda ayniqsa jism oniy
m ehnatda ayol ish qobiliyatining um um iy darajadan ancha pasayib
ketishi kiradi.
4-guruh om ili shaxs organizm ining xususiyatlariga (organizm ning konstitutsiyaviy xususiyati, bo’sh mashq qilinganligi va
boshq.) bog'liqdir.
Ayol organizm ning reproduktiv, esda qoladigan holati va patologiyasiga b o g iiq bo'lm agan fiziologik m e’yor xillari kirib,
bu omil sabablar m ehnat im koniyatlarining pasayishiga yengillik
tug'diradi.
5-guruh om ili organizm dagi uzluksiz patologik o'zgarishlar, ish
qobiliyatning ham isha pasayishi va organizm ning vaqtincha buzilishidan iboratdir. Bu guruh om illari qam ralgan shaxslarning majmuini ham da ish qobiliyatining turli shakl va darajalarini chegaralash kabi ancha kengdir.
99
Ish qobiliyati buzilishining butun m urakkabligi va xilma-xilligi,
organizm ning patologik o'zgarishlari sababi b o ‘yicha ulam i ikki
sinfostiga b o 'lish mumkin:
1. Sog‘liqni yo'q o tish sababli (masalan: k o ‘zning к о 'rm ay qolishi, q o ‘l, oyoqning ishlamay qolishi, eshitm aslik) ish qobiliyati
buzilishining o 'z ig a xos shakli.
2. 0 ‘ziga xos b o ‘lm agan ish qobiliyatini y o ‘qotishining sindrom i, jum ladan, uning um um iy pasayishi, y a ’ni kasalning turli
k o ‘rinishdagi patologiyasi-nerv tizim ining funksional buzilishidan
to turli xususiyatdagi som atik, jism oniy kasalliklar bo‘yicha kasal­
ning odatdagi shikoyati.
B ir xil defektologik o ‘zgarishlarni bir necha bir-biriga bog‘liq:
um um som atik, fiziologik, kinestetik va harakatlantiruvchi, asabpsixologik, ijtim oiy-psixologik darajada k o 'rib chiqish m aqsadga
muvofiqdir.
Um um som atik (antropom etrik) darajalarda gavda uzunligi va
uning qism lari o ‘zgarishi, m utanosibligi (bolalar b o ‘yi o ‘sishining
kechikishi, kam uchraydigan hollarda gigantizm ) va nom utanosibligi-disproporsiya (qo‘lning qisqaligi yoki uzunligi, ba’zida oligofreniya shaldida) ham da displastik (turli xildagi barm oqlarning
q o ‘shilib ketishi va shunga o 'xshash) kabi turli nuqsonlar kuzatiladi.
Fiziologik darajada dinam om etrik k o ‘rsatkichlar-kuch, to­
nus (quvvat darajasi) va m ushak z o ‘riqishining koordinatsiyasi
o ‘zgaradi, (ayniqsa nafas olishi, qon aylanishi yoki eshitishni
y o ‘qotgan kasalliklam ing) k o ‘pincha o ‘pka hajmi kichrayadi.
Kinestetik va harakatlantiruvchi darajalarda qism an yoxud umum an bir xil qism lar harakatning pasayishi, m asalan, falaj (paralich),
falajning yengil shakli orqasida m im ika va gavda turishining o ‘ziga
xos o ‘zgarishi, tabiatda va harakat am plitudasida cheklanishlar yuz
beradi. N ogironlam ing nerv-psixologik m avqeini tahlil etishda
quyidagi: intellektual v a em otsional-iroda darajasining rivojlanishi
100
Va saqlanishi, ko'rish, eshitish v a harakat analizatorlarining holati,
oyoq-qo'lning ko'ringan va ko‘rinmaydigan funksional asim m etriyasining bor-yo‘qligi (bu holda bir qancha m axsus diagnostik sinab
ko'rishlardan foydalanish tavsiya etiladi) va shuningdek, boshqa
o'ziga xos xususiyati, m asalan, daltonizm ning (qizil va yashil
rang ajratish qobiliyatini y o ‘qotish) paydo bo'lishi kabi sifatlarini
ajratish mumkin.
Ergonom ika nuqtayi nazari bilan qaraganda defektni, nuqsonni
tabaqalashda asosiysi-buzilishing o 'm in i to'dirish (kom pensatsiya) im koniyatini aniqlash hisobidan sensor (sezuvchi) va m otor
(harakatlantiruvchi) organlar butunligini saqlab qolishdir.
A ncha aham iyatga ega b o 'lg an talablardan biri, faoliyatni er­
gonom ik tahlil etishdir.
Bular dunyoqarashi, ijtim oiy m oslashishi o'zgargan nogiron va
qariyalarning em otsional statusi, m avqeiga bog'liqdir.
O 'rn in i to'ldiruvchi va tuzatishlar kirituvchi m oslam alar nafaqat
funksional, balki psixologik m unosabatda ham , im konyatga qarab
nogironlarning sog'lom kishilardan farqi, tafovutga barham berishlari lozim. Ergonom ik loyhilashtirishda nafaqat konstruksiyaning
texnik xossasi, balki ularning estetik sifati ham ju d a muhim hisoblanadi.
O 'zig a xos fiziologik m ajm uaning boshqachaligi, qarichilik bi­
lan bog'liq b o 'lg an organizm ning funksional xususiyatini pasayib
ketishi bilan baholanadi.
Organizm asosiy funksiyasining o'zgarishi, ayniqsa nafaqa yoshida yaqqol ko'rinadi.
X ususan, yaqqol ko'rinadigan o'zgarishlar: a w a l ko 'rish analizatorida, so'ngra, o 'p k a ventilyatsiyasi buzilishida. yurak-qontom ir
tizimi o'zgarishida, tayanch-harakat apparatida, m odda almashinishining buzilishida yuz beradi.
Yoshi o 'tg an kishilar m ehnatini tashkil etishda ikki turli, lekin
bir-biriga b o g 'liq m uam m olar mavjud: organizm dagi ish qobili-
101
yatiga ta ’sir qiladigan o'zgarishlarni topish va baholash ham da iSM
va m ehnat sharoitini, ish qobiliyati pasaygan shaxslar uchun ergonom ik loyihalash.
Funksional (xizm at) yoshini aniqlash uchun yetti miqdoriy
ko‘rsatkichlar: qon bosim ining oTtacha dinam ikasi, b o 'y i, massasi, gavda yuzasi, o ‘pkaning hayotiy sig‘imi, uzoqda joylashgan
qon 1 m kl dagi leykotsitlar soni, eritrotsitlarning cho‘kish tezligi
q o ‘llangan. Bu usul bilan shaxslam ing qarish su r'ati (tem pi) va
uning m iqdor jihatdan buzilganligini ajratib ko'rsatish m um kin.
3.7.2. Ish qobiliyati pasaygan shaxslar m chnatini tashkil etish
va u larg a texnik vo sitalarn i loyihalash bo‘yicha um um iy
tavsiyalar
Ergonom ik ishlam ing um um iy k o ‘rinishdagi y o ‘n alish i- nogironlar va qariyalar mehnatini ratsional, m ulohazakorlik bilan tash­
kil etish ikki asosiy nuqtayi nazar: ish qobiliyatining bor resurslaridan foydalanish (insonning funksional, xizm at im koniyatlarini
saqlash) va uni oshirish y o ‘llarini qidirish (buzilgan funksiyalarni
tiklash) yordam ida aniqlanadi.
K asb tanlash va kasbga yo'naltirishda ham m adan oldin yoshijinsining o ‘ziga xosligi va tibbiy m os kelishligi hisobga olinadi.
Shu tariqa ayollar va o ‘sm irlar 18 yoshgacha industriyaning
ba’zi sohalaridagi o ‘ta o g ‘ir ishlarda ishlashiga y o ‘l q o 4yilmaydi
(tog‘-kon sanoati, qora va rangli metallurgiya). D altonizm , haydovchilik faoliyati ko'rsatislm i, laborant-kim yogar ishini, k o ‘rish
o ‘tkirligining pasayishi aniq m exanika, m ikroskopiya va boshqa sohalardagi ishni, hid bilishni pasayishi parfyum eriya va vinochilikda
degustator (hidini va m azasini totib ko'ruvchi) ishlarida ishlashni
m an qiladi.lsh qobiliyati pasaygan shaxslarning faoliyatini tashkil
etish, m axsus texnik vositalar yordam ida tuzatishlar kiritish va lovihilash y o ‘li bilan am alga oshiriladi.
102
lii/atish kiritish vositalari b o ‘shashgan funksiyalarni maxsus
uhorular bilan kuchaytirishni k o 'zd a tutadi. O datdagiday k o'zi yai||nni ko‘radigan kishilarga linzalar yordam ida k o ‘rish o ‘tkirligini
V g 'rila s h , qulog‘i yaxshi eshitm aydigan shaxslarga eshitish appai hi ini q o ‘llash misol b o 4la oladi. Amm o bu guruh vositalari, univer!H;ll, liar tom onlam a bo‘Isa ham aniq faoliyat xususiyatlariga yoki
helgilangan kundalik hayot sharoitlariga bog‘liq em aslgi uchun
Inizilishining k o ‘pgina turlariga ularni q o 4llash m um kin emas.
Ancha te z m axsus vositalardan, ish o ‘rinlaridan, turli m oslam alurdan u yoki bu bo4shashgan funksiyalarni to ‘g'rilash uchun foydalaniladi. M asalan: ko'zdagi turli nuqsonlarni m axsus to ‘g ‘rilash
vositasi, ish o ‘rnidagi yorugMikni va rang gam m asini o ‘zgartirish:
yorug4lik oqim i y o 4nalishini o ‘zgartirish, ish yuzasini kontrastlash va ishlab chiqarishning atrof-m uhiti, yorugMik m anbayining
yorqinligi, xonaning bo'yalish sifati va shunga o 4xshashlar bilan
o'zgartiriladi. Sathda kuzatishni tashkil etish yordam ida boshqa
nuqsonlar ham to ‘g ‘rilanadi: yuqori ta ’sirlanish (reaksiya) vaqtida
yaxshi kontrast uchun yon yorug‘likdan foydalanish tavsiya etiladi.
Obyektdagi e ’tiborni bir jo y g a yig'adigan qobiliyatning kama yishiga y o ‘l q o 4ym aslik v a fahm lash qulayligiga erishish uchun fon
va ish yuzasida 3:1 kontrastli nisbat bo'lishi m aqsadga muvofiqdir.
Turli xil boshqaradigan a ’zolar harakati buzilganda va bir xil tarz dagi, zerikarli harakatlardan qutulish uchun, shakllar kontrastligi
kamayishi hisobiga, ju d a yorqin ranglardan foydalaniladi.
O yoqlar harakatining chegaralanganligi, o ‘tirib ishlaydiganlar
ish o 'm in i qayta tuzishni talab qiladi. Bu esa oyoq yetadigan zonani
o 4zgartirishni, m axsus o 4rindiqlarni va alohida boshqaruv organlarni loyihalash lozim ligini bildiradi.
Harakatdagi chegaralanishni yoki q o ‘lning zaiflashishini (ba'zida
bir qo4lning yo4qligi) uskunaning rukoyatka shaklini va boshqaruv
organlarini o 4zgartirish bilan to ‘g 4rilanishi m um kin, qoMning uzoq
vaqt statik zo4riqishidan saqlaydigan m oslam alar yaratish hamda
103
keyinchalik ulam i uskunaga aylanadigan protezlam i (yasam a u'/.oH
m odifikatsiyalash.
Barcha turdagi shunga o ‘xshash faoliyatlarni to ‘g ‘rilash, mdiimt
jarayonida uncha k o ‘p boMmagan modifikatsiyaiii talab qiladi,
shuningdek, ulam i nogironlar uchun oson qilib qo'yadi.
Funksiyasi jiddiy buzilgan shaxslarning faoliyatini tashkil etish*
dagi loyihaviy yondashish, nuqsonli insonni cheklanishlardan umum an ozod qilishga qaratilgan va barcha m ehnat jarayonini qayta
qurishni talab qiladi. Faqat m aqsad va faoliyat natijasi o ‘zgarmny
qolib, unga erishish jarayoni tushib qolgan funksiyani hisobga olgan holda boshqatdan loyihalashtirilishi lozim.
B itta qoMning y o ‘qligi oddiy, qiyin boMmagan harakatlarni bajarishga to 'sq in lik qiladi, sabzavotlarni tozalash bunga misol boMa
oladi. N uqsonning o ‘rnini toMdirish harakat jarayonini qayta qurish
hisobiga am alga oshirilishi mumkin.
M axsus m oslam alar m avjud boMib, pichoqni m ustahkam lab
q o 'y ish hisobiga bir qoM bilan ishni bajarishga im kon paydo boMadi.
Bu bilan operatsiyariing, ishning m azm un-m ohiyati o'zgarm aydi.
Lekin. nogironlar ishini tashkil etishning asosiy yo'nalishi ular ning talablariga jav o b beradigan yangi texnik vositalarini loyihalash
hisoblanadi.Texnik vositalam i loyihalashda, turli nuqsonlarning
о ‘m in i toMdirishdagi ergonom ik texnik k o ‘rsatkicliiar-boshqaruvchanlik, xizm at qilish, zabt etish, m akon faoliyatning yangi turini
loyihalashda yo'qotilgan funksiya o ‘rnini bosish asosida turgan,
b o r suyanchini saqlash kabi m axsus q o ‘yilgan m asalaga aniqlik
kiritishni talab qiladi.
Sinov savollari
1.Inson mehnatfaoliyatiga qulay sharoit yaratishda texnikaning
о ‘rni qanday?
2 .Samatograftya qandayfan?
104
( /w; 'rlxh maydoni haqida та 'lumot bering.
/ Shnvqiri inson sog'lig'iga qanday ta ’sir ко 'rsatadi?
.1 Alfiiklronikafani nimalari о 'rganadi?
ft Ishlab chiqarish muhiti haqida ayting.
E Kang va yorug ‘likpsixologiyasi haqida aytib bering.
S Ishlayotgan odamningfunksional holatlari qanday bo ‘ladi?
4 Ish qobiliyati pasaygan odamlarning mehnatini tashkil qilish
utihlalarini ayting.
105
4 - BOB. ER G O N O M IK A D A E S T E T IK TALABLAR
Inson faoliyatining eng m urakkab talabi estetik talab hisoblanudi va mehnat jarayonida o ‘z o ‘rnini oxirgi dam da nam oyon qiladi.
Hajm li-fazoviy m ajm ua(kom pleks) buyumlarni insonning ruhiy
nozik torlariga o ‘z ta ’sirini ko'rsatadi.
Estetik moslashuv, uyg'unlik: birinchidan, agar buyum funksio nal mos boMib, ko‘zga tez tashlansa, ikkinchidan, uning shakllari,
qism lari (m utanosibligi, plastikasi, u y g ‘unligi, rangi) buyum ning
mazmunini bildirib konstruktiv fikrlashga va niantiqiy tuzilishiga
qaram a-qarshi b o ‘lm aganda mavjuddir. Inson tabiatning b irb o ‘lagi
bo‘lib, u bilan doim iy va uzviy bogMangandir.
Insoniyat ishlab .chiqarilgan butun m ahsulotlam i manfaatli
(foydali), funksional, konstruktor-texnik, iqtisodiy-ijtimoiy va
g ^y av iy -estetik (did) sifatlarini hisobga olib turkum lash m um kin
(26-rasm).
Dekorativ, bezak
san’ati
Dizayn
T e x n ik a
26-rasm.Dizayn va texnikaviy bezakli
zakli,ainaUy san’at
mahsulotlarining manfaatli. tcv.,;b
xususiyatlari salmogM
’
,V A | 4 K
V IIS II
MiiN.slitab (nisbat) va m asshtablilik (ko‘lam ). M utanosiblik
'ltnxlu|ii uyg‘unliklar, ayniqsa m asshtablilik bilan uzluksiz uzviy
||iu|inla boMadi. Masshtab va masshtablilik degan tushunchani qa-
hih chiqaylik.
t Masshtab bu-chizm a, aerokosm ik fotonusxalar, obyekt xaritallilii va planda, tarxda kichraytirilgan yoki kattalashtirilgan chiziqli
e'lcham lam ing, joyning, narsaning haqiqiy o ‘lcham lari o ‘rtasidagi
n lsb atd ir(l:2 ,1 :5 ,1 :2 0 ,1 :1 0 0 va b o sh q .).
Masshtablilik—ancha m urakkab tushuncha hisoblanadi.
M e’m orchilik bu-om pozitsiya vositasi b o ‘lib, inson o ‘lchamliriga m e’m orchilik asari shakllarining o ich am larin i muvofiq yoki
hisbiy mosligi idiokini ifoda qilishdir. M asshtablilik tushunchasini
bino oMchamlarining tasavvuri bilan alm ashtirilishi mumkin emas.
Turli kattaliklardagi binolar xar hil, turli masshtabda: kichik b in o katta m asshtabda, kattasi esa kichik bo‘lishi mumkin.
Katta bino va uning yirik shakli hali bir xil narsa emas.
K atta binoni bir talay bo 'lak. qism larga boMish, uni yanada
ulug‘v orlik tasavvurini orttirsa-da, lekin uning masshtabini m aydalashtirib yuboradi. K attaligi bir-biriga teng ikkita binoday k o ‘rinadi.
B o iin ish lar qancha kam b o ‘lsa. bino shuncha past b o iib , koMinadi.
lekin m asshtabi yirikroq bo'ladi.
Buyum , ashyo va m ahsulotlar xuddi m e ’m orehi 1iк-buy urn
m uhitiga o 'x sh ab insonga yaxshi xizm at qilishi hamda o ‘lcham lari
m os bo'lishi uchun, kom pozitsiyaning barcha kategoriyalari, turkum lari, garm onizatsiyaning-uyg'unlashtirishning zam r vositasi
m asshtab bilan m ushtarakligi, o'xshashligi bo'lishi kerak. Barcha
atrofni qurshab olgan buyum dunyosi insonga nisbatan masshtabli
boMishi lozim. A gar buyum m asshtabli em as deyilsa, birinchi navbatda insonga nisbatan m asshtabli emasdir. Buyum ning haqiqiy
kattaligi va masshtabi ulam i bir-biriga va inson gavdasi o ich am ig a
solishtirish jarayonida kechadi.Tabiat qonunlari bo‘yicha barcha
o ‘sim lik va hayvonot dunyosi m utanosib, m asshtabga m os keladi.
M asalan, daraxt tanasi, gul poyasi yoki qush qanotining o ic h a m i
va shakli uning konstruktiv tuzilishiga m os keladi v a m ustahkam ligini, barqarorligini va funksional vazifasini ta’minlaydi.
Xuddi shunga o ‘xshash inson bajargan m ahsulotning to ‘g'ri
masshtabi va m utanosibligi ham m exanikaning aniq tabiatda m av ju d boMgan shakl qurilishiga o ‘xshash m asshtab qonuniyatlariga
turli shakllarning m asshtab aioqalari ham kiradi, chunochi:
1) elem ent, unsurlarning bir-biriga va yaxlitlikka nisbatan munosabati;
2)elem entning m oddiy-buyum yoki m uhitga m unosabati;
3)o‘lcham larining va m asshtabning insonga nisbatan m unosa­
bati.
Faqat barcha m asshtab aloqalarining toMiq o 'zaro mosligi orqaligina uyg‘un m asshtab qatori vujudga keladi.
Dem ak, buyum ning m asshtabligini, koMamini aniqlash uchun
uning shakli qurilish qonuniyatiga m isol boMa oladi.
Katta boMmagan buyumlar, nisbatan katta detallar-boM aklardan,
katta buyum lar esa nisbatan kichik detallardan iborat boMishi ke­
rak. Bunga tabiatdagi m asshtab qonuniyatlari misol boMa oladi.
B ola tanasining ayrim qismlari. katta kishilam ikiga qaraganda
ancha yifikroq boMib, bu holat hayvonot v a o ‘sim liklar dunyosiga
ham tegishlidir.
13-jadval
Inson gavdasining asosiy oMchamlari
Boshining
balandligi
Boshi balandligining
bo‘yiga nisbatij m
Boshi
kengligining peshona
balandligjga nisbati,
m
0 ,5
0,12
4
0,1
4 oylik
0,61
0 ,1 4
4 ,5
0,12
1 yosh
9 oylik
0,82
0,16
5
0,13
Gavdasining
balandligi,
Ш
Chaqaloq:
Inson yoshi
108
13-jadvalning davomi
14yosh
6 oylik
1,05
0 ,1 8
6
0,14
l2yoshlik
o ‘g ‘il bola
1,38
0 ,2 0
7
0,15
O rta bo‘ylikdan
baland erkak kishi
1.79
0,23
8
0,16
Sim m etriya va asim m etriya
Inson uzoq davom etgan ijod faoliyati jarayonida, san’at asarlari
va m e’m orchilikda buyum larning tuzilishida sim m etriya va asim ­
metriya bilan bog‘liq qonuniyatlari tanlangan.
Sim m etriya va asim m etriya vositalari orqali badiiy m uvozanatning statik(tinch holati) va dinam ik (serharakat) kom opzitsiyalariga erishiladi.
Sim m etriya, asim m etriya va statik ham da dinam ik kom pozitsiya
m avzularini «K om pozitsiya asoslari» va «Bionika» fanlari chuqur,
atroflicha o'rganadilar.
M utanosiblik va m oslik ( proporsionallik)
M utanosiblik loyiqlikni bildirib, ayrim qism larning, buyum va
hodisaning aniq o ‘zaro m unosabati hisoblanadi.
M utanosiblik-m e'm orchilikda,texnikada,dizayndaqo‘llaniladigan eng asosiy vositalardan biri hisoblanadi.
M utanosiblikka tegishli qonuniyatlar qadim gi M isr m atem atiklari, faylasuflari, m e’m orchilikdagi ishlari, yunon olim lari, ayniqsa, Pifagom ing m atem atika bo'yicha tushintirislilari, Aristotel
xizm atlari, U g'onish davridagi Leonardo va Vinchi, M ikelanjelo,
R afael, Vinola, B runelleski, A lbertining shu soha b o ‘yicha olib
109
borgan ilmiy-tekshirish ishlari butun insoniyat diqqatini hozir ham
o 'z ig a ja lb etadi.M utanosiblikdagi “oltin kesim ” va uni matemaii*
kada form ulalar bilan ifodalash, m e'm orchilikda q o ‘liash , buyuk
fransuz m e’m ori Le K orbyuzening “M odulor” tizim i, bular aso»
sida inson bo‘yi va gavdasining boMaklari va mosligi yotadi,
M utanosiblik va m oslik m avzulari keng qam rovli boMb, uni chuqur
o 'rganish har bir dizayner uchun zarur am allardan hisoblanadi.
“ K om pozitsiya asoslari” va “ Bionika” fanlari bu y o ‘na!ishni
atroflicha o ‘rganib, uni har bir talaba ongiga yetkazib berishga ha­
rakat qiladi.
A rx itek to n ik a-ich k i m azm uni, dizayn v am e'm o rch ilik o b y ek tlarida arxitektonikaning shakli va sifati hisoblanadi.
K om binatorika-shaklni vujudga keltirish.
T ek to n ik a-m etrik va ritm qatorlarning takrorlanishi.
K o n tru st v a n y u an s m avzularini “ Rangli kom pozitsiya” va
“ K om pozitsiya asoslari” fanlari o ‘rganadi.
Estetik talabning yana bir m uhim jih ati rangshunoslik hisob­
lanadi. Ranglam ing xususiyati, ranglam i aralashtirish. ranglar
uyg‘unligi, yorugMik va rang, dizaynda ranglar ishlatishning asosiy
qonun-qoidalarini “ Rangli Kom pozitsiya” fani o'rganadi, shu bois
bu m avzularga to ‘xtalishni lozim deb topmadik.
4.1. Ish kiyim i (korjom a) va m axsus aslah a-an jo m lar
Korjom a quyidagicha boMishi lozim:
-b arch a ish operatsiyalarini bajarish uchun qulay;
-sa n ita r m e’yorlari, norm alari v a m ehnat muhofazasi standartlariga mosligi;
-m aterialning fizik xusuyatiga iqlim va m ikroiqlim sharoitiga;
ish o ‘rinining o ‘ziga xosligi; texnologik jarayonning borishiga m os­
ligi, shuningdek odam ning butun ish davom ida bir xil yoki o'zgarib
turadigan tem peraturada boMib. turishi ham hisobga olinishi;
-ish xususiyatiga va ish o 'rnini tashkil etishga mosligi; korjo-
110
Pinning rangi m ehnatni tashkil etish uchun takom illashtirish omili
Ini Iislii; rang kodi barcha korjom a va uning unsurlari, elementlari
и. Iиin ham taalluqlidir; korjom aning rangi, zerikarli rangsiz korxomiiii jonlantirish uchun xizm at qilishi; olachalpoq, tartibsiz rangi
In Ian ajralib, buzilib turadigan m uhitda korjom a rangi, tartibning
buzilib ketishiga y o ‘l q o ‘ym asligi;
-estetik talablarga mosligi;
-m eh n at havfsizligi va gigienasi talablariga va texnik jarayoni niug o ‘ziga xosligiga muvofiq b o ‘lishi.
Maxsus aslaha-anjom larga m a’lum bir shaxsning tashqi m uhitning om illaridan saqlaydigan unsurlar: kaskalar, qalqon, q o ‘lqoplar,
rcspiratorlar (nafas olish, k o 'rish va eshitish a ’zplarini zaharli gaz Inrdan va changlardan saqlaydigan asbob) kiradi. M axsus aslahaanjom lam ing konstruksiyasi va tegishli m iqdorda yetkazilishi
(kom plektatsiyasi) quyidagilarni ta ’minlashi lozim:
—ishdagi m axsus aslaha-anjom larining konstruksiyasi va tegishli
miqdorda
ishonchlilik va noxush om illari ta ’sirini уоД q o ‘yib bo‘ladigan
yoki har jihatdan qulay shinam likka qadar sam arali kamaytirish;
-ish faoliyatini, har qanday holatda va vaziyatda ham 6 ‘n g ‘ay
bajarilishining m um kinligi;-tayyorlanishining tejam liligi va
texnologik m oslanganligi, yoyilib ketishga chidam liligi, yengil
vazni, transport vositalariga m osligi. yaxlitligi, yoyilgan qism lar va
detallam i tez va o ‘n g ‘ay alm ashtirish m um kinligi, texnik-sanitar,
gigienik m e’yorlarga texnik estetika-did talablariga va ishlatilishda
bexatar bo'lishi kerak.
Sinov savollari
1. Insonfaoliyatida estetik talablar qanday о ‘ringa ega?
2.Masshtab va masshtablik nima?
3. Mutanosiblik va moslik haqida ayting.
4. Ish kiyimi va maxsus aslaha-anjomlar haqida tushuncha bering.
ill
5-BOB. BO SH Q A RU V O R G A N LA R I
5.1. B oshqaruv o rg an larin i tanlash va ularni
turkum lash(klassifikatsiyalash)
Boshqaruv organlari operatorlardan m ashinaga boshqarish harakatlarini uzatish uchun xizm at qilib, bog‘lovchi halqa rolini
o ‘ynaydi.
U lar yordam ida AAVga axborotlar kiritiladi va chiqariladi ham ­
da boshqarish obyektlarining ijro etuvchi organlarini harakatga
keltiradi (tig‘ini to ‘g ‘rilash, ekskavator cho‘m ichini ko'tarish va
shunga o ‘xshash).Boshqaruv organlari uzatm a elem entdan va ijro
etuvchi qism dan iboratdir.
Uzatm a elem entning oMchami va shakli odam ning tanasi tegib
turadigan qism ining o'lcham va shakllariga m os keltirilgan holda
hisoblanadi.
U lar q o ‘l va oyoq boshqaruv organlariga ajraladi. Boshqaruv
organlarini tanlashda qo‘l bilan boshqariladiganlarga afzallik
beriladi, chunki q o ‘l bilan turli xil ju d a k o ‘p organlam i boshqarish
m um kin, har bir oyoq uchun esa ikkitadan ortig'ini boshqarish qiyinchilik tu g ‘diradi. A gar m uayyan holatda boshqaruv organlarini
aniq o ‘m atish muhim b o 'lsa, m anipulyatsiya tezligi ham da uzluksiz va uzoq davom etadigan zo‘riqish 90 H va undan ortiq zaruriyati
bo‘lm aganda q o ‘l bilan boshqarish tavsiya etiladi.
Kam z o ‘riqish talab qiladigan va kam ishlatiladigan “yoqilgano ‘chirilgan” operatsiya uchun ham da holatning kuzatuv nazoratini
yaxshi ta ’m inlay olishlari sababli tum blyorlar va knopkalar tavsiya
qilinadi. Qayta takrorlanib zarb beradigan ham da katta jism oniy
z o ‘riqish!ar talab qilm aydigan, lekin yuqori tezlikda bajariladigan
112
OpcratsiyaJar uchun klavishlar m aqsadga muvofiqdir.
Yuqori tezlikda aylanuvchi (m axoviklar va shunga o'xshash)
buriladigan boshqaruv organlari xilini yuqori aniqlikda tartibga
solish talab qilingandagina ishlatish m um kin.
Chiziqli harakatlar boshqaruv paytida xuddi aylantiriladigandek
jnda aniqlik bilan bajarilishi lozim, lekin uning harakat diapazoni
chcgaralangan.A gar boshqaruv obyektlari ravon tartibga solishni
va o ‘ta aniqlikni talab qilm asa, diskret o ‘z xohishicha boshqariladi­
gan organlardan foydalanish mumkin.
Pog‘onali ko‘chirish v a ohista danam ik tartibga solishni bir yoki
ikki qoMda o ‘rta v a yuqori z o ‘riqishda bajarilsa, richaglar ishlatish
tavsiya qilinadi.
U zluksiz bajariiadigan boshqaruv operatsiyalari, aniqlikni ta­
lab qilm aydigan, lekin 90 H dan oshiq z o ‘riqishga ehtiyoji b o ig a n
yoki q o ‘llar boshqarish operatsiyalari bilan band bo‘lsa, unda oyoq
bilan boshqariladigan boshqaruv organlari m aqsadga muvofiqdir.
14-jadval
B oshqaruv o rg an la rin i turk u m lash
V azifasi bo ‘y ich a
Q o 4 1 ar b ilan . O y o q la r b ilan
Vaqti v a foydalanish oralig‘i
b o ‘yicha
Doimiy harakat
Davriy harakat
Tasodifiy harakat
M uhim lik darajasi bo'yicha
Asosiy
Yordamchi
Falokat
Boshqaruv organlariga ta’siri
bo‘yicha
Diskret, o‘z xohishi bo‘yicha
Uzluksiz
Boshqaruv harakatining
xususiyati bo‘yicha
Intiladigan
Buriladigan
Aylanadigan
Aralash
113
14-jadvalninx i
Konstruktiv bajarilishi bo4yicha
Knopkalar, klavishlar
Harakatlantiruvchi
Buriladigan pereklyuchatellar
Buriladigan regulatorlar
Maxoviklar, shturvallar
Krivoship rukoyatkalar
Boshqaruv richaglari
Pedallar
Tezligi aniqlik ta’siri v a beriladigan zo‘riqish kattaligi bo‘yicha
Yuqori
0 ‘rta
Quyi
5.2. B oshqaruv o rg an larin in g ishlovchiga n isb atan joylashuvi
Boshqaruv organlarini ish joyining ishlash sathida yoki uning
bir necha uchastkalarida va qism larida guruhlash lozim. Doimiy
ham da tez - tez foydalanadigan va falokat boshqaruv organlarini
qulay chegaralar oralig‘ida davriy va tasodifiy boshqaruv organla­
rini esa ishlash sathining quyi va yuqori chegaralar oralig‘ida hamisha joylashtiriladi (27-rasm).
maksimal q o ll yetadigan
m inim al q o ‘l yetadigan
yelka
sathi
tirsak
sathi
gavdaning
old yuzasi
tavsiya etilm aydigan
zona
kam ishlatiladigan
' boshqaruv organlari zonasi uchun
100 hamislm harakatdagi
nlari
ikam ishlatiladigan
tboshqamv organluri
zonasi uchun
A -gorizontal va B -vertikal tekisliklarda
27-rasm. B oshqaruv o rg an larin i joylashtirish uchun tavsiya
etiladigan q o ‘l y e ta rlik zo n alar
114
|iV
Uitttonda doim iy harakat qilinadigan yoki tez-tez foyboshqaruv organlarini joylashtirish, zero ko'pchilik
m \\\\s\\ luqat o‘ng q o ‘llari bilan harakat qiladilar.Boshqaruv or-
ptW thu joylashtirish ish harakati xususiyatiga bog‘liq (itarish, boB h . iy\nnt\r\sh va shunga o^xshash) va ish holatini oqilona tutib
'\\w\A\ uchun yordam berishi (qomatni to ‘g‘ri tutib turish, gavdani
w< wt egUib turishiga yo‘l qo‘ymaslik, boshni burish, qo‘lni kuch
\.\\,vw ushlab turish va shunga o'xshash) lozim. Doimiy harakatdagi
W w tn u qo‘l bilan boshqaruv organlari tirsak baravarligida joy\i\n№\\ lozim (pol ustidan, oYtndiqqacha) yoki qulay boMishi uchun
%w\ \u\si bo'lishi, o‘tirib yoki tik turib ishlashi kerak hisoblanadi.
i
Г
I
I
Ki\m ishlatiladigan qo4 bilan boshqaruv organlari (2-3 marta
imcnada) yelka kamari yoki bilak bo‘g‘imi baravarligida joylanishi
\o/.\m . Boshqaruv organlari operatorning tanasi old yuzasidan 150
mm dan kam bo4magan joyda turishi kerak.
I
B o s h q a ru v o r g a n la r in in g q u la y z o n a d a jo y la n is h i o ‘r ta c h iz iq -
■
d iv -(\0 0 m m ) y u q o r i v a q u y i q o ‘l y e ta d ig a n g o riz o n ta l te k is lik n in g
c h u q u rlig i v a k e n g lig id a b o H a d i. B o s h q a r u v o rg a n la rin i o p e ra to r
m u n ip u la ts iy a q ila y o tg a n d a , b o s h q a ra y o tg a n d a u n in g e g ilg a n tirsa ц‘\ 9 0 -1 4 5 ° b u rc h a k o s ti im k o n iy a tig a e g a b o ‘lish i k e ra k .O p e ra to r
q u la y m o 4 ja l o lis h i u c h u n q u y id a g ila rn i a m a lg a o s h iris h lozim :
-g o r iz o n ta l p a n e lli y o n p u ltla rn in g b o ‘y la m a y o ‘nalishi
b o ‘y ic h a eg ilisb i 5° k a m , k o ‘n d a la n g y o ‘n a lis h i b o ‘y ic h a 45° k o ‘p
b o ‘\m a s \\g i;
- y o n v e rtik a l p a n e lla m in g eg ilish i o p e ra to rg a n isb atan 10° dan
k a m b o ‘lm aslig i;
—m ark aziy b o sh q a ru v p u ltlari o p e rato rin in g v ertik al panellari
o p erato r to m o n 15°dan k a m b o ‘lm asligi
5.3. B o sh q a ru v o rg a n la rin i g u ru h la sh
B oshqaruv organlarining x ilig a qaram asdan ular m antiqan belgilangan sath tuzilishida guruhlanishi lozim .
U lam i guruhlashda quyidagilam i hisobga olish kerak:
-fu n k sio n al vazifasi (asbob-uskunalarning bir m ajm uaga, tizim*
ga, agregatga, funksional qism ga m ansubiigi).
-k e tm a -k e t foydalanishni operatorning algoritm fa o liy a tifl
b o g ‘liqligi;
-v a q td a n foydalanish (tizim ni ishlab turgan yoki ishlab chiqa­
rish uchun tayyorlash payti);
-tiz im ishi shart-sharoitining o ‘ziga xosligi;
-tiz im n i ishlashi uchun boshqaruv organlarining m uhim ligi.
M e’yo rid a ishlayotgan va falokatli holatlarda foydalanish ke­
rak b o ‘ladigan boshqaruv organlarini yonm a-yon q o ‘y ish m um k in em as.A gar boshqaruv obyektlarini ikkita knopka yordam ida
o ’chirilsa yoki yoqilsa, unda yoqiladiganini o ‘chiriladiganiga qara­
ganda yuqorida yoki undan o 'n g tom onda joylashtiriladi.
28 -rasm. Ish zo nalari va oyoq h am d a q o ‘lla r uchun o‘lcham
nisb atlari:
a - q o ‘Uaming ish zonalari. 1 - optim al, qulay; 2 - m aksim al; 3 m e’yoriy; b - o ‘tiradigan va turgan holatlarda oyoqlarning ish zonalari
116
Illi
Xil
tiz im d a g i
b o sh q a ru v
o rg a n la ri
p u ltd a
sh u n d a y
и illilliliiclilci, b u n d a tiz im n i real y o k i o b y e k tn i s im m e triy a o ‘q ig a
■llhiiliin jo y ia n is h ig a m o s k e lish i lo z im .(2 8 -ra sm )
M uxalan: o p e ra to rd a n o ‘n g to m o n d a jo y la s h g a n b o sh q a rila d ig a n
iiliyiskiDlaruchun, sig n al b o sh q a ru v o rg a n la ri p u ltid a n o ‘n g to m o n d a
(Inunclriya o 'q id a jo y la s h tirila d i.
Boshqaruv organlaridagi harakatlar y o ‘nalishini tanlash uchun
hll laxlitdagi harakatlarni hisobga olish kerak.
15-jadval
B o s h q a r u v t a ’s ir i n i n g y o 6n a !is h i
lla ra k a t yoki
boshqariladigan
o b y ek tn in g holati
R ichaglar. tum b ly o rlar
M axoviklar, buriladigan
reguJyatorlai; S hturvallar
Y uqoriga. o ld in g a
( o ‘zid a n ), o ‘ngga
S o a t stre lk a si bo‘y ich a
Q u y ig a ,o rq a g a ( o ^ ig a ) ,
c h ap g a
S o at stre lk a sig a qarshi
N'uqoriga
O ldinga
()*ngga
^'oqilgan
O chiq
Ko‘tarish
Q uyiga
O rqaga
C hapga
0 ‘ch irilg an
Yopiq
T ushiriiish
U z a tm a e le m e n tla r o ra s id a m a s o fa n i a n iq la sh u c h u n b o sh q a ru v
o rg a n la rid a n b ir p a y td a y o k i k e tm a -k e t fo y d a la n is h , u z a tm a e le m en tn i e g a lla b o lis h u s u li, u n in g oM cham lari, jo y in i o !z g a rtirish
y o ‘n a lish i, k o 'r - k o 'r o n a is h la s h n in g lo z im lig i, t o ‘s a td a n y o q ish n in g
im k o n iy a ti, m a x s u s k o rjo m a v a p o y a b z a ln in g , titra s h n in g m av ju d lig i, ish o ‘rn in in g h a ra k a tc h a n lik d a ra ja si e ’tib o rg a o lin ad i.
U z lu k s iz
fo y d a la n ila d ig a n
b o sh q a ru v
o rg a n la ri
g o riz o n ta l
bo ‘у lab . c h a p d a n o ‘n g g a y o k i y u q o rid a n p a stg a jo y la s h tirilm a s d a n .
117
qator orasidan-yuqoridan pastga va chapdan o 'n g g a ham da bir-biri­
ga ju d a yaqin joylashtirilishi kerak.
B oshqaruv organlari bilan tasodifiy ishlanayotganda, boshqa­
ruv organlarining joylanish zonasiga qarab, uzatm a elem entlarning yonm a-yon chekkalari orasidagi m asofa 150-300 m m dan
kam bo‘lmasligi lozim.
Boshqaruv organlari bilan q o ‘lqopda yoki yeng orqali ishla­
nayotganda, uzatm a elem entlarining yonm a-yon chekkalari, ikkiuch qavatli m axsus korjom alar qalinligi darajasida kengaytirilishi
kerak.
A gar panelda k o ‘p sonli bir-biriga bog‘liq q o ‘l bilan boshqari­
ladigan boshqaruv organlari va axborotlarni aks ettiruvchi vositalar
joylashgan b o ‘lsa, har bir boshqaruv organlari unga bog'liq indikatorlar ostida: undan o ‘ng tom onda o ‘ng q o 'l uchun, chap tom onda
esa chap q o ‘l uchun joylashtiriladi (29- a,b rasm).
Vertikalda
И
Shartli belgilar
Chap qo‘l uchun 0 ‘ng qo‘l uchun
®
.— ,.— ,
□
q j
Ш J jJ
|j J
Ш
Axborot aks
ettirish vositasi
ш
13 Ш
Ш
0
Boshqarish o J S
□
Ш
0 0
0
0
0
ш |Т ]
ш [7 ]
|T | Ш
[T| □ Q ] 0 O‘ngqo‘1uchun
Gorizontalda
И
0
Ш
Ш
□
a)
118
ш Q ] Chap qo‘l uchun
Kombinatsiyalashtirilgan, birga qo'shilgan turlari
□
ш
ш
ш
□
Ш
Ш
Ш
ш
ш
ш
ш
ш
ш
и
Ш Ш Ш ЕН ЗЕН Э ЕН З
b)
29-rasm. Tavsiya etiladigan boshqaruv organlarining o‘zaro
joylashuv turiari va axborotiarni aks ettirish vositalari
5.4. B oshqaruv o rg an larin in g u zatm a elem entalari
H ar bir boshqaruv organlari tez taniladigan boMib, boshqariladi­
gan obyekt va boshqarish zo'riqishi berilganda uzatm a elem entlarni qaysi pozitsiyada turishi holati b o ‘yicha axborot berishi kerak.
Boshqaruv organlarining uzatm a elem entlari o 'zaro bir-biri bi­
lan kam ida 2 -3 belgi farqlanishi lozim. Shu maqsadda shakl, rang.
o ‘lcham va joylanishi bo‘yicha kodlanishdan foydalanilinadi.
Boshqaruv organlaridagi uzatm a elem entlarining shakli
ko‘rgazmali b o 'lib , m nem onik talablam i qondirishi va ulardan foydalanishni yengi 1lashtrishi lozim.
Falokat ro‘y bergandagi boshqaruv organlarini nafaqat kuzatish,
balki taktiltanishish im koniyatini hisobga olish kerak.
Boshqaruv organlaridagi uzatm a elem entlarining shakli, inson
gavdasining boshqaradigan qism lari (barm oqlari, kafti, oyoq yuzi
va boshq.) m orfologik va fiziologik xususiyatari bilan kelishtirilgan bo'lishi. boshqariladigan harakatlar bajarilganda, ortiqcha deform atsiyalar va b ir o'lchovda boMmagan m ushaklar zo‘riqishiga
y o ‘l qo‘ym asligi kerak.
Tutqich qism lar uchun tayyorlangan m ateriallar gigiyenik, toza.
119
ushlaganda yoqim li b o ‘lishi lozim .Boshqaruv organlarining chetlari dum aloqlangan b o iis h i, g ‘adir-budur bo'lm asligi kerak.
Boshqaruv organlarining uzatm a elem entlari bajariladigan ishig a qarab bo'yalishi lozim.
M asalan: boshqaruv organlari kislorod tizimi bilan ta ’minlansa
- k o ‘k, falokat ro ‘y bergandagi boshqaruv organlari esa qizil rang
bilan bo‘yaiadi.
4 -5 rasm larda boshqaruv organlari, knopka va tum blyorlam i
noto‘g ‘ri va to ‘g ‘ri joylashtirish va ulardan konstruktiv foydalanish
ko‘rsatilgan.
Qulaylik talabidan kelib chiqib, elem entlarni v a asboblar
shaklini m oslashtirish m uam m osi bilan yangi fan va xirotexnika
shug‘ullanadi.
Chex olimi P. Tuchna asboblarga ruchkalar shaklini yaratish bi­
lan fanga ulkan hissa q o ‘shganlardan hisoblanadi
30-rasm da xirotexnika talabiga m os ruchkalam ing shakliga m isollar keltirilgan.
Avtomatik qurilm alar ishlab ketgan paytda, boshqaruv organlari
blokirovka (qurshab olish) qilinib, foydalanishga y o ‘l q o ‘yilmaydi
(m asalan falokat holatini tugatish paytida).
B lokirovka vositalariga: him oya halqalari-fiksalorlar, saqlanish
qurilm alari, chuqurchalar kiradi.
K n o p k a iar va klavishtar
“0 ‘chirish - yoqish” xilidagi tez operatsiyalar, ishlar bajarish
uchun qo'llaniladi, bunda boshqai’ish ozgina z o ‘riqish va yuqori
tezlik bilan am alga oshiriladi.
U zatm a elem entlam ing knopkasini bosgandafiksatsiya o ‘qi atrofida, klavishlarda esa k o ‘ndalang o ‘qi atrofida jo y i o'zgartiriladi.
U zatm a elem entlarning knopka va klavishlari avtom at ravishda
orqaga qaytish xususiyatiga ega boMishi lozim.
120
Knopkalar shakli to ‘g ‘ri burchakli va dum aloq, klavishlar esa
homisha to ‘g ‘ri burchakli bo'lishi kerak.
Ikkinchi v a beshinchi bartnoq uchun moMjallangan bosiluvchi knopkalam ing diam etri 3—5 m m dan kam b o ‘lm asligi, katta
y.o‘riqish talab qilinadigan bosh barm oq ishi uchun 30 m m b o ‘lishi
kerak. Knopkaning diam etri va bosish usuliga qarab. ish yuzasi
botiq yoki qavariq boMishi lozim.
30-rasm. Xirotexnika talablari bo‘yicha ruchkalarning ishlanishi.
Knopkaning qoplam asi silliq bo‘lib, yuqori koeffitsientli ishqalanishli inaterialdan yoki kertikli b o iib , barm oqning terisini jaro-
121
hatlam asligi kerak.
B u xildagilarni k o ‘p ishlatilishi bois, tez harakat etuvchi
o'chiruvchi (pereklyuchatel, o'zgartiruvchi asbob)iarda shakli
to ‘rtburchakli, burchaklari dum aloqlangan va usti qirrali boMishi
m aqsadga muvofiqdir.
IJlar kam ishlatilganda dum aloq shakldagi knopkalar bilan alm ashtirish mumkin. Knopkalar bilan ishga tushirilganda eshitiladigan chertishga o ‘xshash sezgini yoki boshqa modal sezgilarni:
(taktil, ovoz, yorugMik yoxud ularning om ixtasi, birga q o ‘shilishi)
chaqirishi kerak (31 -rasm).
K nopkaning rangi panelning rangidan farq qilishi: qoram tir pa nellarga yorqin knopkalar, yorug‘ lariga - qoram tir yoki yarqiragan,
to ‘yingan tuslar o ‘matiladi.
Yon knopkalarning to 'satd an ishlab ketishiga yoM q o ‘ym aslik
uchun, q o 'sh n i knopkalar yoni orasidagi masofa 15 mm dan
kam bo‘lm asligi, q o ‘lqopda ishlayotganda esa 25 mm dan kam
b o ‘lm asligi, bosh barmoq bilan bosilganda 50 m m dan kam
boMmasligi kerak (32-rasm ).
0 ‘chiruvchilarni (pereklyuchatellarni, o'zgartiruvchi asboblarni)300 Ik yoritganda va bir m inutda 50 m arta bosganda, uzatma
elem entlam ing o ‘zaro o ‘lcham larini 1,5—3 m arta kattalashtirish,
yuqori z o ‘riqish esa 0,6 H dan oshm asligi lozim.
122
□□□□□□□□□□□□□
ao o ao
ODD
□□□□□
о а с ш о о о а о о о о о •
ООППП
DDD
D Q oaa
o o a a a
OQD
QOO
acra
•
□ a o a o
a a a a o
o a a a a
«
a
a
a
a
Q
d a a a A o a a a o o a q
n a n o a a c m o o o a o •
□ □ □ a n o n a a o o p a
D DQan
•
31-rasm. Boshqaruv tizimini joylashtirish.
123
#
•
N oto‘g ‘ri
T o‘g ‘ri
Уn
F 12,5
nun
O
©
0
32-rasm. Knopkalarning konstruktiv bajarilishiga misollar.
Ayrim m uhim topshiriqlar uchun fiksator yoki halqali kla vishlardan foydalanish m aqsadga muvofiq bo‘lib, 3 qatordan
ko‘p boMmagan yaxshi o ’qiladigan yozuvlar boMishi lozim.
K lavishlam ing ishini nazorat qilish uchun yoritkichdan foydala nish m aqsadga muvofiq hisoblanadi.
124
R ichagli pereklyuchatellar (tum blyoiiar)
luz yondirish, o 'chirish va o ‘zgartirish uchun tum blyorlar ishllililadi, ular katta zo'riqishlar talab qilm aydi, ish joyidan yaxshi
ko'rinib turadi, operatsiyalar va ishlam i ju d a katta tezlik bilan
ninnlga oshirilishiga imkon beradi.
Tum blyorning uzatm a elem entining shakli (richagli qism i) koinissimon, k o ‘pqirrali yoki silindrsim on b o iib , pastga tom on kengayib sharik yoki lopatka k o ’rinishda bo‘ladi.
Tumblyorning uzatm a elem entiga o ‘tish radiusi 0,2 m m dan kam
ho'lm asa, yengil xilli tum blyor va 0,5 mm dan kam b o ‘lmasa, o g ‘ir
xilli tum blyorlar q o 'y ilib , tom oni yassi b o ‘lishiga y o ‘l q o ‘yilmaydi.
Tum blyorning uzatm a elem enti, uzunasiga 10-15 m m dan kam
lioMmasligi va qalinligi kengaygan qism da 3 -5 m m boMishi kerak.
Pozitsiya oralig'idagi richag oTnining o ‘zgarishi 40-60° sektorila yuz bersa - bu ikki pozitsiyali tum blyor uchun, 30-50° sektorda
yuz bersa - bu uchpozitsiyali tum blyor hisoblanishi kerak.
Tum blyorining turgan joyi, uning holati, k o ‘rinishi, taktil va
ovozi (chertishga o ‘xshash) bilan yengil tanilishi lozim.
U zatm a elem entning “yuqori” pozitsiyasi “yoqilish” holatiga,
“quyi” pozitsiyasi esa “o ‘chirish” holatiga m os kelishi kerak.
Tum blyorning yengil xili 7H gacha, o g ‘iri 7 - 25H z o ‘riqishga
hisoblanishi lozim.
B uraluvchan pereklyuchatellar va regulatorlar
“ 0 ‘chirish - yoqish” operatsiyalarini bajarish va ravon yoki
pog;onam a-pog‘ona tartibga solish uchun ishlatiladi. Arzimagan
zo'riqishsiz harakat talab qilinib, ulam i kodlash ham yengil bajariladi.
U lam ing konstruksiyasi har bir diskret pozitsiyani signalizatsiya
bilan ta'm in lab , eshitiladigan chertishga yoki seziladigan sakrab
125
o 'tish g a o 'xshash o 'zgarishlar k o 'm ag id a o ‘rnatiladi.
P og'onam a-pog‘ona harakatli buraladigan pereklyuchatellni
ning uzatm a elem entlari (selektor pereklyuchatellar) ko'rsatkichgn
ega bo 'lish i, (strelka, nuqta, belgi va shunga o'xshash) ham da va/U
yatni prujina osti qurilmasi bilan m ustahkam lab, burash pozitsiya»
sini tez aniqlashni ta’minlashi lozim.
Regulatorlarda hech qanday yozuv bo'lm asligi kerak. Uzatma
elem entlarning chetki pozitsiyalari uchun to'xtatadigan moslama
o ‘m atishni k o ‘zda tutish lozim .Pereklyuchatel bilan m urakkab harakatlar bajarilganda shkala q o ‘l bilan berkilib qolm asligi lozim.
A gar boshqaruv pereklyuchatel bilan chap q o ‘lda am alga oshirilsa, shkaladagi qism larga ajratish va yozuvlarni yuqoriga va pereklyuchateldan o ‘ng tom onga, agar o ‘ng q o ‘lda bo‘lsa, yuqoriga
va undan chap tom onda bo'ladi.
Aniq tartibga m o‘ljallangan ruchkalarning buralish diapazonlari har bir tom onga nol’ nuqtadan 30-60°, qayta zo‘riqishga
m o ‘ljallangan chetki • yuzalari qirrali bo‘lib, ishonchli tutishni
ta ’minlashi lozim.
Barm oq bilan ishlanadigan q o ‘shni ruchkalarning yon masofasi
20 m m dan, q o ‘lqop bilan ishlaganda 30 m m dan, ikki qo"l bilan
ishlaganda 70 mm dan kam bo'lm asligi kerak.
M axovildar va shturvallar
Pog‘onam a-pog‘ona burash va ravon tartibga solish uchun
m o'ljallangan bo‘lib, qo‘lda yoki ikki q o 'ld a bajariladi.
Ular talaygina z o ‘riqish talab qiladigan yoxud aniq tartibga sol­
ish sharoitida ishlatiladi.
M axovik, sim li q o ‘l cham baragi yoki ularsiz - diametri 50 mm
dan ortiq bo'lgan boshqaruv organi; rul cham baragi-m axovikning
bir turi b o ‘lib obyekt harakatining y o ‘nalishini o'zgartirish uchun
q o ilan ad i.
126
Pktahqariladgan obyektlarning kuzatuvini yaxshilash va oyoq
Jlrk n li quleyligi uchun ikki rukoyatkali 90-120°ga aylanadigan
H u rv u llard an foydalanish tavsiya etiladi.
Muxovik gardishi aylana, oval yoki ularga yaqin shaklda, uning
P b u u i o ‘tkir burchaksiz va g ‘adir-budursiz bo‘lib, toMqinsimon
priililli bo'lishiga y o ‘i q o ‘yiladi.
M axoviklam ing aylantirish rukoyatkalari boshqarish jarayonida
•|iilay bo'lib. m ustahkam ushlashni ta ’m inlashi lozim ; uzaytirilgan
ihnklning eng yaxshisi silindrik, noksim on, pildiraydigansim on va
boshqacha yuzasi esa silliq yoki taram -taram bo‘lislii lozim.
Maxovik va shturvallam ing alanish o ‘qi, ikki q o ‘l bilan o ‘tirgan
holda boshqarishga hisoblangan bo‘lib, o ‘tiradigan jo y yuzasilling sim m etriya o ‘qiga 50 m m dan ortiq b o'lm agan o g ‘ishiga
o'rnashtirilishi kerak.
Rukoyatkasiz m axovikning aylanish yuzasi, agar bir q o ‘l bilan
o'tirgan yoki turgan holda bo‘lsa, bilakka nisbatan 10 dan 60° gacha burchak ostida boMishi, rukoyatkali b o ‘lsa, bilak va panja bilan
aylantirishga nisbatan 10 dan 90°gacha burchak ostida, butun q o i
bilan aylantirilsa, 10 dan 45° gacha burchak ostida b o ‘lishi lozim.
Boshqaruv m axoviklari, rul cham baragi, shturvallardan tashqari, yozuvlarga, vaziyat ko‘rsatkichlariga ega b o iis h i, ular esa
m axovikda yoki uning yonida joylanishi lozim.
M axoviklar vazifasini kodlashtirishda. shakli va o ich am id an
kelib chiqish m aqsadga muvofiq, gardishida esa, rangi va ishlash
sathida joylanishi orqali am alga oshiriladi.
M axoviklam ing va shturvallam ing oxirgi pozitsiyasini to ‘xtatish
moslamasi bilan ta ’m inlash, pog‘onam a-pog‘ona o ‘zgartiriladigan
m axoviklar uchun esa prujinali fiksatorlar bo‘lishi lozim.
Ikki q o ‘l bilan ishlashga m oM jallanganrukoyatkali m axoviklam i
o ‘z o ‘qi atrofida qayriladigan qilish m aqsadga m uvofiq, bir q o ‘l bi­
lan ishlashga moMjallangan rukoyatkali m axoviklar esa qattiq fiksatsiyaga (qaytarib qo'yishga) va silliq yuzaga ega bo‘lishi kerak.
127
Rukoyatkaning boshqarish qarshiligi aniqligini oshirish UOB
operatorning z o ‘riqishi 7 —12 H ni tashkil etishi lozim.
Ikki yoki undan ortiq param etrlam i bir vaqtning o ‘zida b o sh fl
rish uchun raaxovik yoki shturvalni boshqa boshqarish o rg a n lB
konstruksiyasi bilan (riehag, knopka, halqa va shunga o'xslw iffl
birga qo‘shishga ijozat beriladi.
B irgalikda olib boriladigan boshqarish harakatlari, ikki q o 'l bi­
lan ikki m axovikda olib borilsa, aylanm a harakatlar bir-biriga quCM
m a-qarshi bo‘lm og‘i lozim.
M axoviklam i panelga shunday o ‘m atish lozim ki, q o ‘l harakall
boshqaruvida yozuvlam i, m nemobelgilarni yoki inidkatorlarnl
berkitish m um kin bo‘lmay qolsin.
Chap q o ‘l ishi uchun butun belgi v a yozuvlar yuqorida, chambarakdan o ‘ng tom onda, o ‘ng q o ‘l ishi uchun yuqorida chapda
bo'lishi m aqsadga muvofiqdir.
Krivoshipli (to‘g ‘ri chiziqli harakatli aylanm a harakatga aylantiradigan m exanizm ) rukoyatkalar tez aylantiradigan va ko‘p aylanishni talab qiladigan boshqaruv oiganlarini ishga solish yoki
bajaruvchi organlarga talaygina fizik zo‘riqish!arni uzatish uchun
qoMlanadi.
Krivoshipli rukoyatkalarni ishlovchi gavdasining o ‘rta-sagital tekisligidan o ‘ng (chap) tom onga joylashtirish tavsiya etiladi,
agar aylantirish o ‘ng (chap) qo‘l bilan am alga oshirilsa, turib ishlaganda-yuqorida sonning uchdan birida, o 'tirib ishlaganda tirsak
balandligida b o ‘lishi lozim.
Lozim bo‘lganda ulam i m axovikka o ‘m atish, krivoshipli ruko­
yatkalar tez burash, m axovikni esa aniq to 'g 'rila sh uchun xizm at
qiladi.
A gar krivoshipli rukoyatkalar aniq to‘g ‘rilash uchun xizm at
qilsa, unda uning har bir aylantirish 1,10,100 va boshqa m arta qiym atiga mos boMishi lozim.
Krivoshipli rukoyatka o ‘z o cqi atrofida bem alol aylanishi, gori-
B | | vii/iyatda frontal tek islik k a perpen d ik u lar qilib o 'rn atilish i
>1 Лцпг krivoship o ‘qi verikal o ‘rnatilsa, u nda krivoshipli ruM lkn lirsak balandligida yoki b iro z pastroqda b o ‘lishi kerak.
Boshqaruv richaglari
llli' va ikki q o ;l bilan o ‘rta ham da katta boshqaruv zo 'riq ish lard a
■ g 'o n a m a-p o g ‘o n a ishga tushirish. ravon, d in am ik to ‘g ‘rilash,
int4ln|aruvning qisqa
nio'ljallangandir.
y o ‘li v a
to ‘g ‘ri
trayektoriyalar
uchun
Kichaglar rukoyatkasining shakli va o ‘lcham lari boshqaEfllV jarayonlarida qulay, ishonchli ushlashni ta ’m inlashi lozim.
|(iikoyatkalar oval yoxud silindrik shakllarda (konussim onga ham
yo'l qo'yiladi), yuzasi silliq yoki taram -taram o 'tk ir burchaksiz,
g'ndir-budursiz boMishi m aqsadga muvofiqdir.
Diskret, o ‘z holicha ishga solish uchun ishlatiladigan richaglar
Ishonchli prujinali fiksator, oraliq va oxirgi vaziyatlarga esa ushlab
lurish stoporlari bilan ta ’m inlanishi shart.
Aniq va uzluksiz to*g‘rilab turish uchun tirsakka, boshqaruv harakatlariga, panja va bilakka, bilak-panja harakatlariga, bilak pasliga, ham da barmoq bilan harakatlarga suyanchiqlar qo'yiladi.
Richag rukoyatkasini shakli, o ‘lcham i va rangi orqali kodlashga
yo‘l q o ‘yiladi. Aniq yoki tezlashtirilgan harakatlarni ishga solish
uchun richaglarga qulay kuch 30 H ni tashkil etadi.Boshqaruv or­
ganlarini q o ‘l yetadigan eng kichik va eng katta zonalarda, havfsiz lik m e’yoriga rioya qilgan holda o ‘m atish lozim.
Quyi tem peraturalarda ishlatiladigan richaglam ing rukoyatka­
sini quyi issiqlik o'tkazuvchi m ateriallardan tayyorlash kerak.
Eng yuqori y o ‘l q o ‘yiladigan richaglar pozitsiyasining soni 8 ga
teng b o iish i lozim. Ikki qoMda richaglam ing o ‘rnini o ’zgartirishda,
richaglar 100 m m dan ortiq bo‘lm agan tom onga og'ishdagi o ‘rtasagittal tekislikda o'rnatiladi.
129
Bir-qo'Ida richaglam ing o ‘m ini o'zgartirishda, harakatdagi (|M
tirsagi past-balandligida, uni qayirganda 9 0 °-l3 5 ° burchak osttiln
tirsak b o ‘g ‘im ida “o ‘zin g g a-o ‘zingdan’' y o 'n alish haj’akatida joy 1
lanishi lozim. Richagining о 4m ini gorizontal tekislikka qaragamln
vertikal o ‘m atish qulaydir. Richagning borib kelishi. qulochi 201)
m m dan ortiq boMmasligi kerak. (H ar bir tomonga).
Riehag o ‘rnio‘zgartirish y o ‘nalishi, boshqariladigan obyekininu
o ‘zgaradigan y o ‘nalishiga va indikator k o ‘rsatkichiga m os keliffl
lozim. R ichaglar k o ‘zga yaxshi tashlanadigan yozuvga ega b o ’lishi,
vaziyat k o ‘rsatkichiga, o ‘zgartirish y o ‘nalishi richaglarining o ‘zi(l«
yoxud yonida joylanishi lozim . R ichaglam ing aylanish tekisligihl
tanlashda vertikal tekislikka afzallik beriladi.
5.5. Oyoq bilan boshqaruv organlari
,,Yoqish-o‘chirish“ga o 'x sh ash opreatsiyalam i bajarishga va
boshqariladigan obyekt vaziyatini to ’g'rilashga m o'ljallangan
oyoq bilan boshqarish organlarining afzalini tanlashga qaror qi
lishga zarurat tu g ‘ilganda:
-n o z ik va aniq harakatlarni bajarish uchun q o in i bo‘shatish;
-charchoqni chaqiradigan keraksiz m ushak zo'riqishlarini olib
qo'yish:
-b oshqaruv ikki ish organlaridagi holatdan birini o ‘rnatish (yoqish - o'chirish, ishga solish —to‘xtatish);
-te z , lekin q o 'p o l, to 'g 'rila b qo'yish.
Tez-tez va davom li oyoq bilan boshqaruv organlaridan foy­
dalanish uchun ishni o ‘tirgan holatda t a ’m inlash lozim. (33-rasm).
Oyoq bilan zo‘riqishni oshirish ko'pincha turgan vaziyatda
qilinadi.Turgan vaziyatda ishlarni bajarishda im kon qadar pedallardan foydalanishdan uzoqroq turish kerak. A gar zarurat tu g ‘ilsa
pedal poldan 200 mm dan ortiq b o ‘lm agan yerda joylanishi lozim.
Harakat у o ‘nalishi taxm inan vertikal b o ‘lishi shart.B osish harakati
|ця1 oyoq bo'gMmi bilan am alga oshirilishi kerak (34-rasm).
'Aynllur ishi uchun m o'ljallangan pedal, 16jadvalda keltirilH ) ko'rsatkichlarga nisbatan 2 5 -5 0 % kam qarshilik kuchiga ega
■ rli’ih lozim.
Q o‘shaloq ingichka chiziq bilan katta kuch talab qilm aydigan
uniq harakatning qulay zonasi ajratilgan
33-rasm. ()‘tirgan holatda oyoq uchun ish zonasi
O y o q n in g norm al m e ’y o riy h o laii Q ulay ( a = 8 5 0 ) va
M inim al (a= 6 5 0 )
34-rasm. Boshqaruv harakatlarida oyoq osti va boldirning holati.
Pedallarni oyoq yetadigan zonalarga yoki shinam zonalarga
joylashtirishga harakat qilish kerak.
131
O voqning shinam vaziyati - oyoq b o 'g lm d a 90-100°, tiz z a i
esa 110-120° burchaklam i tashkil etilishi lozim .
16-jadvm
OMchamlar (mm da)
Pedallarning asosiy parainetrlari
280 —300
Tez-tez va davomli foydalanishda
Kam va qisqa vaqtli foydalanishda
Pedai kengligi. Pedallarning ichki yonlari
orasidagi masofa
Bir yoki o ‘sha oyoq bilan ketma - ket bosim
75 dan kam emas
Poyabzaldagi oyoq
keneligidan kam emas
50 - 100
Aniq tartibsiz bosishda pedallarning yo4li
Faqat oyoq osti bilan harakat
1 0 0 -1 5 0
Щ
60 dan ortiq emas
■.............■
■
200 dan ortiq emas
Butun oyoq bilan harakat
Zo‘riqish (H)
Faqat oyoq osti bilan harakat
100 dan ortiq emas
Butun oyoq bilan harakat
500 dan ortiq emas
O yoq knopkalarning alohida pedallardan farqi, butun oyoq bilan
bosiladi, faqat old qism i bilan harakatning to r zonasida yoki alohida
sharoitga ishlashga hisoblangandir. O yoq knopkasining ishchi yuzasi taram -taram b o 'lish i lozim . O yoq knopkasining konstruksiyasi
bosish m om entini sensor, his etish nazoratini ta ’m inlashi kerak.
5.6. Boshqaruv pultlari
B oshqaruv pultlari texnologik jarayoni vositali boshqarish ham ­
d a asbob-uskunalarni to ‘g*irlash v a sozlash, uni o ‘chirish va yoqishda q o ‘llanilganligi uchun pultlarning panelini ikkilam chi ish
yuzasiga kiritish m um kin (35-rasm ).
B oshqaruv pultlari boshqaruv obyektlaridan konstruktiv tom on­
dan alohida b o 'lish i m um kin (m asalan, m etallni yoyadigan stanning boshqaruv pulti), balki boshqa xonada
132
B archa oM chamlar m m da A - nuqtasi poldan 400 m m balandlikda joylashgan.
35-rasm. B o sh q a ru v o rg a n la ri v a in d ik a tsiy a v o sita la rin i jo y la sh tirish z o n a la rin i a k s e ttirish sxem asi.
ham boMishi (operator punktida) ham da asbob-uskunaning bir qism i
bo‘lishi m um kin (m etall y o ‘nuvchi dastgohning boshqaruv pulti).
133
A ralash shakllari: boshqaruv pulti montaj kranining kabinasida
b o ‘Iishi ham mumkin.
Pol ustidagi ju ft pultlar (operatordan o 'n g va chap tom onda)
maydonni bem alol kuzatish kerak bo'lganda q o ‘lanilinadi (Baland
kranlar, ekskavatorlar va shunga o ‘xshash).
Osm a boshqaruv pultlari (devoriy, egiluvchan shlanglar) ish
m aydoni tanqis b o ‘lgan jo y d a ishlatiladi.
D astgohlar va boshqa m ashinalar uchun avtom at va yarim avtom at boshqarishda katta b o ‘lmagan o'lcham li pultlam i (150 x 250
m m , 200 x 400 m m ) osiluvchan va k o ‘chadigan, suriladigan qilib
ishlash m aqsadga m uvofiq hisoblanadi (Egiluvchan shlanglarga
osiladigan, y o ‘nalish tom on suriladigan); ish yuzasining egilish
burchagi tartibga solinishi, to ‘g ;rilanishi lozim.
Turli shakldagi gorizontal va engashgan panellar (to 'g ‘ri burchakli, trapetsiyasim on, yarim aylana, k o ‘p qirrali) o'tirgan holatdagi ishlar uchun qulay hisoblanadi.
Tik turib ishlash holati uchun, agar uning kengligi 1500 mm dan
ortiq b o is a , vertikal panellar ishlatiladi.
Pultning engashgan paneli gorizontal panelga qaraganda afzalroq dir. A xborotlam i aks ettirish vositalari (AAV)ni vertikal,
boshqaruv organlarini esa - engashgan (gorizontal tekislikka 1020°) va gorizontal panellarda joylashtirish m aqsadga muvofiqdir.
Trapetsiyasim on. yarim aylana va k o ‘pqirrali pultlarning pan­
eli (gorizontal v a engashgan) axborotlam i aks ettirish vositalarini
uzunasi b o ‘yicha va boshqaruv organlari kengligi (operatordan
o 'n g va chap tom onda) bo‘yicha k o ‘paytirishni ta'm inlaydi, biroq
uning chuqurligi, ichkari tom on joylanishini old qism idan (500 m m
gacha) cheklaydi.
Bir-biriga qaram a-qarshi burchak bilan turgan panellarning joylashuvi (vertikal tekisligida) AAV ni uzunligi bo'yicha
cho'zilishini va boshqaruv organlarining chuqurligini va balandligi
oshishini ta ’m inlaydi.
134
Agar AAV va boshqaruv organlari tekislikka siqqan holda,
poldan 70 mm dan kam boMmagan m asofada va 1500 m m gacha
bo’lgan kenglikda joylashgan bo‘Isa, unda ular to ‘g ‘ri burchakli
Horizontal, ufq tekisligiga o ‘rnashtiriladi, aks holda trapetsiyafjmon, ko‘pqirrali va yarim aylana panellardan foydalaniladi.
Yarim aylana v a k o ‘pqirrali panellarning ichki diam etri 1200
IVim dan kam bo‘lm asligi lozim.
Agar operator ish paytidasath, bo‘shliqni pult ustidan к о ‘rmoqchi
ho'Isa, unda o ‘tirgan holda ishlayotganda uning poldan balandligi
1100 mm bo’lishi lozim.
17-jadval.
Boshqaruv pultlarini klassifikatsiyalash, turkumlash
Texnologik ja ra y o n d a ishlatilishi
A sosiylari yord am ch ilari (kom m u-
bilan
tatsiy alik lari) A ralash
Boshqaruv
(Boshqaruv
organlari
uchun)
Funksiyasi (ishJashi) bilan
Axborot (AAV uchun)
Aralash xili
Yordamchilari (nazorat, aloqa)
Gorizontal, ufq
Fazoda joylashuvi bilan
Vertikal
Egilgan
Yassi, tekis (to 'g 'ri burchakli,
Yuzasining shakli bilan
trapetsiyasimon, ko‘pqirrali)
Egri chiziqli
135
5.7. Q o‘l asboblari
K eng qam rovli m asalalam ing yechim iga qarab, universal, hni
yoqlam a m os va m axsus asboblar ishlatiladi. U niversal asboblm
bir xil texnologik m asalalarai ishdagi turli sharoitlarni yechish
uchun ishlatiladi (otvyortka, h ar qanday gaykaga tushadigan klyuch, egov).
M axsus asbob esa, aniq bir sharoitda ishdagi bitta m asalani ha I
qilish uchun ishlatiladi (gazlamani bichish uchun vibronom . konveyerda ishlash uchun m axsus otvyortkalar). Q o‘l asboblari m exanizatsiyalashtirilgan, m exanizatsiyalashtirilm agan va yarim avtom at xillariga ajratiladi.
M ehnat predm etiga nisbatan u yo qo‘1, yo o g ‘irligini bartaraffl
qilish vositasi, yoki inersiya bilan joyi o'zgartiriladi(shokildani
osib qo 'y ish va prujinalash va shunga o ‘xshash).
Q o‘l asbobi bevosita m ehnat predm etiga ta ’sir qiladigan ishchi qism idan ham da o ‘zgartiruvchi va boshqaruvchi (tutqichli)
qism dan (rukoyatka, grif, ishga tushirish knopkasi. tepki va shunga
o ‘xshash) iborat.
Asbobning m exanizatsiyalashm agan xilida o ‘zgartiruvchi qismi
richaglarni m urakkabdan oddiylikka, sodda k o ‘rinishda (qaychi,
o ‘tk ir ja g ‘li ombir, yassi om bir) yoki aniq k o 'rin ib turm aydigan
shaklda (otvertka, bo lg 'a, arra) b o ‘ladi.
Asbobning m exanizatsiyalashgan xilida sodda energiya
o'zgartirgich (isitkich, m otor), boshqarish organlari (vklyuchatel,
regulator) va indikator (lam pochka, shkala k o ‘rsatkichlari) bilan
ta ’m inlanishi lozim.
Qisqichli qism ining shakli qulay va m ustahkam m aterialdan
tayyorlanishi ham da issiqlik o ‘tkazuvchanligi past bo‘lishi kerak.
A sbobning boshqaruv qism ini shakli va o ‘lcham i loyihalashtirilayotgan asosiy ishlovchilar m ajm uasi kontingentining
qo*liga m os kelishi lozim.
136
Asbobning boshqaruv qismi loyihalashtirilayotganda quyidagilili tii hisobga olish kerak:
- asbobni qo‘lda ushlab turish usuli (ikkita, uchta barmoq
yoki panjalar bilan);
- z o ’riqish kattaligi;
-z o 'riq ish q o ‘yiladigan y o 'n alish (aylantirish, bosish, tortish
va shunga o ‘xshash);
-bajariladigan ishning xili, uning aniqligi, mexanik
energiyaning sarfi va boshqa xususiyatlar;
-is h zonasining balandligiga yoki m ehnat predm eti bilan aniq,
m urakkab harakatlar qilish uchun zonalar:
- is h jarayonida gavdaning asosiy holati va qoMning holati;
-asbobning o'lcham lari va uning vazni;
-asbobning ishchi va boshqariladigan qism ida ishlatiladigan
m aterial, unsurlar;
-asbobning o ‘zgartiruvchi qism ida sodir boMadigan noxush
om illar (elektrom agnit nurlanish, titrash, shovqin, qizib ketish,
zarblardan ta ’sirlanish va boshq).
A sbobning ish xususiyatiga qarab, boshqarish faoliyatini (elektrom otom i yurgizib yuborish, tezligini o ‘zgartirish va shunga
o'xshash) bir qoMga asbobning ish tanlash zonasi faoliyatini va
uni zona tashqarisida ushlab turishni esa boshqa qoMda to ‘plamoq
m aqsadga muvofiq boMadi.
Asbobni ushlash usuliga nisbatan uning qisqichli qism ini cheklangan ishga m oslashtirilgan shaklga keltirish m aqsadga muvofiq
emas; qisqichli qism ini qoM bilan yengilgina o ‘zgartirishga im kon
berib, zo 'riqishni qoM va panja m ushaklariga boMib berish; yana
bir narsani nazarga olish kerakki, ishlovchilam ing qaysi bir (6-7% )
qism i chapaqay boMishlari mumkin.
A sbobning vaznini yengillashtirishga intilish kerak.
A sbob pardozlash va jilo berilm asdan ishlanishi, kuchli yoritish
paytida yaltiram asligi lozim.
137
Sinov savollari
1.Boshqaruv organlari qanday turkumlanadi?
2. Boshqaruv organlari ishlovchiga nisbatan qanday joylasha di?
Я
3. Boshqaruv organlari qanday guruhlanadi?
4.Oyoq bilan boshqaruv organlari inson hayotida qanday aha~
miyatga ega?
5. Qo 7 asboblari haqida та 'lumot bering.
6Xirotexnika fan nimani о ‘rganadi?
138
6 -BO B. A X BO R O TLA R N I A K S ETTIRISH
VOSITALARI (AAV).
6.1 Axboratlarni aks ettirish vosita (AAV)larni tabaqalash
A xborotlam i aks ettirish vositalari (asboblar, ekranlar, mnemosxemalar, tablo va shunga o ‘xshash) operatorga boshqariladigan
obyektlar, texnologik jarayonlam ing borishi, quvvat m anbalari,
avtom atlashtirish usulining holati, aloqa kanallari to‘g ‘risida
m a'lum ot berish uchun m o'ljallangandir.
Bu m a’lum otlar operatorga son va sifat shaklida taqdim etiladi.
A xborot m odellarini tuzish ishlarida AAVni tanlashdan oldin
quyidagi ergonom ik talablarga am al qilish lozim:
-ax b o ro t m odellari m azm un jihatdan boshqarish obyektlarini,
tashqi m uhitni va o ‘sha boshqarish tizimini aynan aks ettirishi
lozim;
-ax b o ro tlar soni bilan ular qulay axborot balansini ta ’minlashi
va axborotlarning ortiqcha, keraksiz yoki yetishm ovchiligiga olib
kelm asligi lozim;
-sh ak li va uyg‘unligi, kom pozitsiyasi bilan m ehnat jarayoni
topshirig‘iga va insonning axborotlam i qabul qilish, tahlil etish,
baholash va boshqarish harakatlarini am alga oshirish im koniyatiga
m os kelishi kerak;
-a x b o ro t m odelida faqat boshqariladigan obyektlam ing kerakli
xususiyatlari, m unosabatlari, aloqalari nam oyon bo‘lm og‘i lozim.
Bu m a’noda m odel voqelikni sodda holatda aks ettirib, hamma
vaqt uning sxem asi hisoblanadi.
A xborot m odelida m a'lum otlar to ‘plami aniq, ravshan, muqarrarligi va o 'zaro aloqadorligi bilan taqdim etilishi kerak.
139
M odel ko‘rgazm ali bo‘lib, y a 'n i operatorga m a’lum otlam i to/.,
aniq ta ’m inlashi v a sinchiklab tahlil etishni talab etm aydigan holda
idrok qilinishi kerak.
O byektlar boshqaruvi to ‘g ‘risida m a ’lum otlar operatorga asliday em as, balki kodlangan shaklda berilishi kerak. B unda ayniqsa
tushunarli m axsus til m uam m osi m uhim hisoblanib, baravariga
m ashinadan foydalanish - inson va m ashina uchun “ kirish” va
“chiqish’" m uam m osini kelishtirish hisoblanadi.
18-jadvul
AAV (Axborotlami aks ettirish vositalari)ni tabaqalash
1
Axborotlarning vazifasi bilan
2
Kontrol - nazorat, Ogohlantiruvchi
Falokat
Marakat dinamikasi darajasi bilan
Statik. Dinamik
Operatorlar soni bilan
Shaxsiy, Umumiy
Axborotlami umumlashtirish dara­
Mukammal birlashgan, Integral.
jasi bilan
Signal moslamalar; Mnemosxemalar
Plan-karta (tarx xaratasi); Asboblar
shkalasi
Axborotlami taqdim etish shakli bilan
Jadvallar;Jadval va diagrammalar,
Hajmli maketlar: Matn; Ramz, simvol;
Ifoda, formular
140
18-jadvalning davom i
Cho‘gblanma (tolali) lampalar
Elektromexanikli
Ko‘pkatodli gazrazr>radli lampalar
Lyuminissentli
Elektro kimyoviy
va yorugMik kla-
panli
Proyeksiyali
Asosiy konstruktiv harakati bilan
Elektrografikli
Plazmali
ELT
Yorug4liksuvli. tolali optika bilan
Yorug4lik diodlarda
Magnitli optikali
Lazerli
— ____
Golografikli
6.2. Axborotlam i kodlash
A xborotlam i kodlash deb, u yoki bu ko‘rinishdagi axborotlam i
(obyektlar, ularning belgilari) o 'x sh atilg an shartli belgilar (sim vollar-ram zlar, signallar) bilan m uom ala qilishga aytiladi.
K odlarning qulayligi deganda, insonning yuqori tezlikda axborotlar bilan ta'm in lan ish i, qabul qilishi va qayta ishlashi tushuniladi, y a ’ni k o ‘z bilan qidirish, topish, farqlash, signallarni tanish va
o ‘xshatish kabi ishlarni yuqori sam arada bajarishdir.
N isbiy m ustaqil bo‘lgan shunday b ir qator o ‘lcham lar borki, ular
bilan signallar kodi alifbosi k o !riladi va baholanadi:
-s ig n a l farqi;
-a lifb o turi (yoki kod kategoriyasi, darajasi);
-a lifb o uzunligi (kodning asosi);
—kodning o 'lch o v i;
141
—abstrakt, m avhum kodning m e’yori;
-k o d belgisi va guruhini joylashtirish.
Signal farqini tan las li
O peratorga uzatiladigan m avjud axborotni boshqarish tizimi
ko‘pincha kuzatish analizatoriga yo'naltirilgan b o ‘ladi.
Shuning uchun hozirgi paytda insonga uzatiladigan axborotlm
oqim ini, y a ’ni kuzatish analizatoriga tushadigan zo'riqishni kam aytirib, axborotlam i turli analizatorga bo'lib tashlash masalasi
ko‘ndalang bo‘lib turibdi.
K o‘rish analizatori bilan ishlash qiyinlashgan sharoitda, eshitish
anaiizatori tashqi muhitni teng, baravar aks ettira oladi; masalan:
yuqori balandlikdagi kisloroddan to‘yinm aslik sharoitida hamda
yuqori ijobiy tezlatgichlar va shunga o'xshashlar ta’sir etganda.
K atta diapazonli chastotalar va jadallik, fazoviy vaziyatga
bog‘liq em asligi, yuqori shovqinga chidam liligi, eshitish signalining ustunligi hisoblanib, undan turli holatlarda qulay foydalanishga sabab bo‘ladi.
E shitish analizatori axborotlam i ko‘rishga o ‘xshab bir lahzada
em as, balki ketm a-ket qabul qiladi, bu uning jid d iy kam chiligi hi­
soblanadi.
Alifbo turini tanlash
Turli sifat va son xususiyatlari bo‘lgan boshqarilidigan obyektlar turlicha usullar bilan kodlanadi: shartli belgilar. harflar, raqam lar, ranglar, yorqinliklar va shunga o ‘xshash.
Har bir kodlash usuli alifbo turi yoki kodlash kategoriyasi, turkumi deyiladi.
Harflar obyektning nomi, sifati, raqam lar esa uning son, rang
- m uhim ligi, geom etrik shakllar esa - operator uchun axborotlam i
142
nvllkda qayta ishlab chiqib, uning yaqqol ahvolini tasavvur qilish
U chun kerak boMadi.
Herilgan tO pshiriqlar yechim i uchun ranglar va shakllar kaleyoriyasi sam arali liisoblanadi. K o ‘z bilan qidirish to p sh irig ‘ida
rung bilan kodlash ayniqsa ustunlikka ega.
O byektlarni qisqa v aq t ic h id a -ra n g bilan en g uzoq y o rq in lik va
oMchainlar bilan qidiriladi.
Tashqi k o ‘rinish oMcham v a shaklning fazoviy y o 'n a lis h daraja||g a o 'x sh a sh tanish v a qidirish ishlarini faqat ran g va shakl daraJasi ta ’m inlay oladi.
Eng k am aniqlik shakl b ilan taq q o slag an d a boMadi.
B ir alifboda ikki x il k o ‘rinishni - belgi v a raq am n i birlashtirganda, ish tezligi oshib, natijada am alga oshiriladigan hajm ning
kuzatish m aydoni kengayib ketadi.
Shaklni kodlash
K o‘p boM magan elem en tlard an iborat sodda geom etrik shakllarni tez farqlash va tanish m um kin.
T o‘g 'r i chiziqli shaldlarni qiyshiq, k o ;p burchakli shakllarga qaraganda yaxshiroq ajratiladi. Shu aso sd a uchburchak va
UTgMiburchaklar aylana va k o ‘p burchaklarga qaraganda yengil
idrok qilinganligi uchun shakl sifatida ajratib k o ‘rsatiladi. K onturli
va siluetli belgilam i tanlashda siluetlisini afzal deb h isoblash kerak.
Lekin siluetli alifbo ishlatilganda ikki chek lan ish g a e ’tib o m i qaratishga to ‘g ‘ri keladi:
-o b y e k tn in g q o ‘shim cha xususiyatlarini k o d lash uchun ichki
detallardan foydalanish m um kin em asligi;
- b i r alifboda konturli v a siluetli belgilam i q o ‘shishga yoM
q o ‘ym aslik, chunki u qidirish topshirigM ni (2 -3 m arta) keskin
oshib ketishga olib keladi.
lzch il uch oMchovli sh ak llar islilatilganda oM cham larning eng
143
kichigiga yuqori baho berilib, eng kattasiga esa yetarli baho ber*
m aslik m oyilligi bo'lib, qisqacha aytganda oxirgi o'lcham li shakllarni o ‘rtacharog‘iga tortishdir.
A lifbo u z u n lig i4 ta o ‘lcham gakattalishtirishdao';rta o ‘lchamlarni
oxirgi oMchamlardan ajratish uchun katta qiyinchiliklarga ro ‘baro‘
boMinadi.Izchil besh o ‘lchovli belgilar ishlatilganda xatolar soni
keskin oshadi.
K o‘z bilan cham alab baholashni yanada oshirish uchun chiziqlar
uzunligiga, m ayda qism larga bo‘lingan chiziqlarni va uning ele mentlarini guruhlarga ajratib kiritish m aqsadga muvofiqdir.
Fazoviy yo‘nalishning o ‘rnini kodlash
O byektning fazoviy y o ‘nalishi o ‘rnidan ham kod sifatida
foydalanish mumkin. A sim m etrik shakllarning fazoviy o ‘rnini
o'zgartirish uchun uni operatom ing k o 'rish m aydoniga tom on burish bilan erishiladi.
Simm etrik shakllarning fazoviy o'rni belgisining sifati uchun
uning kontur chiziqlaridan birini qalinlashtirish yoki koordinatlar
o ‘qini o'zgartirish bilan erishish mumkin.
A lifboning eng qulay uzunligi bu berilgan turkum uchun 4 -1 6
izchillik atrofida yotadi.
H arfli —sonli kodlash
Yangi ishlab chiqilgan shrift, harflarda o'xshash alom atlam ing
qo‘shilib ketishidan voz kechib, alom atlarni, bir-biridan farq qi ladigan belgilarining xususiyati ajratiladi.
A rablarning sonli alifbosida shunday alom atlar borki, ularning
ko‘pi yaxshi farqlay olish talabiga javob bera olmaydi.
Shunday sonlar-7 va 9, 5 va 6, 3 va 5ni faqat bir yoki ikki alomati bilan bir-biridan farqlash mumkin.
144
Shular asosida sonni idrok qilish xususiyatini inobatga olib
llliixsus m odifikatsiyalashtirilgan son v a harflarning shaklidan foyilnlnnish m aqsadga muvofiqdir.
Belgilami tashkil etuvchi chiziqlarning o ‘zaro joylashuvi,
|o ‘zning koM sh o ‘tkirligi k o ‘rsatkichlariga belgilarriing о 4qil ishiga
lu’sir ko'rsatadi.
Sonlarning yaxshi chizilgan oddiy xili M akvort shrifti hisobliinadi, unda chiziqlarning egilishi belgiga nisbatan 45° , Berger
sliriftida esa esa harflar va sonlar to ‘g ‘ri chiziq b o'yicha tuzilgan
(36rrasm).
О 23456789
M A K V O R TD A
BERG ERD A
SLEY TD A
I
36-rasm. R aqam larning yozilish shakli tizimlari
Sonlarning o'qilishini ta ’m inlash uchun alom atlarning eng qulay
145
o ich am lari: bo'yi, eni chiziqlarining y o ‘g ‘onligini ushlab iinlkM
kerak. A lom atlarning ochiq
kcrrinib turgan yaqqol farqlilari uchun chiziqlarning yo'g'onliul
alom atga nisbatan 1/6,1/8, alom atlarning teskari farqlilari esa ГШ
boMishi lozim.
Shartli alom at bilan sonli axborotning eng qulay katta-kichiklijjl
2:1 yoki 1,8:1 nisbatda boMishi kerak.
R ang bilan kodlash
Rang bilan kodlash k o ‘rish axborotlarini qabul qilish va qayta
ishlash, m ehnat unum dorligini oshirish uchun sam arali vosita hi*
soblanadi: sim volik kod va rangning ishlatilishi, qidirish va tanisli
topshirig‘ini tez va aniq bajarilishini ta'm inlaydi.
Inson 10-12 dan ortiq b o ‘lm agan rang tuslarini aniq ilg‘ay oladi,
bu rang bilan kodlashda lozim b o ‘lgan alifbo uzunligini cheklaydi.
Binafsha, zangori, yashil, sariq va qizil ranglar juda ham aniq*
likda k o ‘zga tashlanganligi sababli, ularni rangli kodlash uchun
tavsiya etiladi.A gar signallar, ranglar tusini nafaqat ravshanlikda
va to ‘laligicha o ‘zgartira olsa. aniq tanlanadigan ranglar sonini
bir necha bor oshirish m um kin. rang bilan kodlashda obyektlarning k o ‘rinadigan ranglari ularning yoritilishiga bog‘liq ekanligini
hisobga olish lozim .Shuningdek, fazoviy xususiyatlar-shakl va
oMchamlarni baholashda obyektlarning xrom atik ajralishi ham o ‘z
ta ’sirini o'tkazishini esdan chiqarm aslik lozim.
Rangli bo‘yash, m a’lum optik illyuziyaga o ‘xshash hodisani paydo qiladi. M asalan, sariq rangga qaralganda yuza xuddi
k o ‘tariIganday b o ‘lib, keng b o 'lib ko'rinadi.
Oq va sariqranglar irradiatsiya (ko'zning yanglish k o ’rishi) taassurotini qoldiradi, U lar o ‘zlariga yaqinroq joylashgan qoraroq yuzalarni kichik qilib k o ‘rsatadi.
To‘q ko‘k, binafsha va qora ranglarga b o ‘yalgan yuzalar, qa-
146
nglilicla kichrayib ko'rinadi va pastga tom on intilganday boMadi.
N<iii|;li kodlashdan foydalanilganda, yorqinlik kodini rangli kod
bllnn ustma-ust q o ‘yganda, rang bilan farq qiladigan signallami
linlshni qiyinlashtirishini hisobga olish kerak. M asalan, olti rang
Ill'll, toni bilan teng alifbo uzunligi hatto yorqinligi ikki izchillikka
•gn boMgan bir rang tusi, toni atrofida boMsa ham , aniq tanishni
J0% gacha kam aytiradi. A lifboga aralash rangli signallar xilini kiritUh, toza ranglar bilan solishtirganda, idrok etishdagi xatolar sonini
<7.3% ko‘paytiradi.
Yorqinlik bilan kodlash
Yorqinlik bilan kodlash boshqa kodlash usullariga qaraganda
maqsadga muvofiq em as, chunki turli yorqinliklar signal i operatorni charchatib q o ‘yib, e ’tiborini chalgMtadi. Bundan tashqari, ekranda turli yorqinliklar signalining bir vaqtning o ‘zida ko‘rinishida,
yanada yorqinroqlari boshqa yorqinlikdagi signallam i pardalab,
sezdirmay qo‘yadi.
Ko‘rishning yaxshi sharoitlarida kodlash uchun 4 darajadan orliq boMmagan yorqinlikdan foydalanish mumkin.
K o‘pincha am aliy m aqsadlarda ikkita darajali yorqinlikni: yor qin va xira yoki yorug' v a qorongMlikdan foydalanish kifoyadir.
Tez-tez qaytalanish lahzasini kodlash
Tez-tez qaytalanish signallari, indikator ekranida obyektlam i
ajratish uchun sam arali vosita hisoblanadi.
100 form ulyarga teng boMgan aks ettirishning um um iy hajmida,
xatarli form ulyam ing 3 G s li qaytalanish lahzasi, qaytalanish yuz
bermaganga qaraganda qidirish vaqtini 50% ga kamaytiradi.
K od darajasi sifatida tez-tez qaytalanish lahzasi signallaridan
foydalanilganda, to ‘rt uzluksizlikdan ortiqroq bo'lgan belgidan
147
foydalanish tavsiya etiladi. 2,5 G s ga teng bo'lgan qaytalanish lah
zasida ko'rishdagi aniq baholash va birdaniga yonish soni yuqori
turadi.Q aytalanish lahzasining ortib borishi bilan, birdaniga yonishdagi aniq baholash soni kam ayadi.
Bevosita k o ‘rish bilan baholashda qaytalanish lahzasining 6-8
G sga teng bo 'lish i, uning boshlangich qiym ati hisoblanadi.
Signallam ing tez-tez qaytalanishi ko‘zning charchashiga olib
kelganligi sababli, operatorning k o ‘rish m aydonidagi yaltirab
ko'rinadigan obyektlar sonini cheklash lozim (birdaniga 2 -3 belgidan ortiq boim agan).Q aytalanish belgilari konturlarining buzilib
k o ‘rinm asligi uchun, butun belgini, birdaniga em as, balki uning
qism i qaytalansa m aqsadga muvofiq boTardi.
K odni abstraktlashni aniqlash choralari
Tizimni kodlash jarayonida turli xil kodlash belgilarini, kodlash
obyektlarga yaqinlashtirish m um kin.lkkita imkoniyat mavjud: abstrakt kod - xabar rriazmuniga b o g 'liq em as, va aniq kod - m uay yan bir holda xabar m azm uniga bogTiq variant hisoblanadi.
Shu asnoda abstrakt kodlar - abstrakt, sxem atik, ikonik va piktografik belgilar xiliga ajratiladi. Raqobat qonuniyatidan foydalanilgan holda, y a ’ni signal shakli obyektining m azmuni. m a'nosiga
aloqadorligi, ram zlarini yoddan eslash va saqlash uchun zamin
yaratadi. Shu bilan birga tasavvurlarning o 'zaro bog‘liqligi muayyan m e'yorini saqlagan holda, belgilarni yaxshi farqlash talablarini
aniqlash kerak.A lifbo xilini tanlayotganda inson tajribasida mustahkam o ‘rin olgan bilim lar tizim iga suyanish lozim.
U tasavvurlarning o ‘zaro bog‘liqligini tezda jonlantirib, kodlash
tezligini va aniqligini oshiradi. Shu asnoda harflar obyekt nomi
to 'g ‘risida sonlar uning m iqdoriy xususiyati, rang-uning qanday
aham iyatga ega ekanligi to ‘g ‘risida axborot berish uchun foydalaniladi. G eom etrik shakllar esa axborotni kodlash uchun kerak bo Tib,
148
Operatorga tezkorlikda axborotlam i ishlab chiqishda k o ‘rgazm ali
ko'rinish bo*lib xizm at qiladi. Eshitish signallari alifbolarni tullshda signal o ‘lcham lari va kodlanayotgan obyekt xususiyatining
"tubiiy” o 'zaro bogMikligidan ham foydalanish m aqsadga m uvoflqdir. M asalan, ovoz signalining tez-tez qaytalanishi oralig ‘idagi
larqi, sam olyotning tepaga yoki pastga harakatini bildiradi.
K o d b elg ilarin i jo y lash tirish
Kod belgilarini joylashtirishda quyidagi talablarga rioya qilish
kerak:
-b e lg i alifbolarini tuzishda, alifbo ichidagi ram zlarni aniqlash
va ketma-ketligini turkum lash lozim;
-obyektning turkum iy alom atlari, belgining tashqi k o ‘rinishi
konturi bilan kodlanadi va u yopiq shakldan iborat b o ‘ladi; (37rasm) belgi nafaqat tashqi ko'rinishidan, konturdan, balki
qo'shim cha qism lardan iborat bo‘lib, u asosiy ramzni kesib o ‘tishi
va buzib ko'rsatishi m um kin emas;
-b elg ilam i ichki va tashqi boMaklar bilan toMdirib tashlam aslik
kerak (38-rasm)
-ic h k i va tashqi ko'rinishlardagi konturlarda harflardan foy­
dalanish, belgilar farqlanishini qiyiniashtiradi;
-sim m etrik ram zlardan foydalanish m aqsaga muvofiq. chunki u
yengil o'zlashtirilib, ham tez ham uzoq vaqt xotirada mustahkam
saqlanib qoladi (39-rasm );
- b i r alifbo atrofida ram z belgilarini farqlash va tanishda, belgilardagi tarkibiy qism lar soni yoki cho'ziqligidan, “pozitiv —negativ’% “to ‘g ‘ri - ko‘zguda aks etish” kabi alom atlardan foydalanish
tavsiya etilmaydi;
-b elg ilam i farqlash uning burchakli o'lcham lari ham da forming
yorqinligi va qaram a-qarshiligi bilan baholanishi lozim.
ш
О
2-> 0 £ 3 О
сз
А
Ш□
О-
Е>-
О^
^ О о ^
я
37-rasm. K odli belgilarning to ‘piam iga m isollar. O byektning nishonini belgilash uchun (geom etrik sh a k llar-k o n tu rla r)-
38-rasm. O byektning qo‘shim cha nishonini belgilash uchun
®<D0«0
39- rasm. N oto‘g‘r i kodlash,qiyin tan ilad ig an belgiiar
150
JOYLASHTIRISH ZO N ALARINI AKS ETTIRISH
SXEM ASI
K uzatishlar kodi
36,37,38,39-rasmlar uchunjadval
Kod
M is o l
A lifb o
u z u n li g i
Shartli belgilar
2 0 0 -1 0 0
1larflar va
tin ish
belgilari
4 2 ru s
alifbosi
M atem atik
b elg ilar
A b strak t
g eo m etrik
shakllar
F azoda
15
+ , e 1V
□ O A
1L .
8 -1 6
1 2 -1 6
11
R aq am lar
P o z itsiy a ,
tu rg an
o ‘rni
N u q ta la r soni.
yoki g eo m etrik
elem en tlar
G eo m etrik
shakl lam in g
yuzi
C h iz iq la r xili
1 ,2 ,...,0 ,
ППП
•
IRR
[HDq
F o y d alan ish
O b y e k tla rn in g sifatli
x a rak teristik asin i ak s ettirishi
ichki tu zilish fu n k siay alarn in g
xillari o ld in d ag ig a o 'x s h a s h
A n alitik bogM iqlikni
aks ettirish o p eratsiy alar
k o ‘rsatkichi
O b y e k tn in g sifatli
x a rak teristik asin i ak s ettirish
F azoda o b y e k tn in g turgan
yerin i aks ettirish , uning
y o ‘nalishi O b y ek tn in g
sifatli x a ra k teristik asin i aks
e ttirish ,m an su b lig i xili holati
10
O b y e k tn in g m iqdoriy
x a rak teristik asin i aks ettirish
4-9
O b y e k tn in g faz o d ag i о ‘m in i
ak s ettirish h am d a ay rim
holati
5
O b y e k tn in g m iq d o riy
x a rak teristik asin i ak s ettirish
(k uzatishni so lish tirish uckun)
3 -5
4
151
O ld in g ig a o ‘xshash
K onturlar, h arak atlar
tray e k to riy asi, o b y e k t xillarini
ak s ettirish
36,37,38,39-rctmlar uchun jadvalning davom
C h iziq lar
u zu n lig i
S h trix o v k a
S tereo sk o p ik
c h u q u rlig i
Y orqinligi
Y arqirashning
tez-tez
q a y talan ish i
(ch asto tasi)
C h iziqning
qalinligi
НИИ
4
M e’y o rla m in g ak s ettirilishl
4
O b y e k tn in g x ilin i m ansubligi
v a holatini aks ettirish
3
O b y e k tn in g fazo v iy holatini
h a m d a holatini ak s ettirish
3 -4
O b y e k tn in g h o latin i aks
ettirish
O ld in g ig a o bx sh ash
3 -4
3
O b y e k tn in g x ilin i ak s ettirish
Logogram m alar
L ogogram m alam i tashkil etish uchun qisqartirib yoziladigan so ‘zlarga (abbreviatura - shartli o g ‘zaki ifodalar v a shunga
o 'x sh ash ) quyidagi talablar q o ‘yiladi;
1. L ogogram m alar, s o 'z yasalishi m odellari bilan m uvofiqlashtrilishi, q isq a -q isq a so ‘z y a sa lish usulida so ‘zni o 'zag ig ach a qisqartirishni hisobga olish.
2. L ogogram m alar shifrovka qilinayotganda b ir m a’noga ega
b o ‘lgan qoidaga rioya qilm oq, y a ’ni m orfologik nuqtayinazari
b o ‘yicha qisqartirishlar noxush
tasavvurlarni tug'dirm asligi lozim . M asalan: “ grom kost” ’ so ‘zini
“grom ” deb, yaxshisi “apparatura” so ‘zini “appar” deb em as, balki
ildizigacha “ apparat" deb qisqartirm oq lozim .
3. T artibga solish - sistem a qonun-qoidasiga rioya qilm oq
lozim ; T izim ning nom i ichki m anbalar ichida obyektlarning o ‘zaro
152
■ y iiq lig in i to ‘g ‘ri ifoda etishi kerak. Tartibga solish qonun-qoiilil'il ba’zi bir qisqartirib yoziladigan so ‘zlar (abbreviatura) uchun
lull' qanday logogram m a tizim iga kira olish huquqini ta ’m in etadi.
4. Logogram m alam i m nem onik (fakt v a m a’lum otlam i, esda
(|Oldirishni kuchaytirish usuli) qonun-qoidasiga rioya qilm oq; u
dnirov o'zlashtirilishi v a esda qolm og‘i lozim.
5. Logogram m a ja ra n g d o r b o 'lish i, salbiy his-tuyg‘u tusi va
IriSuvvurini tu g 'd irad ig an s o ‘zdan iborat bo‘lm asligi kerak.
6. L ogogram m a ovoz chiqarilib, yengil o 'q ilish i lozim . B unday
tulabni ovoz chiqarilib talaffuz etilm aydigan logogram m alam i tu
/ish d a ham hisobga olish kerak;
7. L ogogram m aning ichki tuzilishi uning chizm a shakiiga m os
kelishi lozim . (B u logogram m ani tezlikda rasshifrovka qilishga
yordan beradi).
19-jadval
Logogram m alarning chizm a shaklini quyidagi jadvalda
ko'risli mumkin:
Y ozilish harflari v a oM cham i b ir xil
(M a sa la n , b o sh harflar).
l.U m u m la sh tiru v c h i lo g o g ram m alar(V IS O T A , T O R M O Z ).
Y ozilish harflari h a r xil (m asalan,
b o sh v a k ich ik harflar)
I .Q isq artirilm ay d ig an
lo g o g ram m alar (P o sad k a , R ejim ,
V ertikal)
L o g o g ram m alar-ab b rev iatu ralar
L o g o g ram m a lar-a b b re v iatu ralar,
(q isq a rtib y o z ilg an ib o ralam i
p arch a, qism usuli b ilan tu zilgan:
q isq a rtirish n in g sh a rtli alom atlari).
B o sh id a k esib q o 'y is h (A K K ,
Q isq a rtirilg a n s o 'z la rn in g bo sh
P ik ar,P assiv ); M edial k e sib q o ‘yish
h arflari (in itsial)x ili b ila n tu zilg an
(Lev. P rav.Z em lya); S iq ilish
(IN O K ,A B D IS S )
(T1G.T1F).
153
6.3. A x b o ro tlam i aks ettirishning o‘ziga xos, alohida vositalurl
Displeylar - indikatorlar, elektron-nur trubkalari asosida tuzi libsignal grafika, harf-son, ramz, tasviriy axborotlami yoritish yo'll
bilan bajarishga moMjallangan.
Ular avtomatik boshqarish, axborot-m a'lum ot tizimida va dalillami uzatish tizimida ishlatiladi.
Displeyning klaviatura yoki yorugMik perosi yordamida ekranda
aks etgan axborotlarga o ‘zgartirish kiritish mumkin.
YorugMik perosi bilan axborotlar kiritiladi va tahi'ir etiladi.
Klaviaturalar yordamida nafaqat ekranda axborotlami kiritish va
tahrir etish, balki ekranga xotiradagi axborotlami chaqirish, EMM
hamda boshqa aks ettirish vositalari, turli xil axborotlami qayta ish­
lash va boshqa xil muomala ishlari xotirasiga axborotlami uzatish
amalga oshiriladi.
Tasvirlaming tez-tez qaytalanishi lahzasi 40-50 Hz atrofida
bo‘ladi.
|
Chigallashib, chalkashib ketgan tasvirlar uchun tez-tez qayta­
lanish lahzasini 2 -3 martaga oshirish maqsadga muvofiqdir.
Rangli tasvirlar ishlatilayotganda tengligi 27 Hz dan kam
boMmagan keskin tez-tez qaytalanish lahzasi tatbiq etiladi.
Displey ekranlarida belgilarni yoritish uchun eng qulay rang 500
dan 570 nm gacha toMqin uzunligi boMgan spektr bo Magi hisobla­
nadi, y a’ni sariq-yashil nurlardir.
Bu ranglar ko‘z uchun to‘yinganligi, yuqori ilg'ashligi va kam
toliqlishligi bilan ajralib turadi.
Displeyning klaviaturasi oddiy yozuv mashinkasining klaviaturasiga qaraganda qo‘shimcha ish klavishlariga ega, masalan,
qo‘shaloq yo‘naltirishni o'zgartiradigan, tahrir belgilari va dasturlaydigan klavishlarga ega klaviaturalarning balandligi uning quyi
qatoriga qaraganda 50 mm dan, qulay balandligi-30 mmdan oshmasligi kerak.
Stol bilan ldaviaturaning o 'rta qatori orasidagi masofa 60 mm
dnn, klaviaturaning egilish burchagi - 5° - 15° dan oshmasligi
lozim.
Klavishlar yaltiramaydigan qilib bo‘yalishi kerak. Klavishlarni
hurakatlantirish uchun zarbning kuchi 1,51-1 dan oshmasligi va 0,25
11 dan kam bo‘lmasligi lozim. Harakat amplitudasi, kengligi 0,8 va
4.8 mm oralig‘ida bo'lishi lozim.
Agar klavishlaming shakli kvadrat bo‘lsa, unda ular diagonal
ho'yicha 12-15 mm ni tashkil etishi kerak.
Klavishlaming ustki qismi yorug'likni eng kam qaytarishi
maqsadga muvofiqdir.
Beriladigan zarb samarasidan so'ng klavishga orqaga qaytadigan signal, xabar berilsa yanada ham yaxshiroq bo'lardi.
Ikki klavishga bir vaqtning o'zida xatoga y o 'l qo'yib bosilsa,
uning ham signali, xabari berilishi zarur xususiyatlardan biri hisoblanadi.Klaviaturadagi yozuv va raqamlarning joylashuvi yozuv
mashinkasidagidek bo'lishi kerak.
Faoliyat uchun kerak bo'lgan klavishlar displey bujarishi uchun
qo'yilgan vazifalarga mos kelishi lozim.
Faoliyat klavishlari boshqalardan rangi, shakli, joylashuvi yoki
ulardan masofasi bilan farq qilsa maqsadga muvofiq bo'ladi.
Ehtiyotsizlik qilib klavishlarga tegib ketish orqasida noxush
oqibatlami chaqirmasligi uchun alohida mustahkamlikka, ulardagi
holat yohud m a’lum darajada zo'riqish, yoxud tormozlanadigan,
ushlab turadigan moslamalarga ega bo'lishi kerak.
Faoliyat klavishlardagi simvol, belgilarning qo'yilishi oddiy yo­
zuv mashinkasidagi simvol, belgilarga m os kelishi lozim.
In d ik a to rla r
Indikatorlarga quyidagi talablar qo'yiladi:
-axborotlam i talab darajasida hisoblab chiqishiga ham da tashqi
155
yorug'likning indikator yuzasiga tushishiga y o ‘l qo‘yishi lozim;
-a k s etishi oqibatida axborotlami yo'qotishdan saqlashi lozim;
ishdan chiqqan yoki buzilgan indikatomi operator tez ilg'ab olishi kerak.
Yo‘I ko‘rsatuvchi indikatorlarni ko’pincha ishlatishadi:
Miqdoriy ko‘rsatkichlami hisoblashda;
a) operatorni o ‘lchanadigan m iqdom ing sonli mazmuni qiziqtiradi:
b) operatorni u yoki bu obyektning o‘zgarish miqdori yoki jarayonning rivojlanishi an’anasi absolut, mutlaq ko‘rsatkichlarga
qaraganda ham muhimroqdir:
-tekshiruv (nazorat) o ‘qishda, y a ’ni apparatura m e’yorida
-ishlayaptim i yoki yo‘q, ya’ni mazmuniga e'tibor beriladi;
- k o ‘rsatkichlami solishtirish. Bu ish o ’ta aniqlikni talab qiladi,
-buning uchun schyotchik, hisoblagichlami ishlatish maqsadga
muvoiiqdir.
Markaziy yuqori sektorlardagi ko'rsatkichlam i hisoblashda
yumaloq shkalalar yaxshi natijalar bersa, markaziy qismdagi gori­
zontal shkalalar (bular bu yerda yumaloqlardan ustun turadi) agar
chetga tomon uzoqlashsa. ulaming tezligi va aniq hisoblashi ancha
pastga tushib ketadi.
Chuqurlik, balandlik, temperatura miqdorini tekshirish uchun
ishlatiladigan asboblar uchun vertikal shkalalar yaxshisi hisobla­
nadi, bunda chuqurlikni o ‘Ichashda nol ko‘rsatkichlarini shkala ning yuqori tomonga, yuqorini oMchashda esa nol ko'rsatkichlari
shkalaning quyi qismida joylanishi kerak.
Shkalaning xill:»ri
Asboblarning shkalalari ingichka chiziqlar, shtrixlar bilan
m a’lum o ‘lchamlarda darajalanib chiqiladi. Bu belgilar bosh, o ‘rta
va kichiklarga bo‘linadi. M a'lum bir belgilangan chegaragacha
156
bclgilar orasidagi oraliqni oshishi bilan aniq hisoblab, solishtirib
n'qimoqqa erishmoq mumkin. Bosh belgilar orasidagi oraliqning
qulay uzunligi - 12.5 - 18 mm (kuzatish masofasi - 750 mm).
Undan ham kattalashtirib borish asbobdagi ko‘rsatkichlarni so­
lishtirib o'qishni qiyinlashtiradi.
Mayda belgilar sonining oshib borishi aniq solishtirib o‘qishni
pasaytiradi.Eng kichik oraliqning qulay kattaligi taxminan 1.5 mm
ga teng boMishi kerak (kuzatish masofasi - 750 mm) yumaloq
shkalaning eng kichik oMchami (operator ko‘zi chizig'idan 750
mm masofada) 40-60 mm ni tashkil etadi.
Solishtirib o ‘qish, hisoblashningsamarasi shkalaning mutlaq diametri kattaligi bilan o ‘lchamnaydi, balki uning kuzatish masofasi
bilan aloqasi, y a ’ni shkalaning burchak oMchamlari hisoblanadi.
Shkalaning burchak o'lcham li qulay diametri 2.5-5° atrofida
bo‘ladi.
Raqamlar shkalada faqat asosiy belgilar oldida to ‘g ‘ri chiziqlarda q o ‘yiladi. Ular sodda, birorta ham bezaksiz bo'lishi kerak.
Solishtirib o'qishning aniqligi raqamning balandligi, kengligi va
qalinligining o ‘zaro nisbatlariga bogMiq. Raqamlarning qaliniigiga
yorug‘lik va qarama-qarshi ranglar ta ’sir qiladi: raqamlar qalinligi­
ning balandligiga nisbatan qulay nisbati, oq rangli raqamlarning
qora fonda diffuziya, singish yorug‘ligiga nisbati 1:10, xuddi shun­
day yorugMikda qora rangli raqamning oq fonda nisbati - 1 : 6 ni
tashkil etadi.
Qalinligining balandligiga nisbati 2 :3 ni tashkil etadi. Raqamlar
orasidagi masofa raqamlar qalinligining yarmini tashkil etishi
lozim. Ko'rsatkichlarni o ‘qishda quyidagi tavsiyalarga e’tibomi qaratish kerak:
-strelka shkalaning eng kichik belgisigacha uni berkitmasdan
yetib borishi kerak (strelkaning oxiri bilan belgigacha eng qisqa
masofa 0,4-0,8 mm dan kam, eng uzoq masofa 1,6 mm dan ortiq
bo‘lmasligi lozim);
157
-shkala belgisiga o'xshash strelka ham markaziy aylanishdan In
oxirigacha bir xil rangda bo'yalishi kerak;
- to 'g 'r i chiziqli shkalaiarning strelkalari ochiq ko'rinib tuishl;
ular asos tomonidan keng qilib tayyorlanadi, oxiriga borib shkalagl
yaqinlashgan sari torayib, aniq ko'rinadigan nuqtaga o'tadi;
-strelkalar sonlarni berkitmasligi, sonlar shkalaning tashqi
tmonidan joylashtirilishi lozim;
-tekislikka o'rnatilgan paneldagi strelkali indikatorlar qarash
chizig'iga perpendikulyar bo'lm og'i lozim;
-shkalaga raqamlar vertikal qilib qayd qilinishi, raqamlar
ko'rsatkichining qiymati dumaloq shkalalarda soat strelkasi bo'ylab
ortadi;
-asboblar uchun aniqlik talab qilinmasa, shkalani darajalash
juda mayda boMmasligi lozim;
-shkalani bo'lish qiymati 1,5,10 b o isa juda yaxshi hisoblanadi;
-b ir panelda o'rnatilgan shkala uchun bir xil bo'lish tizimi va
bir xil sonlar tanlash kerak;
-tu rli asboblarda bir xil paytda nazorat va solishtirib o'qishda
strelkalar shunday o'm atilishi kerakki, m e’yoriy ish sharoitida ular
bir xil yo'nalishda bo'lishlari lozim;
-nazorat va solishtirib o'qishni osonlashtirish uchun kuchlanish
chegarasi rang bilan ajratiladi;
-shkala foni jilosiz va asboblarning devorlarida yorugMik
shu’lasi kuzatilmasligi lozim;
-shkala fonidagi rang va darajalash hamda yozuv ranglarida
qarama-qarshi ranglar eng yuqori darajani saqlashi kerak.
H isoblagichlar. Juda tez va aniq o'zgarishni bilish talab qilinganda son maMumotlarini olish uchun hisoblagichlar ishlatiladi.
Izchillik bilan solishtirib o'qish uchun raqamlar bir-birining ketidan izma-iz borishi va 2 tasi 1 sekund ichida ketma-ket boMmasligi
kerak.
Hisoblagichlar imkon qadar o'zining yoritkichiga, hisobla158
yichlarning ustki pardozi va ulam i о T ab turgan y u zalar eng kam
dim’la so ch m o g 'i lozim .
Mo‘l qarama-qarshi ranglarni raqamlar va fon uchun ishlatish
maqsadga muvofiqdir (qora raqamlar oq fonda va aksincha).
In d ik ato rlarn i y o ritib tu rish . Axborotlami ifodalash uchun
ishlatiladi va operatorni tezlikda ta ’sirlanishini talab etadi yoki yuz
berayotgan voqelikka e'tiborini qaratadi.
Xatarli ish faoliyatiga tegishli indikatorlarni qulay ko‘rinishli
joyga o ‘rnatish lozim.
Bosuvchi
qurilm alar. Bosuvchi
qurilmalar miqdoriy
m a’lumotlami yozish uchun ishlatiladi.
Uni shunday loyihalash kerakki, unga m a’lumotlami sodda
va tez kiritishni ta ’minlashi va bosilgan hujjatlami olish mumkin
boMsin. Mustahkam indikatsiyalangan, sarflanadigan material hi­
sobga olinishi kerak (qog‘oz, siyoh, tasmalar)
Axborotlar tasm aga shunday bosilishi kerakki. tasma moslamaga tushishi va uni yirtib olish mumkin b o isin .
G rafikquruvchilar. Uzluksiz m a’lumotlami yozish uchun ish­
latiladi. Chizilayotgan chiziqlar oson ko‘rinishi va pero yoki uning
richagi bilan berkihnasligi kerak.
Chizilayotgan chiziq va fon orasidagi kontrast, qarama-qarshilik
50% dan kam boMmasligi lozim.
Kerak bo‘lganda grafikquruvchilar shunday joylashtirilishi ke­
rakki, uning blankasini olmasdan chizilgan axborotlarga turli yo­
zuv va belgilam i kiritish mumkin boMsin.
6,4. O m m aviy foydalaniladigan ax b o ro tlam i aks ettirish vosi­
tala ri
Ommaviy foydalaniladigan AAV — bu katta hajmdagi indikatsion qurilma (60-90m -). bir guruh opreatorlarga bir vaqtning o ‘zida
axborotlami taqdim etishga mo'ljallangan.
159
Ulardan foydalanish uchun:
-vaziyatni umumiy bo'lib ko‘rish;
- k o ‘p xilli amalga oshiriladigan qaromi bir vaqtning o'/idu
tahlil etish;
-fikrlar almashinuvini tashkil etish va xodimlar ishini muvo*
fiqlashtirish;
-q aro r qabul qilish va boshqaruv ta’siri tartibini aniqlash.
Ommaviy foydalaniladigan AAVga kiritilgan axborotlam ing
xiliga qarab. katta ekranlar, tablo, mnemosxcmalardan foydalanilin ad i..
K a tta ek ran lar. Shartii-tasviriy axborotlami aks ettirish uchun
ishlatiladi. Operatordan m a'lum masofada turgan katta ekranlar
vertikal joylashtirilishi lozim. Vertikal va gorizontal ko‘rish burchagi nisbatidan kelib chiqib, ekranning kengligi balandligidan
ikki marta katta bo'lishi mumkin.
Ekranning kengligi 10 m dan kam bo'Isa, ekran kengligi ba­
landligiga nisbatan-1,3:1 olinadi.
Operator uchun eng yaxshi jo y 2-2,5 m bo'lgan katta ekran
kengligi masofasi hisoblanadi. 45° burchak ostida ko‘rinadigan
indikatsiya belgisi chapdan qaraganda o ‘ng tomonda yaxshiroq
ko‘rinadi.
Shuning uchun ham bir vaqtning o'zida pult oldida ikki kishi
ishlasa (bittasi-m arkazda, ikkinchisi yonida) ikkinchisi o ‘ng tarafda o ‘tirishi lozim.
Katta ekranning shakli yoki uning qismlari yig‘indisi agar goropterga yaqinlashgan (kuzatuvchidan teng uzoqlikda turgan
geometrik jo y nuqtasi) bo;Isa, qulay hisoblanadi.
Katta ekranlar uchun yoysimon, turli shakldagi ommaviy tizim
vositalari uchun esa trapetsiya yoki ko'pqirrali shakllar tavsiya eti­
ladi.
Tablo - matritsa. qolip xilini aks ettirib, belgi axborotlarda
taqdim etish uchun qilingan moslamadir.
160
Вunda belgilar ustun va satrlarga ajratiladi. Tabloda raqamlar
n q a m li tablo) hamda shartli belgilar bilan qo'shilgan raqamlar aks
olliriladi (signalli tablo).
Tablodan axborotlarni xatosiz solishtirib, o’qish ikki guruh omili orqali aniqlanadi.
Birinchisiga belgi axborotlaming qulay o'lcham lari, ko'zni belgilangan sezishini farqlaydigan: belgilar o'lcham i, tashqi ko‘rinishi
va elementlar nisbati belgilar yorqinligi va uning fon bilan qarama-qarshiligi, aks ettirishning ranglar tavsifi kiradi. Hozirgi paytda
ommaviy foydalaniladigan tablolarning k o 'p qismi diskret belgilarni umumlashtiruvchi, sintez qiluvchi indikatorlar bo‘lib, turli
qo‘shishlar orqali o ‘zgarmas yig'indili ramzlar alifbosini ishlab
chiqarishga ijozat beradi.
Bu belgi xillari uchun bir vaqtning o'zida elementlar soni, beligilar yaratishni yanada kamaytirish muammosi hamda elementlar
tashqi ko'rinishini tanlash va boshqaruv kanallari buzilganda belgilarni noto'g'riligini aniqlash uchun tartibga solish nuqtaiyi nazari
yotadi.
Ikkinchi guruh omiliga xatosiz solishtirib o ‘qish axborotlariga,
tablo maydonini fazoviy tashkil etish usuli va alohida indikatorlarni
va axborot modellarini birlashtirish kiradi. Raqamli jadvallar bilan
odatdagidan ishlash uslubida ularning alohida, mustaqil qismlari
amaldagi ko‘rish maydoni o'Icham idan katta bo'lmasligi kerak.
K o'rish maydoni o ‘lchamlari 4—5 elementdan iborat, qisqa vaqtli xotira hajmiga to ‘g ‘ri kelib, belgilangan belgi sonlari guruhdagi
kodlangan va raqamli xususiyatlari bilan solishtiriladi.
Alohida belgilar (raqamlar) o'rtasidagi oraliq belgilarining 1/2
kengligidan kam bo'lm asligi. ustunlar orasi belgi kengligidan kam
bo'lm asligi, qatorlar orasi esa - belgi balandligi va uning ikkilamchi o4lchamidan kam bo'lm asligi lozim.
Tabloning qulay shakli to 'g 'ri burchakli, katta tomoni esa gori­
zontal tomon bo'lishi lozim.
161
K o'zning harakati gorizontalda vertikalga qaraganda 2 marotaba tezdir.Tabloda ularning soni ko'p boMmasligi, maydonlari esa
shakli bo'yicha xilma-xil bo'lishi mumkin (kvadrat yoki turli kenglikdagi tasma shiklida). Raqamli axborotlami shoshilinchligi yoki
muhimligini inobatga olib, ranglar belgilanib chiqiladi.
Ranglar bilan belgilarning o'zi (a >30°) yoki fon (xona yetarli
yoritilishi sharti bilan) belgilanadi.
Ranglami tanlash signal m azm uni bilan aniqlanib, aks ettirishni
boshqa vositalarda qo'llash yo'li bilan amalga oshiriladi.
M nem osxem alar - miqdori o ‘zgarmas, lekin alohida tarkib ho­
lati o‘zgaruvchan ichki tuzilishning va aloqalar tizimining sxematik aks etishidir.
Axborotlar hajmi yuqori b o iib , o ‘lchov miqdorlari bilan aloqa
qilish qivin va bir xil bo'lm ay qolgan holatda mnemosxemalar ish­
latiladi.
Mnemosxemalarning ishi, vazifasi:
-boshqariladigan obyektni va holatining hajmli axborotini berib,
uning funksional texnik sxemalarini yaqqol aks ettirib, operator
oldiga qo‘yilgan vazifani bajarishi uchun zarurdir;
-boshqariladigan obyektlarning boshqa obyektlar va tashqi
muhit bilan o'ziga xos o ‘zaro ta’sirini va aloqadorligini aks ettirishi;
-obyektdagi ishlarning har bir muhim buzilishini bildirib
turishi;
-shikastlanganlikni tezroq aniqlashi va bartaraf qilishni
ta’minlashi.
Mnemosxemalarda indikator bilan boshqarish organlari o‘rtasida
aloqalami aks ettirish maqsadga muvofiqdir.
Mnemosxemalar lo‘nda bo‘lm og‘i, operator uchun bajariladigan
ishlarning aks etishini nazorat qilishi va tizimni boshqarish uchun
mos ta ’sir o ‘tkazish elementlariga ega bo‘lmog‘i lozim.
Alohida elementlar yoki elementlar guruhini nazorat qilish yoki
162
tizimni boshqarish uchun eng muhim hisoblanib, mnemosxemaiarda ular shakli, rangi yoki boshqa usul bilan ajralib turishi kerak.
Axborotlar mnemosxemalarda diskret-o'xshash yoki o ‘xshashdiskret shakllarda beriladi.
Birinchi shaklga signal lampalari joylashgan mnosxema mi­
sol bo‘lib xizmat qiladi, unda agregatlaming aniq farqlanadigan “ulamoq”, "uzib qo'ym oq”, “berilgan m e’yoriy kattalik”,
■'me’yordagi miqdordan chetga chiqish” holati ifodalanadi.
0 ‘xshash shakldagi mnemosxemalarda axborotlar olish uchun
indikatorlar joylashtirilib, uzluksiz o'zgarayotgan jarayonlarni aks
ettirib turadi (strelkali asboblar, 0 ‘xshash registrator ro'yxatiga oluvchilar, ELT va boshq).
0 ‘xshash-diskret shakldagi mnemosxemalarda axborotlarning
aks etishi., o'zining universalligi, har yoqlamaligi bilan keng tarqalgandir.
Ular boshqariladigan obyektlarning uzluksiz o'zgarish holatlarini aks ettirib, operatorning e ’tiborini paydo bo'ladigan halokat signallarigatayyorlaydi. M nemobelgilarmajmuasi mnemosxemalarda
foydalanilib, yagona alifboda ishlab chiqilishi kerak. Uning uzun­
ligi umumqabul qilingan eng munosib qiymatdan katta bo'lmasligi
lozim.
Ishlari o'xshash obyektlarning mnemobelgilarini imkon qadar
bir shaklga keltirish lozim.
6.5. Tovush signalizatorlari
U operatorning e ’tiborini tortish uchun m o‘ljallangan. So‘zsiz
xatar beruvchi tovush signal izatorlariga ish о 'rni da foydalaniladigan tovush manbalari kirib, ular halokat, ogohlantirish va bildirish
uchun quyidagi holatlarda ishlatiladi:
- xabar bir oMchovda va qisqa bo'lsa;
-d a rh o l harakat qilishni talab qiluvchi habar;
163
-a x b o ro t olish joyi ju d a yoritilgan yoki qorongM bo'lsn;
- operatorning ko'rish tahlilgohi band bo‘lsa.
- so ‘zsiz habar beruvchi tovush signalizatorlari qilishi lo/lifl
- kutilmagan signal berish, tovush bosimining
o'zgartirish, jaranglashni, ovozni oshirish bilan operator c 'tlb ttB
tortish;
- “inson - mashina” tizimi rad etilsa yoki o ‘zgarsa, unioporila
torga xabar qilish;
- operatorning eshitish analizatorini zo'riqtirmaslik;
- boshqa operatorlarning e’tiborini tortmaslik;
- so‘zlashuv aloqasiga halaqit bennaslik.
Ogohlantiruvchi va falokat signallari to ‘xtab-to‘xtab chalini-.lii
kerak. Signallar uzunligi va ular oralig‘i 1-3 sek. boMsa, ogohlun*
tiruvchi signallarning ijro qiluvchi chastotasi 200 —600 Hz ga. fw
Iokat signallari esa 800-2000 H z bo‘lib, oraliq uzunliklari 0.2- 08
sek ga teng bo'lishi lozim.
Falokat signallarining ovoz bosimi darajasi ish joyida 30 dan
100 DBgacha atrofida bo'lishi kerak.
Falokat signallarining ovoz bosimi darajasi 100 DBdan kam
bo'lmasligi. ogohlantiruvchilari 80-90 DBdan k o ‘p bo'lmasligi.
xabar beruvchilari esa falokat signallarining ovoz bosimi darajasiga nisbatan 5% kamroq bo'lm og'i lozim.
Alohida signallarning uzunligi va ular oralig'i 0.2 sek. dan kam
boMmasligi kerak.
Shiddatli ovoz signallarining chalinish uzunligi 10 sek. dan osh­
masligi lozim.
Ehtiyot bo'lishning og'zaki signallarini yozish uchun tovush
yaxshi talaffuz qilinishi. rasmiy bo'lishi, xolis va muloyim bo'lishi
kerak.
Ehtiyot boMishning xatarli signallarini xabarlar orasida holat tuzatilmaguncha har 3 sek oralig'ida qaytarib turish lozim.
Holat tuzatilishi bilan signal avtomatik ravishda to'xtashi kerak.
164
Sinov savollari
I,Axborotlami aks ettirish vosilalari nima uchun mo ‘Ijallangan?
Axborotlami kodlash deb nimaga aytiladi?
|)iAxborotlami aks ettirishning о ‘ziga xosligi va alohida vositahii i haqida ay ting.
-I.Ommaviyfoydalaniladigan axborotlami aks ettirish vositalari
Hlnui uchun mo 'Ijallangan?
5. Tovush signalizatorlari haqida та ’lumot bering.
165
7-BOB. M A H SU L O TLA R N IN G SIFA TIN I ER G O N O M IK
B A H O LA SH
7.1. M adaniy-m aishiy xizm at m ahsulotlari sifatini ©l>
gonom ikaning um um iy qonun-qoidalari bilan baholash
Madaniy-maishiy xizm at mahsulotlarining sifatini ergonomlk
baholash sanoat mahsulotlari va texnik jarayonlarining sifatini bfli
holash qonun-qoidalarini rivojlantiradi.
Obyekt sifatining ergonomik ko‘rsatkichlari qiymati uning
asosiy qiymatiga solishtirish y o ‘li bilan baholanadi.
Maqsad - insonni mazkur obyekt bilan o’zaro harakatini qulaylashtirish.
Ergonomik sifat ko‘rsatkichlariga quyidagi turkum majmualar
kiradi:
1.Mahsulot mos kelish darajasi xususiyatning ish holati, qo‘1
yetadigan va qo‘l bilan ushlash kabi ergonomik talablarga nisbatan
ko‘rsatkichlar.
2.M ahsulot mos kelish darajasi xususiyatini insonning hajm va
ish harakatiga, uning kuchi, qabul qilish sharoiti, axborotni qayta
ishlab, uzatish kabi ergonomik talablarga nisbatan ko'rsatkichlar.
3.Mahsulot mos kelish darajasi xususiyatining axborot vositalari orqali inson va mahsulot o ‘rtasidagi o‘zaro harakat, shu­
ningdek malakani oshirish kabi ergonomik talablarga nisbatan
ko'rsatkichlar.
4.Muhitga bevosita ta’sir etish hamda mahsulotdan foydalanish
va bilvosita ta'sir etishning inson faoliyatiga samarali ta'sir etish
muhitiga nisbatan ko‘rsatkichlar.
Sifatni ergonomik baholash bir butun kompleks (sifat darajasi
166
fejnom ik-bir butun kompleks ko‘rsatkichi orqali aniqlanadi),
ЩЧЬщст v a ajratilgan (sifatdarajasi turli ergonomik ko'rsatkichlar
|iit|itli aniqlanadi) bo'lishi mumkin hamda aralash bo'lib, bu ikki
IlMiliti o ‘z ichiga oladi.
Hrgonomik ko'rsatkichlarni baholashda ekspert, hisoblash,
i*|inperimental-tajriba va shunga o'xshash yo'llardan foydalanilinidi.
K ksperim ental tajribaviy-ruhiy-fiziologik, fiziologik, bioncxanik, antropometrik va gigienik usullar.
Umumiy ко Tin ishda sanoat mahsulotining sifatini ergonomik
ko'rsatkichlarida baholash tuzilmasi analitik va baholash bosqichiilun iboratdir.
A n alitik bosqichiga q u y id ag ilar kiradi:
obyektni babaholashda mos keladigan ergonomik talablarni
qo'yish;
-baholanadigan obyektning ergonomik ko'rsatkichlari sifatini
shakllantirishda yoki uning elementi parametri miqdorini o'm atish;
-ergonom ik ko'rsatkichlar sifati qiymatini aniqlashda mos usullardan foydalanish.
B aholash bosqichga:
-m ahsulotning sifat darajasini va uning kerakli variantini tan­
lash lozimligi bo'yicha qaror qabul qilish;
-sifa t koTsatkichlarining asosiy qiymati va asosiy namunalarini
tanlash:
-m asshtab shkalasida ball bilan baholash va ko'rsatkichlar
salm og' i koeffitsientlarini o'm atish hamda ergonomik ко' rsatkichlar
sifatini oshirish galini aniqlash;
-baholanadigan mahsulotning ergonomik sifat darajasini o'rnatish.
Sifat k o ‘rsatk ich larin i baholashda asosiy e’tibomi ergonomik
o'lchovlarga (ish faoliyatining shinamligi, foydalanishda qulaylik
va boshqalar), ba’zi bir xususiyatlarga (boshqaruv organlarida mu167
rakkab harakatlar tezligi, axborotlami aniq idrok qilish va boshq.)
qaratish lozim.
M ahsulotlami baholashda bir yoki bir necha o ‘lchov andoza,
belgilardan foydalaniladi:
-avtom obil-haydash. xizmat qilish va shunga o'xshash;
-m aishiy elektroasbob-umumlashtiruvchi o‘lchov, andoza;
-is h faoliyati shinamligi (inson ish faoliyati imkoniyatining
muhitga va faoliyatiga mos kelishi).
Faoliyat shinamligi, tizim hosilasi bo'lib, ikkita asosiy, tarldbiyruhiy va ruhiy-fiziologik qismdan tashkil topgan bo'lib, mahsulot
bilan ishlaganda undan qoniqish, kam ruhiy-fiziologik faoliyat ta­
lab qiladigan hamda yuqori samara beradigan xususiyatlaridan iborat bo‘lm og‘i kerak.
Yuqorida ko‘rsatilgan biron-bir munosib tarkibiy qismdan chetga og‘ish, m a’lum mos usul bilan aniqlanadi, bu-m ahsulotning er­
gonomik nomukammalligidan darak berib, baholash natijasi, mahsulotning ergonomik sifat darajasini (yoki uning loyiha yechimi),
hamda mahsulotni katta ishlash yo‘nalishlarini ko'rsatuvchi axborotni o ‘z ichiga olgan boMadi.
Proyektiv loyihalash yo‘nalishi bo'yicha baholash, ergonomik
etalonni, oMchovni har bir aniq hodisa uchun qurish kerak, ya’ni
mahsulotga ergonomik talablarni aniq ta ’riflab berib, uzoq va sinchiklab eksperiment, tajribaviy ishga (namunani qurish yoki sxe malar) ulardan ajratib olishni va dalillar bilan isbot qilishni talab
etadi.
7.2. M adaniy-m aishiy xizm at inahsulotlarining sifatini er­
gonom ik baholashda ishlatiladigan usullar
A nketali so‘rov-ijtim oiy ruhshunoslik va sotsiologiya usuli bi­
lan jam i iste’molchi. xaridoming fikrini, munosabatini, baholashini
aniqlash, oydinlashtirish.
168
SoTovning ikki xili mavjud b o ‘lib:
1. Sirtdan, orqavorotdan (anketalashtirish);
2. Yuzma-yuz (intervyu olish) soTov.
So!rov quyidagilarni olishga yordam beradi:
-asosiy guruh mahsulot iste’molchilarning kerakli m a’lumotlari
majmui (jinsi, yoshi, baholay olislii, yo'nalishi, oilaviy sharoiti,
turli maxsus m a’lumotlar va boshq);
-m ahsulot bilan birgalikda faoliyatning tuzilmasini ta’riflash,
izohlash;
-m ahsulotning texnik-konstruktiv xususiyatini iste’molchilar
tomonidan baholanib, muhokama qilinishi;
-u n d an foydalanish qulayligi to ‘g‘risida baholay oladigan fikrlar.
savollar mazmuni bo‘yicha guruhlarga bo‘linishi mumkin:
texnik m a’lumotlar bo‘yicha axborotlar (markasi, ehiqarilgan
yili va boshqa) hamda foydalana olishlik xususiyati (foydalanish
tajribasi, o'quv vaqti, shikastlanishning tez-tez bo*lib turishi va
boshq.) bera oladigan savollar;
-foydalanish qulayligini subyektiv-shaxsiy baholay oladigan
(alohida texnik-konstruktiv xususiyatlari. xizmat, faoliyat harakati
va boshq.) savollar;
-respondent-so'raladigan kishining shaxsiy va ijtimoiy mavqeiga bog-iiq savollar;
-so tib olinib, foydalana olinadigan mahsulotlarga bog‘liq shakllangan tizimga munosabat, m e’yor, baholay olish y o ‘nalishlarini
aniqlaydigan savollar;
-kontrol-nazorat savollari (axborotning aniq, to ‘g ‘riligini oshi­
rish uchun).
So‘raladigan kishi-respondent ochiq savollarga erkin javob berishi yoki bekik savollarga o ‘zi tanlaganicha javob berishi mumkin.
Tadqiqotning birinchi bosqichida, anketada qo'yilgan savol­
larga oydinlik kiritish hamda javoblarning to ‘g‘rilik daraja169
sini aniqlaydigan texnikani ishlab chiqish uchun inter’vyu usuli
qoMlaniladi.
B aholashning ekspert-tekshirish usuli quyidagilami amalga
oshirishga yordam beradi:
- iste’molchilar va baholanadigan mahsulotlarni klassifikatsiyalash, turkumlash;
-sifatning jam i ergonomik ko‘rsatkichlarini ko‘rish;
-asosiy, kerakli namunaiarni tanlash;
-asosiy ergonomik ко4rsatkichlarning mohivatini aniqlash;
-m ahsulot sifatini bir butun qilib baholashda ko'rsatkichlarning
vazn koeffitsientini aniqlash;
-ergonom ik ko'rsatkichlar baholanayotganda uning mohiyatini,
ahamiyatini orgaleptik-sezgi organlari yordami bilan o'lchash;
-ergonom ik ko'rsatkichlar baholanayotganda uning mohiyatini
o ‘lchov asboblari hamda hisoblash yo‘li bilan aniqlash;
- jam oa tajribasidan foydalanish va mutaxassis -ekspertlar farosatiga asoslangan ekspert-tekshirishlar u s u li.
Axborotlami taqdim etish yo'li bilan ekspert-tekshirishlar usuli
to 'g 'ri, bevosita va ikkinchi darajali qismlarga bo'linadi.
To‘g ‘ri, bevosita ekspert-tekshirish usul lari baholashning muqarrar natijalaridan iborat bo‘ladi. Ikkinchi darajali usullarni ekspert
baholashda miqdoriy ifodaolinm aydi, balki baholanadigan juft-juft
obyektlarning afzali solishtirilib aniqlanadi.
7.3 M ah su lo tlarn i ergonom ik baholashda ek sp erim en t-tajribaviy, ruhiy-fiziologik va fiziologik usullar
A n’anaviy qayd qilingan inson organizmining ichki va tashqi
ta ’sirga javobi sezuvchanlik, harakatchanlik, o'suvchanlikdan
tashqari insonning fiziologik tizimi, darajasini faollashtirib, miq­
doriy xususiyatni hisobga oladigan elektrofiziologik usul ham
qoMlanadi.
170
Elektrookulografiya (EOG)-televizorlar, videomagnitofonlar,
kinofotoapparaturalar, monitor va boshqa sifatlarini baholashda.
(ikilish yo‘nalishini almashtirganda ko‘z harakatiga sabab boMgan
ko‘z atrofi to ‘qimalarining elektrik imkoniyatlari o ‘zgarishini qayd
qilishda qoMlaniadi.
Elektrookulografiya mahsulotlarda joylashtirilgan kerakli va ke ragidan ortiq axborotlami turli axborot unsurlariga tez-tez va izchillik bilan muomala qilinganda, ulami qulay joylashtirganda, mah­
sulot bilan ishlashda mukammal ko'nikm aga ega boMayotganda.
kuzatish faoliyati tuzilishi o ‘zgarishini aniqlaydi.
T adqiqot usuli gorizontal va vertikal ko‘z harakati faoliyatining
sinxron-bir vaqtda ikki kanalda yozilishi; K o‘z sakrashi harakatini
vaqtineha to'xtashini qayta tiklashga asoslangandir, ko‘z sakrashining aniq amplitudasi qayd etilganda qisqa vaqt ichida 1-15° ga,
uzoq davom etganda esa 3-5° ga teng boMadi.
K o‘z -harakati faoliyati uchun poliklinika, sihatgohning belgilangan poligrafiyasi, ya’ni kuchaytirish va yozish asboblaridan foy­
dalaniladi.
K o‘zni pirpiratish-shinamlik, qulaylikning buzilishi yoki charchash belgisi uchundalil boMib, axborotlami ishlab chiqishda shaxsiy oMchov ko'rsatkichi-qarashning oMtacha davom etishini qayd
etishdir.
E lek tro k ardiografiya (EK G )-fizik kuch talab etadigan bog‘poliz,xo‘jalik qurollari, mototransport, kiryuvish mashinalari, elektrpolartuvchi, changyutkichlar va boshqa shunga o'xshash mahsulotlami baholashda qoMlanadi.
Uni bergan maMumoti bo‘yicha q u w a t sarflanishining solishtirma baholanishi, o‘xshash tayin mahsulotlarning faoliyatini ku­
zatish yoki turli variantli bir xil mahsulotlar hamda faoliyatining
boMak tomonlari qarab chiqiladi.
R eopletiziografiya - qon ketishni ko‘rsatadigan ba’zi bir
hajmli k o ‘rsatkichlarni yuqori chastotali tokka tana qismlarining
171
o'zgarishlari impedans (qarshilik) orqali ro‘yxatga olish y o ii bilan
tadqiqot o ‘tkazishga m o‘Ijallangan uzoq vaqt bir holatda gavdani
ushlab turadigan ish faoliyatida (elektrasbob va boshq.) qoM-oyoqdagi tashqi qon aylanish ko‘rsatkichlaridan foydalanish qulayligi
hisoblanadi.
Ortiqcha zo'riqishga qaraganda, tashqi qon aylanishning buzilishidan noqulay holatdagi shinamlikning buzilishi ko‘proq kechadi.
E lektrom nografiya-(E M G ) - mushakning bioelektrik faolligini qayd qilish va oMchash usuli boMib.-bunda ishdagi gavda holati
va harakatini o ‘rganish uchun keng qoMlanadi.
EMG - mushaklar qo‘zg‘atilganda paydo boMadigan teng me xanikzo‘riqishdan organizmdagi mushaklar tizimining ish faoliyati
ko‘rsatkichi hisoblanadi.
Bu usul elektrasbob. oshxona asbob-uskunalari va mashinalari ning sifatini baholashda yaxshi samara beradi.
EMG elektorodlar, ko‘pkanalli kuchaytirgich, bioquvvatlarni
qayd qiluvchi tizimlardan tashkil topgan.
Tadqiqotdan oldin tajriba qilinmasdan anatomik va biokimyoviy
tahlil qilib, ular asosida mushaklar tanlanadi. EMG tahlil qilinadigan harakatni tasvirlaydi.
1) anatomik topshiriq - yetakchi ish harakatida mushaklar guruhini o'm atish lozimki. toki ular o 'z bo‘gMmlarida joylarini
0‘zgartira olsinlar.
2) topshiriq - yetakchi mushak va uning qismi aniqlanadi. Ancha
kuchli, bir bo'g'im li ust tomonda joylashgan mushak esa afzal deb
hisoblanadi.
R efleksom etriya —reaksiya-sezish sezuvchanligini qisqa vaqtda o‘lchashdir.
Qisqa vaqt ichida buyumlar bilan faoliyat olib borilganda,
buyumning ergonomikchanligi va boshqaruv organlarining asosiy
mezoni reaksiyaning tezligiga bog‘liq bo‘lsa, bu usul qoMlanadi.
172
Bu usul asosan o'chirib-yondiriladigan maishiy buyumlarining
sifatini baholashda muhim hisoblanadi.
D inam om etriya va dinam ografiya — boshqaruv organlariga
yoki buyumning o'ziga ham da iste:molchining fiziologik imkoniyatiga zo'riqishining mos kelishini aniqlash.
M a’lum bir sharoitlarda zo'riqishni taqribiy baholash, mexanik
dinamometrik moslamalar yordamida bajariladi.
Bu usul orqali vaqtincha param etrlar (masalan, boshqaruv organ­
lariga murojaat qilish) hamda ish jarayonida boshqaruv organlariga
yoki buyumning o'ziga muhim minimal va maksimal zo'riqishni
tadqiq etish bilan bajarish mumkin.
B iom exanik usullar. Gavdaning ish holatini tahlil etish, inson
tanasi qismlaridagi fazoviy va vaqtinchalik harakatlar tavsifini,
harakatining muvofiqlashtirilgan tizimini aniqlash hamda jadal
ishning va maxsus ish zo'riqishining tayanch-harakat a ’zolariga
ta’sirini oTganishga y o 'l qo'yadi.
Harakatlarni optik qayd qilish usuli - oichaydigan fotografiya,
strobofotografiya (bitta plastinaga yoki fotoplyonkaning bir kadriga harakatning turli fazalarini suratga olish), video orqali suratga
olish.
Tonom om etriya - insonning ruhiy-mushaklar tizimini tadqiq
qiladi.
Mushaklarining hayotiy faoliyati - tonusi uning tinch ho
latda tarangligi va bo'shashganligi m iotometr orqali o'lchanadi,
mushakning boshlang'ich, dastlabki tonusini ko'tarish, taranglik
va bo'shashganlik orasidagi farqning kamayishi - bu uning hori ganligidan, charchaganligidan, balki markaziy va ustki qismida
joylashgan harakat a’zolarining buzilishidan ham darak beradi.
G oniom etriya - harakat bajarayotgan bo'gMmlarning burchagi,
qayta quruvchi burchak joyini o'zgartiradigan elektromexanikagoniometriya orqali o'lchanadi.
Qayta quruvchilar sifatida ko'pincha aylana shaklidagi
o'zgaruchan rezistorlar - potensiometrlar qo'llanadi.
173
A n tro p o m etrik usullar
- Inson tanasining morfologik va faoliyat alomatini aniqlashgn
asoslangan;
- inson tanasining morfologik va funksional belgilarining aniqlashga asoslangan.
0 ‘lchovning yagona uslubi talabiga rioya qilish — tadqiqot
o'tkazishning va tashkil etishning umumiy qoidasini hisobga olish
hamda klassik asbob-uskunalardan foydalanishdan iborat.
OMchov ishlari inson tanasining m a’lum belgilangan nuqtalari
orasida (antropometrik nuqtalar) yoki aniq cheklangan yumshoq
to ‘qima chegaralarida olib boriladi.
OMchov qat’iy holatni to ‘g‘rilangan bir m e’yorga keltirilgan asbob —antropometr. millimet tasmaii sirkul bilan bajariladi.
MaMumotlar qayta ishlanganda uning etnik. professional, ijtimoiy, yoshi va jinsiy xususiyatlari ham hisobga olinadi.
Loyihalashtiriladigan mahsulotni loyihalash va baholashda 3 usul
qoMlanilib, unda antropometrik maMumotlardan foydalaniladi.
a) o‘z kattaligida m odellashtirish - mahsulotning maketini I : I
masshtabida tayyorlashdir.
Bunday maket navbatma-navbat tekshiriladi. Kamida 3 guruh
kishilar oldindan tanlanib, ulam ing antropometrik belgilari foydalanuvchilaming moMjallayotgan xarakteristikasiga to ‘g ‘ri kelishi, ulaming bir guruhi tananing o ‘rta oMchamlariga, qolgan ikki
guruhi esa boshlanuvchi bo‘sag‘a oMchamlarga to‘g'ri kelishi va
ular o ‘z navbatida 80% tekshiruvchilami qamrab olishi kerak.
b) m an ek en lar usuli-oldingisidan ozgina noaniqroq boMib ,
o’zining sodda amaliy ishlatilishi bilan farq qiladi. Bu usulda
odamning yassi, tekis modeli (haqiqiy mutanosiblikka rioya qilingan holda)qoMlaniladi.
Odamning ish bajarishida egallab turgan hamda kerakli holatini
berish uchun sham irlar bilan ta ’minlanishidan foydalaniladi.
Bunday manekenlar asliy kattalikda yoki 1:5, 1:10 masshtab174
(la qilinadi va ularga mos keladigan inasshtabdagi maketlarga
joylashtiriladi.
Bunda manekenlarning sirtqi o ‘lchamlari, foydalanuvchilarni nafaqat o ‘rta, balki boshlanuvchi bo‘sag‘a o ‘lchamlariga ham
to 'g ‘ri kelishi hisobga olinishi kerak.
d) ustiga qo‘yish usuli-bu loyihalashtirilayotgan ishchi o ‘rnilar
chizmasiga normal va maksimal, eng yuqori ish zonasi sxemasini
ustiga qo‘yishdir, ya’ni gorizontal, ufq tekisligiga hamda ikki ver­
tikal tekislikka (ko’rish o'qiga nisbatan parallel va perpendikular)
qoMning yetishi zonasidir. (“ Ish joyi miqdorini hisoblash” boMimi).
G igiyenik, ozodalik ta d q iq o t usullari. Mahsulotning
ko‘rinishini, ish faoliyatining sharoiti va odamning u bilan aloqa
qilishi darajasiga qarab usullar aniqlanadi.
Gigiyenik m e’yorlar imkon boricha yo‘l qo‘yiladigan zararli jarayonlami (shovqin, titrash, havo, gaz yoki kimyo moddalari va
muhitni chang bilan ifloslantirish, yuqori issiqlik ajratish va boshq.)
tartibga soladi hamda ergonomik talablarning ish faoliyatiga shinam sharoit yaratish uchun y o ‘naltiradi. (“Ishlab chiqarish muliiti”
boMimi).
Shovqinni oMchash - madaniy-maishiy xizmat inahsulotlar
ining sifatini baholashda 3ta kategoriya, turkumdan foydalaniladi:
1.Har zamonda, yashash xonalaridan tashqarida ishlatiladigan
mexanizatsiyalashtiriladigan bog'-poliz asbobi, imkoni boricha
yo‘l qo‘yiladigan shovqin darajasi 85 Db.
2.H ar zamonda, yashash xonalarida ishlatiladigan asbob —kiyim
tikadigan, to ‘qiydigan, kir yuvadigan, idish yuvadigan va boshq.
Bulardan hosil boMadigan shovqin, noshinam shovqin bo‘sag‘asi
darajasida 65 Db boMishi lozim.
3.Xonada hamisha ishlab turadigan buyumlar - muzlatkichlar, konditsionerlar va boshq. Kunduz kunlari imkoni boricha yoM
qo‘yiladigan shovqin darajasi 40 Db, kechalari esa 35 Db boMishi
lozim.
175
T itra sh larn i o‘Ichash - dvigalel, elektrouzatmasi hamda odam
bilan aloqada boMgan buyumlarda o'tkaziladi.
0 ‘lchash ishlari boshqaruv rukoyatkalarida, podnojka-zinalarda, buyum korpusi — qobigMda (ma’lum joyni titratish), va
o'rindiqlarda o ‘tkaziladi.
Titrash uch o ‘qli ortogonal tizim koordinatida oMchanadi.
X-gorizontal, ufq o ‘qi, yelkadan ko‘krak tomon yo‘na!tirilgan
boMadi, Y-gorizontal o ‘q X o ‘qiga va Z-vertikal o'qiga perpendikular. Umumiy titrash, oktava (juda past y o 'g ‘on ovoz) doirasida,
1-63 Hz o‘rta geometrik chastotada hamda m a’lum joy (lokal)da
esa 8—1000 Hz da oMchanadi.
4
Vibrotezlik va vibrotezlatkichdan olingan avjiga chiqqan yoki
o ‘rta kvadratik shovqinning mohiyat-ma’nosi ma’lumot uchun xiz­
mat qiladi.
Y orug‘likni oMchash - o ‘ta aniqlikni talab qiladigan ishlar (tikish, zargarlik va boshq.) bunda o 'ta kichik detallarning oMchamlari
0.15-03 mm ni tashkil etib, yoritish yig‘indisidan, ya’ni umumiy
yoki kerakli joyni yoritish esa 1000-4000 Lk darajasini talab etadi.
YorugMik, ish zonasining gorizontal tekisligida kerakli joyni yori tilgan paytida oMchanadi.
OMchash uchun lyuksomerlar ishlatiladi. Kerakli joyni yoritish
ulushi, yoritish yigMndisining 90% dan kam boMmasligiga e’tiborni
qaratish kerak.
Havo m uhitining ifloslanishini tad q iq etish - havo muhiti ning ifloslanishini baholashda gravimetrik, indikator naycha usullari hamda xromatografik, fotometrik va spektral yoMlardan foydalanishadi. (Batafsil qarang: О.Ф.Афанасьев, Т.М.Гущев и др.
Эргономическая оценка качества изделий культурно- бытогого
назначения М., 1985).
Sinov savollari
1.Mahsulotlarning sifatini ergonomik boholash haqida ayting.
2. Ergonomik sifat ко ‘rsatkichlariga qanday turkum majmualar
kiradi?
3.Anketali sirov nima?
4. Biomexanik usullar haqida та 'lumot bering.
Test savollari
Berilgan savoliar
Javob Variantlari
muqobif
javob
To‘g‘ri javob
l.»Ergonomika»
so'zi nima ma'noni
bildiradi:
Mehnat
qurolini
va sharoitini insonga
moslashtirish
kg
muqobif
javob
muqobll
javob
Tabiatni
bilish
Ish o*rnl
J
Quvvat
qonuni
~ Г
.
.
T,
2. Lrgonomika ilk
boi* qayerda va qachon joriy etilgan:
Angliyada
1949-v
w
Amerikada
1920-y
Fransiyada
1910-y
Belgiyadu
1914-y
3. Antropometrik
ina'lumot bo'vicha
Vaponiyada
erkakning bo‘yi:
164 sm
175 sm
176 sm
150 sm
4. Bir lahzada
ko4rish zonasi:
180 atrofida
10 0 atrofida
15 “ atrofida
5. Ko'/ning harakati
qaysi holatda tez
toliqadi:
Vertikal
Gorizontal
Chapga
qaraganda
0 ‘ngga
qaraganda
6. Yuqori chas­
totali shovqin
kisiga qanday ta'sir
ko'rsatadi:
Charchatadi
Charchatmaydi
Dam
oldiradi
Kayfiyatni
ko'taradi
Ko'rishni
Mushaklar
tarangligini
7. Alfaktronika fani
nimani 0‘rganadi:
Hidni
Eshitishni
178
I
1,5-3° 11
N. Inson
luoliyatining
lliurakkab talabi:
II id la rnin»
lo'lqinli qoiiunini Kim ishlab
I'hiqqan:
III.
ftrgonomikaning
usosiy qismi:
1l.»brgonomika»
t'anining nomi
qaysi so‘zdan kelib
chiqqan:
l2.krgonomiya»
matni qaysi o!im
tomonidan taklif
etiladi:
13. Xalqaro er­
gonomika tashkiloti nechanchi yilda
tuzilgan:
14. Asosiv
•Г mazinuni va ergonomika ning yeehimi hisoblangan ergonomik
loyiha bosqichlari
qanday ataladi:
15. Qaysi maket
apparatura ning yashashini
ta’minlaganday
bo‘ladi:
Estetika
Musiqa
tinglash
Dam olish
Ovqatlanish
Lomonosov
Mendeleyev
Volt
Paskal
Injenerlik
psixologiyasi
Biologiya
Matematika
Texnika
M ehnat va
qonun
Haqiqiy
dam olish
Mehnat va
dam olish
Mehnat va
ishchanlik
Teylor
Gilbert
Ford
Yastshcmbovsky
V
1920-y
1957-y
1964-y
Konseptual
loyiha
Texnik
loyiha
Qidiruv
maketi
Konstiuktor—
lik hujjatlar
Funksional
maket
Texnik
loyiha
Konseptual
loyiha
Qidiruv
maketi
1961-y
|
179
16. Inson tanasi­
ning m orfologlk
v a funksional alom atlarin i aniqlash
uchun qaysi usullarg a asoslanadi:
A ntropom ctrik usuliar
17. 0 * ta aniqlik
talab qilinadigan
ish larn i bajarish
uchun qanday
yorug* lik la r talab
qilinadi:
O m ixta, aralash ,
yoritish
18. Ishlovchining
ishlash harakati da­
rajasi qaysi ish liolatida chcgaralangan
0 ‘tirib
19. Ish o‘rning
q o 4shilib ketadigan o 'lch am ,
p a ra m e tria riga
n im a la r kiradi:
20. A ntropom e tr ik alom atning
m ohivatiga mos
keluvchi, hisoblab
chiqilgan jam i
o d am larning vuzd an b ir bo'lagi
n im a deyiladi:
21. Ish o‘rni
p a ra m e tria riga
n im alar kiradi:
Biomexanik
usuilar
Hech
narsaga
asoslanmaydi
B irjoydan
yoritish
Yuqoridan
yoritish
Yotib
Tikka
O icham li
parametrlar
Ajratilgan
Ishlovchilar
kontingcrni
Komponovkatangan
Differensitsiya
Ish o'rni
Komponovka
Ajratilgan
para­
metrlar
Psixofiziologik
usuilar
Umumiy
yoritish
O'zgarib
turadigan
K om ponovkalangan, joylashtiril­
gan p a ra m e trla r
Perseintil
CHcham li p a ra ­
m etrla r
180
Alohida
elemenllarning belgilan magan
parametriari
22. Aniq ish la rni
b ajarish uchun
tavsiya qilinadigan
ish vuzasining ba -
800-900
mm
900-1020 mm
700-750 mm
630-680
mm
landligini (o 'tirg an
holalda) bclgilang:
23. Qaysi ra n g la r
irrad iatsiy a cf-
O q va
fektini, saniarasini
sariq
Sariq
K o'k. qora
0*ta kam
Har qanday
yoritilish
rang
Qizil
beradi:
24. Purkinyc
Y orug'lik-
effckti, sam arasi
d an qoron-
bu:
g*ulikka
25. R ang
0 4 a kam
“ostonasi” bu:
yoritilish
qorong'ulikka
H ar
O 'ta kam
Axromatik
YorugMik-
qan d ay
yoritilish
fon bilan
dan qoron­
o ’ralgan
g'ulikka
26. YorugMik va
ra n g la r q a ra m aqarshiligi (kontrastlik ) um um iy
q o id alarig a nim ala r kiradi:
ran g
R ang
27. N im a uchun
ostonasi
b u tu n jah o n d a
yorugMik
qizi 1-signal rangi
ostonasi
hisoblanadi:
bilan barobar
28. H id larn i qaysi
fan o ‘rg an ad i:
Yorug’likdan
A lfaktro­
Chunki rang
ostonasi
yorug’lik ostonasiga
qaraganda
yuqoriroq
Axromatik
fon bilan
o'ralgan
Axromatik
fon bilan
o'ralgan
Har qanday
rang
Chunki
yorug'lik
ostonasi rang
YorugMik
ostonasiga
yuqori
qaraganda
yuqoriroq
Diologiya
Kimyo
Fizika
ToMqinli
Mushaklar
Estetika
Eshitish
qonun
larangligi
qonuni
qonuni
nika
29. M.V.
Lomonosov hid lar
b o 'y ich a q an d ay
qonun ishlab
chiqqan:
181
30. Injenerlik
psixologiyasi
crgonom ikaning
qaysi qism i hisob­
lanadi:
Hech
.f l
qanday
Asosiy qismi
Kirish qismi
Hotimasi
31. V ertikal holatda ko‘z h a ra k ati
charchavdim i:
C harchaydi
K o‘z
yoshlanadi
Ko’ra
32. 1 8 n qaysi
ko‘rish zonasiga
kiradi:
B ir lahzada
ko'rish
Umumiy
ko'rish
O 'ng ko*z
bilan ko'rish
Chap
ko'z bilan
ko'rish
3 3 .1 6 4 sm
qaysi m am lakatdagi crkakning
o ‘rta c h a bo‘yi hi­
soblanadi:
Vaponiya
Xitov
Fransiva
Rossiya
Ergonom ika
Bionika
San* at tarixi
Sanoat
grafikasi
Angliya,
G crm aniya
Yaponiya
Rossiya
Chexiya
Angliva
Yaponiva
Rossiya
Rossiya
AQSH
Angliya.
Germaniya
34. M ehnat q u ro lini va sharoitini
insonga moslasliti-
olmaydi
rishni qaysi fan
o ‘rganadi:
3 5 .1 7 3 sm
qaysi m am lakatdagi crkakning
o ‘rtach a bo‘yi hi­
soblanadi:
3 6 .1 7 6 sm
qaysi m am lakatdag* crkakning
o‘rtac h a bo‘yi hi­
soblanadi:
3 7 .1 7 5 sm
qaysi m am lakatdagi crkakning
o‘rta c h a bo‘yi hi­
soblanadi:
A Q SH
Chexiya
182
qismi
Charchamaydi
.18.Ishlab chiqarilgan m afisuletInrdan necha foiz
95%
35-45%
20-25%
70%
5%
20-25%
50-60%
35-45%
O'zbekiston
Rossiya
Angliya
к ishi shinam lik,
kom fortga ega:
39. Ish lab chiqarilgan m ahsulotlard a n necha foiz
kishi noshinam lik,
diskomfortga ega:
•JO.Xalqaro m il­
Гпинпап
liy an tro p o m etrik
ishlab
s ta n d a rtla r qaysi
chiqil-
niam lak atda ish­
m agan
lab chiqilgan:
4I.N oqulay ho la td a o 'tirisli
n im alarg a olib
keladi:
I'm urtqani
qiyshaytiradi
Hech
narsaga olib
kelmaydi
Kasb
Toliqtirmaydi
kasaliga olib
keladi
42.Q adini zam onlard a insonlar
bilm agan holda
A m al
Amal qilish-
X o'jalik
Devordagi
ergonom ik qonun-
qilishgan
magan
buyum larida
suratlarda
Estetik
Hech
Antropometriik
Fiziologik
uyg'tinlik
qanday
uyg'unlik
uyg'unlik
q o id alarg a am al
qilishganm i:
43. Inson va sanoat
m ahsuloti sifati
o‘rtasid a qanday
uyg4unlik bor:
183
44.A ntropom etrik
uyg‘unlikka nim a(a r kiradi:
45. Fiziologik
u y g 'u n likka nim ala r kiradi:
|
A natom ik
Rang
Masshtab
Amatomik
Harakat
xususiyatlar
imkoni
xususiyatlar
K o'rish,
eshitish, hid
bilish
K o'rish, '-j
eshitish
Rang
Inson va
46>Estetik
sanoat m ah-
uyg'unlikka nim a-
suloti sifati
K o'rish,
Anatomik
la r k ir a d i:
o‘rtasidagi
eshitish
xususiyatlar
Harakat
uyq'unlik
4 7 .0 ‘firib ishlash
organizm quvvati
sarfini nccha % g a -
Kamaytir10-20%
maydi
35-45%
68-72%
kam aytiradi:
48.1’axta terish kom bayi n ini loyihlashda
necha yoshdagi
e rk a k kishining
Yoshi
18-60 yosh
antro p o m etrik
35-40
20-35 yosh
yosh
hisobga
olinmaydi
m a ’lum otlaridan
foydalanish
k erak :
4 9.Idora ishla rid a ish yuza sining balandligi
(o‘tirg an holatda)
700-750
8 0 0 -9 0 0
necha m m . boMish
k erak :
184
630-680
900-1020
SO.Yozuv m ashinasida bosish,
kom pyutcrda
ishlashda ish yu­
630-680
800-900
900-1020
700-750
900-1020
800-900
6 30-680
700-750
800-900
900-1020
630-680
700-750
Richaglar
Knopka
Shturval
I lech narsa
bilan
bilan
bilan
bilan
S4.Avtomobil nim a
C h a m b a rak ,
Shturval
Knopka
Richaglar
bilan boshqariladi:
rul bilan
bilan
bilan
bilan
50— 75 0
35— 40 •
30°
60°
zasining balandligi
(o‘tirg an holatda)
necha m m. bo‘lish
k erak:
5 1 .0 ‘ta nozik va
aniq ish lard a ish
yuzasining b a landligi (o 'tirg an
holatda) necha
m m. bo'lish k erak
52.M ashinalardagi
aniq ish lard a ish
yuzasining b a landligi (o'tirgan
holatda) necha
m m . bo‘lish k erak
S3.(«usenitsali
(tasm a zanjirli)
tra k to r nim a bilan
boshqariladi:
SS .C ham barak
obqining qiyaligi
y u k avtom obilid a necha gradus
bo'lishi kerak:
56.C h am b arak
o 'q in in g qiyaligi
yengil avtom o-
30°
3 5 -4 0 0
5 0 -7 5 0
f t'*
420-450
200-300
100-150
380-150
Щ
bilda nccha gradus
boMishi k erak:
5 7 .0 ‘rindiqdan
pedaigacha uzunlik y u k avtom obilida necha m m.
boMishi kerak:
________
5 8 .0 ‘rindiqdan
pedaigacha uzuniik yengil avtom o-
380-450
200-300
420-450
100-150
420-450
200-300
100-150
380-450
bilda necha m m.
boMishi kerak:
5 9 .0 ‘rin d iq d an
pedaigacha uzun­
lik gusenitsali
tra k to rd a necha
m m. boMishi
k erak :
A natom ik
60.Som otografiya
fani nim ani
o*rganadi:
xususiyatlar
asosida
Insonning
insonning
ishdagi
ta n a holati
harakatini
va o‘zga-
o‘rganadi
Kxrrish
qobiliyatini
o'rganadi
Insonning
dam olish
holatini
o ;rganadi
rishini
oM'ganadi
61 .R angli k o‘rish
ko‘zning qaysi
M arkaziy
Chetki qismi
Pastki qismi
Yuqori
qism i o rq ali idrok
qism i orqali
orqali
orqali
qism i orqali
etiladi:
186
n M v o 'ris h m a y •lonidagi b u r c h a k
IIй |)Q‘1 g an d a,
k o 'r is h id ro k i-
1 ga
1/12 ga
1/8 ga
1/36 ga
Pastki qismi
Yuqori
orqali
qismi orqali
ii Iiik sczg irlig i
u r c h a g a te n g
Iw 'la d i:
M .K a n g s iz
Markaziy
k o 'r i s h k o ‘z n i n g
C h c tk i q ism i
qiiysi q i s m i o r q a ­
o rq a li
li i d r o k e tila d i:
qismi
orqali
6 4 .ttu y u iiila rn in g
o ‘lc h a m i q a y s i
G o riz o n ta l
Vertikal
Perpendikulyar
Prizma
l i o lla r d a t o kg ‘r i,
h o la td a
holatda
holatda
holatda
Eshitmaslik
Is s iq hav o
a n i q k o ‘r i n a d i :
6 5 .I s h q o b il iy a -
K V z n in g
li n in g b u / i l i s h -
к о 1r n i a y
ig a n i m a s a b a b
q o lis h i
Q oM ,
oyoqning
ishlamay
qolishi
b o 'l a d i :
6 6 . A yol l a r v a
o * sm irla r n c c h a
y o s h d a n in d u s 18
20-25
25-30
31-37
k a s a llig i boM gan
H a v d o v ch ilik
Hidni. ma-
Dehqonchilik
Sport
k ish i q aysi
fao liy atid a
zani tatib
s o h a s id a
s o h a s id a
t r i y a n i n g o ‘ta
og‘ir ish la rd a
i s h l a s h g a v o 4l
q o 'y i l m a y d i :
6 7 . K o ‘z i d a
d a lto n izm
so h a la rd a
ko'ruvchi
fa o liy a t k o ‘ rs a ta
sohada
o lm ay d i:
187
68.K itta qo‘li
nogiгоп kishi
m ehnat faoliy ati k o ’rsata
oladim i:
A gar m axsus
Ko'rsata
Unga mos ish
Ishlamagoni
m oslam aiar
olmaydi
topib berish
maqul
b o 'lsa
qiyin
Jvichraytirilgan
69 .M asshtab
so‘ztning
m a'nosi nim ani
bildiradi:
yoki k attala shtirilgan h a qiqiy o‘lcham la r okrtasidagi
Dam
olishni
Haiakatni
Istak, xohishni
nisbatni bildira d i
70.Buyum dun­
yosi niniaga nis­
b atan m asshtab­
Insonga
nisbatan
li b o 'lishi k erak:
va tabo-
Texnologivaga
batlarga
nisbatan
nisbatan
71.M utanosiblik
tushunchasi
0 ‘simlik
Loyiqlikni
nim ani
Texnologik
Fanlararo
jaravon
bog'Iiqlikni
Biologik
tizimlarga
nisbatan
Antropo­
metrik
ma'lumotni
anglatadi:
7 2.£stetik
talabning
R angshunoslik
m uhim jih a d :
73.Boshqaruv
o rg an lari nim a
uchun xizm at
qiladi:
Texnologik
jaravon
Biologiya
Biologik
tizim
« In so n -
«Inson-
Mashina detal-
Opcraiomi
m ashina»
muhit»
larining o ’zaro
boshqarish
tizim iga
tizimiga
bog' liqligi
tizimi
A sbobni qoMda
Hisobga
Psixo-
Asbobning
ushlab turish
olinmavdi
fiziologik
o'lcham laii
jarayon
va vazni
74.Asbobn»ng
boshqaruv qism i
loyihalashtirifgniula nim alarui
hisobga olish
usuli
k erak :
188
75.M ahsulotlarning
sifatini ergonom ik
b aholashda m anckc n la r usulida qaysi
5:1
1:5
2:1
1:1
60 mm
40 mm
30 mm
80 mm
5-15°
18-20°
35-40"
45-50°
40 DB
35 DB
50-60 DB
70-80 DB
35 DB
40 DB
50-60 DB
70-80 DB
O ld tomondan
Chap
ko'rish
tomondan
m asshtab ishlati­
ladi:
76.Stol bilan dis pie у klaviatura ning o ‘rta qatori
o rasidagi masofa
q ancha:
77.Displey klav iatu ran in g egilisli
b u rch ag i qancha
78.1 ydagi
ishlatiladigan
konditsionei;
niuzlatkichning
k u n d u z kundagi
shovqin d arajasi
necha DB ho'Iishi
k e ra k :
79.1 yda ishlatiladigan konditsioner,
m uzlat-kichning
kcchasi shovqin
d a ra ja s i necha DB
bo*lishi k erak:
80.K o‘rish illyuziyasi deganda nima
tushuniladi:
K ofcrishning
o‘/ig a xos
xatolari
0 ‘ng to­
mondan
ko’rish
189
ko’rish
81.Fikrni jam lovchi
m usiqa kishilarga
q an d ay ta ’sir
Salbiy
Quvnoqlik
Xafa qiladi
Q uw at
bag'ishlaydl
qiladi:
82.K o‘p kuch
talab qiladigan,
sodda m eh n at
Q uw at
o peratsiyalariga
bag'ishlaydi
Quvnoqlik
X afa qiladi
Salbiy
m usiqa qand av ta ’sir qiladi:
83.N crv va intellek tu al zo ‘riqishda
kishilarga m usiqa
Salbiy
Q uvnoqlik
Xafa qiladi
q a n d ay ta ’sir
Q uw at
bag’ishlaydi
qiladi:
84.B ir q o ‘lda bajariladigan ishlarni
tez b ajarish necha
60°
40°
50“
30°
30°
40°
50°
60°
Ilyushin
Teylor
gradus b u rch ak os­
tid a bo*lishi kerak:
85.B ir vaqtning
o 'z id a ikki qo‘lda
bajarilad ig an ish­
larn i tez b ajarish
necha g rad u s b u r­
ch ak ostida bo‘lishi
kerak:
86.Som atografiya»
sohasi bo‘yicha
qaysi olim faoliyat
ko‘rsatgan:
I ’flyanil
M.V
Lomonosov
190
i
87.M adaniy
•maishiy
iiiahsuloda rni
ergonom ik ba­
holashda qaysi
psixofiziologik va
Hziologik usuilar
kiradi:
Tanonom etriya
Reopletiziografiya
Elektrookulo­
grafiya
Gonnoraetriya
K 8.A \boro(larni
u m unilashtirish
d a ra ja si b ilan axb o ro tlarn i ak s et­
tirish vositalarini
Atroflicha.
Jam oali
chuqur
Nazoratli
Integral,
aralash
(AAV) ta b a q a lashga n im alar
k irad i:
89.X irotexnika»
fan i nim ani
o*rganadi:
Inson qo*li
Insonning
o‘leham la-
tabiatga
rining
0 ‘simliklar
Hayvonotdun-
nisbatan
m exanizm
dunyosi
yosi
munosabatini
o‘lcham lriga
mosligi
90.A sbobning
b o shqaruv qismi
loyihalashtirilg an d a n in ialarn i
hisobga olish
A sbobni
qo‘lda ushlab
tu rish usuli
Hisobga
Psixo-fizio-
olinmavdi
logik jarayon
Asbobning
oicham lari
va vazni
k erak :
O byckt belgi­
91.A xborotni
kodlash deb
nim aga aytiladi:
larini shartli
Axborot-
belgi-simvol,
dagi obyekt
Harfli, rangli
uinuman
signallar bi­
shakllarini
kodlash
kodliui-
lan belgilash
kodlash
191
Axborot
tnaydl
Shovqinga
92.Logogram m a»
so‘zining m a ’nosi:
qarshi
PsixoEstetik talab
к urash
liziologik
jaravon
Axborot
tizimiga
qisqartmalar
900-1250
93.Falokat signallarining chastotasi
v a oraliq uzunliklari
ncchaga teng:
800-200 Ilz,
0.1900-1200
1200-400
Hz,
0,2-0,8 sek
Hz. -0 .7 sek
Hz. - 3 sek
0,1-0,7
sek
94,O gohlantiruvchi
signallarning ovoz
140-150
80 -9 0 DB
120-130 DB
100 DB
sifatini ergonom ik
Yuzma-yuz
Ekspert
Ergonomik
lam oa
baholashda qaysi
(intervvu
tekshirish
ko'rsatkich-
tajribasi-
so 'ro v usuli ishla­
olish)
usuli
lar
dan foy-
bosim d arajasi
nccha 1>B ga teng
DB
bo* Iish i k erak:
9 S .\lah su !o tlarn in g
daianish
tiladi:
96.A xborotni aks
M atritsani
ettirish vositalarida
aks
tab lo nim a uchun
ettirib,bclgili
ishlatiladi:
axborotlarga
RaqamGrafiklarni
Ranglami
ko'rish
ko’rish
larni
ko'rish
taqdim etadi
97.M nemos xe m ala rning ishi va
vazifasi:
Shikastlanganlikni tezroq
aniqlab, bar-
Operator­
Texno­
Operatorning
ning tikka
logik
o W ib ishlash
turib ish­
jarayonini
faoliyati
lash faoli­
bosh-
yati
qarish
ta r a f etish
192
T a y a n c h s o ‘z l a r
1 .E rg o n om ik a-m eh n at qurohni va uning sharoitini insonga
moslashtirish.
2.Antropom etrik m oslik-konstruksiya parametrlarining inson
tanasi, anatomik tuzilishiga m o s, to 'g T i tanlanishi.
3 .F izio lo g ik m o slik -in so n g a k o ‘rishning, eshitishning, sezishning, rangning, yorug‘likning ta’siri hamda hid bilishi bilan aniqla­
nadi.
4 .E stetik m o slik -k o 'rish va idrok q ilish natijasida hissiy lazzatlanish.
5. A ntropom etrik m a ’lu m ot-tu rli elat v a mamlakatlarda insonning o ‘rtacha b o ‘yi.
6 .K o ‘rish m ayd on i zon asi-k u zatish , bir lahzada ko'rish, effektli, samarali k o ‘rish.
7 .K u za tish b u rch agi-b osh n in g burilish burchagi.
8 .R a n g li k o ‘r is h -k o ‘zning markaziy qism i to'ri orqali idrok
etishi.
9 .R a n g siz k o ‘r is h -k o ‘zning chetki qism i to'ri orqali idrok
etishdir.
10.Bir marotaba q a ra sh - 5 - 7 hajmdan iborat alohida obyektni
ko'ra olish.
11.K o‘zn in g g o r iz o n ta l haral<ati-vertikal harakatga qaraganda
tezroq.
12.Ko‘zning vertikal h arak atl-gorizon tal harakatga qaragan­
da tez toliqishi.
13.E sh itish h o la ti-esh itish tizim ining tovushga boMgan javobi.
1 4 .S h o vq in -tovu sh n in g eshitish tizim i chegarasidan oshib borishi.
lS .X o h ish li, fo y d a li tovu sh -m u siq a.
193
16.A lfaktronika-hidlar to ‘g‘risida fan.
17.Hid-m olekulalarning "girdob" harakatlaridan paydo bo'lishl
(M.V. Lomonosovning hidlarni toMqinli qonuni asosida).
18.”H id la r to ‘lqinini q ay ta tikIash”- o ‘rganilmagan, kelajak
muammosi.
19.M ehnat faoliyatidagi qulay sharoit-texnikani insongu
moslashtirish.
20.O ptim al, qulay zona-kam charchatadigan harakatiar.
22E rgonom ik pasport-buyum ning gigienik, antropometrik,
fiziologik va psixologik ko'rsatkichlari.
23.Ish o‘rni-ishlab chiqarish xonalarida mehnat unumdorligini
va estetik darajasini oshirish.
24.1sh o‘rn i p a ra m etri—gavda strukturasi, sanitar-gigienik ta­
lab, yuqori estetik sifatdir.
25.Ish o‘rn i tarx i-ish jarayonida kishining holati, sodda, ritmik
harakatning qulayligi.
26.”B ir ish o‘rn i”-konstruktorning ish unumdorligini oshirish
uchun 4, 4 m2ga teng bo‘lgan ish о ‘mi.
27.1sh o‘rn ining unum li m uhiti-ventilatsiya, temperatura
tizimi va hududni ko‘kalamzorlashtirish.
28.Ish o‘rn in i to ‘g‘ri yoritish-m ehnat unumdorligini oshirib, mahsulot sifati va ishchining kamroq charchashiga sabab
bo‘ladigan omil.
29. P u rk in y e effekti, sam arasi-yorug'likdan qorong‘ulikka
o ‘tish holati.
30. R an g ostonasi-o ta kam yoritilish holatida ham rang idroki.
31 M asshtab-kichraytirilgan yoki kattalashtirilgan haqiqiy
o ‘lchamlar o'rtasidagi nisbat.
32. K o ‘rish illyuziyasi-ko‘rishning o ‘ziga xos xatolari
33.E stetik uyg‘unlik-inson va sanoat mahsuloti sifati o'rtasidagi
uyg‘unlik.
34. Rangshunoslifc-estetik talabining m uhim jihati.
35.R avshanlik-yorug'likni jadal qo‘zg‘atish, ya’ni sezuvchi
o'lchovdir.
36. R an g “ochligi”-u zo q vaqt bir rangni idrok etish.
37. Q o‘l asboblari-otvyortka. klyuch, egov, qaychi, ombur,
bolg'a arra va shunga o'xshash.
3 8 .R an g -ko‘zning to ‘r pardasiga
yorug'lik
to‘lqinining
fiziologik ta’siri.
39. Pertsentil-antropom etrik alomatining mohiyatiga m os keluvchi, hisoblab chiqilgan jam i odamlarninig yuzdan bir b o iag i
40. Ish o‘rin d ig ‘i-ish o‘rnining elementi bo‘lib, u o ‘tirgan hol­
atda ishlash vaziyatini ta’minlaydi
41. Som otografiya-anatom ik xususiyat asosida operatorning
tana holati va uning o'zgarishini tahlil etish.
42. In d ik atsiy a -k o ‘rish, eshitish va boshqa koTsalkichlarni
o ‘lchov asbobi.
43. In teg ral in d ik a to r-b ir butun, yaxlit ko'rsatkichlar.
44. M nem osxem a-kerakli agregat texnologik qatorlarning
shartli ko‘rinishi.
45. S tan d artizatsiy a-h ar bir sanoat mahsuloti uchun ergonomik
talablaming majburiyligi.
46. B oshqaruv organlari-ishlatish va o'chirish (knopka, p dal, riehag) burab yuborish (rukoyatka, shturvallar), tartibga solish
(maxovik, kuchaytirgieh rukoyatkalar).
47. F alo k at asboblari—rangi va shakli bilan ajralib turib, qo‘l
yetadigan joyda turishi.
48. Pult-operatom ing panelda joylashtirilgan mnemosxemalar
orqali boshqarish asbobi.
49. X irotexnika-elem ent va asboblar shaklining inson qo'liga
195
bog6liqligi muammosini o ‘rganadigan fan.
50. Logogram m a-axborotlar tizimiga qisqartirilgan so'zlami
kiritish
51. D al’tonizm -qizil va yashil ranglarni idrok etolmaslik
52. Tablo-m atritsa, qolipni aks ettirib, belgili axborotlarga
taqdim etadi.
53. A xborotlani aks ettirish vositalari - asboblar, ekranlar.
mnemosxemalar, tablo va boshqalar
54. A x b o ro tlam i kodlash- obyektni shartli belgi-simvol, signallar bilan belgilash.
55. E k ran-shartli tasviriy axborotlami aks ettirish.
196
Foydaianilgan adabiyotlar
Эргономика: принципы и рекомендации. Методическое
руководство. Изд.2. -М .: ВНИИТЭ,1989.
Даниляк В.И и др. Эргодизайн. Качество, конкурентос­
пособность.-М .: Экономика, 1990.
Афанасьев О.В., Гущев Т.М. Эргономическая оценка
качества изделий культурно-бы тового назначения. —М .: 1990.
Ш пара П.Е., Ш пара И.П. Техническая эстетика и основы
художественного конструирования. Киев Выща школа, 1989.
Немова Н.О. Эргономика. Учебное пособие —Т.: ТГТУ. 1999.
Зинченко В.П., Мунипов В.М. Основы эргономики. — М.:
МГУ, 1989
Устинов А.Г. Вопросы о семиотике цнета в эргономике и
дизайне.-М .: ВН ИИ ТЭ,№ 27> 1990.
Эргономика. Учебник. Ред. Крыл она А.Д. Ленинград;
Издательство Ленинградского университета, 1989,
Нозилов Д.А. У рта Осиё дизайни тарихидан-Т,: УЗбекиСТОН.
1998.
Нозилов Д.А. Марказий Осиё меъморчилигида интерьерТ.:Фан, 2005.
Нозилов Д.А., Еойибов Б.И. “Эргономика” фанидан
маърузалар конспекти. Т.:ТошДТУ.1999.
Кочегаров Б.Т. «Промышленный дизайн». Учебное пособие.
Владивосток.Изд.ДВГТУ.2006
h ttp :// w w w . M erced es.de
197
MUNDARIJA
K IR1SH ............................................................................ .......................3
E R G O N O M IK A TA RIXIDAN.................................................. .....5
1-BOB. E R G O N O M IK LO Y IH A LA SH N IN G A SO SLA R I
1.1. Ergonomikaning vujudga kelishining tarixiy shart-sharoiti. Fan,
uningtuzilishi va asosiy vazifalari. Fanlar bo‘yicha
o ‘zaro
bog'liqligi.............................................................................................. 14
1.2.texnikaning ergonomikalashuvi tushunchasi, ergonomik
ishlarning bosqichi. Ergonomik m aketlam ingxili...........................19
2-BOB. ER G O N O M IK A D A A N T R O PO M E T R IK
TALABLAR
2.1. Ish o ‘mini turkumlash va tasniflash............................................32
2.2. Ish o‘rnining sathini tashkil etish va rejalashtirish................37
2.3. Ish sathining parametri va m iqdori............................................ 39
2.4 Ishlovchining gavda holati. Ish holatini tanlash mezoni.......... 41
2.5. Ish o ‘rnining parametri, miqdorini hisoblash............................. 47
2.6. Ish yuzasi........................................................................................54
2.7. Ish 0 ‘rindig‘i................................................................................. 55
2.8. Ish kursilari................................................................................... 65
2.9. Egarlar............................................................................................ 65
3-BOB. ERG O N O M IK A D A F IZ IO L O G IK TALABLAR
3.1.Ko*ris h
70
......... .................................74
3.2.Eshitis h
3.3.Hid..bilish........................................................................................75
3.4..Ishlab с hiqarish muhiti.................................................................76
lantirish...................................................................................................77
3.5. Rang va yorugMik psixofiziologiyasi
umumiy qoidalar................................................................................... 83
3.6. Ishlayotgan odamning funksional holatlari.............................. 90
198
3.7. Ish qobiliyati pasaygan shaxslarning mehnatini tashkil qilish
qonun-qoidalari................................................................................... 98
4 - BOB. ERGONOMIKADA ESTETIK TALABLAR
4.1. Ish kiyimi (korjoma) va maxsus aslaha-anjomlar.................... 110
5-BOB. BOSHQARUV ORGANLARI
5.1. Boshqaruv organlarini tanlash va ulam i turkumlash
(klassifikatsiyalash)......................................... .................................. 112
5.2. Boshqaruv organlarining ishlovchiga nisbatan joylashuvi.... 114
5.3. Boshqaruv organlarini guruhlash..............................................115
5.4. Boshqaruv organlarining uzatma elementalari...................... 119
5.5. Oyoq bilan boshqaruv organlari................................................130
5.6. Boshqaruv pultlari...................................................................... 132
5.7.Q o‘l asboblari......................................... ....................................136
6 -BOB. AXBOROTLARNI AKS ETTIRISH
VOSITALARI (AAV)
6.1 Axboratlami aks ettirish vosita (AAV)lami tabaqalash........... 139
6.2. Axborotlami kodlash................................................................... 141
6.3. Axborotlami aks ettirishning o‘ziga xos, alohida vositalari... 154
6.4. Ommaviy foydalaniladigan axborotlami aks ettirish
vositalari...............................................................................................159
6.5.Tovush signalizatorlari........................................ ...................... 163
7-BOB. MAHSULOTLARNING SIFATINI ERGONOMIK
BAHOLASH
7.1. Madaniy-maishiy xizm at mahsulotlari sifatini ergonomikaning
umumiy qonun-qoidalari bilan baholash....................................... 166
7.2. Madaniy-maishiy xizmat mahsulotlarining sifatini ergonomik
baholashda ishlatiladigan usuilar......................................................168
7.3 Mahsulotlami ergonomik baholashda eksperiment-tajribaviy,
ruhiy-fiziologik va fiziologik usuilar............................................... 170
Test savollari...................................................................... ................ 178
Foydalanilgan adabivotlar............................................................. 197
199
Bozorboy Jm om ovich G ‘oyibov
Ergonomika
Oliy о ‘quv yurtlari uchun о 'quv qo ‘llanma
«TAFAKKUR BO ‘STO N I»-Toshkent-2013
M uharrir
X .Po‘latxo‘jayev
Rassom
B .O ‘r inova
Sahifalovchi Z. S h u k u rx o ‘jayev
Musahhih
B.Tuyoqov
Nashriyot litsenziyasi AI № 1% , 10.05.2011-y
Bosishga 02.10.2013-yilda ruxsat etildi.
Qog‘oz bichimi 60x84 1/16. Nashr tabog‘i 13.0 shartli bosma
taboq 12,5 Adadi 500
Shartnoma № 60 -20 1 3 . Buyurtma № 60-1
«TAFAKKUR BO 'STONl» nashriyoti.
Toshkent sh. Yunusobod tumani, 9—13.
«TAFAKKUR BO 'STONl» MCHJ bosmaxonasida chop etildi.
Toshkent sh. Chilonzor ko‘chasi, 1-uy
ИиИИД
ШшШЯВ
Ш
i
f
c
И Щ
Я
!
лf !Р
1Ий§||Я1м1
—
—
ш
■
I