O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI AXBOROT
TEXNOLOGIYALARI VA KOMMUNIKATSIYALARINI
RIVOJLANTIRISH VAZIRLIGI TOSHKENT AXBOROT
TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
Ishlab chiqarish
amaliyoti hisoboti
Guruh : 312-20
Bajardi :Shukurov Maxmajuma
Amaliyot rahbari: Mirzayeva N.
TOSHKENT – 2023
MUNDARIJA
KIRISH


TATU Ахborot resurs markazi (ARM)
Unilibrary
 Irbis dasturi
 Axborot tizimlari, ularning turlari va tasniflanishi.
 Boshqaruv qarorlarini qabul qilishda axborot tizimlarini qo‘llash.
 Xulosa
KIRISH
Ma’lumki hozirgi kunda axborot texnologiyalari sohasi ildamlik bilan
rivojlanib borayotgan bir paytda, bu jarayon dunyo mamlakatlari va uning
mutasaddilari shu bilan birgalikda axborot texnologiyalari sohasi mutaxassislarining
zimmasiga ulkan vazifalarni yuklamoqda. Bu esa o’z o’rnida har bir mamlakatda
o’qitish sohasi, aniq qilib aytganda kompyuter texnologiyalari sohasidagi ta’limni
yanada isloh qilish, ularni zamon talablariga moslashgan andozalar asosida qurishni
talab etmoqda. XXI- asrning axborot asri deb atalishining zamirida o’lkan ma’nomazmun yotganligini hozirgi kunning har bir o’quvchisi-yu, talabasi, nainki har-bir
aqli raso insoni anglab yetdi va yetmoqda. Axborotga talab va ehtiyoj azal-azaldan
katta miqyosda bo’lib kelgan. Biroq, hozirgi kunga kelib unga bo’lgan talab va
zarurat har qachongidan kuchayganligiga hech bir shaxs shubxa qilmasligi tayin.
Ze’roki axborot XXI-asrga kelib eng qimmat moddiy ashyoga aylanib qoldi desam
ayni haqiqat bo’lar.
Fan-texnika, tibbiyot, moliya va iqtisod, soliq hattoki davlat boshqaruvi
organlarida axborot texnologiyalarining qullanilishi bu ishlarda yuqori unumdorlik va
samaradorlikni olib kelmoqda va olamshumul natijalarga erishilamoqda. Masalan,
hozirgi kun tibbyoti juda murakkab tadqiqotlarni, o’ta nozik jarrohlik operatsiyalarini
olib borishda kompyuter texnologiyalaridan foydalanishi hammani quvontirishi
turgan gap. Chunki, bu yusinda qilinadigan ishning samarasi va aniqligi shu bilan
birgalikda sifati yuqori bo’lishi shubhasizdir. Bu ishlarda inson tomonidan yaratilgan
dasturlar kompyuterlar bilan birgalikda insonning o’ziga xizmat qilayotgani yanada
quvonarli holdir. Yoki bo’lmasa quyosh sistemasi sayyoralarini tadqiq qilayotgan
sun’iy yuldoshlarning ish olib borishida va ularning aniqlik darajasini oshirishida
kompyuter buyuk yordamchi va ko’makchi vazifasini o’tamoqda. Maxsus
dasturlangan robitlar sayyorralar uzra tadqiqotlar olib borishda juda qo’l kelmoqda.
Olis manzillar bo’ylab axborot yuborish va qabul qilishda Internet tarmog’ining
faoliyati bugungi kunda har- bir ilmiy xodim, korxona raxbari, davlat organi raxbari
kerak bo’lsa talabalar hayotida muhim rol o’ynamoqda. Bu hol esa yoshlar ta’limtarbyasiga, ularning kamol topishida ozmi- ko’pmi o’zining ta’sirini o’tkazmay
qolmaydi. Bu jarayon esa har bir shaxsdan axborot texnologiyalaridan madaniyat
darajasida
foydalanishni
taqozo
etadi.
Bizning
mamlakatda
ham
axborot
etxnologiyalari sohasi ildamlik bilan rivojlanib bormoqda. Aynan mana shu
maqsadlar uzviyligini ta’minlash maqsadida prezidentimiz tomonida qabul qilingan
qaror va farmonlar bu ishlarning yanada ildamlashishiga turtki bo’lmoqda.
Kompyutеrlar va axborot tizimlari borgan sari “do’stona” bo’lib bormoqda, va
hatto ular informatika va hisoblash tеxnikasi sohasida mutahassis bo’lmagan odamlar
uchun ham tushunarli bo’lib bormoqda. Bu narsa, eng avvalo foydalanuvchilar va
ularning dasturlari, hisoblash tеxnikasi bilan maxsus (tizimli) dasturiy ta'minot –
opеratsion tizim orqali muloqat qilganliklari uchungina yuzaga kеldi.
Operatsion tizim bu kompyuter va foydalanuvchi o`rtasidagi bir tarjimon deb
aytsak bo`ladi. Ya`ni tilni tushunmasdan turib ham muloqot qilish imkonini beradi.
Bugungi kunda yaratilayotgan Operatsion tizimlar hamma talablarga javob beradi.
Faqatgina uni chuqur o`rgansakkina unda kechayotgan har bir jarayon naqadar
murakkab ekanligini tushunib yetamiz. Buni o`rganish uchun esa bizda hamma
imkoniyatlar yetarli desak mubolag`a bo`lmaydi.
OT asoslarini va ularning ishlash printsiplarini bilish, kompyutеrdan samarali
foydalanishga olib kеladi. OT larni chuqur o’rganish, avvalambor bu bilimlarni,
dasturiy ta'minot yaratishda ishlatishga imkon bеradi.
Hozirgi informatsion texnologiyalar rivojlangan davrda yashar ekanmiz
operatsion tizimlar , kompyuter dasturiy ta`minoti haqida bilish va o`rganish biz
uchun muammo bo`lmaydi .
Hozirda yurtimizda kichik biznes va tadbirkorlik ishlari va kichik tashkilotlar
rivojlanishiga katta e`tabor qaratilmoqda. Men amaliyot o`tagan tashkilotda ham buni
yaqqol ko`rishimiz mumkin.
Yurtimizda informatison texnologiyani rivojlantirish maqsadida boshlang`ich
sinf o`quvchilariga ham informatika darsliklari qo`yilmoqda. Bu orqali yoshlarni
texnologik jarayonlar haqida tushuncha va tasavvurga ega bo`lishini ta`minlaydi.
Biz yoshlarga juda ko`plab imkoniyatlar yaratilgan va biz bu imkoniyatlardan
samarali foydalanib, yurtimiz uchun yurtizmizdagi texnologik jarayonlar yanada
yuksalishi uchun o`z hissamizni qo`shishimiz lozim.
Umumiy ma’lumot:
O‘zbekston Respublikasi Prezidentining “Respublika aholisini axborotkutubxona bilan taʻminlashni tashkil etish to‘g‘risida” gi Qaroriga
muvofiq 2006-2007 - o‘quv yilidan boshlab Muhammad al-Xorazmiy
nomidagi
Toshkent
axborot
texnologiyalari
universitetida
«Axborotlashtirish va kutubxonashunoslik»
bakalavriat taʻlim
yo‘nalishi ochildi.
2012-2013
yildan
boshlab,
“Axborot-kutubxona
tizimlari kafedrasi faoliyat yurita boshladi va “Axborotlashtirish va
kutubxonashunoslik”
hamda
“Elektron
kutubxona
va
arxivlar” magistratura mutaxassisliklari bo‘yicha kadrlar tayyorlash
yo‘lga qo‘yildi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 - yil 7 - iyundagi PQ 4354
- sonli "O‘zbekiston Respublikasi aholisiga axborot-kutubxona xizmatini
yanada takomillashtirish to‘g‘risida" gi Qaroriga muvofiq hamda oliy
taʻlim muassasalarida kutubxona faoliyati sohasidagi mutaxassislarga
bo‘lgan ehtiyojni o‘rganish asosida, 2019-2020 - o‘quv yilidan boshlab,
yangi "Kutubxona-axborot faoliyati" taʻlim yo‘nalishi bo‘yicha kadrlar
tayyorlab kelinmoqda.
Kafedrada o‘quv-uslubiy va ilmiy-tadqiqot ishlarining shakllanishi va
rivojlanishida t.f.d. prof. M.A. Rahmatullayev, p.f.n., professor B.I.
Ganiyeva, t.f.n. dotsent U.F. Karimov, p.f.n. dotsent M.X. Maxmudov,
t.f.n. dotsent A.M. Xundibayev, katta o‘qituvchi S.R. Arakelovlar
salmoqli hissa qo‘shdilar.
Kafedrada zamon talabiga mos kadrlar tayyorlash ishlari amalga oshirilib
kelinmoqda. O‘quv dasturlar yangilanib, kutubxonachi kadrlar
tayyorlovchi xorijiy davlatlar universitetlarining ish tajribalari o‘rganilib
(Buyuk Britaniya, Germaniya, Ispaniya, Italiya, Koreya va boshqalar),
yangi fanlar o‘quv jarayoniga joriy etilmoqda. Kafedra professoro‘qituvchilari xorijda malakalarini oshirib, turli xalqaro seminar va
konferensiyalarida faol qatnashib kelmoqdalar.
Kafedrada professional va ilmiy faoliyatni yirik va mashhur olimlar,
professor-o‘qituvchilar ko‘rsatib kelmoqdalar, ulardan professor
Raxmatullayev Marat Alimovich va Ganiyeva Barno Ilxamovna, PhD
Rahimova Shaxnoza Anvarovna, katta o‘qituvchilar Arakelov Sergey
Rubenovich, Ziyodullayeva Gulchiroy Erkinovna hamda bir nechta yosh
assistentlar ish tajribalarni o‘rganishmoqda.
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari
universitetida kafedra ochilishidan boshlab “Axborotlashtirish va
kutubxonashunoslik” ta’lim yo‘nalishi bo‘yicha kutubxonachilik ishining
an’anaviy ish uslubiyoti va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini
joriy etish bo‘yicha faoliyatni tashkil etilishiga qaratilgan yangi o‘quv
fanlar kiritildi. Jumladan, 2015- yildan boshlab ingliz tili guruhlari tashkil
qilindi va mutaxassislik fanlari to‘liq ingliz tilida o‘tilishi yo‘lga qo‘yildi.
2018-2019 - o‘quv yilidan boshlab ta’lim yo‘nalishi “Kutubxona –
axborot faoliyat (sohalar bo‘yicha)” nomi bilan qayta nomlandi.
Kafedrada mashg‘ulotlar o‘tkaziladigan fanlar bo‘yicha professoro‘qituvchilari tomonidan O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus
taʻlim vazirligi tomonidan tavsiya qilingan quyidagi darslik, o‘quv,
uslubiy qo‘llanmalari taʻlim jarayonida qo‘llab kelinmoqda:
- oliy taʻlim muassasalari talabalari uchun “Kataloglashtirish va
klassifikasiya” darsligi (O‘zR Oliy va o‘rta maxsus taʻlim vazirligi
tomonidan darslik sifatida tavsiya etilgan, ro‘yxatga olish raqami 676502);
- oliy taʻlim muassasalari talabalari uchun “Jahon axborot resurslari”
darsligi (O‘zR Oliy va o‘rta maxsus taʻlim vazirligi tomonidan darslik
sifatida tavsiya etilgan, ro‘yxatga olish raqami 676-503);
- oliy taʻlim muassasalari talabalari uchun hammualliflikda
“Kutubxonashunoslik” darsligi (O‘zR Oliy va o‘rta maxsus taʻlim
vazirligi tomonidan darslik sifatida tavsiya etilgan, ro‘yxatga olish raqami
1186-146);
- oliy taʻlim muassasalari talabalari uchun hammualliflikda “Jahon
axborot resurslari” darsligi (O‘zR Oliy va o‘rta maxsus taʻlim vazirligi
tomonidan darslik sifatida tavsiya etilgan, ro‘yxatga olish raqami 133104);
- oliy taʻlim muassasalari talabalari uchun “Axborot kutubxona katalogi
va fondi” o‘quv qo‘llanmasi (O‘zR Oliy va o‘rta maxsus taʻlim vazirligi
tomonidan darslik sifatida tavsiya etilgan, ro‘yxatga olish raqami 434070);
- oliy taʻlim muassasalari talabalari uchun “Axborot kutubxona katalogi
va fondi” uslubiy qo‘llanmasi (TATU Kengashi tomonidan tavsiya
etilgan, ro‘yxatga olish raqami 9-659 2016-yil 2.06);
- oliy taʻlim muassasalari talabalari hamda Axborot-kutubxona sohasi
mutaxassislari uchun “Авторские права на электронные издания”
maʻlumot-uslubiy materiallar to‘plami (O‘zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisi Qonunchilik palatasi Fan, taʻlim, madaniyat va sport masalalari
Qo‘mitasi ishchi guruhi tomonidan chop etishga tavsiya etilgan 2013-yil
4-yanvar №1-01-1 bayonnoma);
- oliy taʻlim muassasalari talabalari uchun “Axborotlashtirish va
kutubxonashunoslik taʻlim yo‘nalishi bakalavrlarining bitiruv malakaviy
ishlarini bajarishga qo‘yiladigan talablar” uslubiy qo‘llanmasi (TATU
kengashi tomonidan tavsiya etilgan 2015-yil) kabi o‘quv adabiyotlari
chop etildi.
Hozirgi kunda kafedraning professor-o‘qituvchilaridan Arakelov Sergey
Rubenovich, Ziyodullayeva Gulchiroy Erkinovna, Sultanova Zuhra
Shuhratovna, Abduzoirov Shaxobiddan Najmiddinovichlar mustaqil
tadqiqotchi sifatida PhD dissertasiyalari ustida ilmiy izlanishlar olib
bormoqdalar.
Ахborot resurs markazi - ARM ( 2007 yilgacha Universitet kutubxonasi)
1955 yilda tashkil etilgan. ARM fondi Moskva, Leningrad, Odessa
elektrotexnika aloqa institutlari tomonidan yuborilgan ijtimoiy, fizika,
matematika, va ximiya fanlari bo‘yicha bir necha yuzlab kitoblardan
iborat bo‘lgan. Shu yilning o‘zida Toshkentning kitob do‘konlaridan
adabiyotlarni sotib olish boshlangan. 1956 yilning 1 yanvarida kutubxona
fondi 4395 nusxali kitob tashkil etar edi. 15 o‘qituvchiga va 153 talabaga
hizmat ko‘rsatar edi.
Hozirgi kunda ARM yagona kitobxonlik guvohnomasi bilan 6 ming
kitobxonga va elektron manbalardan foydalanuvchilarga hizmat
ko‘rsatmoqda. Kitobxonlar orasida universitet talabalari, professoro‘qituvchilar tarkibi, xodimlari, aspirantlaridan tashqari boshqa oliy
o‘quv yurtlari talabalari va o‘qituvchilari, malaka oshirish kursi
tinglovchilari, telekommunikatsiya sohasidagi korxona xodimlari ham
mavjud. ARM abonement tizimi orqali kitoblarni uyda, hamda
qiroatxonalarda foydalanishning keng imkoniyatini yaratadi. ARM
an’anaviy, ya’ni qog‘ozda tashuvchi va elektron ma’lumotlardan iborat.
Kutubxona fondi bugungi kunda 351081 ming nusxa atrofida bo‘lgan
kitoblar, broshyuralar, jurnallar, disket va CD-ROMlar tashkil etadi.
Fondning 61% o‘quv adabiyotlar 32% - ilmiy, 5% - badiiy, qolganlari boshqa adabiyotlar tashkil etadi. Yil mobaynida kutubxona 6 ming kitob
oladi, 100 nomli jurnallar va 65 nomli gazetalarga obuna bo‘ladi.
Kutubxona kitobxonlar bilan turli xil ishlar va metodlar olib boradi:

oyda ikki marta Kafedra kunlari uyushtiriladi;

mavzuli kitobli-illyustrativli, hamda yangi adabiyotlar
ko‘rgazmalari o‘tkaziladi;

har doim yangi kelgan adabiyotlarga byulettenlar ochiladi;

1980 yildan kutubxona kafedra kunlarini o‘tkazadi;

1983 yildan bitiruvchilar kunlari, hozir esa bakalavriat
bitiruvchilari, adabiyotlarni ochiq ko‘rish, ma’lumotli sharhlar olib
boriladi;

RDHK tizimida 10 abonementga oliy maktab muammolari
bo‘yicha 21 mavzuda va boshqa ma’lumotlar bilan ta’minlaydi.
Bizning kitobxonlarga: kutubxonaning kitob fondiga an’anaviy kitobxon
katalogi (tizimli va alfavitli), aloqa bo‘yicha maqolalarning tizimli
kartotekalari, Respublikaning hozirgi hayotiga doir aktual savollar
bo‘yicha mavzuli kartotekalari bo‘yicha keng ma’lumot apparati mavjud.
Hozirgi kunda ARM 6800 dan ortiq foydalanuvchilarga xizmat ko‘rsatadi.
ARM ning umumiy fondi 46028 nomda 351081 nusxadan bo‘lib, ulardan:





ilmiy adabiyotlar 26660 nom/116709 nusxa;
darsliklar 1542 nom/40096 nusxa;
o‘quv qo‘llanmalar 4822 nom/166532 nusxa;
badiiy adabiyotlar 11461 nom/17407 nusxani tashkil etadi
davlat tilida 7032 nom/93430 nusxada
shundan:




ilmiy adabiyotlar 22637 nom/19114 nusxa;
darsliklar 528 nom/16881 nusxa;
o‘quv qo‘llanmalar 1689 nom/42640 nusxa;
badiiy adabiyotlar 1776 nom/5703 nusxa
Elektron hujjatlar fondi 30088 nomda bo‘lib,




shulardan elektron darsliklar 4064,
elektron o‘quv qo‘llanmalr 8003,
elektron ilmiy adabiyotlar 16684,
elektron xorijiy adabiyotlar 7838.
O'zbekiston Respublikasi oliy ta'lim va ilmiy tadqiqot muassasalarining
yagona elektron kutubxona axborot tizimi
Elektron kutubxonada oliy ta'lim va ilmiy tadqiqot muassasalarining
o'quv adabiyotlari, monografiyalari, dissertatsiyalari va ilmiy maqolalari
jamlangan. Bu yerdan foydalanuvchi o’ziga kerakli adabiyotning elektron
formatini topishi mumkin.
Unilibrary asosiy sahifasi:
Irbis dasturi
Ibris dasturi - TATU ARMda mavjut barcha maqola va kitoblarning
joylashgan xonasi va soni haqida malumot beruvchi dastur!
Axborot tizimlari, ularning turlari va tasniflanishi
Tizim (sistema) deganda, yagona maqsad yo‘lida bir vaqtning
o‘zida ham
yaxlit, ham
o‘zaro
bog'langan
tarzda
faoliyat ko‘rsatuvchi elementlar (obyektlar) majmuasi
tushuniladi. Demak, har qanday tizim biror-bir aniq maqsad yo‘lida
xizmat qiladi. Masalan, sizga ma’lum bo‘lgan shahar telefon
tarmoqlari tizimi, insondagi yurak-qon tomiri tizimi, asab tizimi
va boshqalar sun’iy yaratilgan va tabiiy tizimlarga misol bo‘la oladi.
Ularning har biri tizimga qo‘yiladigan barcha shartlarga javob beradi
, ya’ni har biri o‘ziga xos yagona maqsad yo'lida faoliyat ko‘rsatadi
va tizimni tashkil etuvchi elementlardan iboratdir.
Quyidagi jadvalda elementlari va asosiy maqsadi ko‘rsatilgan
tizimlarga yana bir nechta misollar keltirilgan.
Informatikada «tizim»
tushunchasi
ko‘proq
texnik
vositalar, asosan
kompyuterlar va murakkab obyektlarni boshqarishga nisbatan
ishlatiladi.»Tizim» tushunchasiga «axborot» so‘zining qo'shilishi uning
belgilangan funksiyasini va yaratilish maqsadini aniq aks ettiradi.
Axborot tizimi —
belgilangan maqsadga erishish yo'lida axborotni
yig‘ish, saqlash, qayta ishlash va uzatish uchun qo‘llaniladigan usull
ar, vositalar va shaxslaming o'zaro bog‘langan majmuasidir.
Axborot tizimlari jamiyat paydo bo‘lgan paytdan boshlab mavj
ud, chunki jamiyat rivojlanishning turli bosqichlarida o‘z boshqaruvi
uchun tizimlashtirilgan, oldindan tayyorlangan axborotni talab etgan.
Bu, ayniqsa, ishlab chiqarish jarayonlari — moddiy va nomoddiy
ne'matlami ishlab chiqarish bilan bog‘liq jarayonlaiga tegishlidir. Chunki
ular jamiyat rivoji uchun hayotiy muhim ahamiyatga ega. Aynan
ishlab chiqarish jarayonlari jadal takomillashadi. Ularning rivojlanib
borishi bilan boshqarish ham murakkablashadiki, o‘z navbatida, u
axborot tizimlarini takomillashtirish va rivojlantirishni rag‘batlantiradi
.
Kibemetik yondashuvga muvofiq boshqaruv tizimi boshqaruv
obyekti yig‘indisini (masalan, korxonalar, tashkilotlar va hokazo) va
boshqaruv
subyekti, boshqaruv apparatini o'zida namoyon etadi. Boshqaruv
apparati deganda, maqsadlarni shakllantiruvchi, rejalarni ishlab
chiquvchi, qabul qilingan qarorlarga talablarni moslashtiruvchi,
shuningdek, ularning bajarilishini nazorat qiluvchi xodimlar tushuniladi.
Boshqaruv obyekti vazifasiga esa boshqaruv apparati ishlab chiqqan
rejalarni bajarish kiradi, ya’ni boshqaruv tizimining o‘zi shu ishlami
amalga oshirish uchun tuzilgandir.
Boshqaruv tizimining ikkala komponenti to’g’ri (T) va aks
(A) aloqalar bilan bog'langan. To‘g‘ri aloqa boshqaruv apparatidan
boshqaruv obyektiga yo‘naltiriladigan axborot oqimida
ifodalanadi. Aks aloqa teskari yo'nalishda yuboriluvchi qabul qilingan
qarorlarning bajarilishi haqidagi hisobot axboroti oqimida o‘z
aksini topadi.
Axborot oqimlari (T va A), qayta ishlash
vositalari, ma’lumotlami
uzatish va saqlash, shuningdek ma’lumotlami qayta ishlash bo‘yicha
operatsiyalami bajaruvchi boshqaruv apparati xodimlarining o‘zaro
aloqasi obyektining axborot tizimini tashkil etadi.
Axborot tizimlarini tatbiq etish nafaqat maydachuyda axborotni qayta ishlash va saqlash, yozuvchizuv ishlarini avtomatlashtirish
hisobiga, balki qarorlarni qabul qilish (sun’iy intellekt usullari,
ekspert tizinilari va hokazolar), zamonaviy telekommunikatsiya
vositalari
(elektron pochta, telekonferensiyalar), yalpi va lokal hisoblash
tarmoqlari va boshqalardan foydalanishda firma mutaxassislari xattiharakatini modellashtirishga asoslangan boshqarishning yangi uslublari
hisobiga ham firma ishlab chiqarish-xo‘jalik faoliyati samaradorligini
yuksaltirish maqsadlarida amalga oshiriladi.
Axborot tizimlarining avtomatlashtirilgan va avtomatik turlari
ma’lum.
Avtomatlashtirilgan axborotlar tizimida boshqarish
yoki ma’lumotlarni qayta ishlash
funksiyalarining bir qismi avtomatik ravishda,
qolgani esa inson tomonidan bajariladi.
Avtomatik axborotlar tizimida boshqarish va ma’lumoнlami
qayta
ishlashning barcha funksiyalari texnik vositalarda, inson ishtirokisiz
amalga oshiriladi (masalan, texnologik jarayonlarni avtomatik
boshqarish).
Qo’llanish sohasiga qarab, axborot tizimlarini quyidagi sinflarg
a ajratish mumkin:
• ilmiy tadqiqotlarni avtomatlashtirish va boshqarish;
• loyihalashtirishni avtomatlashtirish;
• tashkiliy jarayonlarni boshqarish;
• texnologik jarayonlarni boshqarish.
Ilmiy axborot tizimlari ilmiy xodimlar faoliyatini avtomatlash
tirish, statistik axborotni tahlil etish, tajribalarni boshqarish uchun
mo‘ljallangan.
Loyihalashtirishni avtomatlashtirishning axborot tizimlari y
angi
texnika (texnologiya) ishlab chiqaruvchilar va loyihachi muhandislar
mehnatini avtomatlashtirish uchun moljallangan.
Tashkiliy boshqaruvning axborot tizimlari —
shaxslar funksiyalarini avtomatlashtirish uchun mo'ljallanga’n. Bu si
nfga ham sanoat
(korxonalar), ham nosanoat obyektlari (bank, biija, sug‘urta kompani
yalari, mehmonxonalar va hokazolar) va ayrim ofislar (ofis
tizimlari)ni boshqarishning axborot tizimlari kiradi.
Texnologik jarayonni boshqarishning axborot tizimlari turli
texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish uchun mo‘ljallangan (mosl
ashuvchan ishlab chiqarish jarayonlari, metallurgiya, energetika va
hokazolar).
Istalgan vazifalardagi axborot tizimi ishini ta’minlovchi jarayon
lani umumiy holda quyidagicha tasawur etish mumkin:
• tashqi yoki ichki manbalardan axborotni kiritish;
• kiritilgan axborotni qayta ishlash va uni qulay ko'rinishda taqdim
etish;
• iste'molchiga axborotni uzatish;
• teskari aloqa, ya’ni kiritilayotgan axborotni tuzatish uchun
foydalanuvchilar tomonidan qayta ishlangan axborot bilan ta’minlash.
Qo‘llash sohasidan qat’i nazar, axborot tizimlarining samarali
faoliyat ko‘rsatishi bir qator ta’minotlar bilan bog‘liqdir. Ularni axbo
rot, dasturiy, texnik, huquqiy, tashkiliy, matematik va lingvistik t
a’minotlarga ajratish qabul qilingan.
Axborot ta’minoti —
axborot tizimlarida ma’lumotlar omborini
(bazasini) yaratish, hujjatlashtirishning bir xil tartibga keltirilgan
tizimlarini ichiga oigan axborotni kodlashtirish, joylashtirish va tashkil
qilish bo'yicha uslublar va vositalar yig‘indisidir.
Qabul qilinadigan boshqaruv qarorlarining ishonchliligi va sifat
i ko‘p jihatdan ishlab chiqilgan axborot ta’minoti sifatiga bog'liq.
Dasturiy ta’minot — kompyuter
texnikasi vositasida ma’lumotlarni qayta ishlash tizimi (MQIT)ni yar
atish va foydalanish dasturiy vositalari yig‘indisidir. Dasturiy ta ’m
inot tarkibiga bazaviy
(umumtizimli) va amaliy (maxsus) dasturiy mahsulotlar kiradi.
Bazaviy dasturiy vositalar inson va kompyuteming o‘zaro harakat
larini avtomatlashtirish, ma’lumotlarni qayta ishlash, namunaviy prots
eduralarni tashkil etish, MQIT texnik vositalari ishlashini nazorat va dia
gnostika qilish uchun xizmat qiladi.
Amaliy dasturiy ta’minot axborot tizimi funksional vazifalari
ni hal etishni avtomatlashtirish uchun mo‘ljallangan dasturiy mahsulo
tlar yig'indisini o‘zida namoyon etadi. Ular universal vositalar (matn
muharrirlari, elektron jadvallar, ma’lumotlar omborini boshqaruv tizi
mlari) va maxsus vositalar —
funksional kichik tizimlami amalga oshiruvchi turli xil (iqtisodiy, mu
handislik, texnik va boshqa) obyektlar sifatida ishlab chiqilishi mumki
n.
Texnik ta’minot ma’lumotlarni qayta ishlash tizimi faoliyat ko
‘rsatishi uchun qo‘llaniluvchi texnik vositalar kompleksidir. Ushbu ta’
minot ma’lumotlarni qayta ishlovchi, namunaviy operatsiyalarni amalg
a oshiruvchi qurilmalami o‘z ichiga oladi. Bunday qurilmalarga komp
yuterlardan tashqari, atrof (periferiya) texnik vositalari, turli xil tashki
liy texnika, telekommunikatsiya va aloqa vositalari ham kiradi.
Huquqiy ta’minot axborot tizimini yaratish va uning faoliyat
ko‘rsatishini tartibga soluvchi huquqiy me’yorlar yig‘indisini o'zida n
amoyon etadi.
Lingvistik ta’minot inson va kompyuter muloqotini ishlab chi
qish hamda ta’minlash samaradorligini oshirish uchun MQITni yaratish v
a undan foydalanishning turli bosqichlarida ishlatilgan til vositalari yi
g'indisidan iborat.
Boshqaruv qarorlarini qabul qilishda axborot tizimlarini
qo‘llash.
Ishlab chiqarish va iqtisodiy obyektlaming mavjudligi jamiyatn
ing u yoki bu ehtiyojlarini qondirish bilan izohlanadi. Bunday har bi
r obyekt o‘zgaruvchan muhit (davlat boshqaruv organlari, boshqa ob
yektlar) bilan muayyan munosabatlarda bo'ladi va o‘zaro ta’sirning m
avjudligini hamda o‘z vazifasining bajarilishini ta’minlaydigan ko‘pla
b turli elementlardan tashkil topadi.
Qo'llanmada keyingi o'rinlarda hajm, mulkchilik
shakli, tashkiliy huquqiy maqomidan qat’i nazar, istalgan obyekt tash
kilot deb yuritiladi.
Tashkilot — bu yonatrofdan zaxiralar oladigan va ularni o‘z faoliyati mahsulotiga aylanti
radigan barqaror rasmiy ijtimoiy tuzilma. Barcha tashkilotlarda bir qa
tor umumiy xususiyatlar, shuningdek,
ko'plab individual o'ziga xosliklar mavjud.
Tashkilotning muhit bilan o'zaro ta’siri natijasida turli xil
o‘zgarishlar yuz beradi. Bu o'zgarishlar bir-biriga o‘ta qarama-qarshi
ikki shaklga ega bo'lishi mumkin. Bular: degradatsiya (tashkilotning
murakkablashuvi, axborotning jamlanishi), ya’ni tashkilotning
yemirilishi hamda rivojlanishi. Bundan tashqari, tashkilot va muhit
o'rtasida vaqtinchalik muvozanat ham bo'lishi mumkin, shu tufayli
tashkilot bir qancha muddat o‘zgarmay qoladi yoki faqat teskari
o‘zgarishlarga uchraydi. Tashkilotda bu o'zgarishlar boshqarish zaruri
yatini yuzaga keltiradi. Boshqacha aytganda, maqsadga yo'naltirilgan
ta’sir ko'rsatadi.
Boshqarish —bu o‘ta muhim funksiya, usiz hech bir tashkilot
maqsadga yo'naltirilgan faoliyat yurita olmaydi. Boshqarishning
maqsadi raqobat kurashida omon qolish, ko‘proq foyda olish, muayy
an bozorlarga chiqish va hokazolardir.
Boshqarish aniq bir tashkilotlaming o'ziga xosligi va boshqaris
h maqsadlariga bogiiq holda ularni barqarorlashtirishni, sifat belgilarini
saqlashni, muhit bilan iqtisodiy muvozanatni tutib turishni, tashkilotni
takomiUashtirishni va u yoki bu foydali samaraga erishishni ta’minlashga
imkon beradi.
Axborot konturi. Boshqaruvchi qism boshqariluvchi jarayonga
muayyan ta’sir ko'rsatadi. Boshqaruvchi qism boshqaruvni amalga os
hirishi uchun undan boshqariladigan jarayonni boshqarish maqsadida
aniq holatini qiyoslash talab etiladi, chunki shu bois boshqariladigan
jarayon boshqaruvchi qismga ta’sir ko'rsatadi. Ikkala qismning birbiriga o‘zaro ta’siri axborotni uzatish shaklida amalga oshiriladi. Sh
u tariqa boshqaruv tizimida doimo yopiq axborot konturi mavjud
bo‘ladi.
Boshqarish tizimining isblashi. Boshqarish tizimining ishlashi aaxboro
t bazasida, oldiga qo‘yilgan maqsadga muvofiq holda boshqariladigan
obyekt, uning kirish va chiqishlari (1,2,4aloqalari) holati bo‘yicha amalga oshiriladi (6). Obyektni boshqarish
boshqaruvchi ta’sirni uzatish yo‘li bilan amalga oshiriladi (3). Tashq
i muhit bilan aloqa tizimi strelka
bilan ko‘rsatilgan (5). Boshqarishning asosiy tamoyili — teskari
aloqa tamoyilidir (yopiq sikl bo'yicha boshqarish).
Boshqarish jarayoni muayyan maqsadga erishishga yo'naltirilga
n. Shundan kelib chiqib, boshqarish
jarayonini boshqariladigan obyektdagi jarayonga muvofiq keluvchi m
aqsad va hajm o'rtasidagi farqni
kamaytirishga intilish sifatida ko‘rib chiqish mumkin.
Tashkilotning axborot tizimi. Axborot konturi doirasida
boshqarish maqsadlari haqida, boshqariluvchi jarayon holati
haqida, boshqaruvchi ta’sirlar haqida axborotga ega
bo'linadi va uzatiladi. Axborot konturi
axborotlarni yig‘ish, uzatish, qayta ishlash va saqlash vositalari,
shuningdek, axborotlarni ishlovchi xodimlar bilan birgalikda mazkur
tashkilotning 'axborot tizimini tashkil etadi. Bu tizim dinamik
rivojlanuvchidir, chunki axborot o'zgarishlarga uchraydi, uning tezligi
tashkilot bajarayotgan vazifalarga bog‘liq. Axborot tizimiga kiradigan
ma’lumot sifatida axborotni shakllantiruvchi axborot manbalari va
ma’lumotlarni yig‘ish tizimi ko‘rib chiqiladi. Chiqadigan axborot
sifatida esa qarorlarni shakllantirish va qabul qilish, ya’ni axborotda
n maqsadli ravishda foydalanish tizimi tahlil etiladi. Demak, axborot
tizimi axborotni boshlang‘ich yig‘ish va undan ikkilamchi foydalanish
tizimi bilan o‘zaro bog‘liq.
Xulosa:
Amaliyot davomida men TATU bazasida bor kitoblarni Unilibrary
elektron kutubxona blatformasiga yuklashim kitob haqida to’liq malumot
yozishim talab qilinar edi. Ish davomida talabalar tomonidan so’ralgan
kitoblarni Ibris dasturi olqali kitob joyini aniqlab xonasi va polkadagi
joyini yozib berdim. Bu ishlarni bajarish davomida men kitoblarni shifr
va muallif orqali qidirish haqida to’liq ma’lumotga ega bo’ldim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. https://en.wikipedia.org/wiki/HTML
2. https://en.wikipedia.org/wiki/CSS
3. https://en.wikipedia.org/wiki/JavaScript
4. https://www.oracle.com/database/what-is-database
5. https://en.wikipedia.org/wiki/MySQL