«MAISHIY NOORGANIK KIMYOVIY VOSITALAR TEXNOLOGIYASI»
I - AMALIY MASHG’ULOT.
1. Maishiy kimyoviy yuvish vositalari eritmalarining konsentratsiylariaga oid
masalalar yechish.
1.1. Eritmalar va dispеrs sistеmalar, ularning turlari.
Ikki yoki undan ortiq tarkibiy qismdan iborat bo`lgan gomogеn sistеma eritma dеyiladi.
Odatda, eng ko`p tarqalgan suyuq eritmalar haqida so`z yuritiladi.
Eritmalarning tabiatdagi ahamiyati juda katta. Odam va hayvonlar organizmida ovqat
eritma holida hazm bo`ladi yoki o`simliklar oziqlik moddani tuproqdan eritma holatida qabul
qiladi. Shuningdеk, kimyoviy ishlab chiqarishda ko`pgina jarayonlar (masalan ishqorlarning
olinishi) asosan eritmalarda sodir bo`ladi.
Bir modda ichida boshqa bir moddaning ma`lum darajada maydalangan zarralar hamda
tarqalishi natijasida hosil bo`lgan sistеmalar dispеrs sistеmalar dеyiladi.
Dispеrs faza zarrachalarning o`lchamiga qarab, dispеrs sistеmalar bir nеcha guruhga
bo`linadi:
1. Dag`al dispеrs sistеmalar.
2. Kolloid eritmalar.
3. Chin (haqiqiy) eritmalar.
Dag`al dispеrs sistеmalarda dispеrs faza zarrachalarning o`lchami 100 nm dan katta bo`lib,
ularni ko`z bilan yoki oddiy mikroskopda ko`rish mumkin. Ular zarrachalari oddiy filtr
qog`ozdan ham o`tmaydi. Dispеrs faza zarrachalari tеzda idish tubiga cho`kadi yoki qavat holida
ajraladi. Dag`al dispеrs sistеmalar gеtеrogеn sistеmalardir.
Dag`al dispеrs sistеmalar tarkibiga ko`ra, suspеnziya va emulsiyalarga bo`linadi. Dispеrs
faza qattiq moddadan, dispеrsion muhit suyuq moddadan iborat dag`al dispеrs sistеmaga
suspеnziya dеyiladi. Suspеnziyaga, bo`rning mayin kukuni va suv aralashmasi misol bo`ladi.
Dispеrs faza ham, dispеrsion muhit ham suyuq moddadan iborat dag`al dispеrs sistеmaga
emulsiya dеyiladi. Emulsiyaga, sut, o`simlik moyi yoki bеnzinning suv bilan aralashmasi misol
bo`ladi.
Dispеrs faza zarrachalari o`lchami 1 nm dan 100 nm oralig`ida bo`lgan dispеrs sistеmalar
kolloid eritmalar, boshqacha aytganda, zollar dеyiladi. Dispеrs muhiti gazsimon bo`lgan
moddalar sistеmasi aerozollar, dispеrs faza qattiq bo`lganda tutunlar dеyiladi. Agar dispеrs faza
gaz dispеrs muhit suyuqlik bo`lsa, bunday sistеma ko`pik dеyiladi. Kolloid eritmalarga kon
plazmasi, tuхum oqsilining suvdagi eritmasi misol bo`ladi.
Kolloid eritmalar mikrogеtеrogеn sistеmalardir.
Kolloid eritmalar zarrachalarini faqat
ultramikroskopda payqash mumkin. Ular oddiy filtr qog`ozidan o`tib kеtadi, kichik tеshikli
ultrafiltrdan o`tmaydi. Kolloid eritmalarda koagulyatsiya hodisasi kuzatiladi. Kolloid
zarrachalarning molеkulyar tortishish kuchi ta`sirida bir–biriga yopishib, ancha yirik agrеgatlar
holida cho`kishi koagulyatsiya dеyiladi.
Kolloid eritmalar faqat o`tuvchan yorug`likdagina tiniq bo`ladi. Chin eritmadan farq qilib,
kolloid eritmalar qaytgan nurda, odatda, loyqaga o`хshab ko`rinadi, bu yorug`likning
tarqalishidir. Agar kolloid eritmalardan nurlar dastasi o`tkazilsa, suyuqlikda yaхshi ko`rinadigan
yorug`lik konusi paydo bo`ladi, bu hodisa Tindal effеkti dеyiladi.
Kolloid sistеmalar amalda katta ahamiyatga ega. Ular suvni tozalashda, gazlarni elеktr
yordamida tozalashda, kauchuk ishlab chiqarishda va qishloq хo`jaligining boshqa sohalarida
ishlatiladi.
Chin (haqiqiy) eritmalar zarrachalar o`lchami 1 nm dan kichik bo`ladi, ular zarrachalarini
mikroskop yordamida ham ko`rib bo`lmaydi. Har qanday filtr qog`ozdan o`tib kеtadi, yorug`lik
nurini to`g`ridan–to`g`ri o`tkazadi, koagulyatsiyalanmaydi. Chin eritmalarga, osh tuzi yoki
shakarning suvdagi eritmasi misol bo`ladi.
«MAISHIY NOORGANIK KIMYOVIY VOSITALAR TEXNOLOGIYASI»
1.2. Eritmalar konsentratsiyasini ifodalash usullari va ularga doir masalalar.
Eritma va erituvchining ma’lum massa yoki ma’lum hajmda erigan modda miqdori
eritmalarning kontsentratsiyasi deyiladi.
1. Massaviy foiz kontsentratsiya- 100 g eritmada erigan moddaning gramm miqdoriga
teng kattalik foiz kontsentratsiya deyiladi.
Massaviy foiz kontsentratsiya quyidagi formula bilan ifodalanadi.
m
С
 100
(1)
m  m1 
Bunda c - massaviy foiz kontsentratsiya;
m - eruvchi moddaning grammlarda ifodalangan massasi;
m1- erituvchi moddaning grammlarda ifodalangan massasi.
2. Molekulyar foiz kontsentratsiya - 100 g|mol eritma tarkibidagi erigan moddaning va
erituvchining miqdori foiz hisobida g|mol soni bilan ifodalanishiga
molekulyar foiz
kontsentratsiya deyiladi.
Uni quyidagi formula bilan ifodalanadi:
n
Cm 
 100
(2)
N n
Bunda C m - molekulyar foiz kontsentratsiya;
n - eruvchi moddaning molyar soni,
N - erituvchi moddaning molyar soni.
1-misol. 80 g suvda 20 g sulfat kislota erigan. Eritmaning molekulyar foiz
kontsentratsiyasini hisoblang.
Echish: Masalaning shartiga muvofiq
20
a) N 
 0,204 mol
98,08
bunda 98,08 sulfat kislotaning molekulyar massasi;
80
b) N 
 4,43 моль ; 18,02 suvning molekulyar massasi;
18,02
0,204
0,204
v) C m 
 100 
 4,4 mol % H2SO4
4,43  0,204
4,634
g) 100 - 4,4 q 95,6 mol % N2O
2-misol. 80 g suvda 4 g tuz eritilgan. Eritmaning foiz kontsentratsiyasini toping.
Echish: Masalani yuqoridagi (1) formulaga asoslanib yechamiz:
4
С
 4,8 %
80  4
3-misol. 400 g 12 % li shakar eritmasini tayyorlash uchun qancha shakar va
qancha suv olish kerak?
Echish: Formula (2) ga asosan:
m
400  12
 48 g shakar
A) 12  100 
; bundan m 
400
100
B) 400 - 48 q 352 g suv.
4-misol. Tuzning 80 g 15 % eritmasiga 40 g suv qo‘shildi. Hosil bo‘lgan eritmaning
foiz kontsentratsiyasini hisoblang.
Echish: Masala shartiga muvofiq 100 g eritmada 15 g tuz erigan. 80 g eritmadagi tuz
miqdorini topamiz.
«MAISHIY NOORGANIK KIMYOVIY VOSITALAR TEXNOLOGIYASI»
100 g eritmada 15 g tuz bo‘lsa,
80 g eritmada x g bo‘ladi.
Bundan
80  15
 12 g
100
80 g eritmaga 40 g suv qo‘shilgandan keyin eritmaning massasi 120 g bo‘ladi. Lekin erigan
tuzning miqdori 12 g ligicha qoladi. SHunga asosan:
120 g eritma 100 foiz bo‘lsa,
12 g tuz x % bo‘ladi.
Bundan
100  12
Х 
 10 %.
120
Х 
Mustaqil yechish uchun masalalar.
1. 300 g 12 % li osh tuzi eritmasini tayyorlash uchun qancha tuz va suv olish kerak?
2. 20 g 20 %li eritmaga 80 g suv qo‘shildi. Hosil bo‘lgan eritmaning foiz
kontsentrattsiyasini hisoblang.
3. 2 kg 12 % li CuSO4 eritmasini tayyorlash uchun qancha mis kuporosi olish kerak?
4. 500 ml suvda normal sharoitda o‘lchangan 15 l HCl eritilgan. Hosil bo‘lgan eritmaning
foiz kontsentratsiyasini toping.
5. 6 g eritma bug‘latilganda 0,2 g tuz qolgan bo‘lsa, eritma necha foizli bo‘lgan?
6. Mis sulfatning 1% li eritmasi va uning kristallgidrati bor. 300 g 15% li CuSO4
eritmasini tayyorlash uchun shu moddalardan qanchadan olish kerak?
7. Zichligi 1,115 gsm3 bo‘lgan 10% li o‘yuvchi natriyning 5 l eritmasidan 22 % li eritma
tayyorlash uchun qancha suvni bug‘latish kerak?
8. 1 l erituvchida 300 g modda eritilgach zichligi 1,2 gsm3 ga teng bo‘lgan eritma olindi.
Eritmaning foiz kontsentratsiyasini toping.
9. 20 g 20 % li eritmaga 10 g 10 % li eritmaga qo‘shilganda necha foizli eritma hosil
bo‘ladi?
10. 315 g suvda n.sh.da o‘lchangan 112 l ammiak eritildi. Eritmaning foiz
kontsentratsiyasini toping.
3. Molyal kontsentratsiya - 1kg erituvchidagi erigan modda miqdori g|mol bilan
ifodalanishiga molyal kontsentratsiya deb ataladi. Molyal kontsentratsiyani quyidagi formula
bilan ifodalash mumkin:
m  1000
С моляль 
(3)
M  m1
Bunda С моляль - molyal kontsentratsiya;
m - eruvchi moddaning grammlarda olingan massasi;
m1 - erituvchining grammlarda olingan massasi;
M - erigan moddaning molekulyar massasi.
1-misol. 400 g efirda 15 g xloroform erigan. Eritmaning molyal kontsentratsiyasini
hisoblang.
Echish: Formula (3) ga asosan
15  1000
С моляль 
 0,31 molyal.
119,5  400
Mustaqil yechish uchun masalalar.
1. 20 g suvda 0,62 g etilenglikol C2H4(OH)2 eritilgan. eritmaning
molyal
«MAISHIY NOORGANIK KIMYOVIY VOSITALAR TEXNOLOGIYASI»
kontsentratsiyasini hisoblang.
2. Sulfat kislotaning zichligi 1,04 gmg bo‘lgan 7%li eritmasining molyaligini hisoblang.
3. 40 g efirda 1,52 g (C6H5NH2) eritilgan. Eritmaning molyal kontsentratsiyasini
hisoblang.
4. 10% li sulfat kislota eritmasi molyalligini hisoblang.
5. Zichligi 1,825 gml bo‘lgan 91 % li sulfat kislota eritmasini molyalligini hisoblang.
6. Zichligi 0,9204 gml bo‘lgan 47 % etil spirtining molyaligini hisoblang.
7. 50 g suvda 20 g glyukoza eritildi. Eritmaning molyal kontsentratsiyasini toping.
8. 1000 g suvda 245,7 KCl tuzi eritilganda, zichligi 1,13 gml eritma hosil bo‘lgan
eritmaning molyal kontsentratsiyasini hisoblang.
9. 1000 g suvda 577 g bo‘lgan sulgfat kislota eritilganda zichligi 1,335 gml hosil bo‘lgan
eritmaning molyalligini hisoblang.
4. Molyar kontsentratsiya - 1 l eritmada erigan moddaning miqdori g|mol bilan
ifodalanishiga molyar kontsentratsiya deb ataladi va M harfi bilan belgilanadi.
m
СМ 
 1000 (4)
M V
Bunda C m - molyar kontsentratsiya;
m - erigan moddaning grammlarda ifodalangan massasi;
M - erigan moddaning molekulyar massasi;
V - eritmaning (ml da) ifodalangan hajmi.
Masalan, 1 l eritmada 1 mol modda erigan bo‘lsa, 1 molyar (1M), 2 mol modda erigan bo‘lsa 2
molyar (2M) eritma deyiladi va hokazo.
5. Normal kontsentratsiya - 1 l eritmadagi erigan moddaning miqdori g- ekvivalentlar
soni bilan ifodalanishiga normal kontsentratsiya deyiladi va H belgilanadi. Normal
kontsentratsiya quyidagi formula bilan ifodalanadi:
m
С нормал 
 1000 (5)
Э V
Bunda С нормал - normal kontsentratsiya;
m - erigan moddaning grammlar ifodalangan massasi;
Э - erigan moddaning g-ekvivalenti;
V - eritmaning (ml da) ifodalangan hajmi.
Masalan, 1 l eritmada 1gekvivalent modda erigan bo‘lsa, 1 normal (1n) eritma, 0,1
gekvivalent modda erigan bo‘lsa, detsinormal (0,1n) eritma deyiladi.
6. Titr - 1 ml eritma tarkibidagi erigan moddaning miqdori grammlarda ifodalangan
miqdoriga eritmaning titri deb ataladi. Eritmaning titri T harfi bilan belgilanadi va quyidagi
formula asosida topiladi:
нЭ
T 
г / мл (6)
1000
Bunda Т - titr;
н - eritmaning normalligi;
Э - erigan moddaning g|ekvivalenti.
Biror moddaning titrlangan eritmasidan foydalanib, ikkinchi eritmani titrini aniqlash mumkin.
Titrlashda normal eritmalardan foydalanish kerak. CHunki, normalligi bir xil bo‘lgan
eritmalar teng hajmlarda reaktsiyaga kirishadi. Normallgi har shil bo‘lgan eritmalar o‘zaro
normalliklariga teskari proportsional hajmlarda reaktsiyaga kirishadi.
«MAISHIY NOORGANIK KIMYOVIY VOSITALAR TEXNOLOGIYASI»
V1 N 2

ёки V1  N 1  V2  N 2 (7)
V2
N1
bunda V1 - birinchi ertmaning hajmi;
N 1 - shu eritmaning normalligi;
V 2 - ikkinchi eritmaning hajmi;
- uning normalligi.
N2
1-misol. 24 g o‘yuvchi natriy suvda eritilib 400 ml eritma tayyorlandi. Eritmaning
molyar kontsentratsiyasini hisoblang.
Yechish: Formula (4) da foydalanamiz:
24  1000
CM 
 1,5 M
40  400
2-misol. 200 ml 0,1 M eritma tayyorlash uchun necha gramm o‘yuvchi kaliy kerakligini
hisoblab toping.
Yechish: KOH ning gmoli 56 g 0,1 moli 56.0,1q 5,6 g keladi. Demak 1 l 0,1 M
eritmada 5,6 g KOH bo‘ladi. 200 ml eritmada esa, 5,6.0,2 q1,12 g bo‘ladi.
3-misol. 500 ml 0,2 M eritma tayyorlash uchun zichligi 1,84 gsm3 bo‘lgan 96 % li sulfat
kislota eritmasidan qancha olish kerak. Bunday eritma qanday tayyorlanadi?
a) formula (4) dan:
C  M  V 0,2  98  500
m M

 9,8 g H2SO4
1000
1000
b) formula (3) ga asosan:
100  m
C% 
;
d V
Bundan:
100  m 100  9,8
V 

 5,55 ml.
d  C % 1,84  96
4-misol. 4 l 0,2 n eritma tayyorlash uchun soda kristallgidratidan Na 2 CO3  10H 2 O necha
gramm olish kerak?
Yechish: Formula (5) dan foydalanamiz:
m
Cn 
 1000 ;
Э V
Bundan:
C  Э  V 0,2  143  4000
m n

 144,4 g Na 2 CO3  10H 2 O .
1000
1000
5-misol. Nitrat kislotaning 0,2 n eritmasining titrini hisoblab toping.
Yechish: Formula (6) ga asoslanib yechamiz:
0,2  63
T0 , 2 нHNO3 
 0,0126 g/ml
1000
bunda: 63 nitrat kislotaning g/ekvivalenti.
6-misol. Ishqorning 40 ml eritmasini neytrallsh uchun sulfat kislotaning 0,5n eritmasidan
24 ml ketadi. Ishqor eritmasining normalligini hisoblab toping.
Yechish: Formula (7) ga asoslanib yechamiz:
V1  N 1  V2  N 2
Bundan:
«MAISHIY NOORGANIK KIMYOVIY VOSITALAR TEXNOLOGIYASI»
V1ишкор 
N 2  V2 0,5  24

 0,3 n
V1ишкор
40
Mustaqil yechish uchun masalalar.
1. 26,25 g osh tuzi suvda eritilib, 300 ml eritma tayyorlandi. Eritmaning molyar
kontsentratsiyasini toping.
2. 500 ml 0,2 M eritma tayyorlash uchun necha gramm Na 2 CO3  10H 2 O olish kerak?
3. 500 ml 0,2 M eritma tayyorlash uchun zichligi 1,19 gml ga teng bo‘lgan 37% li
xlorid kislota eritmasidan qancha olish kerak?
4. 6 l 0,3 n eritma tayyorlash uchun necha gramm CuSO 4  5 H 2 O olish kerak? Bu
eritma qanday tayyorlanadi?
5. 250 ml 0,1n eritma tayyorlash uchun zichligi 1,307 gml bo‘lgan 40%li sulfat
kislotaning eritmasidan qancha olish kerak?
6. Ca(NO3)2 ning 0,3 n eritmasida titrini hisoblang.
7. O‘yuvchi kaliy eritmasining titri 0,112 gml. SHu eritmaning normalligini hisoblang.
8. 200 ml 0,1 n eritma tayyorlash uchun zichligi 1,775 gml bo‘lgan sulfat kislota
eritmasidan qancha hajm olish kerak?
9. O‘yuvchi natriyning 2n eritmasi bor. Undan foydalanib 1l 0,1 n eritmani tayyorlash
uchun shu eritmadan qancha olish kerak.
10. 20 ml xlorid kislota eritmasini neytrallash uchun, o‘yuvchi natriyning 15ml 0,5 n
eritmasi sarf bo‘ladi. Kislota eritmasini normalligini hisoblang.
1.3. Maishiy kimyoviy yuvish vositalari eritmalarining konsentratsiylariaga oid
masalalar.
Kimyoviy yuvish vositalari eritmalarining konsentratsiyasi bilan bog'liq masalalar
ko'pincha miqdoriy hisoblash va aralashmalarni o‘rganishni talab qiladi. Masalan, bu turdagi
masalalar quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin:
1. Yuvish vositasi eritmasining konsentratsiyasini hisoblash – Agar ma'lum bir
miqdordagi eritma ma'lum konsentratsiyaga ega bo‘lsa, uning yangi konsentratsiyasini hisoblash.
2. Eritmalarni aralashtirish – Ikkita yoki undan ortiq eritmani birlashtirish va yangi
konsentratsiyani aniqlash.
3. Yuvish vositasining miqdorini hisoblash – Eritmadagi yuvish vositasi miqdorini
aniqlash yoki kerakli miqdorni hisoblash.
Kimyoviy yuvish vositalari eritmalarining konsentratsiyasiga oid masalalar ko'plab turli
jihatlarni o'z ichiga oladi, jumladan, konsentratsiyalarni hisoblash, eritmalarni aralashtirish va
kerakli miqdordagi eritmalarni tayyorlash kabi amaliy hisob-kitoblar. Masalalarni yechishda
quyidagi ba'zi asosiy tushunchalar va formulalardan foydalanish mumkin:
Konsentratsiya — bu eritmadagi moddalar miqdorining hajmga nisbati. U odatda
foizlar, mol/L yoki boshqa birliklarda ifodalanadi. Konsentratsiyani hisoblash uchun quyidagi
formuladan foydalanamiz:
m
С
 100
(1)
m  m1 
Bunda c - massaviy foiz kontsentratsiya;
m - eruvchi moddaning grammlarda ifodalangan massasi;
m1- erituvchi moddaning grammlarda ifodalangan massasi.
Eritmalarni aralashtirish – Ikkita yoki undan ortiq eritmani aralashtirishda yangi
konsentratsiyani hisoblash uchun quyidagi formulani ishlatamiz:
«MAISHIY NOORGANIK KIMYOVIY VOSITALAR TEXNOLOGIYASI»
С1  V1  C 2  V2
V1  V2
Bu yerda: C₁ va C₂ — aralashtirilayotgan ikki eritmaning konsentratsiyalari, V₁ va V₂ —
eritmalar hajmlari, C — yangi konsentratsiya.
Eritmalarda boshqa eritma tayyorlash – Agar sizda yuvish vositasining ma'lum
konsentratsiyasiga ega eritma bor bo’lsa va siz undan boshqa konsentratsiyaga ega eritma
tayyorlashni xohlasangiz, quyidagi formulani ishlatish mumkin:
C1‧V1=C2‧V2
Bu yerda: C₁ — mavjud eritmaning konsentratsiyasi, V₁ — mavjud eritmaning hajmi, C₂
— kerakli konsentratsiya, V₂ — kerakli eritma hajmi.
Yuqoridagilar asosida maishiy kimyoviy yuvish vositalari eritmalarining
konsentratsiylariaga oid quyidagi masalalarni bajarilish tartibini ko'rib chiqaylik:
1-misol. Agar 300 ml 12% li va 700 ml 5% li yuvish vositasi eritmasi aralashtirilsa, yangi
eritmaning konsentratsiyasi qanday bo‘ladi?
Yechish:
1.
Birinchi eritmadagi yuvish vositasi miqdori:
12
300 
 36 ml
100
2.
Ikkinchi eritmadagi yuvish vositasi miqdori:
5
700 
 35 ml
100
3.
Yangi eritmadagi yuvish vositasi miqdori:
36+35=71 ml
4.
Umumiy hajm:
300+700=1000 ml
5.
Yangi konsentratsiya:
71
 100  7,1%
1000
Demak, yangi eritmaning konsentratsiyasi 7.1% bo‘ladi.
Misol 2: Eritmani Tayyorlash. Agar sizda 200 ml 30% li yuvish vositasi eritmasi bo‘lsa
va siz 10% li eritma tayyorlamoqchi bo‘lsangiz, qancha suv qo‘shishingiz kerak?
Yechishi:
1.
Berilgan formuladan foydalanamiz:
C1‧V1=C2‧V2
2.
Qiymatlar: 30‧200=10‧V C2 ‧
3.
6000=10‧V2
4.
10% li eritmaning umumiy miqdori:
6000
V2 
 600 ml
10
Demak, 600 ml eritma olish uchun siz 400 ml suv qo‘shishingiz kerak, chunki dastlabki
200 ml 30% li eritmaga 400 ml suv qo‘shilganda umumiy hajm 600 ml bo‘ladi.
С
Eritmalarni suyultirish yoki aralashtirishning quyidagi grafik usuli ma’lum.
Masalan a%-li yuvish vositasi eritmasi berilgan; undan b%-li eritma tayyorlash kerak.
Suyultirish c%-li yuvish vositasi eritmasi yordamida olib boriladi. A kg a%-li eritmani b%-gacha
suyultirish uchun c%-li eritmadan qancha (x kg) olish kerak?
Boshlang’ich eritmada A⸱a/100 = yuvish vositasi, kg bor; suyultirish uchun olingan
eritmada x⸱c/100= yuvish vositasi kg bor. Aralashmada jami yuvish vositasi
«MAISHIY NOORGANIK KIMYOVIY VOSITALAR TEXNOLOGIYASI»
Aralashmaning og’irligi (A+x) kg bo’ladi. U holda izlanayotgan b%-li eritma tarkibi
quyidagicha ifodalanadi:
Bu xisobni “krest qoidasi” deb nomlanadigan grafik usuli yordamida amalga oshirish
mumkin. Krest olish uchun o’zaro perpendikulyar bolgan to’g’ri chiziqlar o’tkazamiz:
To’g’ri chiziqlarni kesishish nuqtasida eritma tayyorlanishi kerak bo’lgan og’irlik foizda
ifodalangan miqdori b yoziladi. Aralashtiriladigan ikki eritmani og’irlik foizda ifodalangan
kontsentratsiyasi chap tarafida yoziladi (a va s).
Krestdagi belgilar:
b - aralashmani tayyorlash kerak bo’lgan kontsentratsiyasi;
a - nisbatan yuqori kontsentratsiyali eritma kontsentratsiyasi;
c va x - nisbatan past kontsentratsiyali eritma (c) kontsentratsiyasi va (x) og’irlik miqdori.
Krest diagonallari bo’yicha hisoblab, aralashtirish uchup zarur bo’lgan eritma miqdori
topiladi.
a qiymatdan b qiymatni ayirib s%-li eritmadan olinadigan miqdori aniqlanadi.
a-b/b-c nnsbat birlik suyultiriladigai eritma miqdoriga to’g’ri keladigan suyuq eritma
miqdorini ko’rsatadi.
Suv bilan suyultirishda c miqdor nolga teng. Og’irlik miqdoridan hajmiyga o’tish uchun
eritmalarning solishtirma zichligi-r ni bilish kerak. Ya’ni, A va x o’rniga Ar va xr qiymatlarni
ishlatish kerak.
1-misol. Birini koptseptratsiyasi a 40%, ikkinchisiniki c 25% (og’irlik foiz) da bo’lgan
yuvish vositasining ikkita eritmasi bor. Kontsentratsiyasi b 30% bo’lgan eritma tayyorlash kerak.
Krest chiziqlarini kesishishiga tayyorlash kerak bo’lgan eritma kontsentratsiyasi yoziladi
(b=30%).
Chapga arashtiriladigan ikkala eritma kontsentratsiyasi yoziladi (a 40% va c 25%),
o’ngga diagonalda joylashgan sonlarni ayirish yo’li bilan b%-li eritma tayyorlash uchun zarur
bo’lgan a va c eritmalarnipg og’irlik miqdorlarini olamiz.
Shunday qilib, 30%-li yuvish vositasini tayyorlash uchun 40%-li eritmadan 30-25 5 kg,
25%-li eritmadan esa 40-30=10 kg olib aralashtirish kerak. Shunda 15kg 30%-li eritma hosil
bo’ladi.
Talabalar mustaqil bajarishi uchun topshiriqlar.
2-misol. Birini koptseptratsiyasi a 35%, ikkinchisiniki c 15% (og’irlik foiz) da bo’lgan
yuvish vositasining ikkita eritmasi bor. Kontsentratsiyasi b 25% bo’lgan eritma tayyorlash uchun
eritmalarning kerakli miqdorini hisoblahg.
3-misol. Birini koptseptratsiyasi a 30%, ikkinchisiniki c 10% (og’irlik foiz) da bo’lgan
yuvish vositasining ikkita eritmasi bor. Kontsentratsiyasi b 20% bo’lgan eritma tayyorlash uchun
eritmalarning kerakli miqdorini hisoblahg.