1-MAVZU: КIRISH. MAISHIY NOORGANIK KIMYOVIY
VOSITALARINI ISHLAB CHIQARISHNING RIVOJLANISH TARIXI.
O‘quv moduli virliklari:
1.1. Maishiy noorganik kimyoviy vositalari kelib chiqish tarixi.
1.2. Maishiy noorganik kimyoviy vositalarining tipik formulalari.
1.3. Maishiy noorganik kimyoviy vositalari turlari.
1.4. Maishiy noorganik kimyoviy vositalarining xalq xo’jaligida, sanoatda,
tibbiyotda tutgan o’rni.
1.5. Maishiy noorganik kimyoviy vositalar asosiy tushunchalar va yuvish
jarayonlarining tasnifi.
1.1. Maishiy noorganik kimyoviy vositalari kelib chiqish tarixi.
Maishiy noorganik kimyoviy vositalari – bu maishiy extiyojlar uchun
qo‘llaniladigan kimyoviy moddalar bo‘lib, ular asosan uy-ro‘zg‘or, tozalash va
sanitariya maqsadida ishlatiladi. Ularning kelib chiqishi tarixini qisqacha ko‘rib
chiqish uchun, ularni bir nechta asosiy bosqichlarga ajratish mumkin:
1. Qadimiy davrlar (Antik davr).
Qadimgi Misr, Xitoy, Gretsiya va Rimda ham uy-ro‘zg‘or ehtiyojlari uchun
kimyoviy moddalar ishlatilgan. Misrliklar va xitoyliklar tozalash vositalarini va
dezinfektsiyalash usullarini bilganlar. Qadimiy misrliklar, xitoyliklar, yunonlar va
rimliklar uy-ro‘zg‘or ehtiyojlari uchun o‘zlarining tabiiy resurslaridan kimyoviy
vositalar yaratganlar.
Masalan:

Misrda tozalash uchun soda (natriy karbonat) ishlatilgan. Bu material
asosan sovun ishlab chiqarish jarayonida qo‘llanilgan.

Xitoyda o‘simlik asosidagi yuvish vositalari, namlikni yo’qotish
uchun tuproq va tozalashda ishlatiladigan mineral moddalar keng tarqalgan.
2. Renessans va ilmiy inqilob davri (17-18 asrlar).
18-19 asrlarda kimyo fani rivojlanib, ilmiy tadqiqotlar tufayli yangi
kimyoviy birikmalar ishlab chiqildi. Bu davrda karbonat angidrid (CO 2), kislotali
va ko’pikli tozalovchi moddalarning sifatlari aniqlanib, ularni kengroq maishiy
ehtiyojlarda qo‘llash boshlandi. Bu davrda kimyo fanining asosiy tamoyillari
aniqlandi va ilmiy ishlanmalar yangi kimyoviy moddalar yaratishga imkon berdi.
Bu davrda ba'zi asosiy inqilobiy kashfiyotlar yuz berdi. Masalan:
Soda va sulfat kislotaning sanoatda va alkimyogarlar tomonidan ko‘plab
maishiy ehtiyojlar uchun ishlatilishgan.
Alkimyogarlar tomonidan ishlatilishi. Alkimyogarlar sodaning turli xil
xususiyatlarini ishlatganlar. Soda asosan oziq-ovqat, tozalash va turli kimyoviy
reaksiyalarni amalga oshirishda ishlatilgan. Oziq-ovqat sohasida sodaning
ahamiyati katta edi. Alkimyogarlar, shuningdek, oziq-ovqat sodasi (natriy
bikarbonat–NaHCO3) ni ham kashf qilishgan. Oziq-ovqat sodasi, xususan,
kuydirilganda gaz chiqarish xususiyatiga ega bo‘lib, uni alkimyo va kimyoviy
jarayonlarida, shu jumladan, metalni qayta ishlashda ishlatishgan.
Sanoatdagi ishlatilishi. Soda sanoatda, ayniqsa tozalash va ishlab
chiqarishda keng qo‘llanilgan.

Tozalash: Soda suvni yumshatish va tozalashda ishlatiladi. U yuvish
vositalarining tarkibiy qismi bo‘lib, yuvish jarayonida keraksiz moddalarni
eritishda yordam beradi.

Shisha ishlab chiqarish: Soda shisha ishlab chiqarishda muhim
tarkibiy qism sifatida qo‘llaniladi. Shisha ishlab chiqarish jarayonida, natriy
karbonat kremniy dioksid (SiO2) bilan birga ishlatiladi.

Sanoatda: Soda, shuningdek, boshqa kimyoviy moddalarning ishlab
chiqarilishi uchun, masalan, natriy gidroksid (kaustik soda) yoki ishqorli o‘g‘itlar
ishlab chiqarishda ishlatiladi.
Sulfat kislota (H2SO4). Sulfat kislota sanoatda juda muhim ro‘l o‘ynaydi
va tarixan uni ko‘plab maqsadlar uchun ishlatishgan.
Alkimyogarlar tomonidan ishlatilishi. Alkimyogarlar sulfat kislota bilan
ko‘plab tajribalar o‘tkazganlar. Ular, asosan, turli xil metallarning kislotali
eruvchanlik
xususiyatlarini
o‘rganishgan
va
shu
bilan
birga
kimyoviy
reaktsiyalarni amalga oshirishgan. Sulfat kislota o‘sha davrda turli xil kimyoviy
reaksiyalarning, masalan, metallarning oksidlanishi yoki boshqa birikmalarni hosil
qilish jarayonlarida ishlatilgan.
Sanoatdagi ishlatilishi.

O‘g‘itlar ishlab chiqarish: Sulfat kislota eng ko‘p ishlatiladigan
kimyoviy moddalaridan biri bo‘lib, uni o‘g‘itlar ishlab chiqarishda, masalan,
superfosfat (fosfor kislota va uning tuzlari) va boshqa mineral o‘g‘itlar ishlab
chiqarishda qo‘llaniladi.

Neftni qayta ishlash: Sulfat kislota neftni qayta ishlash va benzin
ishlab chiqarish jarayonlarida ham ishlatiladi. U, shuningdek, neftni tozalash va
ba'zi organik birikmalarni ajratishda qo‘llaniladi.

Kimyoviy ishlab chiqarish: Sulfat kislota ko‘plab kimyoviy
moddalarni ishlab chiqarish jarayonlarida ishlatiladi, masalan, sulfatli tuzlar,
sintetik materiallar, bo‘yoqlar va boshqa kimyoviy mahsulotlar.
Ishlatilish tarixi va amaliyotlari. Soda va sulfat kislota alkimyogarlar va
sanoat uchun juda katta ahamiyatga ega bo‘lgan moddalar edi. Alkimyogarlar
ushbu kimyoviy moddalardan turli xil tajribalar va reaktsiyalarni amalga oshirishda
foydalanishgan. Ular
bu
moddalarni o‘zlarining kimyoviy nazariyalarini
rivojlantirishda, metallurgiyada, tozalashda va boshqa ko‘plab maqsadlarda
qo‘llaganlar.
Sanoatning rivojlanishi bilan soda va sulfat kislota ko‘plab jarayonlarda,
ayniqsa, shisha ishlab chiqarish, o‘g‘itlar tayyorlash va kimyoviy ishlab chiqarish
jarayonlarida keng qo‘llanilgan. Shu bilan birga, bu moddalar uy-ro‘zg‘orda
yuvish, tozalash va boshqa maqsadlarda ishlatilgan.
Xulosa qilib aytganda, soda va sulfat kislota — bu o‘z vaqtida
alkimyogarlar va sanoat tomonidan keng qo‘llanilgan va ko‘plab ilmiy kashfiyotlar
va texnologiyalarning rivojlanishiga turtki bo‘lgan muhim kimyoviy moddalardan
biri xisoblanadi. Ular bugungi kunda ham ko‘plab sanoat jarayonlarida va uyro‘zg‘or ishlarida ishlatiladi.
Ammiak (NH₃) va xlor kabi kimyoviy moddalar sanitar va dezinfektsiya
vositalarida qo‘llanildi.
17-asrda, masalan, Fransiyada natriy karbonat (soda) va kaliy karbonat
(potash) tozalash va oziq-ovqat sohasida keng qo‘llanigan.
3. Sanoat inqilobi va kimyo sanoatining rivojlanishi (19-asr).
19-asrda kimyo sanoati jadal rivojlanib, ko‘plab yangi kimyoviy moddalar
va ularning aralashmalari ishlab chiqildi:

Natriy karbonat (soda) va oziq-ovqat sodasi (natriy bikarbonat)
ning keng ko’lamli qo‘llanilishi.

Xlordan foydalanish: Xlor va uning birikmalari, masalan, xlorli suv
(oqartiruvchi kukun) keng tarqaldi. Bu moddalar tozalash va dezinfektsiya
maqsadida ishlatilgan.
19-asrning ikkinchi yarmida, suvni tozalash va dezinfeksiya qilish uchun
kimyoviy vositalar ishlab chiqildi, ularni, ko‘chalar va shaharlar dezinfeksiyasida
qo‘llash boshlanadi.
4. 20-asrda keng ko’lamli ishlab chiqarish.
20-asrda kimyo sanoatining kengayishi bilan birga, noorganik kimyoviy
vositalar to‘g‘risida yangiliklar yuzaga keldi, masalan:

Ammiak va xlorli o‘g‘itlar ishlab chiqarilishi va ularning iqtisodiy
ahamiyati.

Xlorli oksidlar va peroksidlar tozalash va dezinfektsiya vositalari
sifatida keng qo‘llanila boshladi.

Natriy gidroksid (NaOH) (kaustik soda) va sulfat kislotasi ko‘plab
tozalash va yuvish vositalarining asosiy tarkibiy qismlariga aylandi. Bu kimyoviy
moddalar uy-ro‘zg‘or mahsulotlarida, masalan, sovun, yuvish vositalari va kir
yuvish mashinalari uchun ishlatilgan.
5. Ekologik toza va xavfsiz vositalar (20-asr oxiri – 21-asr).
So‘nggi yillarda atrof-muhitni muhofaza qilish va inson salomatligini
ta'minlash maqsadida, kimyoviy vositalar va mahsulotlar ekologik toza bo‘lishga
intilinmoqda. Bu davrda quyidagi o‘zgarishlar yuz berdi:

Tabiiy va biologik parchalanadigan moddalar (masalan, sirka
kislotali moddalari va o‘simliklar asosidagi tozalovchi moddalar) ishlab chiqildi.

Kimyoviy qoldiqlarni kamaytirish va ularni tabiiy muhitga zarar
keltirmasdan ishlatish ustida ishlash boshlanadi.
Bundan tashqari, ekologik va tabiiy tozalash vositalari tobora mashhur
bo‘lib bormoqda. Masalan, limon kislotasi, sirka va soda kabi moddalar uyro‘zg‘orda keng qo‘llanilmoqda.
6. Bugungi kun – innovatsiyalar va yangi yondoshuvlar davri.
Hozirgi kunda noorganik kimyoviy vositalar ko‘plab turli shakllarda mavjud
va ular ko‘p jihatdan o‘zgarib bormoqda. Innovatsion materiallar, masalan,
nanotexnologiya asosidagi tozalash vositalari va ekologik jihatdan xavfsiz,
biopachalanadigan kimyoviy birikmalar ishlab chiqilmoqda.
Shunday qilib, maishiy noorganik kimyoviy vositalar o‘z tarixida ko‘plab
yutuqlarni va o‘zgarishlarni o‘tkazdi hamda bugungi kunda ular nafaqat uyro‘zg‘or ehtiyojlarini, balki ekologik va salomatlik masalalarini ham hisobga
olishga intiladi.
1.2. Maishiy noorganik kimyoviy vositalarining tipik formulalari.
Maishiy noorganik kimyoviy vositalari turli xil kimyoviy moddalar va
birikmalardan tashkil topgan bo'lib, ular odatda uy-ro'zg'or ishlarini bajarishda,
tozalash, yuvish, dezinfektsiya qilish, va boshqa ko'plab maqsadlar uchun
ishlatiladi. Quyida maishiy noorganik kimyoviy vositalarining ba'zi tipik
formulalari keltirilgan:
1. Soda (Natriy karbonat)

Formulasi: Na2CO3

Qo‘llanilishi: Kimyo sanoatida (fenol, buyoq moddalar ishlab
chiqarish uchun), shisha ishlab chiqarish sanoatida, rangli metallurgiyada, oziqovqat, sellyuloza, qag’oz sanoatida, neft kimyo va neftni qayta ishlash sanoatida,
meditsina
sanoatida,
elektrotexnika
sanoatida,
yuvish
vositalarida,
suv
yumshatishda va boshqa sohalarda ishlatiladi.
2. Oziq-ovqat sodasi (Natriy bikarbonat)

Formulasi: NaHCO3

Qo‘llanilishi: Natriy bikarbonat eng ko‘p ishlatiladigan maishiy
noorganik vositalardan biridir.
U tozalash, oziq-ovqat sohasida, yengil
dezinfeksiyalovchi va hidlarni bartaraf etishda, pirotexnika sohasida, yong’inga
qarshi kurashda, kislotalarni neytrallashda, sport qo'shimchasi sifatida, qishloq
xo'jaligida, meditsinada, yuvish vositalarida va boshqa sohalarda ishlatiladi.
3. Sulfat kislota.

Formulasi: H₂SO₄

Qo‘llanilishi: Tozalash va dezinfeksiya qilishda, oziq-ovqat sohasida
va ba'zi kimyoviy moddalarni ishlab chiqarishda ishlatiladi.
4. Natriy gidroksid (Kaustik soda).

Formulasi: NaOH

Qo‘llanilishi: Oqartirish, tozalash, yuvish vositalari va yog‘larni
tozalashda, suvni tozalashda, farmatsevtikada, to'qimachilik sanoatida, sovun,
qog'oz, portlovchi moddalar, bo'yoqlar va neft mahsulotlarini ishlab chiqarishda
ishlatiladi,. Hozirda ba'zi organik moddalarni, shu jumladan, yog‘larni va qattiq
moddalarni ajratishda ham ishlatiladi.
5. Kaliy permanganat

Formulasi: KMnO4

Qo‘llanilishi: Kaliy permanganat kuchli oksidlovchi xususiyatlarga
ega bo'lib, dezinfeksiya, tozalash, mikroblarni yo‘qotish va ba'zi organik
moddalarni oksidlashda ishlatiladi. Bu vosita ayniqsa suyuqliklarni va yuzalarni
tozalashda foydalidir.
6. Ammiak.

Formulasi: NH3

Qo‘llanilishi: Tozalash, yuvish, dezinfeksiya qilish va ba'zi kir yuvish
vositalarida ishlatiladi. Shuningdek, ammiak gazidan uy-ro‘zg‘or va sanoat
maqsadlarida foydalaniladi.
7. Natriy xlorid (Osh tuzi).

Formulasi: NaCl

Qo‘llanilishi: Oziq-ovqat sohasida, tozalashda va ba'zi sanitariya
ishlarida ishlatiladi. Suvni yumshatish uchun ham ishlatilishi mumkin.
8. Kalsiy oksid (Kuydirilgan ohak)

Formulasi: CaO

Qo‘llanilishi: Kalsiy oksid, asosan, qurilishda ishlatiladi, ammo ba'zi
tozalash va dezinfektsiya ishlarida ham qo'llaniladi. Kalsiy oksid suv bilan
reaksiyaga kirishib, kalsiy gidroksid (Ca(OH)2 hosil qiladi.
9. Kalsiy gidroksid (So’ndirilgan ohak)

Formula: Ca(OH)2

Qo‘llanilishi: Kalsiy gidroksid ko'plab tozalash va dezinfektsiya
jarayonlarida ishlatiladi. Shuningdek, u pH ni nazorat qilishda, suvni tozalashda
ham qo'llaniladi.
10. Kalsiy gipoxlorid (Xlorli ohak)

Formulasi: Ca(OCl)2

Qo‘llanilishi:
Dezinfeksiya qilish va suvni
tozalashda keng
qo‘llaniladi. Xlorli oksid sifatida ham tanilgan, bu vosita ko‘pincha kanalizatsiya
va suvlarga qo‘llanadi.
11. Natriy gipoxlorit.

Formula: NaOCl

Qo‘llanilishi: Xlorli suyuqlik, ko'pincha tozalash va dezinfektsiya
qilishda ishlatiladi. U bakteriyalarga qarshi ta'sirga ega va odatda hammom va
hojatxonalarda tozalash uchun ishlatiladi.
12. Bornaya kislota.

Formulasi: H3BO3

Qo‘llanilishi: Dezinfeksiya qilish, tozalash va antiseptik sifatida
ishlatiladi.
13. Natriy tetrobarat.

Formula: Na2B4O4·10H2O

Qo‘llanilishi:
Boraks
(Natriy tetrobarat) tozalashda, sovun
tayyorlashda va ba'zi yuvish vositalarida ishlatiladi. U suvni yumshatishda va kirni
yuvishda samarali.
14. Bariy oksid.

Formulasi: BaO

Qo‘llanilishi: Ba'zi sanoat jarayonlarida ishlatiladi, ammo maishiy tozalash
vositalarida kamdan-kam qo‘llaniladi.
15. Magniy sulfat.

Formulasi: MgSO4

Qo‘llanilishi: Maishiy ehtiyojlar uchun, masalan, ba'zi tozalash ishlari
va shuningdek, suvni yumshatishda, dezinfektsiya jarayonlarida, o’simliklar uchun
o‘g‘it sifatida ishlatiladi.
16. Natriy sulfat.

Formula: Na2SO4

Qo‘llanilishi: Natriy sulfat yuvish vositalarida va ba'zi tozalovchi
moddalar tayyorlashda ishlatiladi. U ko'pincha surfaktantlar bilan birga ishlatiladi.
17. Natriy perkarbonat.

Formulasi: Na2CO3·1.5H2O2

Qo‘llanilishi: Natriy perkarbonat, peroksid kislota (H2O2) bilan birga
ishlov berilgan natriy karbonat bo'lib, u yuvish vositalarida, ayniqsa, oqartirish va
bakteriyalarga qarshi kurashishda ishlatiladi.
18. Natriy fosfat.

Formula: Na3PO4

Qo‘llanilishi: Natriy fosfat asosan, qziq-ovqat va ichimliklar
sanoatida, tibbiy mahsulotlarda, yuvish vositalarida, ayniqsa suvni yumshatish va
kirlarni yaxshi eritish uchun qo'llaniladi.
19. Kaliy karbonat.

Formulasi: K2CO3

Qo‘llanilishi: Suvni yumshatish, tozalash va shisha ishlab chiqarishda
ishlatiladi.
Maishiy noorganik kimyoviy vositalar ko‘plab turli xil moddalar va
birikmalardan tashkil topgan. Ular tozalash, yuvish, dezinfeksiya qilish, suvni
yumshatish va boshqa maishiy ehtiyojlar uchun ishlatiladi. Ularning formulalari va
xususiyatlari ularning qo‘llanishi va samaradorligini belgilaydi. Ular ko'pincha
samarali, arzon va ekologik jihatdan uzoq muddatli ta'sirga ega bo'lgan vositalar
sifatida ishlatiladi. Yuqoridagi formulalar faqat ba'zi asosiy misollardir; ular
o'rtasidagi farqlar esa ularning qo'llanilishiga va maqsadiga qarab o'zgaradi.
1.3. Maishiy noorganik kimyoviy vositalari turlari.
Maishiy noorganik kimyoviy vositalari turli xil kimyoviy tarkibga ega
bo‘lgan va maishiy tozalash, dezinfektsiya qilish, yuvish yoki boshqa o‘xshash
maqsadlar uchun ishlatiladigan kimyoviy moddalar turidir. Ular odatda quyidagi
turlarga bo‘linadi:
1. Tozalovchi vositalar (detergentlar).

Chiqindi va yog‘lar uchun tozalovchi vositalar: Yog‘ va moylarni
eritib, yuzalardan tozalash uchun ishlatiladi. Masalan, oshxona yuzalarini
tozalashda ishlatiladigan vositalar.

Dazmollash vositalari: Tabiiy va sintetik tolalardan tayyorlangan
matolarni tozalashda ishlatiladi.

Polishlar (polirovka qilish uchun): Yog‘li, metall va boshqa
yuzalarni yuqori sifatli tozalash uchun ishlatiladi.
2. Desinfeksiyalovchi vositalar
Desinfektsiyalovchi vositalar mikroorganizmlar, bakteriyalar va viruslarni
yo‘qotish maqsadida ishlatiladi. Ular ko‘pincha antiseptik sifatida ishlatiladi.

Xlorli desinfeksiyalovchi vositalar: Odatda xlorli o‘g‘itlar yoki
"belizna" deb nomlangan moddalardan foydalaniladi.

Spirtli dezinfeksiyalovchilar: Bakteriyalarni va viruslarni samarali
tarzda yo‘qotish uchun ishlatiladi.
3. Kislota va alkali moddalar.

Kislotalar (sirka, sulfat va boshqalar): Tozalashda ishlatiladi,
masalan, suyuqliklar va mineral moddalarning qoldiqlarini olib tashlash uchun.
Ular, shuningdek, mis va boshqa metallarni tozalashda ham foydalidir.

Alkali moddalar (soda, ammiak va boshqalar): Yog‘li va qattiq
ifloslanishlarni bartaraf etishda yordam beradi. Alkali moddalar ko‘pincha kir
yuvish vositalarida uchraydi.
4. Chiroyli va qattiq yuzalarni tozalash vositalari.

Mebellarni tozalash uchun vositalar: Yog‘, chang, axlat va boshqa
zaxarli moddalarni yo‘qotish uchun ishlatiladigan kimyoviy moddalardir. Misol
uchun, maxsus yuzalarni tozalash uchun ishlab chiqarilgan krem va spreylar.

Shisha tozalovchi vositalar: Yuzalardan chiroyli va yaltirab
ko‘rinishini ta'minlaydigan moddalardir.
5. Hidlarni bartaraf etish vositalari.

Dezodorantlar va atomizatorlar: Havoni tozalash va yomon hidlarni
bartaraf etish uchun ishlatiladi. Odatda, ular turli xil hidsizlantiruvchi moddalardan
tashkil topgan bo‘ladi.
6. Chiroyli (polirovka) vositalari.

Mebel va yog‘och yuzalar uchun polirovka: Mebel, oyna, metall va
boshqa yuzalarni uchun ishlatiladigan kimyoviy moddalar. Misol uchun, avtomobil
yoki mebelni tozalash uchun sprey yoki pastalar.
7. Qismlarni va materiallarni tozalash vositalari

Pishirish vositalari: Turli xil tozalovchi vositalar, masalan,
pishirishda ishlatiladigan temir, qozonlar va boshqa idishlarning qoplamalarini
tozalash uchun mo‘ljallangan moddalar.
Maishiy noorganik kimyoviy vositalari uyda sanitariya, tozalash va boshqa
xizmatlarni samarali amalga oshirish uchun zarurdir. Har bir kimyoviy vosita
o‘zining maxsus maqsadiga muvofiq ishlab chiqilgan bo‘lib, ularning tarkibi va
ta'siri asosan tarkibidagi kimyoviy elementlarga bog‘liq bo‘ladi. Ularni to‘g‘ri va
ehtiyotkorlik bilan ishlatish zarur.
1.4. Maishiy noorganik kimyoviy vositalarining xalq xo’jaligida,
sanoatda, tibbiyotda tutgan o’rni.
Maishiy noorganik kimyoviy vositalarining xalq xo‘jaligida, sanoatda va
tibbiyotda tutgan o‘rni juda katta va ulardan turli sohalarda samarali
foydalanilmoqda. Ular kundalik hayotimizning ajralmas qismiga aylanib, ko‘plab
jarayonlarni yanada samarali va tez amalga oshirish imkonini beradi. Quyida har
bir sohada ularning tutgan o‘rnini ko‘rib chiqamiz:
1. Xalq xo‘jaligida maishiy noorganik kimyoviy vositalari.
Maishiy noorganik kimyoviy vositalari odamlarning kundalik hayotida turli
maqsadlar uchun keng qo‘llaniladi:

Tozalash
va
sanitariya:
Maishiy
tozalash
vositalari,
xlorli
dezinfektsiyalovchilar, spirtli eritmalar, soda, sirka va boshqa kimyoviy moddalar
uylarni, jamoat joylarini tozalashda va dezinfektsiyalashda ishlatiladi. Ular
bakteriyalarni, viruslarni va mikroblarni yo‘q qilishda muhim rol o‘ynaydi.

Qurilish va remont ishlarida: Noorganik kimyoviy vositalar
(masalan, sement, gips, ohak) qurilish va remontda keng qo‘llaniladi. Bu moddalar
inshootlarni qurishda, devorlarni bo‘yashda, ta'mirlash ishlarida yordam beradi.

Yuvish va kir yuvish: Kir yuvish vositalarida (soda, kislotalar, yuvish
kukunlari) alkali va kislotali moddalar keng ishlatiladi, chunki ular matolarni
tozalash, qattiq ifloslanishni bartaraf etishda samarali hisoblanadi.

Oziq-ovqat sanoati: Oziq-ovqat mahsulotlarini saqlashda xlorli
kimyoviy vositalar yoki konservantlar ishlatiladi. Bu moddalar mikroblarni
o‘ldiradi va mahsulotlarni uzoq vaqt davomida saqlashga yordam beradi.
2. Sanoatda maishiy noorganik kimyoviy vositalari.
Sanoat tarmoqlarida noorganik kimyoviy vositalar samarali ishlatiladi,
ayniqsa, quyidagi sohalarda:

Kimyo sanoati: Noorganik kimyoviy moddalar kimyo sanoatida
asosiy xom ashyo sifatida ishlatiladi. Misol uchun, sulfat kislota, natriy
gidroksid, ammiak, kaliy xlorid va boshqalar. Bu moddalar turli mahsulotlar
ishlab chiqarishda, shu jumladan, plastmassa, bo‘yoqlar, dorilar va boshqa
kimyoviy moddalar ishlab chiqarishda muhim o‘rin tutadi.

Metallurgiya sanoati: Metallurgiya sanoatida noorganik kimyoviy
vositalar, masalan, sulfat kislota yoki kaliy karbonat kabi moddalar metallni
tozalash, xom ashyo sifatida yoki eritish jarayonlarida ishlatiladi. Bu vositalar
rudalarni qayta ishlashda va qimmatbaho metalllarni olishda keng qo‘llaniladi.

Qurilish sanoati: Sement, gips, ohak, beton kabi noorganik
materiallar qurilishda asosiy xom ashyo bo‘lib xizmat qiladi. Ular inshootlarning
mustahkamligi va bardoshliligini ta'minlaydi.

Energetika sanoati: Ko‘plab energetika tizimlarida, masalan, elektr
stantsiyalarida, turli kimyoviy moddalar ishlatiladi. Natriy karbonat va boshqa
moddalar issiqlik almashinuvchilarda qoldiq materiallarni yo‘q qilishda ishlatiladi.
3. Tibbiyotda maishiy noorganik kimyoviy vositalari.
Tibbiyotda maishiy noorganik kimyoviy vositalar, ayniqsa, quyidagi
sohalarda muhim rol o‘ynaydi:

Dezinfektsiya va antiseptiklar: Tibbiyotda noorganik kimyoviy
vositalar bakteriyalarni, viruslarni va qo‘zg‘atuvchi mikroorganizmlarni yo‘q
qilishda keng qo‘llaniladi. Xlorli birikmalar, sirka, yodli eritmalar, spirlar va
boshqa moddalardan foydalaniladi. Ular operatsion stol, asboblar, jarohatlarni va
infektsiyalarni davolashda keng qo‘llaniladi.

Sog‘liqni saqlash vositalari: Magniy sulfat, kaltsiy karbonat,
natriy bikarbonat kabi moddalar tibbiyotda organizmni normal holatga keltirish
uchun ishlatiladi. Ular shuningdek, yallig‘lanish, og‘riqni kamaytirish va
kislotalikni normallashtirishda yordam beradi.

Laboratoriya tahlillari: Noorganik kimyoviy vositalar tibbiy
laboratoriyalarda analizlar o‘tkazishda, xususan, qon tahlillari va boshqa
tekshiruvlar uchun ishlatiladi. Kaliy permanganat, sulfat kislota, nitratlar va
boshqa noorganik kimyoviy moddalar bu jarayonlarda muhim ahamiyatga ega.

Narkoz vositalari: Ba'zi noorganik gazlar va kimyoviy moddalar
narkoz berish uchun tibbiyotda ishlatiladi, masalan, azot oksidi (gazli narkoz
vositasi).
Maishiy noorganik kimyoviy vositalari xalq xo‘jaligida, sanoatda va
tibbiyotda nafaqat zaruriy ehtiyojlarni qondirish, balki ishlab chiqarish
jarayonlarini soddalashtirish, samaradorlikni oshirish, xavfsizlikni ta'minlash va
kasalliklarning oldini olishda muhim rol o‘ynaydi. Ularning turlari va qo‘llanilish
sohalari juda keng bo‘lib, turli sohalarda uzoq vaqtlardan beri samarali natijalar
berib kelmoqda.
1.5. Maishiy noorganik kimyoviy vositalar asosiy tushunchalar va
yuvish jarayonlarining tasnifi.
Maishiy noorganik kimyoviy vositalar tozalash, sanitariya, yuvish va boshqa
maishiy jarayonlarni amalga oshirishda foydalaniladigan kimyoviy moddalar
bo‘lib, ular asosan noorganik kimyoviy elementlar yoki birikmalardan iboratdir.
Ular kunlik hayotda samarali ishlatiladi va turli xil materiallar, yuzalar, asboblar,
kiyimlarni tozalash va dezinfektsiyalash uchun kerak bo‘ladi.
Maishiy noorganik kimyoviy vositalar asosiy tushunchalari:
1.
Tozalovchi vositalar: Bu vositalar yuzalardagi kir, yog‘, qoldiqlar va
boshqa ifloslanishlarni olib tashlash uchun ishlatiladi. Tozalovchi vositalar kir
yuvish, oshxona va hammomni tozalashda, shuningdek, mebel, oynalar, pol va
boshqa yuzalarni tozalashda ishlatiladi.
2.
Yuvish vositalari: Yuvish vositalari kir yuvish jarayonida kiyim,
mato, idish va boshqa narsalarni tozalash uchun ishlatiladi. Bu vositalar turli xil
kimyoviy moddalardan tashkil topgan bo‘lib, kirlarni eritish va ular yuzadan
chiqarib tashlashga yordam beradi.
3.
Dezinfektsiyalovchi vositalar: Bu moddalar mikroorganizmlar
(bakteriyalar, viruslar, zamburug‘lar)ni yo‘qotish uchun ishlatiladi. Dezinfektsiya
vositalari odatda qattiq yuzalar, asboblar, jihozlar, hammomlar va oshxona uchun
mo‘ljallangan.
4.
Polirovka va parlatish vositalari: Mebel, metall, yog‘och yoki
boshqa materiallarni parlatish va ularni himoya qilish uchun ishlatiladigan
kimyoviy moddalardir. Ular yuzani nurlantirish va himoya qilishga yordam beradi.
Yuvish jarayonlarining tasnifi:
Yuvish jarayoni — bu materiallarning (asosan kiyim, matolar yoki idishlar)
tozalash va tartibga solish uchun kimyoviy moddalar yordamida bajariladigan
jarayon. Yuvish jarayonining tasnifi asosan kir turiga, kirni bartaraf etish usuliga
va yuvish vositasining tarkibiga qarab o‘zgaradi.
1. Yuvishning asosiy turlari.
1.
Mexanik yuvish:

Bu jarayonda materiallar yoki kiyimlar mexanik tarzda, masalan, qo‘l
bilan yoki yuvish mashinasida aylanib, kirni tozalash uchun ishlatiladi.

Mexanik yuvish jarayoni suyuqlik (suv) bilan birga amalga oshiriladi,
ammo kimyoviy vositalar kamroq ishlatiladi.
2.
Kimyoviy yuvish:

Kimyoviy vositalar yordamida kirlar, yog‘lar, qoldiqlar va boshqa
ifloslanishlar eritiladi va yuviladi.

Kimyoviy yuvish jarayonida yuvish vositalari, ya'ni detergentlar,
yuvish kukunlari, yuvish suyuqliklari va boshqa kimyoviy moddalar ishlatiladi.
2. Yuvish vositalarining tasnifi.
Yuvish jarayonida ishlatiladigan kimyoviy vositalar asosan ularning
kimyoviy tarkibiga va yuvish jarayonida qanday ishlatilishiga qarab turli turlarga
bo‘linadi.
1.
Suvda eriydigan vositalar:

Detergentlar: Bu moddalar suvda erib, kirlarni eritib, ularni
materiallardan chiqarib tashlashga yordam beradi. Detergentlar odatda anionik,
kationik va noniyonik turlarga bo‘linadi.
2.
Yog‘larni erituvchi vositalar:

Yog‘ va moyni erituvchi kimyoviy moddalar — bu turdagi vositalar
yog‘li va moyli kirlarni tozalashda ishlatiladi. Ular asosan alkali moddalar (soda,
natriy karbonat) va kislotalar (sirka, sulfat kislota) dan tashkil topgan bo‘ladi.
3.
Kislota asosli vositalar:

Kislotalar (sirka, limon kislotasi, sulfat kislotasi) odatda qattiq
ifloslanishni (masalan, minerallar yoki ohak) bartaraf etishda ishlatiladi. Bu
vositalar kir yuvishda mineral qoldiqlarni, mis yoki boshqa metallarni tozalashda
samarali.
4.
Alkali asosli vositalar:

Alkali moddalar (soda, ammiak, natriy gidroksid) yog‘lar va organik
moddalarni eritishda samarali ishlatiladi. Ular kir yuvish uchun ko‘p ishlatiladigan
vositalar bo‘lib, matolarni samarali tozalashga yordam beradi.
5.
Oksidlovchi asosli vositalar:

Oksidlovchilar (masalan, kislorodli oqartirish vositalari) yuvish
jarayonida oqartirish, rangni to‘g‘rilash va bakteriyalarni yo‘qotish uchun
ishlatiladi. Bular ko‘pincha yuvish kukunlarida uchraydi.
6.
Enzimli vositalar:

Enzimlar – bu tabiiy yoki sintetik moddalar bo‘lib, ular organik
moddalarning parchalanishiga yordam beradi. Enzimli vositalar ko‘pincha oqimni
tezlashtirish va organik kirlarni bartaraf etishda ishlatiladi.
3. Yuvish jarayonining bosqichlari.
Yuvish jarayoni odatda quyidagi bosqichlardan iborat bo‘ladi:
1.
Boshlang’ich yuvish: Kirlarni oldindan tozalash, katta ifloslanishlarni
bartaraf etish. Bu bosqichda katta zarrachalar (axlat, tuproq) yuviladi.
2.
Asosiy yuvish: Kirni to‘liq tozalash uchun kimyoviy vositalar
(detergentlar, enzimlar, oksidlovchilar) yordamida amalga oshiriladi. Bu jarayonda
kirlar yuzasidan barcha ifloslanishlar, yog‘lar, moylar va qoldiqlar chiqariladi.
3.
Chayish: Kimyoviy moddalar va kirlarni chiqarish uchun kirlar suvda
yuviladi. Bu bosqichda zarur bo‘lsa, suvni bir necha marta almashtirish mumkin.
4.
Quritish: Yuvilgan narsalar quritish jarayonida, bu jarayonda texnik
vositalar (quritgichlar, havo bilan quritish) yoki tabiiy quritish (ko‘ylaklarni osib
quritish) ishlatiladi.
4. Maxsus yuvish jarayonlari.

Havo bilan yuvish: Ba'zi o‘ziga xos materiallar (masalan, jun, ipak)
uchun maxsus havoda tozalash jarayonlari qo‘llaniladi.

Qattiq moddalarni yuvish: Beton, gips yoki boshqa qattiq moddalar
maxsus yuvish usullari bilan tozalanadi.
Maishiy noorganik kimyoviy vositalari – bu kundalik hayotda tozalash,
sanitariya, yuvish va dezinfektsiya jarayonlarini samarali bajarishga yordam
beradigan muhim vositalardir. Yuvish jarayonlari esa, o‘z navbatida, turli
kimyoviy vositalar yordamida materiallarni tozalash va ularning mukammal
holatga keltirilishiga imkon yaratadi. Yuvish jarayonlarini to‘g‘ri tasniflash va
ularning samaradorligini oshirish uchun kimyoviy vositalar to‘g‘ri va ehtiyotkorlik
bilan ishlatilishi kerak.