O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
GULISTON DAVLAT UNIVERSITETI
RAQAMLI IQTISODIYOT VA INNOVATSIYALAR FAKULTETI
“IQTISODIYOT” KAFEDRASI
“MAKROIQTISODIYOT”
fanidan
PUL KREDIT SIYOSATINI AMALGA OSHIRISH MEXANIZMI
mavzusidagi
KURS ISHI
«Himoyadan o’tdi»
Baholandi __________________
«____» _____________ 2024 y.
Qabul qildi:
_____________________________
_____________________________
Bajardi:
II-kurs, __-__ guruh talabasi
__________________________
Ilmiy raxbar:
i.f.n., dot. G.R. Mahmudova
GULISTON-2024
MUNDARIJA
KIRISH ................................................................................................................. 3
I BOB PUL-KREDIT SIYOSATINING NAZARIY ASOSLARI ..................... 5
1.1Pul-kredit siyosati hususidagi ilmiy-nazariy qarashlar ................................. 5
1.2 Pul-kredit siyosatining strategik va taktik maqsadlari. ............................. 13
1.3 Pul-kredit siyosatining elementlari .............................................................. 20
II BOB O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI MARKAZIY BANKNING PULKREDIT SIYOSATINI SAMARALI TASHKIL ETISHNING AMALDAGI
HOLATI TAHLILI. ........................................................................................... 24
2.1 Pul-kredit siyosatini yuritishning xorijiy mamlakatlar tahlili. .................. 24
2.2 Markaziy bank diskont siyosatining tijorat banklarida pul-kredit
faoliyatiga ta'siri tahlili. ..................................................................................... 27
2.3 O'zbekiston Respublikasi Markaziy bankning pul-kredit siyosatini
samarali tashkil etishning amaldagi holati tahlili. ............................................ 31
XULOSA ............................................................................................................. 34
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ....................................... 37
2
KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Pul-kredit siyosati (eng jozibali pul siyosati) - kredit
berish holati va pul muomalasi bo'yicha rejalashtirilgan ta'sir bo'yicha umumiy
talabni tartibga solish maqsadida amalga oshirilgan o'zaro bog'liq tadbirlar majmui.
Markaziy bankning asosiy rol o'ynaydi va nafaqat banknotlarning
emissiyasini, balki qisqa muddatli davrlarda ishlab chiqilgan va bilvosita usullar
bilan amalga oshiriladigan davlatning pul siyosati sohasida ham o'z zimmasiga oladi.
Kredit-pul-kredit siyosati Maqsadlari: iqtisodiy o'sishni tartibga solish; Tovarlar,
kapital
va
mehnat
bozorida
tsiklik
tebranishini
yumshatish;
inflyatsiya
to'xtatuvchisi; To'lovlar balansi balansiga erishish.
Bugungi kunda har qanday, hatto dunyoning eng kichik, ham mamlakati
Markaziy bank mavjud. 2 asosiy vazifani bajaradi. Birinchi vazifa - Markaziy bank
bank-moliya tizimlari faoliyatining barqarorligini ta'minlashi kerak. Xususan, u
moliyaviy nazoratning paydo bo'lishining oldini olishi kerak, ular moliyaviy tizimda
keng ko'lamli vositachilik muassasalari katta ahamiyatga ega. Ushbu vazifani
bajarayotganda, Markaziy bank oxirgi instansiyada qarz beruvchi rolini o'ynaydi.
Pul-kredit siyosatini olib borish - bu ikkinchi asosiy vazifa. U asosan ochiq
bozor operatsiyalari byurosi byurosi byurosining puflash darajasi ta'minlanadi,
shunda inflyatsiyaning past darajasi ta'minlanadi va sezilarsiz ishsizlikka yo'l
qo'yiladi. Markaziy bank - har qanday davlat pul tizimining markaziy havolasi, u
odatdagi (tijorat) xususiyatlarini birlashtiradi bank muassasasi va davlat idorasi.
Markaziy bank banknotlarning monopoliy chiqindilarining huquqi, pulni tartibga
solish huquqiga egadir valyuta kursi, oltinni saqlash va valyuta zaxiralari. Markaziy
bankning eng muhim vazifasi umumiy kredit siyosatini ishlab chiqishdir.
Pul-kredit siyosati - bu mamlakat iqtisodiyotining aksariyat biznes suberitatsiyasini
buzmaydigan juda samarali vositadir. Garchi bu ularning iqtisodiy erkinligi doirasi
1
bilan cheklangan bo'lsa-da (bu holda hech qanday tartibga solish deyarli mumkin
emas. Ammo ushbu fanlar bo'yicha asosiy echimlar, davlat bilvosita ta'sir qiladi.
1
. A.Karimov “Bosh maqsadimiz-keng ко 'lamli islohotlar va modernizatsiya у о ‘lini qat "tyat
bilan davom etdirish "19.01.2013y.
3
Ideal holda, pul-kredit siyosati narxlarning barqarorligini, to'liq bandlik va iqtisodiy
o'sishni ta'minlash uchun ishlab chiqilgan. Biroq, amalda, mamlakat iqtisodiyotining
dolzarb ehtiyojlariga javoban hal qilish va qisqartirish kerak. Shuni unutmasligimiz
kerakki, pul-kredit siyosati juda kuchli, shuning uchun g'ayrioddiy xavfli vosita.
Uning yordami bilan siz inqirozdan chiqishingiz mumkin, ammo qayg'uli alternativa
iqtisodiyotdagi salbiy tendentsiyalarning kuchayishi emas. Vaziyatni jiddiy tahlil
qilishdan keyin faqat yuqori darajada amalga oshirilgan qarorlar Davlat
iqtisodiyotiga ta'sir ko'rsatishning muqobil ta'sirini ko'rib chiqadi. Ishonch pul-kredit
siyosatisiz, iqtisodiyot samarali ishlay olmaydi. Davlat tomonidan amalga
oshiriladigan pul- kredit siyosati YaIM, bandlik va baholar darajasiga bevosita ta’sir
ko’rsatadi.
Kurs ishining obekti. O’zbekiston Respublikasi Markaziy Bankining olib
borayotgan tasdiqlangan pul-krediti siyosati.
Kurs ishining predmeti. Moliyaviy institutsiyalar, banklar, Moliya vazirligi
va boshqa moliyaviy tashkilotlar tomonidan olib boriladigan pul- kredit siyosati
haqida ko’nikmalarni shakllantirish hisoblanadi.
Kurs ishining maqsadi. Mavzuda keltirilgan ma’lumotlardan foydalangan
holda umumiy fikr chiqaRgan holda pul-kredit siyosatini amaliyotda qo’llagan holda
takliflar yaratib uni mukammalashtirishdir.
Kurs ishining tuzilishi. Mazkur kurs ishi kirish, 2 ta bob, 6 ta reja, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. Birinchi bobda pul kredit siyosatining
nazariy asoslari, ikkinchi bobda O’zbekiston Respublikasi markaziy bankning pulkredit siyosatini samarali tashkil etishning amaldagi holati tahlili haqida so’z
yuritilgan. Kurs ishining umumiy tuzilishi 38 betni tashkil qiladi.
4
I BOB PUL-KREDIT SIYOSATINING NAZARIY ASOSLARI
1.1Pul-kredit siyosati hususidagi ilmiy-nazariy qarashlar
Monetar siyosat - muomaladagi pul massasini tartibga solish orqali narxlar
barqarorligi, inflyatsiya, real ishlab chiqarish hajmi va iqtisodiy o’sishni
mustahkamlashga yo’naltirilgan barcha chora-tadbirlar yig’indisi.
Umumdavlat iqtisodiy siyosatining tarkibiy va ajralmas qismi sifatida monetar
siyosat mamlakat iqtisodiyotida muhim o’rinni egallab kelganligi allaqachon jahon
tajribasida isbotlangan. U hozirgi paytda ham iqtisodiyotda o’z samarasini
bermoqda. Shu bois jahon bank amaliyotida, jumladan, O’zbekistonda ham monetar
siyosatga iqtisodchi-olimlar, mutaxassislar va hukumat tomonidan alohida e’tibor
beriladi.
O’z navbatida, monetar siyosat to’g’risidagi etakchi nazariyalarning mazmuni
va
mohiyatini
atroflicha
o’rganmasdan,
uning
ilmiy
asoslangan
asosiy
yo’nalishlarini ishlab chiqish, qolaversa, taktikasi va strategiyasini aniq belgilab
olish mumkin emas.
Hozirgi paytda jahon iqtisodiy adabiyotida monetar siyosatning nazariy va
amaliy masalalari to’g’risida turli nazariyalar mavjud bo’lib, ular o’z mazmuniga
ko’ra bir-biridan farq qiluvchi turli oqimlarga birlashib ketgan. Ana shu oqimlar
majmuida monetarizm va keynschilik oqimini, shubhasiz, ushbu sohadagi eng yirik
va eng yetakchi g’oyaviy yo’nalish sifatida ajratib ko’rsatish mumkin. Ushbu
ta’limotlarning paydo bo’lishi, asosiy qoidalari va ularning mazmunidagi ziddiyatlar
hususidagi masalalar jahonning ko’plab taniqli va zamonaviy iqtisodchi olimlari
hamda mutaxassislari tomonidan o’rganib chiqilgan. Zamonaviy xorijlik olimlardan
S.R.Moiseev,
E.Dolan,
R.Dornbush,
K.Makkonnell,
K.Kempbell,
L.Harris, G.Menkyu, F.Mishkin, L.Abalkin, O.Lavrushin, V.Geraenko, V.Usoskin,
B.Irishev va boshqalarning qo’shgan hissalarini e’tirof etmoq lozim. Monetar
siyosatning qator nazariy va amaliy masalalari mamlakat Prezidenti I.A.Karimov
tomonidan ishlab chiqilgan g’oya va mulohazalarda, Shuningdek, respublikamiz
iqtisodchi
-
olimlari
va
mutaxassislaridan
5
-
A.Vahobov,
T.Qoraliev,
M.Nurmuratov, O.Namozov, T.Bobakulov, Z.Holmahmadov,
S.Norqobilov,
M.Mo’minov, R.Shomurodov va boshqalarning ilmiy asarlarida yoritilgan5. Pulga
bo’lgan talab, pul taklifi, monetar siyosatning maqsadlari va ko’rsatkichlarini
tanlash hamda ularni hozirgi zamon talablariga moslab amalda to’g’ri qo’llash
masalalarini chuqur o’rganish maqsadga muvofiqdir.
Pul-kredit siyosatning asosida pul nazariyasi yotadi. Uzoq davrlardan beri pulkredit siyosatining muammolari va uning bozor sharoitidagi roli bo'yicha
iqtosodchilar tomonidan diskussiya qilinib kelinmoqda. Bunga sabab pul nazariyasi
to'g'risida ikki xil yirik qarash mavjudligidir: bir tomondan zamonaviy keynscha pul
kredit
konsepsiyasi,
ikkinchi
tomondan
esa
zamonaviy
monetarizm
konsepsiyalaridir. Zamonaviy keynschilar va monetaristlar xam iqtisodiyotdagi pul
massasi va uning pul-kredit siyosati ta'sirida o'zgarishini milliy iqtisodiyotga
sezilarli darajada ta'sir ko'rsatadi deb hisoblaydilar. Lekin ular bu xolatni xar xil
baholaydilar. Keyns konsepsiyasi nuqtai nazardan, pul-kredit siyosatni tartibga
solishning asosi sifatida foiz stavkasi hisoblanadi. O'z navbatida, monetaristlar
nuqtai nazardan esa, buning asosi deb pulga bo'lgan talab va taklifni qo'yadilar.
Keyns tarafdorlari shunday xisoblaydilarki, bozor iqtisodiyoti nobarqaror tizimni
namoyish qiladi. Shuning uchun davlat iqtisodiyotni tartibga solishda xar xil
instrumentlardan, shu jumladan moliyaviy va pul kredit intrumentlaridan faol
foydalanishi kerak. Pul-kreditni tartibga solish mexanizmi quyidagi tarzda amalga
oshiriladi. Foiz stavkasini pasayishi yoki ko'tarilishi pul taklifining o'zgarishiga
sabab bo'ladi va o'z navbatida investitsiya talabini o'zgarishiga olib keladi.
Keynsianslar pul talifi va milliy maxsulot darajasi o'rtasidagi bog'liqlik juda yuqori
deb xisoblaydilar. Markaziy bank pul-kredit siyosatini amalga oshirishda to'liq
iqtisodiy ma'lumotlarga ega bo'lishi kerak.
Keyns ishlab chiqqan pulga bo’lgan talab nazariyasi likvidlikka ixlos qo’yish
nazariyasi nomini oldi. Ushbu nazariya ham nima uchun odamlar qo’llarida pulni
saqlaydilar? degan masalani o’rganadi. Kembrij maktabi vakillarining pulga bo’lgan
talab boylikning zahirasi bilan aniqlanadi va u daromadga proporsional degan
fikrdan farqli o’laroq, Keyns, pulga bo’lgan talab foiz stavkasiga ham bog’liq, deb
6
hisoblaydi. Keyns, pulga bo’lgan talab nafaqat daromadga emas, balki foiz
stavkasiga ham bog’liq, degan hulosaga kelgan. Bu esa uning funksiyasining Fisher
tomonidan ilgari surilgan pulga bo’lgan tablabga foiz stavkasi hech qanday ta’sir
qilmaydi degan, pulga bo’lgan talab tenglamasidan keskin farq qiladi. O’z
navbatida, Keyns pulga jamiyatdagi boyliklarning bir turi sifatida qaradi. Uning
fikriga ko’ra, ho’jalik sub’ektlarini o’z aktivlarining ma’lum qismini pul shaklida
saqlashlari, ularning likvidlik hususiyatlarini qay darajada baholashlariga bog’liq.
Odamlar odatda, eng likvidli portfelni tanlaydilar va binobarin, bu ular tomonidan
pulga bo’lgan talabni anglatadi. Shu sababli, Keyns o’zining pulga bo’lgan talab
nazariyasini "likvidlikka ihlos qo’yish" nazariyasi deb atadi. Shuningdek, Keyns
pulga bo’lgan talab nazariyasining markaziga foiz stavkasini qo’ydi. Bu pulga
bo’lgan talabning chayqov omilida o’zining yaqqol ifodasini topdi. Bu qaqida
horijlik taniqli olimlardan professor F. Mishkin shunday ta’kidlaydi: "Biroq
aholining qo’lida qancha miqdorda pul bo’lishi kerakligini pulga bo’lgan talab
to’g’risidagi nazariya orqali ham hisoblash mumkin. Ushbu nazariyaning eng
muhim xususiyati shundan iboratki, bunda pulga bo’lgan talab foiz siyosatiga
bog’liq emas".
Keynschilik konsepsiyasi, asosan, o’tgan XX asrning 30-40- yillarida yaxlit
g’oyaviy oqim sifatida to’liq shakllandi va u makroiqtisodiy nazariyada hamda
davlat iqtisodiy siyosatining dasturlarida bosh o’rinni egallab olgan edi. Uning
asoschisi - XX asrning eng mashhur iqtisodchilaridan biri Buyuk Britaniyalik
iqtisodchi Jon Meynard Keyns edi.
Umuman, Keyns va uning tarafdorlarining qarashlari XX asrning 70yillarigacha eng keng tarqalgan va mashhur nazariya bo’lib qoldi. Ayniqsa, XX
asrning 60-yillarida AQSHda yuz bergan iqtisodiy yuksalish yetti yildan ortiq
davom etdi. Bunday uzoq davom etgan inqirozsiz rivojlanish, Keyns nazariyasi uzoq
muddatli rivojlanishni kafolatlaydigan, iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga
solishning yuqori darajada samaradorligini ta’minlaydigan nazariya, degan fikrning
keng miqyosda tarqalishiga sabab bo’ldi.
7
Jon Meynard Keyns "Bandlilik, foiz va pulning umumiy nazariyasi" (1936 yil)
nomli o’zining mashhur kitobida pulning aylanish tezligining doimiyligi
to’g’risidagi klassik yondashuvdan voz kechdi va asosiy e’tiborni foiz stavkasining
ta’siriga qaratgan holda pulga bo’lgan talab nazariyasini ishlab chiqdi. Keyns ishlab
chiqqan pulga bo’lgan talab nazariyasi likvidlikka ihlos qo’yish nazariyasi nomini
oldi8. Ushbu nazariya ham nima uchun odamlar qo’llarida pulni saqlaydilar degan
masalani o’rganadi. Kembrij maktabi vakillarining pulga bo’lgan talab boylikning
zahirasi bilan aniqlanadi va u daromadga proporsional degan fikrdan farqli o’laroq,
Keyns, pulga bo’lgan talab foiz stavkasiga ham bog’liq, deb hisoblaydi. Keyns,
pulga bo’lgan talab nafaqat daromadga emas, balki foiz stavkasiga ham bog’liq,
degan hulosaga kelgan. Bu esa uning funksiyasining Fisher tomonidan ilgari
surilgan pulga bo’lgan tablabga foiz stavkasi xech qanday ta’sir qilmaydi degan,
pulga
bo’lgan
talab
tenglamasidan
keskin
farq
qiladi.
O’z navbatida, Keyns pulga jamiyatdagi boyliklarning bir turi sifatida qaradi. Uning
fikriga ko’ra, ho’jalik sub’ektlarini o’z aktivlarining ma’lum qismini pul shaklida
saqlashlari, ularning likvidlik hususiyatlarini qay darajada baholashlariga bog’liq.
Odamlar odatda, eng likvidli portfelni tanlaydilar va binobarin, bu ular tomonidan
pulga bo’lgan talabni anglatadi. Shu sababli, Keyns o’zining pulga bo’lgan talab
nazariyasini "likvidlikka ihlos qo’yish" nazariyasi deb atadi. Shuningdek, Keyns
pulga bo’lgan talab nazariyasining markaziga foiz stavkasini qo’ydi. Bu pulga
bo’lgan talabning chayqov omilida o’zining yaqqol ifodasini topdi.
Ma’lumki, monetar siyosat nazariyasida markaziy o’rinni foiz stavkasi pulga
bo’lgan talabga ta’sir etadimi, agar ta’sir etsa, qay darajada, degan masala egallaydi.
Bu hususida juda ko’p olimlar o’z fikrlarini aytganlar. Jumladan, I. Fisher foiz
stavkasi pulga bo’lgan talabga ta’sir etmaydi, u daromadga bog’liq, degan hulosaga
kelgan. Kembrij maktabining olimlari esa foiz stavkasi nominal yalpi ichki
mahsulotga proporsional, deb hisoblashgan. Ammo, J. Keyns kembrijcha
yondashuvni rivojlantirib, foiz stavkasi pulga bo’lgan talabga sezilarli darajada ta’sir
qiladi, degan hulosaga kelgan. Umuman, Keyns tadqiqotlarida foiz stavkasining
8
o’sishi bilan pulga bo’lgan talab pasayadi, degan hulosa ilgari suriladi. Keyns
fikricha, pul massasining o’zgarishi foiz stavkasiga bevosita ta’sir qiladi.
Fisherning fikricha iqtisodiyotda pul aylanish tezligini kredit institutlari
aniqlaydi. Agar, odamlar qilayotgan haridlari uchun qisob cheklari va kredit
kartochkalari orqali to’lovlarni amalga oshirsalar, naqd pullar to’lovda kamroq
ishlatilib, pul aylanish tezligi oshadi va aksincha. I. Fisher institutsional va
tehnologik omillar pulning aylanish tezligiga juda sekin ta’sir qiladi, Shuning uchun
qisqa muddatli davrda pulning aylanish tezligini doimiy deb hisoblash mumkin,
deydi.
Umuman, XX asrning 70-yillarida keynschilar maktabining inqirozi kuzatildi.
Iqtisodiy fanda neoklasssik yo’nalish, shu jumladan, uning zamonaviy shakli monetarizm yetakchi o’ringa chiqdi. Ma’lumki, monetarizm iqtisodiyotni monetar
siyosat vositalari orqali va baholar yordamida tartibga solishga ustuvor darajada
ahamiyat beradigan, muvozanatlashgan tizim sifatida qaraydigan nazariyadir.
Ma’lumki, o’tgan XX asrning 70-yillariga kelib, rivojlangan davlatlarning
iqtisodiyotida shunday holatlar yuzaga keldiki, bu holatlarning tub sabablarini
Keyns nazariyasining qoidalari doirasida tushuntirib berish mumkin emas edi.
Chunki, iqtisodiy pasayish va ishsizlikka qarshi kurash chora-tadbirlari inflyatsiyaga
qarshi siyosatga zid kelib qolgan edi. Jumladan, 1960-1973 yillarda AQSH yalpi
milliy mahsulotining o’rtacha yillik o’sishi 4,1 foizni tashkil etgan bo’lsa, 19741981 yillarda atigi 2,7 foizni teng bo’ldi. O’z navbatida, 1979 yilda ichki baholar
o’sishining umumiy sur’ati 12,1 foizni tashkil etgani holda ishsizlik iqtisodiy faol
aholining 8 foizidan ortiqroq qismni tashkil qildi.
Shuningdek, 1970-1980 yillarda boshqa rivojlangan davlatlar kabi AQSH
iqtisodiyotida ham nobarqaror iqtisodiy o’sish, to’lov balansi va byudjet taqchilligi
hamda inflyatsiya va ishsizlik darajalarining o’sishidek bir qator jiddiy
makroiqtisodiy va moliyaviy muammolar ko’ndalang bo’lib qoldi. Xususan, o’tgan
asrning 70-80-yillari oxirida sanoat jihatdan rivojlangan ko’pchilik mamlakatlar bir
qator jiddiy makroiqtisodiy va moliyaviy muammolarga duch keldi. Ushbu davrda
byudjet taqchilligining sezilarli darajada o’sishi inflyatsion jarayonlarni kuchaytirib,
9
nobarqaror iqtisodiy o’sishni yuzaga keltirgan edi. Ayniqsa, byudjet taqchilligi
quyidagi davlatlarda yuqori sur’atlarda o’sdi.
Ma’lumki, monetarizm iqtisodiyotni monetar siyosat vositalari orqali va
baholar yordamida tartibga solishga ustuvor darajada ahamiyat beradigan,
muvozanatlashgan tizim sifatida qaraydigan nazariyadir. N. Kaldorning fikriga
ko’ra, monetarizm - bu "asosan bitta iqtisodchining favqulodda kuchli ishontirish
qobiliyatiga
ega
bo’lgan
iqtisodchi
-
professor
Milton
Fridmenning
sa’yharakatlarining mevasidir".
Foiz stavkasining pulga bo’lgan talabga ta’siriga oid ilk tadqiqotlardan biri,
AQSH iqtisodchisi Jeyms Tobin tomonidan amalga oshirilgan. U muomaladagi
pullarni ikki qismga bo’lib, birinchisini transaksion, ya’ni kundalik ehtiyojlar uchun
ishlatiladigan, ikkinchisini foydalanilmaydigan pullarga ajratgan. U transaksion
pullarni daromadga proporsional, foydalanilmaydigan pul qoldiqlarini foiz stavkasi
bilan bog’liq, deb hisoblagan.
So’ngra J. Tobin 1922-1941 yillarda foydalanilmaydigan pul qoldiqlarining foiz
stavkasi bilan o’zaro bog’liqligini tekshirib ko’rib, ushbu ko’rsatkichlar o’rtasidagi
aniq aks ta’sirning guvohi bo’lgan va pulga bo’lgan talab foiz stavkasining
o’zgarishiga bog’liq, degan hulosaga keldi.
O’sha davrda D. Leyder, K. Bryunner, A. Meltser kabi olimlar tomonidan olib
borilgan pulga bo’lgan talab to’g’risidagi qo’shimcha emperik tadqiqotlar ham J.
Tobinning ushbu kashfiyotini tasdiqlaydi. Aslida foydalanilmaydigan pullar real
hayotda transaksion pul qoldiqlari bilan ajralmasdir. Umuman, J. Tobin va uning
safdoshlari pulga bo’lgan talab foiz stavkasining o’zgarishiga bog’liq, degan
hulosaga kelishgan.
Bizning nazarimizda foiz stavkasi pulga bo’lgan talabga, shuningdek,
makroiqtisodiy va monetar ko’rsatkichlarga ta’sir qiladi. Aslida Markaziy bank pul
taklifini o’zgartirish orqali pul massasi, inflyatsiya, valyuta kursi va bank tizimi
likvidliligiga sezilarli darajada ta’sir ko’rsatadi. AQSH iqtisodiyoti misolidagi
tadqiqotlar ham foiz stavkasining bir vaqtda pul massasi va inflyatsiyaga bevosita
ta’sir qilishini ko’rsatmoqda.
10
Fridmen qoidasiga ko’ra shunday deyilgan: "Optimal pul miqdorining yakuniy
qoidasi shunday deflyatsiyaga erishish kerakki, qaysiki nominal protsent stavkasi
nolga
tenglashishi kerak".
1950-1960
yillar
holati uchun M.
Fridmen
AQSH pul massasining nominal o’sish tempini yillik 2 foizda ushlab turishni ma’qul
deb hisoblagan18. Bu esa, o'z navbatida, tijorat banklari kredit emissiyasi hajmini
sezilarli darajada oshirish imkonini bermaydi. Natijada, iqtisodiyot real sektori
korxonalarining bank kreditlariga bo'lgan talabini qondirish, tijorat banklari kredit
emissiyasi hajmini ko'paytirish yo'li bilan monetizatsiya koeffitsientining darajasini
oshirish, ipotekali va istemolli kreditlash amaliyotlarini takomillashtirish yo'li bilan
aholining to'lov qobiliyatini rag'batlantirish vazifalarini hal qilish imkonini
bermaydi.
Hozirgi zamon keynschilari va monetarchilari ham ikki yirik nazariy oqim
sifatida pul taklifining o’zgarishi nominal YAIMga ta’sir qilishini tan oladilar,
ammo ular ushbu ta’sirga turlicha baho beradilar. Xususan, mazkur ta’sirning
ahamiyati va mehanizmning o’zi: keynschilar nuqtai nazaridan qaraganda, monetar
siyosat asosida ma’lum darajada foiz stavkasi bo’lishi kerak, monetarchilar nuqtai
nazaridan qaraganda esa ushbu asos - pul taklifining o’zidir. Amalda Markaziy bank
monetar siyosatning zamonaviy
vositalaridan samarali foydalangan holda,
jumladan, qayta moliyalash stavkasini o’zgartirish orqali, muomaladagi pul massasi
hajmini istagan miqdorgacha o’zgartiradi. Davlat siyosatining eng asosiy maqsadi,
keynschilarning qarashlariga ko’ra, mehnat resurslarining yuksak darajada
bandliligini va ishlab chiqarishning maksimal darajada o’sish sur’atini ta’minlash
bo’lsa, monetarchilar uchun asosiy vazifa baholarning va milliy pul birligining
barqarorligini ta’minlashdan iboratdir. Shu sababli, monetarchilarning modellarida
ishchi kuchi bozoridagi holat va ishlab chiqariladigan mahsulot hajmi tarkibiy
omillar ta’sirida shakllanadi va shu sababli, iqtisodiy siyosat choratadbirlari
yordamida o’zgarishi mumkin emas. Ana shunga asoslangan holda, ular
konyunkturaning siklik tebranishlariga har qanday vositalar bilan barham berishga
harakat qiladilar.
11
Zamonaviy
monetarizmning asosiy
qoidalarih1.
Monetarizm shunday
asoslaydiki, bozor iqtisodiyotini ichki barqaror tizim, deb hisoblaydi. Bozor
iqtisodiyotidagi barcha salbiy holatlar davlatning iqtisodiyotga vakolatsiz
aralashuvining natijasidir, ushbu aralashuvni minimum darajagacha pasaytirish
kerak.
Pul omili (muomaladagi pul massasi) va nominal YAMM o’rtasidagi
korrelyatsiya, investitsiya va YAMM o’rtasidagi korrelyatsiyaga nisbatan ancha
uzviy bog’liq ekanligi kuzatildi. YAMM dinamikasi pul massasi izidan boradi.
Monetarchilar shuni ta’kidlaydilarki, muomaladagi pul miqdori va milliy iqtisodiyot
doirasida sotilgan tovarlar va hizmatlar hajmi o’rtasida ma’lum bir bog’lanish
mavjud. Ushbu bog’lanish I. Fisherning almashuv tenglamasi yoki boshqacha qilib
aytganda pulning miqdoriy nazariyasi tenglamasi orqali ifodalanadi: bunda, M muomaladagi pul miqdori, V - pul aylanish tezligi, P - tovar va hizmatlarning
o’rtacha baqosi, Q - ma’lum vaqt davrida milliy iqtisodiyot doirasida ishlab
chiqarilgan tovarlar va hizmatlar miqdori. MxVPxQ Miqdoriy nazariya tarafdorlari
pul aylanish tezligining doimiyligi to’g’risidagi qarashga ma’lum bir ma’noda yon
bosish kerak, deb hisoblaydilar. Pulning miqdoriy nazariyasiga ko’ra, baholar
darajasi muomaladagi pul miqdoriga proporsionaldir. Bunday sharoitda baholar
darajasining o’zgarishi pul taklifining o’zgarishiga ma’lum bog’liqlikda bo’ladi. Pul
taklifida YAMMning nominal hajmi o’rtasidagi sabab va oqibat bog’lanishi foiz
stavkasi orqali amalga oshiriladi. Pul taklifining YAMMga ta’sir etish mehanizmi
aslida yashiringan bo’lib, M. Fridmen ushbu mehanizmni "aktivlar portfeli" degan
oraliq kategoriyani kiritgan holda tushuntiradi. Pul taklifining monetarcha tahlilidan
kelib chiqadigan muhim hulosalardan biri shundaki, iqtisodiyotni barqaror tarzda
rivojlantirib borish pul massasining bir tekis, doimiy sur’atda o’sib borishini
ta’minlashni talab qiladi.2
2
Makroiqtisodiyot B.T. Sаlimov, M.T. Asqarova, I.A. Yakubov, M.S. Yusupov, G‘. T. Yuldashev,
H.A. Hakimov Toshkent 2019
12
1.2 Pul-kredit siyosatining strategik va taktik maqsadlari.
Pul-kredit siyosatining strategik maqsadi iqtisodiy rivojlanishni ta'minlash va
mamlakatning iste'mol kapasitetini oshirishdir. Bu maqsad uchun mamlakatda
to'g'ridan-to'g'ri va barqaror iqtisodiy rivojlanishni ta'minlash, kredit resurslarining
samarador
foydalanishini
ta'minlash,
iste'mol
kapasitetini
kengaytirish,
investitsiyalarni jalb qilish va innovatsion jarayonlarni rivojlantirish kabi choratadbirlarni olib boriladi.
Pul-kredit siyosatining taktik maqsadlari esa, amaldagi iqtisodiy vaziyatni tahlil
qilish va kerakli samaralar ko'rsatish, kredit shartnomalarini belgilash va unga rioya
etish, kreditlarni takomillashtirish uchun kerakli qarorlar va chora-tadbirlarni
amalga oshirish, moliyaviy risklarni boshqarish va kredit miqdorini moslashtirish
uchun muvaffaqiyatli taktikalar ishlab chiqishdan iborat bo'ladi. Taktik maqsadlar,
strategik maqsadlarni amalga oshirishdagi qadriyatli qarorlar va jarayonlarni
ta'kidlaydi.
Pul-kredit siyosati - hukumatning pul muomalasi va kredit sohasida olib
boradigan bosh yoʻli va mamlakat iqtisodiyoti barqarorligini va uning samarali
faoliyatini taʼminlashga, pul tizimini lozim darajada mustahkamlab turishga
qaratilgan chora-tadbirlari. Markaziy bankni olib borishda pul bo-zoriga toʻgʻridantoʻgʻri — oʻzining boshqaruv vakolatlari yordamida va pul emissiyasi orqali taʼsir
oʻtkazishi mumkin.
Markaziy bank foydalanadigan vositalarning har biri foiz stavkalarining
oʻsishiga, kreditlash va qarz olish hajmini kamaytirishga, lozim boʻlganda foiz
stavkalarini oshirishga yoki, aksincha, tushirishga xizmat qiladi. Ochiq bozordagi
operatsiyalar, majburiy eng kam zaxiralarning boʻlishi, hisobga olish siyosati,
valyuta siyosatining asosiy tarkibiy qismlarini tashkil etadi. “Mamlakat iqtisodiyoti
rivojlanishining hozirgi bosqichi banklar tomonidan turli yoshdagi odamlarning
paydo bo‘ladigan ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan xizmatlar ko‘lamining har
tomonlama kengayishi bilan tavsiflanadi”. (1.2.1-jadval)
13
1.2.1-jadval Pul-kredit siyosatining asosiy ko’rsatkichlari, foizda3
1.2.1-jadvalga ko’ra, 2018-2020 yillarda O’zbekistonda yuqori inflatsiya
darajasi Markaziy bankning qayta moliyalashtirish stavkasini ta’minlashga olib
keldi Bu esa o’z navbatida tijorat banklarining milliy valyutadagi kreditlar bo’yicha
foiz stavkalarini yuqori bo’lishiga olib keldi.
Ular orasida jismoniy shaxslarga kredit berish alohida ahamiyatga ega. Kredit
operatsiyalari bank faoliyatining eng jadal rivojlanayotgan yo'nalishlaridan biri
bo'lib, ular daromadlarining katta qismini keltiradi. Shu bilan birga, jismoniy
shaxslarga kredit berish aholi farovonligini oshirishga xizmat qiladi va barqaror
rivojlanish bilan kengaytirilgan takror ishlab chiqarish jarayonlariga hissa
qo'shadigan milliy iqtisodiyotning o'ta muhim elementi hisoblanadi. “Bozor
munosabatlari kredit munosabatlarining rivojlanishiga yordam beradi, chunki kredit
berish va aholining xarid qobiliyatini rag‘batlantirish uy-joy qurilishi yoki ishlab
chiqarish, chakana savdo va xizmat ko‘rsatish sohalarida iqtisodiy faollikni
tezlashtiruvchi omillardan biridir. Aholining ehtiyojlarini qondirish uchun kredit
tashkilotlari tomonidan taqdim etilgan vaqtinchalik imtiyozlarga qaramasdan,
to'lanmagan qarzlarning mavjudligi har doim fuqarolarning moliyaviy ahvolini
yaxshilash uchun xavf hisoblanadi”.
Har qanday kredit siyosatining maqsadi odatda quyidagilardan iborat
bo‘ladi: uzoq muddatli investitsiyalardan aktsiyadorlarga yuqori daromad kelishini
3
http://www.stat.uz
14
ta'minlash, likvidlikni saqlab turish, tavakkalchilikni diversifikatsiya qilish, siyosat
va tadbirlar birligini kafolatlash, qonunlar va me'yoriy hujjatlarga rioya qilish,
hududning kreditlarga bo‘lgan eіtiyojini qondirish. Kreditlashning strategik
yo‘nalishlari bank Kengashi tomonidan belgilanadi va tasdiqlanadi. Kreditlash bank
ishining o‘zagi bo‘lib, uning sifatiga qarab bankning faoliyati to‘g‘risida xulosa
chiqarish mumkin. Bunda, asosan, kreditlarni boshqarish jarayonining asosiy
axamiyat kasb etishiga sabab shuki, uning sifati bank ishining samradorligiga
bog‘liqdir. Iqtisodchilar tomonidan jahon banklarining sinishi (bankrotlikka
uchrashi) sabablarini tadqiq qilish shuni ko‘rsatayaptiki, asosan, banklarning
sinishiga sabab – bank aktivlari sifatining (eng avvalo kreditlarning) pastligidir.
Kreditning sifati kreditlash jarayonini boshqarishga bog‘liq bo‘lib quyidagi
asosiy elementlardan tashkil topadi.
 tijorat bankida mukammal ishlab chiqilgan kredit siyosati kreditlashtirish
jarayonining mavjudligi;
 kredit portfelini optimal boshqarishning yo‘lga qo‘ylganligi;
 kreditlarni muntazam nazorat qilishning tashkil qilinganligi;
 bank tizimida ishlaydigan xodimlarning tayyorgarlik darajasi.
“Kredit siyosati” hujjatli kreditlarni boshqarish jarayonining poydevorini
tashkil etadi. Tijorat banki tomonidn ishlab chiqilgan va yozma ravishda qayd
etilgan “Kredit siyosati” kreditlarni oqilona boshqarishning samarali yo‘llaridan
hisoblanadi. Ushbu hujjat bankning kreditlashtirish faoliyatining andozalari va
parametrlarini belgilab beradi. Ushbu belgilangan standartlar va parametrlardan
kredit berish, qarzlarni hujjatlashtirish va boshqarish bo‘yicha ma'suliyatli bo‘lgan
bank xizmatchilari qo‘llanma sifatida foydalanishlari lozim. Kredit siyosati bank
boshqaruvi a'zolari, qonun chiqaruvchi, strtegik qaror qabul qiluvchi shaxslarning
xattixarakatini belgilab beradi hamda ichki va tashqi auditorlarga bankda kreditlarni
boshqarish darajasining o‘tish davrida, moliyaviy bozorlarga davlatning ta'siri
kamaygan sharoitda, tijorat banklari ichki siyosatini o‘zlari ishlab chiqishni keskin
faollashtirishlari lozim.
15
Avvalo, Markaziy bank faoliyatining asosiy maqsadi sifatida iqtisodiyotda
narxlar barqarorligini ta'minlash zarurligi qat'iy belgilab qo‘yildi. Shuningdek,
tegishli Prezident farmoni va xalqaro tajribadan kelib chiqib, pul-kredit siyosatini
inflyatsion targetlash rejimiga bosqichma-bosqich muvofiqlashtirib borish vazifasi
yuklatildi. Inflyatsion targetlash rejimining o‘ziga xos xususiyatlari. Ta'kidlash
joizki, pul-kredit siyosatini inflyatsion targetlash rejimiga o‘tkazish borasidagi sa'yharakatlar 2017 yildan boshlanib, Markaziy bankning dastlabki qadamlari pul-kredit
siyosati yo‘nalishida tarkibiy tuzilmalar o‘zgarishini amalga oshirish va xodimlar
salohiyatini oshirishdan iborat bo‘ldi. Xususan, inflyatsion targetlash rejimining
o‘ziga xos xususiyatlaridan biri, bu – keng qamrovli makroiqtisodiy tahlil va
prognozlar asosida qaror qabul qilish jarayoni bo‘lib, ushbu yo‘nalishda Xalqaro
valyuta jamg‘armasi, Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki, Shveytsariya markaziy
banki va Koreya banki mutaxassislari ko‘magida Markaziy bank xodimlarining
tahliliyprognozlash salohiyati oshirib borildi. Ekonometrik modellar natijalari
bo‘yicha olingan prognozlardan Markaziy bankning kelgusi pul-kredit siyosati,
xususan asosiy stavka bo‘yicha qarorlar qabul qilishda samarali foydalanilmoqda.
O‘z navbatida, ushbu rejimtamoyillarini joriy etishda o‘zgartirishlarning
ketma-ketligini to‘g‘ri tanlash maqsadida dastlabki paytlarda xorijiy ekspertlar jalb
etildi. Xalqaro valyuta jamg‘armasining bir qator texnik ko‘mak dasturlari orqali
pul-kredit va valyuta operatsiyalari bo‘yicha chora-tadbirlar belgilab olindi.
O‘z navbatida, tarkibiy islohotlar sohasida tartibga solinadigan narxlarni
erkinlashtirish jarayonlarini yakunlash, zamonaviy ishlab chiqarish va transport
infratuzilmasini yaratish, butun mamlakat hududini uzluksiz energoresurslar bilan
ta'minlash, raqobat muhitini yaxshilash va teng ishbilarmonlik imkoniyatlarini
yaratish, xususiy investitsiyalar oqimining o‘sishi va moliya bozorining rivojlanishi
hamda ishlab chiqarish omillari samaradorligini oshirish kabi yo‘nalishlarda
ta'sirchan choralar ko‘rilishi rejalashtirildi. Inflyatsion targetlash rejimiga o‘tishning
faol fazasi.
E'tirof etish kerakki, 2020 yil boshidan Markaziy bank inflyatsion targetlash
rejimiga o‘tishning faol fazasiga kirib, dastlab Markaziy bankning asosiy stavkasi
16
va foiz koridori joriy etildi. Sababi, inflyatsion targetlash rejimidapul-kredit siyosati
bo‘yicha qarorlarni iqtisodiyotga o‘tkazishning asosiy transmission kanali bo‘lib
foiz kanali hisoblanadi. 2020 yilning fevralь oyidan boshlab banklararo pul bozori
foiz stavkalarini samarali tartibga solish va ularning Markaziy bank asosiy
stavkasiga yaqin darajada foiz koridori doirasida shakllanishini ta'minlash
maqsadida qisqa muddatli pul-kredit operatsiyalari amaliyotga joriy etildi.
Inflyatsion targetlash rejimiga o‘tgan aksariyat davlatlarda operatsion
maqsad sifatida pul bozoridagi overnayt depozitlar bo‘yicha foiz stavkalarni asosiy
stavkaga yaqinlashtirish belgilandi. 2019–2021 yillar davomida bank tizimi
likvidligini tahlil va prognoz qilishda yangi uslublar joriy qilindi. Umumiy
likvidlikka ta'sir etuvchi har bir omilni chuqur o‘rganish, ularning kutilayotgan
ta'sirini doimiy ma'lumot almashuvi orqali samarali prognoz qilish imkoniyati
yaratildi.
Pul-kredit siyosati instrumentlari va ichki valyuta bozoridagi o‘zgarishlar.
2021 yilda ham Markaziy bankning operatsion mexanizmi va pul-kredit siyosati
instrumentlarini takomillashtirish va inflyatsion targetlash rejimi standartlariga
muvofiqlashtirish bo‘yicha ishlar faol davom ettirildi.
Pul-kredit siyosati, bir davlatning ekonomik sistemini yonaltishni, pul
politikasini belgilashni va kreditning foydalanishini tartibga solishni o'z ichiga olgan
strategik va taktik maqsadlarga ega. Bu maqsadlar bir mamlakatning moliyaviy
iste'molining, inflatsiyasi, valyuta kurslarining iste'moli, kredit daromadlari va
boshqa muhim o'zgaruvchilarning tartibga solinishi bilan bog'liq bo'lishi mumkin. 4
Strategik maqsadlar:
1. Stabilnost: Pul-kredit siyosati asosan moliyaviy stabilnostni ta'minlashga
qaratilgan bo'lishi mumkin. Bu maqsadni erkin inflatsiya darajasini o'zida
saqlab
qolish,
valyuta
kurslarining
iste'moli
bo'ylab
o'zgarishlarni
minimalizatsiya qilish va moliyaviy tizimning iste'moli xususiyatlari bilan
bog'liq.
4
Pul-kredit siyosatini amalga oshirish Konsepsiyasi - O‘zbekiston Respublikasi
17
2. Iqtisodiy rivojlanish: Pul-kredit siyosati iqtisodiy rivojlanishni yondirish,
uzluksiz va barqaror iqtisodiy rivojlanishni ta'minlashga qaratilishi mumkin.
Bu maqsadga erkin kapital ishlashini ta'minlash, investitsiyalar va
innovatsiyalar uchun qulay shartlar yaratish, kredit resurslarining samarali
ishlatilishini ta'minlash va iqtisodiy sektorlarni kuchaytirish kabi choratadbirlar kirishi mumkin.
3. Sotsial ravishda barqarorlik: Pul-kredit siyosati sotsial ravishda barqarorlikni
ta'minlashga qaratilishi mumkin. Bu maqsadga kredit resurslarining
egaliklilik va adolatli tarqatilishi, fuqarolarga moliyaviy imkoniyatlar berish,
kichik va o'rta biznesni qo'llab-quvvatlash, ish iste'molchilarining to'g'ri
maosh olishi va tirik bo'lishi kabi chora-tadbirlar kirishi mumkin.
Taktik maqsadlar:
1. Pul politikasining tartibga solinishi: Pul politikasining tartibga solinishi va
boshqarilishi yordamida moliyaviy stabilnost ta'minlanishi, inflatsiya
darajasining belgilanishi, valyuta kurslarining iste'moli belgilanishi va
moliyaviy tizimning boshqa muhim o'zgaruvchilari belgilanishi kabi
maqsadlar o'zgartirilishi mumkin.
2. Kreditning
tartibga
solinishi:
Kreditning
tartibga
solinishi,
kredit
daromadlarining belgilanishi, kreditlarni taqsimlash va tarqatish shartlarini
belgilash, kreditlar uchun zarur imtiyozlarni taqdim etish kabi chora-tadbirlar
orqali kreditning samarali ishlatilishini ta'minlash maqsadiga erishish
mumkin.
3. Moliyaviy institutlarning ishbilarmonligini oshirish: Moliyaviy institutlarning
ishbilarmonligini oshirish, ularning kredit tizimini rivojlantirish, pul-kredit
siyosati amaliyotini boshqarishda ishtirok etish, moliyaviy tahlil va
prognozlar tuzish kabi taktikalar orqali pul-kredit siyosatining maqsadlariga
erishish mumkin.
Yuqorida keltirilgan maqsadlar va taktikalar umumiyroqdir va har bir
mamlakatning o'zining o'zgartirgan sharoitlari va maqsadlari bo'ladi. Pul-kredit
18
siyosati davlatning iqtisodiy va moliyaviy kPul-kredit siyosatining strategik va
taktik maqsadlari mamlakatning iqtisodiy va moliyaviy muammolariga, o'zining
iqtisodiy maqsadlari va shartlari bilan bog'liq bo'ladi. Shuningdek, har bir davlat o'z
iqtisodiy siyosatini belgilash va boshqarishda o'zining xususiyatlari va maqsadlari
bo'ladi. Shu sababli, har bir mamlakatning pul-kredit siyosati maqsadlari
ta'kidlardan farqli bo'lishi mumkin. Quyidagi maqsadlar esa umumiy ravishda
o'zgarishlarga o'rnak bo'lishi mumkin: Strategik maqsadlar:
1. Moliyaviy stabilnost: Pul-kredit siyosati moliyaviy stabilnostni ta'minlashga
qaratilgan bo'lishi mumkin. Bu maqsadga erkin inflatsiya darajasini
kamaytirish,
valyuta
kurslarining
iste'moli
bo'ylab
o'zgarishlarni
minimalizatsiya qilish va moliyaviy tizimning umumiy stabil ishlashini
ta'minlash kirishi mumkin.
2. Iqtisodiy rivojlanish: Pul-kredit siyosati iqtisodiy rivojlanishni yondirish,
investitsiyalarni oshirish va innovatsiyalarni rag'batlantirish maqsadini o'z
ichiga oladi. Bu maqsadga erkin kapital ishlashini ta'minlash, kredit
resurslarini samarali ishlatish, kichik va o'rta biznesni qo'llab-quvvatlash kabi
chora-tadbirlar kirishi mumkin.
3. Sotsial iqtisodiy barqarorlik: Pul-kredit siyosati sotsial iqtisodiy barqarorlikni
o'zgartirishga qaratilishi mumkin. Bu maqsadga kredit resurslarini egaliklilik
va adolatli tarqatish, fuqarolarga moliyaviy imkoniyatlar berish, ish
iste'molchilarining maoshlarini oshirish va ish sahifalarini rivojlantirish kabi
chora-tadbirlar kirishi mumkin.
4. Pul politikasining tartibga solinishi: Pul politikasining tartibga solinishi va
boshqarish orqali moliyaviy stabilnost ta'minlanishi, inflatsiya darajasining
nazorat qilinishi, valyuta kurslarining belgilanishi va moliyaviy tizimning
boshqa muhim o'zgaruvchilarining belgilanishi kabi maqsadlarga erishish
mumkin.
5. Kreditning
tartibga
solinishi:
Kreditning
tartibga
solinishi,
kredit
daromadlarining belgilanishi, kreditlarni taqsimlash va tarqatish shartlari,
19
kreditlarni samarali ishlatish uchun zarur imtiyozlar berish kabi choratadbirlar orqali kreditning samarali ishlatilishini ta'minlash maqsadiga
erishish mumkin.
6. Moliyaviy institutlarning ishbilarmonligini oshirish: Moliyaviy institutlar
ishbilarmonligini oshirish, ularning kredit tizimini rivojlantirish, pul-kredit
siyosati amaliyotini boshqarishda ishtirok etish, moliyaviy tahlil va
prognozlar tuzish kabi taktikalar orqali pul-kredit siyosatining maqsadlariga
erishish mumkin. 5
Bu maqsadlar va taktikalar mamlakatning iqtisodiy xususiyatlari, moliyaviy
istiqbollari va maqsadlari asosida o'zgartirilishi mumkin. Har bir davlat o'zning
o'ziga xos sharoiti.
1.3 Pul-kredit siyosatining elementlari.
Bozor iqtisodiyotida tovar va xizmatlar narxi talab va taklifdan kelib chiqib
shakllanadi. Ammo shunday tovar va xizmat turlari mavjudki, ularning narxlari
davlat tomonidan o‘rnatiladiva tartibga solinadi. Iste'mol savatidagi ayrim tovar va
xizmatlar narxlari tartibga solinishi to‘g‘ridan-to‘g‘ri umumiy inflyatsiya darajasiga
ta'sir etgani uchun bunday tovar va xizmatlar narxlaridagi o‘zgarishlar bazaviy
inflyatsiyani hisoblashda qo‘llanilmaydi. Shu bilan, bazaviy inflyatsiyani hisoblash
maqsadida iste'mol narxlari indeksiga tuzatishlar kiritiladi. Bu holatni tahlil
qiladigan bo’lsak tabiiyki bizda: “nega ba’zi tovar va xizmatlar bazaviy
inflayatsiyaga kiritilmaydi?”, degan savol tug’ilishi tabiiy.
Bu savolga esa
quyidagicha javob beramiz: Yuqorida ta'kidlanganidek, narx-navosi tartibga
solinadigan, qisqa muddatlarda o‘zgaruvchan hamda mavsumiy tovar va xizmat
narxlaridagi o‘zgarishlar bazaviy inflyatsiyani hisoblashda inobatga olinmaydi.
Bunday tovar va xizmatlarning bazaviy inflyatsiyaga kiritilishi, yaqqol (sof)
inflyatsiya darajasiga mutanosib ravishda aks etmasligi, shuningdek, pul-kredit
5
Pul-kredit siyosatini amalga oshirish Konsepsiyasi - O‘zbekiston Respublikasi
20
siyosati borasida olib borilgan choralarning ta'sirchanligini baholashga imkon
yaratmasligi mumkin.
Aynan bu tovar va xizmatlarni bazaviy inflyatsiyadan chiqarib tashlash,
narxlari
shokta'sirida
o‘zgaruvchi
tovar
va
xizmatlarning
dinamikasiga
chalg‘imasdan pul-kredit siyosati choralarin iumumiy narxlarga ta'sirini ajratib
olishda qo‘l keladi.
Bazaviy inflyatsiyani hisoblashda bu kabi tovar va xizmatlar narxlaridagi
o‘zgarishlarning kiritilmasligiga asosiy sabablar quyidagilar hisoblanadi:
 tovar va xizmatlarning (uzum, shakar va shu kabilar) mavsum davomida narxi
keskin o‘zgarishi.
 tovar va xizmatlarning
(masalan, import tovarlari) narx-navosi qisqa
muddatlarda tez-tez o‘zgarib turishi iqtisodiyotda shok ta'sirga egaligi;
 davlat tomonidan narx.
 navosi o‘rnatiladigan va tartibga solinadigan ayrim tovar va xizmatlar
(masalan, bug‘doy, paxta yog‘i)ning inflyatsiya darajasiga to‘g‘ridan.
 to‘g‘ri ta'sir ko‘rsatishi.
 Ochiq bozor operatsiyalari.
Bunday operatsiyalar deganda nimani nazarda tutamiz? Inglizcha ochiq
bozordagi operatsiyalar “ Open market operations” jahon amaliyotida
muomalasini
tartibga
solishning
mamlakatdagi pul taklifi
asosiy
vositalaridan
biri
pul
hisoblanib,
ustidan nazoratning eng moslashuvchan usuli
hisoblanadi.
Bunda, Markaziy bank oʼz mablagʼlari hisobidan ochiq bozorda qimmatli
qogʼozlarni sotib olishi va sotishi mumkin. Ochiq bozorda amalga oshiriladigan
operatsiyalarda katta
miqdordagi
xilma-xil qimmatli qogʼozlar ishtirok etadi.
Ochiq bozordagi operatsiyalar iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlar (АQSh,
Аngliya, Germaniya, Kanada va boshqalar)da XX asrning 40-yillarida davlat
obligatsiyalari
bozorining nihoyatda kengayishi va ularning markaziy banklar
tomonidan faol sotib olinishi orqali pul-kredit siyosatining asosiy instrumentiga
21
aylangan bo'lib, ushbu amaliyot bugungi kunda,iqtisodiyoti rivojlanayotgan
mamlakatlar markaziy banklari tomonidan ham pul mablag'lariga bo'lgan taklifni
nazorat qilish hamda tartibga solib turishda eng muhim dastakka aylandi. 6
Inflyatsion targetlash bu hozirgi kunda pul kredit siyosatini olib borishning
eng ommabop usullaridan biri bo’lib, ushbu usul jahondagi 40 dan ortiq
mamlakatlarda qo’llanilmoqda.Inflyatsiyaning maqsadli ko'rsatkichi (targeti)ga
erishish uchun pul-kredit siyosati mexanizmlari bosqichma-bosqich ushbu rejimga
o'tkazilib, inflyatsiyani pasaytirishda samarali instrument sifatida foydalaniladi.
O'z navbatida, ushbu rejimning qo'llanilishi narxlar barqarorligini ta'minlash
orqali o'rta muddatli istiqbolda mustahkam va barqaror iqtisodiy o'sish uchun
qo'shimcha sharoitlar yaratishi mumkin.
Pul kredit siyosatining elementlaridan biri ochiq bozordagi operatsiyalar jahon amaliyotida pul muomalasini tartibga solishning asosiy vositalaridan biri
hisoblanib, mamlakatdagi pul taklifi ustidan nazoratning eng moslashuvchan usuli
hisoblanadi. Bunda, Markaziy bank oʼz mablagʼlari hisobidan ochiq bozorda
qimmatli qogʼozlarni sotib olishi va sotishi mumkin. Ochiq bozorda amalga
oshiriladigan operatsiyalarda katta miqdordagi xilma-xil qimmatli qogʼozlar ishtirok
etadi. Ochiq bozordagi operatsiyalar iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlar АQSh,
Аngliya, Germaniya, Kanada va boshqalarda XX asrning 40-yillarida davlat
obligatsiyalari bozorining nihoyatda kengayishi va ularning markaziy banklar
tomonidan faol sotib olinishi orqali pul-kredit siyosatining asosiy instrumentiga
aylangan bo'lib, ushbu amaliyot bugungi kunda, iqtisodiyoti rivojlanayotgan
mamlakatlar markaziy banklari tomonidan ham pul mablag'lariga bo'lgan taklifni
nazorat qilish hamda tartibga solib turishda eng muhim sohaga aylandi.
Xususan, O’zbekiston Respublikasida ham 1996 yildan 2011 yilgacha davlat
qimmatli qog'ozlari muomalaga chiqarilib, ular tijorat banklari o'rtasida
joylashtirilgan. 2012 yilga kelib davlat qimmatli qog'ozlarining muomalaga
chiqarilishi to'xtatilgan. Hozirgi kunda, mamlakatimizda davlat qimmatli
Boboqulov T. Milliy valyutaning barqarorligini ta’minlash: muammolari va yechimlar. Toshkent. “Fan va texnologiya”, 2007 y.
6
22
qog'ozlarini muomalaga chiqarish, joylashtirish va ularga xizmat ko'rsatish bo'yicha
barcha imkoniyatlar mavjud bo'lib, bu borada yetarlicha tajriba shakllangan bo’lib.
Xalqaro amaliyotda davlat qimmatli qog'ozlarining doimiy muomalada bo'lishi
nafaqat davlat budjeti defitsitini moliyalashtirishning maqbul yo'li, balki mamlakat
moliya bozorini rivojlantirishning muhim instrumenti bo'lib hisoblanadi.
Bunda, bozorning foiz stavkalari va bank tizimida tijorat banklarigi likvidlilik
darajasiga ta'sir ko'rsatish, shuningdek, iqtisodiyotdagi pul massasi hajmi
o'zgarishini muvozanatlashtirish maqsadida Markaziy bank ochiq bozorda davlat
qimmatli qog'ozlarini, shuningdek, o'zi chiqargan obligatsiyalarni hamda boshqaruv
qaroriga ko'ra boshqa qimmatli qog'ozlarni sotib olishi va sotishi mumkin. Joriy
yilda Markaziy bank pul-kredit siyosati instrumentlarini takomillashtirishda davom
etdi va 24 fevraldan qisqa muddatli likvidlikni boshqarish instrumentlarini
amaliyotga joriy etdi. Xususan, banklar bilan davlat qimmatli qog'ozlari garovi
ostida 2 haftalik REPO auksionlari va 1 kunlik overnayt REPO operatsiyalari
o'tkazilmoqda.
Markaziy
bank
asosiy
stavkasi
-
pul-kredit
siyosatining
asosiy
instrumentlaridan biri hisoblanadi. Banklararo pul bozoridagi foiz stavkalari,
shuningdek, Markaziy bank tomonidan bank tizimiga likvidlikni taqdim etish
bevosita asosiy stavkaga bog'liq. Shunday qilib, asosiy stavka iqtisodiyotdagi foiz
stavkalari darajasiga, shuningdek, aholi va biznesning iste'mol va investitsion
sarmoya kiritish qarorlariga ta'sir ko'rsatgan holda ichki talab va inflyatsiya darajasi
o'zgarishida ahamiyat kasb etadi. Agar inflyatsiya darajasi pasaysa, bunda Markaziy
bank asosiy stavkani pasaytiradi. Markaziy bank asosiy stavkani o'zgartirishga qaror
qilsa, bozorni mumkin bo'lgan o'sish yoki pasayish haqida avvaldan xabardor
qiladi.7
7
Makroiqtisodiyot B.T. Sаlimov, M.T. Asqarova, I.A. Yakubov, M.S. Yusupov, G‘.T. Yuldashev,
H.A. Hakimov Toshkent 2019
23
II BOB O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI MARKAZIY BANKNING PULKREDIT SIYOSATINI SAMARALI TASHKIL ETISHNING AMALDAGI
HOLATI TAHLILI.
2.1 Pul-kredit siyosatini yuritishning xorijiy mamlakatlar tahlili.
Pul-kredit siyosatini yuritishning xorijiy mamlakatlar tahlili, mamlakatning
xorijiy iqtisodiy hamkorliklari, yuritilayotgan moliyaviy siyosat, valyuta kursi,
mamlakatning qarzlari va kreditlari, hisob-kitob muammolari, xorijiy investitsiyalar
va hokazo kabi ko'rsatuvlar asosida olib boriladi. Xorijiy mamlakatlarda pul-kredit
siyosati o'zgartirishlarga olib keladi, chunki xorijiy iqtisodiy va siyosiy muhitlar
o'zgarishi bilan pul-kredit shartnomalarining sharhi, valyuta kursi o'zgarishi,
muomalada sug'urilgan mazkur mamlakatning boshqa iqtisodiy va moliyaviy
ko'rsatkichlari kabi ommalashuvlar ro'yxatiga qarab ta'qib topadi.
Xorijiy mamlakatlarda pul-kredit siyosatini yuritishning bir mazmuni, hamda
qo'llaniladigan tahlil usullari va modellari mavjud bo'ladi. Shu bilan birga, xorijiy
mamlakatlarda xorijiy banklar va moliyaviy tashkilotlar kreditlarni berish vaqti,
shartlari,
kreditlar
uchun
qo'llaniladigan
dasturiy-texnik
qurilmalar
kabi
muammolarga ega bo'lishi mumkin.
Yuritishning
xorijiy
mamlakatlar
tahlili,
mamlakatning
kredit
moliyalashtirishni amalga oshirishida qanday yo'l harakat qilish kerakligi va xorijiy
iqtisodiy muhitning mamlakatdagi iqtisodiy tarqalishga ta'siri va yumshashiga
e'tibor beradi. Bu tahlil natijalariga asosan, pul-kredit siyosatining xorijiy
mamlakatlar bilan ishlab chiqish va o'zaro hamkorlikning rivojlanish uchun muhim
maslahatlar berish mumkin.
Rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlar markaziy banklari tomonidan keng
qo‘llanilayotgan usullar inflyatsion targetlash, monetar targetlash, valyuta kursini
targetlash va nominal yakorsiz rejimlarni o‘z ichiga oladi.
Inflyatsiyaning maqsadli ko‘rsatkichlariga erishish vazifasi aksariyat
markaziy banklar uchun bosh maqsad hisoblansa-da, yuqorida qayd etilgan uslublar
asosan tezkor va oraliq mo‘ljallarga qarab farqlanadi.
24
Ayni paytda iqtisodiyotni kreditlashning asosiy manbalari markazlashgan
mablag‘lar, shu jumladan, O‘zbekiston Respublikasi tiklanish va taraqqiyot
jamg‘armasi hisobidan moliyalashtirilganligi hamda ushbu mablag‘lar asosan ishlab
chiqarish texnologiyalari va xomashyo materiallarini import qilish maqsadida
foydalanilganligi tufayli iqtisodiyotda pul massasi o‘sishiga va mos ravishda
inflyatsiya darajasiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatmagan.
Umuman olganda, ushbu omillar ta’sirida pul massasi tez sur’atlarda
oshishining oldi olingan.8
2.1.1-rasm Inflatsiya va pul agregatlari o’zgarishi dinamikasi 9
Shu bilan birga, amalga oshirilgan tahlillar natijasida inflyatsiya darajasi, YaIM
deflyatori va pul massasi o‘zgarishi o‘rtasida aniq va barqaror o‘zaro bog‘liqliklar
aniqlanmadi. Pul aylanish tezligi va pul multiplikatori ko‘rsatkichlari o‘zgarishi ham
ushbu ko‘rsatkichlar dinamikasining o‘zgaruvchan xarakterga ega ekanligini, pulkredit ko‘rsatkichlarining maqsadli parametrlarini ishlab chiqishda xatoliklarga olib
kelishi mumkinligini ko‘rsatadi.
8
Jumaev N.X., Maxsumov E.M. Xalqaro moliya munosabatlari: Valyuta operastiyalarini
boshqarish mexanizmi. - Т.: “IQTISOD MOLIYA”, 2006,
Makroiqtisodiyot B.T. Sаlimov, M.T. Asqarova, I.A. Yakubov, M.S. Yusupov,
G‘.T. Yuldashev, H.A. Hakimov Toshkent 2019
9
25
2.1.2-rasm Pul multiplikatori dinamikasi 10
Umuman olganda, pul massasining YaIM nominal hajmiga nisbatan mo‘tadil
darajada o‘sishi inflyatsiya bosimining sezilarli kuchayishini oldini olishga xizmat
qildi. Shu bilan birga, ushbu ko‘rsatkichlar o‘rtasida aniq bog‘liqlikning mavjud
emasligi rezerv pullar va pul massasi aniq darajasini hisoblash imkoniyatini
bermaydi.
2.1.3-rasm Pul multiplikatori va pul aylanish tezligi dinamikasi
Makroiqtisodiyot B.T. Sаlimov, M.T. Asqarova, I.A. Yakubov, M.S. Yusupov, G‘.T.
Yuldashev, H.A. Hakimov Toshkent 2019
10
26
Masalaning yana bir muhim jihati, Markaziy bankning pul agregatlarini
samarali boshqara olishi qobiliyati bilan bog‘liq. Odatda, markaziy banklar rezerv
pullar darajasini samarali boshqara oladilar, ammo pul massasini nazorat qilishda
qiyinchiliklarga duch keladilar. Ushbu jarayon asosan dollarizatsiya darajasi yuqori
bo‘lgan hamda moliya bozorlari rivojlanish bosqichida turgan mamlakatlarda ko‘p
kuzatiladi, binobarin, bunday mamlakatlarda kredit va depozitlarga bo‘lgan talab
keskin o‘zgarib turishi mumkin.
Pulga bo‘lgan talabning o‘zgaruvchanligi, keng ma’nodagi pul massasining
tarkibi, dollarizatsiya darajasining yuqoriligi kabi omillar pulga bo‘lgan talabni
aniqlash imkoniyatini pasaytiradi. Bunday holatda, pulga bo‘lgan talab va foiz
stavkalari o‘rtasidagi bog‘liqlik sust bo‘lganligi sababli Markaziy bank uchun pul
massasining maqsadli darajasini saqlab turish vazifasi murakkablashadi.
Yuqorida qayd etilgan muammolar natijasida keng ma’nodagi pullar hajmining
oraliq mo‘ljallardan chetlashishi Markaziy bankning pul-kredit siyosatiga bo‘lgan
ishonchni pasaytiradi.
2.2 Markaziy bank diskont siyosatining tijorat banklarida pul-kredit
faoliyatiga ta'siri tahlili.
Ochiq bozordagi operatsiyalar muomaladagi pul massasini boshqarish, bank
tizimi likvidligini tartibga solish va foiz stavkalari barqarorligini ta'minlovchi asosiy
instrumentlardan biri sifatida Markaziy bank tomonidan muntazam ravishda keng
qo'llanilib kelinmoqda. Markaziy bank tomonidan pul-kredit ko'rsatkichlarining
maqsadli parametrlaridan kelib chiqqan holda, to'lov balansining ijobiy saldosi
hisobiga shakllangan qo'shimcha likvidlikni sterilizatsiya qilish operatsiyalari
o'tkazilib borildi.
Hozirgi paytda xalqaro bank amaliyotida ochiq bozor operatsiyalari pulkredit
siyosatining asosiy vositasi hisoblanadi va odatda Markaziy bank tomonidan yirik
banklar hamda boshqa moliya-kredit muassasalari hamkorligida amalga oshiriladi.
O'zbekistonda ham pul-kredit siyosatini amalga oshirishda, shuningdek, pul
massasini samarali tartibga solishda ushbu vositadan keng foydalanib kelinmoqda.
27
Davlat byudjetining taqchilligini noinflyatsion qoplash manbasi bo'lgan davlat qisqa
muddatli obligatsiyalari (DQMO) 1996 yili mart oyida muomalaga chiqarila
boshlandi. Shu vaqtdan boshlab davlatning qisqa muddatli obligatsiyalari bozori tez
rivojlana bordi va qisqa muddatda u moliya bozorining asosiy vositalaridan biriga
aylandi.
1996 yildan davlat qisqa muddatli obligatsiyalarining (DQMO) muomalaga
chiqarilishi, byudjet taqchilligini moliyalashtirishning noinflyatsiyaviy manbasi
bo'lib, 1997 yilda 1996 yilga nisbatan byudjet kamomadini emissiyaviy qoplanishini
2 martaga kamaytirishga xizmat qildi. Ikkinchi tomondan esa, DQMOlar tijorat
banklari uchun o'zmablag'larini risksiz aktivlarga yo'naltirish va daromad olish
manbaiga aylangan bo'lsa, Markaziy bank uchun ochiq bozordagi operatsiyalarni
amalga oshirish imkonini berdi.
Markaziy bank obligatsiyalari bilan amalga oshirilgan savdolar hajmi
yildanyilga ortib bordi. Moliya vazirligi tomonidan muomalaga chiqarilgan davlat
o'rta muddatli obligatsiyalari bilan birlamchi va ikkilamchi bozorlarda oldi-sotdi
operatsiyalarini amalga oshirish davom ettirildi. Markaziy bank pul-kredit
ko'rsatkichlari, jumladan yalpi pul massasining belgilangan darajada bo'lishini
ta'minlashva oltin-valyuta zaxiralarining oshishi hisobiga muomalaga chiqarilgan
ortiqcha pul massasini qaytarib olish maqsadida tijorat banklarining mablag'larini
depozitlarga jalb qilish bo'yicha operatsiyalarni muntazam ravishda amalga oshirib
bordi.
O’zbekistonda Markaziy bank tomonidan pul-kredit siyosatining ushbu
vositasidan pul massasini tartibga solish vositasi sifatida 1994 yildan boshlab
foydalanib kelinmoqda. Milliy valyutaning muomalaga kiritilishi va qat'iy pul-kredit
siyosatining olib borilishi natijasida 1995—1997 yillarda inflyatsiya sur'atlari
sezilarli darajada pasaydi. Natijada tijorat banklarining real sektorga kredit berish
faoliyatlarini rag'batlantirish maqsadida majburiy zaxira talablari me'yorlari ham
pasaytirildi. Ushbu me'yor 1996 yilning iyulidan e'tiboran 30 foizdan 25 foizgacha
tushirildi.
28
Shuningdek, Markaziy bankda majburiy zaxiralarga deponentlashning o'rtacha
oylik metodologiyasiga o'tilishi (oy oxiridagi ma'lumotlardan foydalanish o'rniga)
pul kredit siyoeatining ushbu vositasidan foydalanish samaradorligini sezilarli
darajada oshirish imkonini berdi. Markaziy bankning valyuta operatsiyalarini
amalga oshirishga imkon beruvchi bir qator asoslar mavjud bo'lib, ulardan asosiylari
sifatida quyidagilarni ajratib ko'rsatish mumkin:
 Markaziy bankning yetarli miqdorda oltin–valyuta zaxiralariga ega bo'lishi;
Markaziy bankning xorijiy mamlakatlar banklari bilan keng tarmoqli
korrespondent (vakillik) munosabatlarining mavjudligi;
 Markaziy bankka valyuta operatsiyalirini amalga oshirish tartibini belgilab
beruvchi me'yoriy xujjatlarni mavjudligi;
 Chet el valyutalari bilan savdo qilishda mavjud bo'lgan savdo udumlariga
rioya qilish;
O'zbekiston Respublikasi Markaziy bankining valyuta operatsiyalari, hozirgi
kunda Respublika Oliy Majlisi va Hukumatimiz tomonidan aniqlangan monetar
siyosatning asosiy yo'nalishlariga muvofiq amalga oshirilmoqda. Ta'kidlab o'tish
joizki, valyuta savdosida maqsadlilik va ustuvorlik printspiga ko'proq e'tibor
berilmoqda. Ushbu maqsadlarga quyidagilar kiradi:
 eksportyor
uchun
mahsulot
ishlab
chiqarish
bilan
mashg'ul
bo'lgan korxonalar;
 Chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxonalarning O'zbekistonda ishlab
chiqarish faoliyati natijasida olgan foydalari va divedentlari;
 Respublikamiz iqtisodiyotining etakchi tarmoqlaridagi ustuvor loyihalarida
qatnashayotgan korxonalarning so'm mablag'lari;
 Xalqaro turizm xizmati, xalqaro aloqalar bo'yicha xizmat safari va xorijda
ta'lim olish bilan bog'lik xarajatlar.
Mazkur maqsadlar uchun valyuta savdosini amalga oshirish tartibi faqat
O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan belgilanadi. Shunday qilib,
29
O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki valyuta operatsiyalarini amalga oshirish
uchun zarur bo'lgan barcha asoslarga ega.
O'zbekiston Respublikasi Markaziy bankining valyuta siyosati doirasida
amalga oshiradigan asosiy vazifalardan biri mamlakatda tijorat xarakteridagi valyuta
operatsiyalarini
rivojlantirish
uchun
qulay
muhit
yaratish
hisoblanadi.
Hozirgi kunda muddatli operatsiyalarni rivojlantirish juda dolzarb va murakkab
masala bo'lib qolmoqda. Buning uchun esa valyuta bozorini rivojlantirish zarur.
Chunki, har qanday turdagi valyuta operatsiyasi – svop, forvard, valyutaviy
optsionlar va fyucherslar bilan bog'lik operatsiyalar pirovard natijada spot
bozorining likvidliligiga bog'liq bo'ladi. Agar, valyuta birjasida va birjadan tashqari
valyuta bozorida erkin ayirboshlanadigan valyutalar bo'yicha to'liq likvidlilik
ta'minlansa, ya'ni barcha talablar muvofiq ravishda o'z vaqtida qondirilsa, bu milliy
–
valyuta
so'mning
qadrini
oshirishga
xizmat
qiladi.
Korrespondent munosabatlarini rivojlantirish pirovardada, milliy valyutadagi
korrespondent aloqalarni rivojlantirish bevosita xalqaro savdo aloqalarida milliy
–
valyutamiz
so'mdan
keng
miqyosda
foydalanishga
asos
bo'ladi.
Milliy valyuta – so'mning konvertirlanishini joriy etilishi respublikamizda
amalga oshirilayotgan islohotlarni alohida ahamiyat kasb etuvchi jixatlaridan biridir.
Hozirgi vaqtda, valyutaga egalik qilayotgan har qanday shaxs uni bozordagi –
qat'iy belgilangan, yoki suzib yuruvchi kurs bo'yicha uni xalqaro zaxira
valyutalaridan biri (AQSh dollari, evro va h.k) ga konvertatsiya qilishi huquqiga ega
bo'lishi
–
valyutaning
“to'liq
konvertatsiyalanishi”
hisoblanadi.
Valyuta siyosatini yurgizish va muvofiqlashtirish xalqaro valyuta fondi (XVF)
zimmasiga yuklatilganligi sababli u konvertatsiyani talab qiladi.
O'z vaqtida, Yaponiya, Janubiy Koreya va Janubiy-Sharqiy Osiyoning boshqa
mamlakatlari uzoq vaqt mobaynida turli xil valyuta cheklovlari shakllarini joriy
etishga majbur edi. Mustahkam iqtisodiy salohiyatga ega bo'lgan davlat— Xitoy
ham turli xil valyuta cheklovlarini qo'llagan holda bozor islohotlari vaqtida o'z
30
modelini amalga oshirib keldi va faqat 1994 yildan boshlab to'lov balansi joriy
operatsiyalari konvertatsiyaga oid mavjud cheklovlarni bekor qildi. 11
Markaziy bank bir vaqtning o’zida ham pul massasini, ham foiz stavkasini
o’zgartirmasdan ushlab tura olmaydi.
1. Pul-kredit siyosatining turlariga kelsak hozirgi kunda ikkita asosiy turi ajratib
ko’rsatiladi:
Pulga talab o’sgan holatlarda maqsad foiz stavkasining
barqarorligini ta’minlash bo’lsa Markaziy bank pul taklifini oshirishga majbur
bo’ladi. Bu tadbir Yumshoq pul-kredit siyosati deb yuritiladi.
2. Pul massasining ko’payib ketishiga yo’l qo’ymaslik uchun pul taklifini
cheklash siyosatini qo’llash foiz stavkasining ko’tarilishiga olib keladi va bu
siyosat Qattiq pul kredit siyosati deb yuritiladi.
2.3 O'zbekiston Respublikasi Markaziy bankning pul-kredit siyosatini
samarali tashkil etishning amaldagi holati tahlili.
Ichki bozorda narxlar barqarorligini ta’minlash vazifasi pul-kredit siyosatini
amalga oshirishning aniq strategiyasi va batafsil rejasi bo‘lishini hamda maqsadli
ko‘rsatkichlarga erishish uchun samarali instrumentlar va mexanizmlarni talab etadi.
Rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlar markaziy banklari tomonidan keng
qo‘llanilayotgan usullar inflyatsion targetlash, monetar targetlash, valyuta kursini
targetlash va nominal yakorsiz rejimlarni o‘z ichiga oladi.
Inflyatsiyaning maqsadli ko‘rsatkichlariga erishish vazifasi aksariyat markaziy
banklar uchun bosh maqsad hisoblansa-da, yuqorida qayd etilgan uslublar asosan
tezkor va oraliq mo‘ljallarga qarab farqlanadi.
Pul-kredit siyosatini amalga oshirishning ushbu usulida narxlar barqarorligini
ta’minlash maqsadida pul agregatlari, rezerv pullar va pul massasi hajmlari
o‘zgarishini nazorat qilish nazarda tutiladi.
Ushbu strategiyaning samarali qo‘llanilishi inflyatsiya ko‘rsatkichlari va pul
agregatlari o‘rtasidagi mustahkam doimiy bog‘liqlik bo‘lishini talab etadi. Bunda
11
Salimov B. T. Salimov B. B. Mikroiqtisodiyot. TDIU T.: 2013
31
inflyatsiyaning maqsadli ko‘rsatkichlariga pul agregatlari hajmini maqbul darajada
ushlab turish vositasida erishiladi.
Monetar targetlash rejimi 1970-chi va 1980-chi yillarda AQSh, Kanada,
Buyuk Britaniya, Germaniya, Shveytsariya va boshqa rivojlangan davlatlarda faol
qo‘llanilgan. Shu bilan birga, so‘nggi yillarda moliya bozorlarining rivojlanishi va
yangi moliyaviy instrumentlarning amaliyotga joriy etilishi hisobiga pulga nisbatan
talabning nobarqaror darajada bo‘lishi mazkur usul samaradorligining pasayishiga
olib keldi. Natijada markaziy banklar pul massasidagi o‘zgarishlarga samaralari
ta’sir ko‘rsatish va inflyatsiyaning maqsadli ko‘rsatkichlarini ta’minlash imkoniyati
cheklanishi kuzatildi.
Pul
agregatlari
va
inflyatsiya
darajasi
o‘rtasidagi
bog‘liqlikning
kuchsizlanishi tufayli ko‘pchilik markaziy banklar tomonidan pul agregatlarini
targetlash amaliyotidan voz kechilib, inflyatsion targetlash rejimini joriy qilinishiga
sabab bo‘ldi.
Monetar targetlash rejimi pul taklifi va talabining keskin o‘zgarishlari
kuzatilgan
rivojlanayotgan
va
o‘tish
davridagi
mamlakatlarda
iqtisodiy
rivojlanishning dastlabki yillarida samarali strategiya sifatida keng ko‘llanilgan.
Bunda inflyatsiya bo‘yicha tegishli ko‘rsatkichlarni belgilashda iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantirish maqsadlaridan kelib chiqilgan.
1994 yildan boshlab1 O‘zbekistonda amalga oshirilgan pul-kredit siyosati ham
pul massasining keskin o‘sib ketishini oldini olish orqali milliy valyuta
barqarorligini ta’minlash maqsadlariga qaratildi. Bunda rezerv pullar va pul
massasining o‘zgarishi operatsion hamda oraliq mo‘ljallar sifatida qo‘llanildi.
Mazkur rejim rasman monetar targetlash deb tasniflansa-da, amaliyotda milliy
valyutaning almashuv kursini dollarga bog‘lash orqali bosqichma-bosqich
devalvatsiya qilib borilganligi tufayli ba’zi xalqaro institutlar va mutaxassislar
tomonidan ushbu rejim aralash turga kiritilgan.
Bir vaqtning o‘zida ikki maqsadga yo‘naltirilgan almashuv kursi siyosati
tashqi shoklar vujudga kelgan sharoitlarda samarasiz ekanligini ko‘rsatdi. Bunda bir
tomondan oltin-valyuta zahiralarini oshirish vazifasi qo‘yilgan bo‘lsa, ikkinchi
32
tomondan so‘mning almashuv kursini ma’lum bir darajada ushlab turish maqsadi
ko‘zlangan. O‘z navbatida, mazkur almashuv kursi to‘lov balansi holati va tashqi
iqtisodiy sharoitlarni o‘zida aks ettirmagan.
Bunday siyosat, o‘z navbatida, ichki valyuta bozorida muammolarni yuzaga
keltirib, samarali pul-kredit siyosatini yuritish imkoniyatlarini pasaytirdi. Bundan
tashqari, pul-kredit instrumentlaridan foydalanishning passiv rejimi monetar
targetlashni samarali qo‘llashda qo‘shimcha qiyinchiliklar tug‘dirdi.
Pul massasi o‘zgarishini omillar asosida tahlili, pul massasi o‘sishi turli
davrlarda oltin-valyuta zaxiralarining oshishi hamda iqtisodiyotni kreditlash
hajmlarining kengaytirish hisobiga ta’minlanganligini ko‘rsatmoqda.
O‘z navbatida, Davlat byudjetining muvozanatli ijrosi va hukumat
hisobraqamlarida mablag‘lar yig‘ilishi, shuningdek O‘zbekiston Respublikasi
tiklanish va taraqqiyot jamg‘armasi hisobraqamlarida mablag‘larning jamlanib
borilishi pul massasi o‘sishini maqbullashtiruv chi omillardan bo‘lgan. Ayni paytda
iqtisodiyotni kreditlashning asosiy manbalari markazlashgan mablag‘lar, shu
jumladan, O‘zbekiston Respublikasi tiklanish va taraqqiyot jamg‘armasi hisobidan
moliyalashtirilganligi
hamda
texnologiyalari
xomashyo
va
ushbu
mablag‘lar
materiallarini
asosan
import
ishlab
chiqarish
qilish
maqsadida
foydalanilganligi tufayli iqtisodiyotda pul massasi o‘sishiga va mos ravishda
inflyatsiya darajasiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatmagan.
Mamlakatimizda samarali pul-kredit siyosatini olib borishda rivojlangan
davlatlarda qoʻllaniladigan tizimlarni tanishtirish va ularning amaliy ahamiyatini
asoslashga xizmat qiluvchi ilmiy-amaliy xulosa va tavsiyalarni shakllantirish zarur
boʻlib qoladi. Ushbu tadqiqotda samarali pul-kredit siyosatini oʻrganish boʻyicha
chora-tadbirlar ilmiy asosga ega.
33
XULOSA
O'zbekiston Respublikasida pul-kredit siyosatining moliya bozoriga ta'sirini
taxlil etish jarayonida quyidagi ilmiy xulosalar olindi:
1. Monetar siyosatning quyidagi vositalari orqali naqd pul emissiya qilish;
tijorat banklarining markaziy bankda saqlanadigan majburiy zaxiralari
miqdorini kamaytirish; markaziy bank tomonidan qayta moliyalashtirish
stavkasini tushirish; ochiq bozorda davlat g'azna majburiyatlari miqdorini
o'zgartirish orqali pul massasi oshirilib boriladi;
2. Investitsiya siyosati orqali milliy va xorijiy investorlarga qulay shartsharoitlar
yaratish hisobiga iqtisodiyotga ko'shimcha mablag'lar jalb etilib pul massasi
miqdori oshiriladi, moliya bozoridagi operatsiyalar hajmi ortadi;
3. Faol tashqi iqtisodiy siyosat orqali eksportning importdan ortiq bo'lishi
ta'minlangan holda, oltin-valyuta zaxiralari ortishi asosida Markaziy
bankning valyuta bozoriga ta'sir etish qobiliyati kuchayib boradi.
4. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi sharoitida markaziy banklarning pulkredit
siyosatida yuz bergan quyidagi muhim o'zgarishlar aniqlandi:
 markaziy banklar tomonidan tijorat banklariga beriladigan markazlashgan
kreditlarning muddati uzaytirildi va hajmi oshirildi;
 markaziy banklarning qayta moliyalash stavkasi pasaytirib borildi;
 markaziy banklar ochiq bozor operatsiyalarining ob'ektlari va lombard
kreditlari garov ta'minotining soni oshirildi;
 qator o'tish iqtisodiyoti mamlakatlarida markaziy banklar tomonidan bank
tizimini shakllantiruvchi etakchi tijorat banklariga subordinar kreditlar
berish amaliyoti joriy qilindi.
5. Milliy valyuta devalvatsiya jarayonining davom etishi milliy valyutada
emissiya qilingan qimmatli qog'ozlarga jalb etilgan xorijiy invsstitsiyalar real
qiymatining pasayishiga olib keladi va qimmatli qog'ozlar bozori
rivojlanishiga salbiy ta'sir ko'rsatadi.
6. Qimmatli qogozlar bozorining rivojlanishi mamlakatdagi pul massasining
ortib borishi bilan to'g'ri mutanosiblikda bo'ladi. Iqtisodiyotdagi ortiqcha pul
34
massasining mavjudligi uni iste'mol va jamg'arishdan ortgan kisminn moliya
bozorlariga yo'naltirishni ta'minlaydi. Shu jumladan, ortiqcha pulning
mavjudlign esa, portfel investitsiyalar ko'payishiga turtki bo'ladi.
7. Davlat o'zining makroiqgisodiy siyosati orqali pul massasini o'zgartirib turadi
va quyidagi dastaklar yordamida qimmatli qog'ozlar bozori rivojlanishiga
ta'sir etadi:
8. Inflyatsiya
darajasi,
tijorat
banklarining
markaziy
bankda
saqlanuvchi majburiy zaxira normalari, qayta moliyalashtirish stavkalarining
ortishn
qimmatli
qog'ozlar
bozorining
o'sish
sur'atlariga
teskari
mutanosiblikda bo'ladi. Inflyatsiya darajasiniig yukori bo'lishi, qayta
moliyalashtirish stavkasi va unda saqlanuvchi tijorat banklarining majburiy
zaxiira normalarining yuqori bo'lishi qimmatli qog'ozlar bozori aylanmasi
mablag'larining o'sishiga salbiy ta'sir ko'rsatadi.
O'zbekiston Respublikasi Markaziy bankining moliya bozoriga ta'siri
samaradorligini oshirish va mamlakatimiz moliya bozori barqaror rivojlanishini
ta'minlash maqsadida Markaziy bankning valyuta siyosati doirasida tijorat
banklariga garovli ssudalar berish va valyutaviy svop operatsiyalaridan doimiy
tarzda foydalanish orqali pul-kredit siyosati ta'sirchanligini oshirish zarur,
shuningdek, O'zbekiston Respublikasi Markaziy bankining diskont va lombard
kreditlari berish amaliyotini rivojlantirish orqali qayta moliyalash siyosati
samaradorligini oshirish lozim. Yuqori kredit reytingiga (kamida VVV) ega bo'lgan
korxonalarning aktsiya va obligatsiyalarini Markaziy bankning ochiq bozor
operatsiyalarining ob'ektiga aylantirish yo'li bilan uning ochiq bozor siyosati orqali
muomaladagi pul massasiga ta'siri darajasini oshirish zarur.
TAKLIFLAR
Pul-kredit siyosatini amalga oshirish konsepsiyasi O‘zbekiston Respublikasi
Markaziy banki tomonidan rivojlantirilgan bo‘lib, bu yo‘nalishdagi muhim
qarorlardan biri milliy valyuta almashuv kursining bozor mexanizmlari asosida
shakllanish tamoyillarini joriy etish orqali ichki valyuta bozorini bosqichma-bosqich
liberallashtirilishi bilan bog‘liq amaliy qadamlar bo‘ldi. Valyuta kursi shakllanishida
35
tamomila yangi yondashuvdan foydalanilishi, o‘z navbatida, Markaziy bankning
asosiy e’tiborini ichki bozordagi narxlar barqarorligiga qaratish asnosida pul-kredit
siyosatini takomillashtirish imkoniyatini beradi. Ayni vaqtda valyuta bozorini
liberallashtirish borasidagi islohotlarning muvafaqqiyatli amalga oshirilishi ko‘p
jihatdan pul-kredit siyosatini takomillashtirish, tijorat banklari faoliyatini
mustahkamlash hamda bank tizimini rivojlantirish choralari samaradorligi bilan
chambarchas
bog‘liq.
Shundan
kelib
chiqib,
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidentining “Valyuta bozorini liberallashtirish bo‘yicha birinchi navbatdagi
chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi Farmoni e’lon qilinishidan ko‘p o‘tmay O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining “Pul-kredit siyosatini yanada rivojlantirish choratadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori qabul qilindi va Pul-kredit siyosatini 2017-2021
yillarda rivojlantirish va inflyatsion targetlash rejimiga bosqichma-bosqich o‘tish
bo‘yicha chora-tadbirlar Kompleksi tasdiqlandi. Bu boradagi keyingi muhim
qadamlardan biri O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 9 yanvardagi
“O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki faoliyatini tubdan takomillashtirish
to‘g‘risida”gi Farmonining qabul qilinishi bo‘ldi. Mazkur farmonda narxlar
barqarorligini ta’minlash vazifasi Markaziy bankning bosh maqsadi etib belgilanib,
Markaziy bankning mustaqilligi va institutsional rivojlanishini ta’minlash bo‘yicha
tegishli choralar nazarda tutilgan. Qayd etish lozimki, iqtisodiy siyosatni amalga
oshirish yondashuvlarining qayta ko‘rib chiqilishi davrida shakllanayotgan yangi
voqeliklarda pul-kredit sohasidagi o‘zgarishlarning aholi va tadbirkorlik sub’ektlari
tomonidan to‘g‘ri qabul qilinishi va qo‘llab-quvvatlanishi muhim ahamiyat kasb
etadi. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining o‘rta muddatli istiqbolda pulkredit siyosatini rivojlantirish va amalga oshirish Konsepsiyasi kommunikatsiyalar
kanalining jamoatchilik fikrini shakllantirish hamda inflyatsion targetlash rejimini
amaliyotga joriy etishdagi yetakchi roli inobatga olingan holda ishlab chiqilgan.
36
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
Normativ huquqiy hujjatlar
1. O’zbekiston Respublikasi “Tadbirkorlik va tadbirkorlar faoliyatini kafolatlari
to’g’risida”gi Qonuni. 1999 yil 14 aprel.
2. O’zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti I.A. Karimov asarlari.
Normativ-huquqiy hujjatlar:
3. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi: - T.: “O’zbekiston” nashriyotmatbaa ijodiy uyi, 2013 y.
4. O’zbekiston
Respublikasi
Qonunlari.
O’zbekiston
Respublikasi
Prezidentining Farmon va Qarorlari, Vazirlar Mahkamasining Qarorlari,
5. O’zbekiston Respublikasi Soliq Kodeksi: Rasmiy nashr- O’zbekiston
Respublikasi Adliya vazirligi - T.: “Adolat”, 2014 y.
6. O’zbekiston Respublikasining “Byudjet tizimi to’g’risida”gi qonuni, 2000 yil
14 dekabr.
7. O’zbekiston Respublikasining “Davlat soliq xizmati to’g’risida”gi Qonuni.
1997 yil, 29 avgust.
8. O’zbekiston Respublikasining “Xo’jalik yurituvshi sub’ektlar faoliyatini
davlat nazorati to’g’risida”gi Qonuni. 1998 yil 24 dekabr.
Qo’llanma va darsliklar
1. Boboqulov T. Milliy valyutaning barqarorligini ta’minlash: muammolari va
yechimlar. - Toshkent. “Fan va texnologiya”, 2007 y.
2. Egamberdiyev E. Mikroiqtisodiyot. T.: “G’afur G’ulom” 2012
3. G’ulomov S. Alimov R. Mikroiqtisodiyot. T.: “Sharq” 2012
4. Jumaev N.X., Maxsumov E.M. Xalqaro moliya munosabatlari: Valyuta
operastiyalarini boshqarish mexanizmi. - Т.: “IQTISOD MOLIYA”, 2006,
5. Makroiqtisodiyot B.T. Sаlimov, M.T. Asqarova, I.A. Yakubov, M.S.
Yusupov, G‘.T. Yuldashev, H.A. Hakimov Toshkent 2019
6. Malikov T.S. Soliqlar va soliqqa tortishning dolzarb masalalari. –
T.: Akademiya, 2002.
37
7. Mikroiqtisodiyot.
A.E.Ishmuhammedov,
Z.A.Djumayev,
Q.X.Jumayev
Toshkent 2006
8. Salimov B. T. Salimov B. B. Mikroiqtisodiyot. TDIU T.: 2013
9. Vahobov A., Jo’raev A. Soliqlar va soliqqa tortish. Darslik. –T.: Sharq, 2010.
10. Vahobov A., Jumaev N., Burxanov U. Xalqaro moliya munosabatlari. – T.:
Sharq, 2003.
11. Yutkina T.F. Nalogi i nalogooblojenie: Uchebnik. 8-e izd., pererab. i dop. –
M.: INFRA-M, 2011.
Internet saytlari.
1. http://www.lex.uz
2. http://www.mf.uz
3. http://www.tfi.uz
4. http://www.stat.uz
38