O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI GULISTON DAVLAT UNIVERSITETI RAQAMLI IQTISODIYOT VA INNOVATSIYALAR FAKULTETI “IQTISODIYOT” KAFEDRASI “MAKROIQTISODIYOT” fanidan PUL KREDIT SIYOSATINI AMALGA OSHIRISH MEXANIZMI mavzusidagi KURS ISHI «Himoyadan o’tdi» Baholandi __________________ «____» _____________ 2024 y. Qabul qildi: _____________________________ _____________________________ Bajardi: II-kurs, __-__ guruh talabasi __________________________ Ilmiy raxbar: i.f.n., dot. G.R. Mahmudova GULISTON-2024 MUNDARIJA KIRISH ................................................................................................................. 3 I BOB PUL-KREDIT SIYOSATINING NAZARIY ASOSLARI ..................... 5 1.1Pul-kredit siyosati hususidagi ilmiy-nazariy qarashlar ................................. 5 1.2 Pul-kredit siyosatining strategik va taktik maqsadlari. ............................. 13 1.3 Pul-kredit siyosatining elementlari .............................................................. 20 II BOB O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI MARKAZIY BANKNING PULKREDIT SIYOSATINI SAMARALI TASHKIL ETISHNING AMALDAGI HOLATI TAHLILI. ........................................................................................... 24 2.1 Pul-kredit siyosatini yuritishning xorijiy mamlakatlar tahlili. .................. 24 2.2 Markaziy bank diskont siyosatining tijorat banklarida pul-kredit faoliyatiga ta'siri tahlili. ..................................................................................... 27 2.3 O'zbekiston Respublikasi Markaziy bankning pul-kredit siyosatini samarali tashkil etishning amaldagi holati tahlili. ............................................ 31 XULOSA ............................................................................................................. 34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ....................................... 37 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Pul-kredit siyosati (eng jozibali pul siyosati) - kredit berish holati va pul muomalasi bo'yicha rejalashtirilgan ta'sir bo'yicha umumiy talabni tartibga solish maqsadida amalga oshirilgan o'zaro bog'liq tadbirlar majmui. Markaziy bankning asosiy rol o'ynaydi va nafaqat banknotlarning emissiyasini, balki qisqa muddatli davrlarda ishlab chiqilgan va bilvosita usullar bilan amalga oshiriladigan davlatning pul siyosati sohasida ham o'z zimmasiga oladi. Kredit-pul-kredit siyosati Maqsadlari: iqtisodiy o'sishni tartibga solish; Tovarlar, kapital va mehnat bozorida tsiklik tebranishini yumshatish; inflyatsiya to'xtatuvchisi; To'lovlar balansi balansiga erishish. Bugungi kunda har qanday, hatto dunyoning eng kichik, ham mamlakati Markaziy bank mavjud. 2 asosiy vazifani bajaradi. Birinchi vazifa - Markaziy bank bank-moliya tizimlari faoliyatining barqarorligini ta'minlashi kerak. Xususan, u moliyaviy nazoratning paydo bo'lishining oldini olishi kerak, ular moliyaviy tizimda keng ko'lamli vositachilik muassasalari katta ahamiyatga ega. Ushbu vazifani bajarayotganda, Markaziy bank oxirgi instansiyada qarz beruvchi rolini o'ynaydi. Pul-kredit siyosatini olib borish - bu ikkinchi asosiy vazifa. U asosan ochiq bozor operatsiyalari byurosi byurosi byurosining puflash darajasi ta'minlanadi, shunda inflyatsiyaning past darajasi ta'minlanadi va sezilarsiz ishsizlikka yo'l qo'yiladi. Markaziy bank - har qanday davlat pul tizimining markaziy havolasi, u odatdagi (tijorat) xususiyatlarini birlashtiradi bank muassasasi va davlat idorasi. Markaziy bank banknotlarning monopoliy chiqindilarining huquqi, pulni tartibga solish huquqiga egadir valyuta kursi, oltinni saqlash va valyuta zaxiralari. Markaziy bankning eng muhim vazifasi umumiy kredit siyosatini ishlab chiqishdir. Pul-kredit siyosati - bu mamlakat iqtisodiyotining aksariyat biznes suberitatsiyasini buzmaydigan juda samarali vositadir. Garchi bu ularning iqtisodiy erkinligi doirasi 1 bilan cheklangan bo'lsa-da (bu holda hech qanday tartibga solish deyarli mumkin emas. Ammo ushbu fanlar bo'yicha asosiy echimlar, davlat bilvosita ta'sir qiladi. 1 . A.Karimov “Bosh maqsadimiz-keng ко 'lamli islohotlar va modernizatsiya у о ‘lini qat "tyat bilan davom etdirish "19.01.2013y. 3 Ideal holda, pul-kredit siyosati narxlarning barqarorligini, to'liq bandlik va iqtisodiy o'sishni ta'minlash uchun ishlab chiqilgan. Biroq, amalda, mamlakat iqtisodiyotining dolzarb ehtiyojlariga javoban hal qilish va qisqartirish kerak. Shuni unutmasligimiz kerakki, pul-kredit siyosati juda kuchli, shuning uchun g'ayrioddiy xavfli vosita. Uning yordami bilan siz inqirozdan chiqishingiz mumkin, ammo qayg'uli alternativa iqtisodiyotdagi salbiy tendentsiyalarning kuchayishi emas. Vaziyatni jiddiy tahlil qilishdan keyin faqat yuqori darajada amalga oshirilgan qarorlar Davlat iqtisodiyotiga ta'sir ko'rsatishning muqobil ta'sirini ko'rib chiqadi. Ishonch pul-kredit siyosatisiz, iqtisodiyot samarali ishlay olmaydi. Davlat tomonidan amalga oshiriladigan pul- kredit siyosati YaIM, bandlik va baholar darajasiga bevosita ta’sir ko’rsatadi. Kurs ishining obekti. O’zbekiston Respublikasi Markaziy Bankining olib borayotgan tasdiqlangan pul-krediti siyosati. Kurs ishining predmeti. Moliyaviy institutsiyalar, banklar, Moliya vazirligi va boshqa moliyaviy tashkilotlar tomonidan olib boriladigan pul- kredit siyosati haqida ko’nikmalarni shakllantirish hisoblanadi. Kurs ishining maqsadi. Mavzuda keltirilgan ma’lumotlardan foydalangan holda umumiy fikr chiqaRgan holda pul-kredit siyosatini amaliyotda qo’llagan holda takliflar yaratib uni mukammalashtirishdir. Kurs ishining tuzilishi. Mazkur kurs ishi kirish, 2 ta bob, 6 ta reja, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. Birinchi bobda pul kredit siyosatining nazariy asoslari, ikkinchi bobda O’zbekiston Respublikasi markaziy bankning pulkredit siyosatini samarali tashkil etishning amaldagi holati tahlili haqida so’z yuritilgan. Kurs ishining umumiy tuzilishi 38 betni tashkil qiladi. 4 I BOB PUL-KREDIT SIYOSATINING NAZARIY ASOSLARI 1.1Pul-kredit siyosati hususidagi ilmiy-nazariy qarashlar Monetar siyosat - muomaladagi pul massasini tartibga solish orqali narxlar barqarorligi, inflyatsiya, real ishlab chiqarish hajmi va iqtisodiy o’sishni mustahkamlashga yo’naltirilgan barcha chora-tadbirlar yig’indisi. Umumdavlat iqtisodiy siyosatining tarkibiy va ajralmas qismi sifatida monetar siyosat mamlakat iqtisodiyotida muhim o’rinni egallab kelganligi allaqachon jahon tajribasida isbotlangan. U hozirgi paytda ham iqtisodiyotda o’z samarasini bermoqda. Shu bois jahon bank amaliyotida, jumladan, O’zbekistonda ham monetar siyosatga iqtisodchi-olimlar, mutaxassislar va hukumat tomonidan alohida e’tibor beriladi. O’z navbatida, monetar siyosat to’g’risidagi etakchi nazariyalarning mazmuni va mohiyatini atroflicha o’rganmasdan, uning ilmiy asoslangan asosiy yo’nalishlarini ishlab chiqish, qolaversa, taktikasi va strategiyasini aniq belgilab olish mumkin emas. Hozirgi paytda jahon iqtisodiy adabiyotida monetar siyosatning nazariy va amaliy masalalari to’g’risida turli nazariyalar mavjud bo’lib, ular o’z mazmuniga ko’ra bir-biridan farq qiluvchi turli oqimlarga birlashib ketgan. Ana shu oqimlar majmuida monetarizm va keynschilik oqimini, shubhasiz, ushbu sohadagi eng yirik va eng yetakchi g’oyaviy yo’nalish sifatida ajratib ko’rsatish mumkin. Ushbu ta’limotlarning paydo bo’lishi, asosiy qoidalari va ularning mazmunidagi ziddiyatlar hususidagi masalalar jahonning ko’plab taniqli va zamonaviy iqtisodchi olimlari hamda mutaxassislari tomonidan o’rganib chiqilgan. Zamonaviy xorijlik olimlardan S.R.Moiseev, E.Dolan, R.Dornbush, K.Makkonnell, K.Kempbell, L.Harris, G.Menkyu, F.Mishkin, L.Abalkin, O.Lavrushin, V.Geraenko, V.Usoskin, B.Irishev va boshqalarning qo’shgan hissalarini e’tirof etmoq lozim. Monetar siyosatning qator nazariy va amaliy masalalari mamlakat Prezidenti I.A.Karimov tomonidan ishlab chiqilgan g’oya va mulohazalarda, Shuningdek, respublikamiz iqtisodchi - olimlari va mutaxassislaridan 5 - A.Vahobov, T.Qoraliev, M.Nurmuratov, O.Namozov, T.Bobakulov, Z.Holmahmadov, S.Norqobilov, M.Mo’minov, R.Shomurodov va boshqalarning ilmiy asarlarida yoritilgan5. Pulga bo’lgan talab, pul taklifi, monetar siyosatning maqsadlari va ko’rsatkichlarini tanlash hamda ularni hozirgi zamon talablariga moslab amalda to’g’ri qo’llash masalalarini chuqur o’rganish maqsadga muvofiqdir. Pul-kredit siyosatning asosida pul nazariyasi yotadi. Uzoq davrlardan beri pulkredit siyosatining muammolari va uning bozor sharoitidagi roli bo'yicha iqtosodchilar tomonidan diskussiya qilinib kelinmoqda. Bunga sabab pul nazariyasi to'g'risida ikki xil yirik qarash mavjudligidir: bir tomondan zamonaviy keynscha pul kredit konsepsiyasi, ikkinchi tomondan esa zamonaviy monetarizm konsepsiyalaridir. Zamonaviy keynschilar va monetaristlar xam iqtisodiyotdagi pul massasi va uning pul-kredit siyosati ta'sirida o'zgarishini milliy iqtisodiyotga sezilarli darajada ta'sir ko'rsatadi deb hisoblaydilar. Lekin ular bu xolatni xar xil baholaydilar. Keyns konsepsiyasi nuqtai nazardan, pul-kredit siyosatni tartibga solishning asosi sifatida foiz stavkasi hisoblanadi. O'z navbatida, monetaristlar nuqtai nazardan esa, buning asosi deb pulga bo'lgan talab va taklifni qo'yadilar. Keyns tarafdorlari shunday xisoblaydilarki, bozor iqtisodiyoti nobarqaror tizimni namoyish qiladi. Shuning uchun davlat iqtisodiyotni tartibga solishda xar xil instrumentlardan, shu jumladan moliyaviy va pul kredit intrumentlaridan faol foydalanishi kerak. Pul-kreditni tartibga solish mexanizmi quyidagi tarzda amalga oshiriladi. Foiz stavkasini pasayishi yoki ko'tarilishi pul taklifining o'zgarishiga sabab bo'ladi va o'z navbatida investitsiya talabini o'zgarishiga olib keladi. Keynsianslar pul talifi va milliy maxsulot darajasi o'rtasidagi bog'liqlik juda yuqori deb xisoblaydilar. Markaziy bank pul-kredit siyosatini amalga oshirishda to'liq iqtisodiy ma'lumotlarga ega bo'lishi kerak. Keyns ishlab chiqqan pulga bo’lgan talab nazariyasi likvidlikka ixlos qo’yish nazariyasi nomini oldi. Ushbu nazariya ham nima uchun odamlar qo’llarida pulni saqlaydilar? degan masalani o’rganadi. Kembrij maktabi vakillarining pulga bo’lgan talab boylikning zahirasi bilan aniqlanadi va u daromadga proporsional degan fikrdan farqli o’laroq, Keyns, pulga bo’lgan talab foiz stavkasiga ham bog’liq, deb 6 hisoblaydi. Keyns, pulga bo’lgan talab nafaqat daromadga emas, balki foiz stavkasiga ham bog’liq, degan hulosaga kelgan. Bu esa uning funksiyasining Fisher tomonidan ilgari surilgan pulga bo’lgan tablabga foiz stavkasi hech qanday ta’sir qilmaydi degan, pulga bo’lgan talab tenglamasidan keskin farq qiladi. O’z navbatida, Keyns pulga jamiyatdagi boyliklarning bir turi sifatida qaradi. Uning fikriga ko’ra, ho’jalik sub’ektlarini o’z aktivlarining ma’lum qismini pul shaklida saqlashlari, ularning likvidlik hususiyatlarini qay darajada baholashlariga bog’liq. Odamlar odatda, eng likvidli portfelni tanlaydilar va binobarin, bu ular tomonidan pulga bo’lgan talabni anglatadi. Shu sababli, Keyns o’zining pulga bo’lgan talab nazariyasini "likvidlikka ihlos qo’yish" nazariyasi deb atadi. Shuningdek, Keyns pulga bo’lgan talab nazariyasining markaziga foiz stavkasini qo’ydi. Bu pulga bo’lgan talabning chayqov omilida o’zining yaqqol ifodasini topdi. Bu qaqida horijlik taniqli olimlardan professor F. Mishkin shunday ta’kidlaydi: "Biroq aholining qo’lida qancha miqdorda pul bo’lishi kerakligini pulga bo’lgan talab to’g’risidagi nazariya orqali ham hisoblash mumkin. Ushbu nazariyaning eng muhim xususiyati shundan iboratki, bunda pulga bo’lgan talab foiz siyosatiga bog’liq emas". Keynschilik konsepsiyasi, asosan, o’tgan XX asrning 30-40- yillarida yaxlit g’oyaviy oqim sifatida to’liq shakllandi va u makroiqtisodiy nazariyada hamda davlat iqtisodiy siyosatining dasturlarida bosh o’rinni egallab olgan edi. Uning asoschisi - XX asrning eng mashhur iqtisodchilaridan biri Buyuk Britaniyalik iqtisodchi Jon Meynard Keyns edi. Umuman, Keyns va uning tarafdorlarining qarashlari XX asrning 70yillarigacha eng keng tarqalgan va mashhur nazariya bo’lib qoldi. Ayniqsa, XX asrning 60-yillarida AQSHda yuz bergan iqtisodiy yuksalish yetti yildan ortiq davom etdi. Bunday uzoq davom etgan inqirozsiz rivojlanish, Keyns nazariyasi uzoq muddatli rivojlanishni kafolatlaydigan, iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solishning yuqori darajada samaradorligini ta’minlaydigan nazariya, degan fikrning keng miqyosda tarqalishiga sabab bo’ldi. 7 Jon Meynard Keyns "Bandlilik, foiz va pulning umumiy nazariyasi" (1936 yil) nomli o’zining mashhur kitobida pulning aylanish tezligining doimiyligi to’g’risidagi klassik yondashuvdan voz kechdi va asosiy e’tiborni foiz stavkasining ta’siriga qaratgan holda pulga bo’lgan talab nazariyasini ishlab chiqdi. Keyns ishlab chiqqan pulga bo’lgan talab nazariyasi likvidlikka ihlos qo’yish nazariyasi nomini oldi8. Ushbu nazariya ham nima uchun odamlar qo’llarida pulni saqlaydilar degan masalani o’rganadi. Kembrij maktabi vakillarining pulga bo’lgan talab boylikning zahirasi bilan aniqlanadi va u daromadga proporsional degan fikrdan farqli o’laroq, Keyns, pulga bo’lgan talab foiz stavkasiga ham bog’liq, deb hisoblaydi. Keyns, pulga bo’lgan talab nafaqat daromadga emas, balki foiz stavkasiga ham bog’liq, degan hulosaga kelgan. Bu esa uning funksiyasining Fisher tomonidan ilgari surilgan pulga bo’lgan tablabga foiz stavkasi xech qanday ta’sir qilmaydi degan, pulga bo’lgan talab tenglamasidan keskin farq qiladi. O’z navbatida, Keyns pulga jamiyatdagi boyliklarning bir turi sifatida qaradi. Uning fikriga ko’ra, ho’jalik sub’ektlarini o’z aktivlarining ma’lum qismini pul shaklida saqlashlari, ularning likvidlik hususiyatlarini qay darajada baholashlariga bog’liq. Odamlar odatda, eng likvidli portfelni tanlaydilar va binobarin, bu ular tomonidan pulga bo’lgan talabni anglatadi. Shu sababli, Keyns o’zining pulga bo’lgan talab nazariyasini "likvidlikka ihlos qo’yish" nazariyasi deb atadi. Shuningdek, Keyns pulga bo’lgan talab nazariyasining markaziga foiz stavkasini qo’ydi. Bu pulga bo’lgan talabning chayqov omilida o’zining yaqqol ifodasini topdi. Ma’lumki, monetar siyosat nazariyasida markaziy o’rinni foiz stavkasi pulga bo’lgan talabga ta’sir etadimi, agar ta’sir etsa, qay darajada, degan masala egallaydi. Bu hususida juda ko’p olimlar o’z fikrlarini aytganlar. Jumladan, I. Fisher foiz stavkasi pulga bo’lgan talabga ta’sir etmaydi, u daromadga bog’liq, degan hulosaga kelgan. Kembrij maktabining olimlari esa foiz stavkasi nominal yalpi ichki mahsulotga proporsional, deb hisoblashgan. Ammo, J. Keyns kembrijcha yondashuvni rivojlantirib, foiz stavkasi pulga bo’lgan talabga sezilarli darajada ta’sir qiladi, degan hulosaga kelgan. Umuman, Keyns tadqiqotlarida foiz stavkasining 8 o’sishi bilan pulga bo’lgan talab pasayadi, degan hulosa ilgari suriladi. Keyns fikricha, pul massasining o’zgarishi foiz stavkasiga bevosita ta’sir qiladi. Fisherning fikricha iqtisodiyotda pul aylanish tezligini kredit institutlari aniqlaydi. Agar, odamlar qilayotgan haridlari uchun qisob cheklari va kredit kartochkalari orqali to’lovlarni amalga oshirsalar, naqd pullar to’lovda kamroq ishlatilib, pul aylanish tezligi oshadi va aksincha. I. Fisher institutsional va tehnologik omillar pulning aylanish tezligiga juda sekin ta’sir qiladi, Shuning uchun qisqa muddatli davrda pulning aylanish tezligini doimiy deb hisoblash mumkin, deydi. Umuman, XX asrning 70-yillarida keynschilar maktabining inqirozi kuzatildi. Iqtisodiy fanda neoklasssik yo’nalish, shu jumladan, uning zamonaviy shakli monetarizm yetakchi o’ringa chiqdi. Ma’lumki, monetarizm iqtisodiyotni monetar siyosat vositalari orqali va baholar yordamida tartibga solishga ustuvor darajada ahamiyat beradigan, muvozanatlashgan tizim sifatida qaraydigan nazariyadir. Ma’lumki, o’tgan XX asrning 70-yillariga kelib, rivojlangan davlatlarning iqtisodiyotida shunday holatlar yuzaga keldiki, bu holatlarning tub sabablarini Keyns nazariyasining qoidalari doirasida tushuntirib berish mumkin emas edi. Chunki, iqtisodiy pasayish va ishsizlikka qarshi kurash chora-tadbirlari inflyatsiyaga qarshi siyosatga zid kelib qolgan edi. Jumladan, 1960-1973 yillarda AQSH yalpi milliy mahsulotining o’rtacha yillik o’sishi 4,1 foizni tashkil etgan bo’lsa, 19741981 yillarda atigi 2,7 foizni teng bo’ldi. O’z navbatida, 1979 yilda ichki baholar o’sishining umumiy sur’ati 12,1 foizni tashkil etgani holda ishsizlik iqtisodiy faol aholining 8 foizidan ortiqroq qismni tashkil qildi. Shuningdek, 1970-1980 yillarda boshqa rivojlangan davlatlar kabi AQSH iqtisodiyotida ham nobarqaror iqtisodiy o’sish, to’lov balansi va byudjet taqchilligi hamda inflyatsiya va ishsizlik darajalarining o’sishidek bir qator jiddiy makroiqtisodiy va moliyaviy muammolar ko’ndalang bo’lib qoldi. Xususan, o’tgan asrning 70-80-yillari oxirida sanoat jihatdan rivojlangan ko’pchilik mamlakatlar bir qator jiddiy makroiqtisodiy va moliyaviy muammolarga duch keldi. Ushbu davrda byudjet taqchilligining sezilarli darajada o’sishi inflyatsion jarayonlarni kuchaytirib, 9 nobarqaror iqtisodiy o’sishni yuzaga keltirgan edi. Ayniqsa, byudjet taqchilligi quyidagi davlatlarda yuqori sur’atlarda o’sdi. Ma’lumki, monetarizm iqtisodiyotni monetar siyosat vositalari orqali va baholar yordamida tartibga solishga ustuvor darajada ahamiyat beradigan, muvozanatlashgan tizim sifatida qaraydigan nazariyadir. N. Kaldorning fikriga ko’ra, monetarizm - bu "asosan bitta iqtisodchining favqulodda kuchli ishontirish qobiliyatiga ega bo’lgan iqtisodchi - professor Milton Fridmenning sa’yharakatlarining mevasidir". Foiz stavkasining pulga bo’lgan talabga ta’siriga oid ilk tadqiqotlardan biri, AQSH iqtisodchisi Jeyms Tobin tomonidan amalga oshirilgan. U muomaladagi pullarni ikki qismga bo’lib, birinchisini transaksion, ya’ni kundalik ehtiyojlar uchun ishlatiladigan, ikkinchisini foydalanilmaydigan pullarga ajratgan. U transaksion pullarni daromadga proporsional, foydalanilmaydigan pul qoldiqlarini foiz stavkasi bilan bog’liq, deb hisoblagan. So’ngra J. Tobin 1922-1941 yillarda foydalanilmaydigan pul qoldiqlarining foiz stavkasi bilan o’zaro bog’liqligini tekshirib ko’rib, ushbu ko’rsatkichlar o’rtasidagi aniq aks ta’sirning guvohi bo’lgan va pulga bo’lgan talab foiz stavkasining o’zgarishiga bog’liq, degan hulosaga keldi. O’sha davrda D. Leyder, K. Bryunner, A. Meltser kabi olimlar tomonidan olib borilgan pulga bo’lgan talab to’g’risidagi qo’shimcha emperik tadqiqotlar ham J. Tobinning ushbu kashfiyotini tasdiqlaydi. Aslida foydalanilmaydigan pullar real hayotda transaksion pul qoldiqlari bilan ajralmasdir. Umuman, J. Tobin va uning safdoshlari pulga bo’lgan talab foiz stavkasining o’zgarishiga bog’liq, degan hulosaga kelishgan. Bizning nazarimizda foiz stavkasi pulga bo’lgan talabga, shuningdek, makroiqtisodiy va monetar ko’rsatkichlarga ta’sir qiladi. Aslida Markaziy bank pul taklifini o’zgartirish orqali pul massasi, inflyatsiya, valyuta kursi va bank tizimi likvidliligiga sezilarli darajada ta’sir ko’rsatadi. AQSH iqtisodiyoti misolidagi tadqiqotlar ham foiz stavkasining bir vaqtda pul massasi va inflyatsiyaga bevosita ta’sir qilishini ko’rsatmoqda. 10 Fridmen qoidasiga ko’ra shunday deyilgan: "Optimal pul miqdorining yakuniy qoidasi shunday deflyatsiyaga erishish kerakki, qaysiki nominal protsent stavkasi nolga tenglashishi kerak". 1950-1960 yillar holati uchun M. Fridmen AQSH pul massasining nominal o’sish tempini yillik 2 foizda ushlab turishni ma’qul deb hisoblagan18. Bu esa, o'z navbatida, tijorat banklari kredit emissiyasi hajmini sezilarli darajada oshirish imkonini bermaydi. Natijada, iqtisodiyot real sektori korxonalarining bank kreditlariga bo'lgan talabini qondirish, tijorat banklari kredit emissiyasi hajmini ko'paytirish yo'li bilan monetizatsiya koeffitsientining darajasini oshirish, ipotekali va istemolli kreditlash amaliyotlarini takomillashtirish yo'li bilan aholining to'lov qobiliyatini rag'batlantirish vazifalarini hal qilish imkonini bermaydi. Hozirgi zamon keynschilari va monetarchilari ham ikki yirik nazariy oqim sifatida pul taklifining o’zgarishi nominal YAIMga ta’sir qilishini tan oladilar, ammo ular ushbu ta’sirga turlicha baho beradilar. Xususan, mazkur ta’sirning ahamiyati va mehanizmning o’zi: keynschilar nuqtai nazaridan qaraganda, monetar siyosat asosida ma’lum darajada foiz stavkasi bo’lishi kerak, monetarchilar nuqtai nazaridan qaraganda esa ushbu asos - pul taklifining o’zidir. Amalda Markaziy bank monetar siyosatning zamonaviy vositalaridan samarali foydalangan holda, jumladan, qayta moliyalash stavkasini o’zgartirish orqali, muomaladagi pul massasi hajmini istagan miqdorgacha o’zgartiradi. Davlat siyosatining eng asosiy maqsadi, keynschilarning qarashlariga ko’ra, mehnat resurslarining yuksak darajada bandliligini va ishlab chiqarishning maksimal darajada o’sish sur’atini ta’minlash bo’lsa, monetarchilar uchun asosiy vazifa baholarning va milliy pul birligining barqarorligini ta’minlashdan iboratdir. Shu sababli, monetarchilarning modellarida ishchi kuchi bozoridagi holat va ishlab chiqariladigan mahsulot hajmi tarkibiy omillar ta’sirida shakllanadi va shu sababli, iqtisodiy siyosat choratadbirlari yordamida o’zgarishi mumkin emas. Ana shunga asoslangan holda, ular konyunkturaning siklik tebranishlariga har qanday vositalar bilan barham berishga harakat qiladilar. 11 Zamonaviy monetarizmning asosiy qoidalarih1. Monetarizm shunday asoslaydiki, bozor iqtisodiyotini ichki barqaror tizim, deb hisoblaydi. Bozor iqtisodiyotidagi barcha salbiy holatlar davlatning iqtisodiyotga vakolatsiz aralashuvining natijasidir, ushbu aralashuvni minimum darajagacha pasaytirish kerak. Pul omili (muomaladagi pul massasi) va nominal YAMM o’rtasidagi korrelyatsiya, investitsiya va YAMM o’rtasidagi korrelyatsiyaga nisbatan ancha uzviy bog’liq ekanligi kuzatildi. YAMM dinamikasi pul massasi izidan boradi. Monetarchilar shuni ta’kidlaydilarki, muomaladagi pul miqdori va milliy iqtisodiyot doirasida sotilgan tovarlar va hizmatlar hajmi o’rtasida ma’lum bir bog’lanish mavjud. Ushbu bog’lanish I. Fisherning almashuv tenglamasi yoki boshqacha qilib aytganda pulning miqdoriy nazariyasi tenglamasi orqali ifodalanadi: bunda, M muomaladagi pul miqdori, V - pul aylanish tezligi, P - tovar va hizmatlarning o’rtacha baqosi, Q - ma’lum vaqt davrida milliy iqtisodiyot doirasida ishlab chiqarilgan tovarlar va hizmatlar miqdori. MxVPxQ Miqdoriy nazariya tarafdorlari pul aylanish tezligining doimiyligi to’g’risidagi qarashga ma’lum bir ma’noda yon bosish kerak, deb hisoblaydilar. Pulning miqdoriy nazariyasiga ko’ra, baholar darajasi muomaladagi pul miqdoriga proporsionaldir. Bunday sharoitda baholar darajasining o’zgarishi pul taklifining o’zgarishiga ma’lum bog’liqlikda bo’ladi. Pul taklifida YAMMning nominal hajmi o’rtasidagi sabab va oqibat bog’lanishi foiz stavkasi orqali amalga oshiriladi. Pul taklifining YAMMga ta’sir etish mehanizmi aslida yashiringan bo’lib, M. Fridmen ushbu mehanizmni "aktivlar portfeli" degan oraliq kategoriyani kiritgan holda tushuntiradi. Pul taklifining monetarcha tahlilidan kelib chiqadigan muhim hulosalardan biri shundaki, iqtisodiyotni barqaror tarzda rivojlantirib borish pul massasining bir tekis, doimiy sur’atda o’sib borishini ta’minlashni talab qiladi.2 2 Makroiqtisodiyot B.T. Sаlimov, M.T. Asqarova, I.A. Yakubov, M.S. Yusupov, G‘. T. Yuldashev, H.A. Hakimov Toshkent 2019 12 1.2 Pul-kredit siyosatining strategik va taktik maqsadlari. Pul-kredit siyosatining strategik maqsadi iqtisodiy rivojlanishni ta'minlash va mamlakatning iste'mol kapasitetini oshirishdir. Bu maqsad uchun mamlakatda to'g'ridan-to'g'ri va barqaror iqtisodiy rivojlanishni ta'minlash, kredit resurslarining samarador foydalanishini ta'minlash, iste'mol kapasitetini kengaytirish, investitsiyalarni jalb qilish va innovatsion jarayonlarni rivojlantirish kabi choratadbirlarni olib boriladi. Pul-kredit siyosatining taktik maqsadlari esa, amaldagi iqtisodiy vaziyatni tahlil qilish va kerakli samaralar ko'rsatish, kredit shartnomalarini belgilash va unga rioya etish, kreditlarni takomillashtirish uchun kerakli qarorlar va chora-tadbirlarni amalga oshirish, moliyaviy risklarni boshqarish va kredit miqdorini moslashtirish uchun muvaffaqiyatli taktikalar ishlab chiqishdan iborat bo'ladi. Taktik maqsadlar, strategik maqsadlarni amalga oshirishdagi qadriyatli qarorlar va jarayonlarni ta'kidlaydi. Pul-kredit siyosati - hukumatning pul muomalasi va kredit sohasida olib boradigan bosh yoʻli va mamlakat iqtisodiyoti barqarorligini va uning samarali faoliyatini taʼminlashga, pul tizimini lozim darajada mustahkamlab turishga qaratilgan chora-tadbirlari. Markaziy bankni olib borishda pul bo-zoriga toʻgʻridantoʻgʻri — oʻzining boshqaruv vakolatlari yordamida va pul emissiyasi orqali taʼsir oʻtkazishi mumkin. Markaziy bank foydalanadigan vositalarning har biri foiz stavkalarining oʻsishiga, kreditlash va qarz olish hajmini kamaytirishga, lozim boʻlganda foiz stavkalarini oshirishga yoki, aksincha, tushirishga xizmat qiladi. Ochiq bozordagi operatsiyalar, majburiy eng kam zaxiralarning boʻlishi, hisobga olish siyosati, valyuta siyosatining asosiy tarkibiy qismlarini tashkil etadi. “Mamlakat iqtisodiyoti rivojlanishining hozirgi bosqichi banklar tomonidan turli yoshdagi odamlarning paydo bo‘ladigan ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan xizmatlar ko‘lamining har tomonlama kengayishi bilan tavsiflanadi”. (1.2.1-jadval) 13 1.2.1-jadval Pul-kredit siyosatining asosiy ko’rsatkichlari, foizda3 1.2.1-jadvalga ko’ra, 2018-2020 yillarda O’zbekistonda yuqori inflatsiya darajasi Markaziy bankning qayta moliyalashtirish stavkasini ta’minlashga olib keldi Bu esa o’z navbatida tijorat banklarining milliy valyutadagi kreditlar bo’yicha foiz stavkalarini yuqori bo’lishiga olib keldi. Ular orasida jismoniy shaxslarga kredit berish alohida ahamiyatga ega. Kredit operatsiyalari bank faoliyatining eng jadal rivojlanayotgan yo'nalishlaridan biri bo'lib, ular daromadlarining katta qismini keltiradi. Shu bilan birga, jismoniy shaxslarga kredit berish aholi farovonligini oshirishga xizmat qiladi va barqaror rivojlanish bilan kengaytirilgan takror ishlab chiqarish jarayonlariga hissa qo'shadigan milliy iqtisodiyotning o'ta muhim elementi hisoblanadi. “Bozor munosabatlari kredit munosabatlarining rivojlanishiga yordam beradi, chunki kredit berish va aholining xarid qobiliyatini rag‘batlantirish uy-joy qurilishi yoki ishlab chiqarish, chakana savdo va xizmat ko‘rsatish sohalarida iqtisodiy faollikni tezlashtiruvchi omillardan biridir. Aholining ehtiyojlarini qondirish uchun kredit tashkilotlari tomonidan taqdim etilgan vaqtinchalik imtiyozlarga qaramasdan, to'lanmagan qarzlarning mavjudligi har doim fuqarolarning moliyaviy ahvolini yaxshilash uchun xavf hisoblanadi”. Har qanday kredit siyosatining maqsadi odatda quyidagilardan iborat bo‘ladi: uzoq muddatli investitsiyalardan aktsiyadorlarga yuqori daromad kelishini 3 http://www.stat.uz 14 ta'minlash, likvidlikni saqlab turish, tavakkalchilikni diversifikatsiya qilish, siyosat va tadbirlar birligini kafolatlash, qonunlar va me'yoriy hujjatlarga rioya qilish, hududning kreditlarga bo‘lgan eіtiyojini qondirish. Kreditlashning strategik yo‘nalishlari bank Kengashi tomonidan belgilanadi va tasdiqlanadi. Kreditlash bank ishining o‘zagi bo‘lib, uning sifatiga qarab bankning faoliyati to‘g‘risida xulosa chiqarish mumkin. Bunda, asosan, kreditlarni boshqarish jarayonining asosiy axamiyat kasb etishiga sabab shuki, uning sifati bank ishining samradorligiga bog‘liqdir. Iqtisodchilar tomonidan jahon banklarining sinishi (bankrotlikka uchrashi) sabablarini tadqiq qilish shuni ko‘rsatayaptiki, asosan, banklarning sinishiga sabab – bank aktivlari sifatining (eng avvalo kreditlarning) pastligidir. Kreditning sifati kreditlash jarayonini boshqarishga bog‘liq bo‘lib quyidagi asosiy elementlardan tashkil topadi. tijorat bankida mukammal ishlab chiqilgan kredit siyosati kreditlashtirish jarayonining mavjudligi; kredit portfelini optimal boshqarishning yo‘lga qo‘ylganligi; kreditlarni muntazam nazorat qilishning tashkil qilinganligi; bank tizimida ishlaydigan xodimlarning tayyorgarlik darajasi. “Kredit siyosati” hujjatli kreditlarni boshqarish jarayonining poydevorini tashkil etadi. Tijorat banki tomonidn ishlab chiqilgan va yozma ravishda qayd etilgan “Kredit siyosati” kreditlarni oqilona boshqarishning samarali yo‘llaridan hisoblanadi. Ushbu hujjat bankning kreditlashtirish faoliyatining andozalari va parametrlarini belgilab beradi. Ushbu belgilangan standartlar va parametrlardan kredit berish, qarzlarni hujjatlashtirish va boshqarish bo‘yicha ma'suliyatli bo‘lgan bank xizmatchilari qo‘llanma sifatida foydalanishlari lozim. Kredit siyosati bank boshqaruvi a'zolari, qonun chiqaruvchi, strtegik qaror qabul qiluvchi shaxslarning xattixarakatini belgilab beradi hamda ichki va tashqi auditorlarga bankda kreditlarni boshqarish darajasining o‘tish davrida, moliyaviy bozorlarga davlatning ta'siri kamaygan sharoitda, tijorat banklari ichki siyosatini o‘zlari ishlab chiqishni keskin faollashtirishlari lozim. 15 Avvalo, Markaziy bank faoliyatining asosiy maqsadi sifatida iqtisodiyotda narxlar barqarorligini ta'minlash zarurligi qat'iy belgilab qo‘yildi. Shuningdek, tegishli Prezident farmoni va xalqaro tajribadan kelib chiqib, pul-kredit siyosatini inflyatsion targetlash rejimiga bosqichma-bosqich muvofiqlashtirib borish vazifasi yuklatildi. Inflyatsion targetlash rejimining o‘ziga xos xususiyatlari. Ta'kidlash joizki, pul-kredit siyosatini inflyatsion targetlash rejimiga o‘tkazish borasidagi sa'yharakatlar 2017 yildan boshlanib, Markaziy bankning dastlabki qadamlari pul-kredit siyosati yo‘nalishida tarkibiy tuzilmalar o‘zgarishini amalga oshirish va xodimlar salohiyatini oshirishdan iborat bo‘ldi. Xususan, inflyatsion targetlash rejimining o‘ziga xos xususiyatlaridan biri, bu – keng qamrovli makroiqtisodiy tahlil va prognozlar asosida qaror qabul qilish jarayoni bo‘lib, ushbu yo‘nalishda Xalqaro valyuta jamg‘armasi, Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki, Shveytsariya markaziy banki va Koreya banki mutaxassislari ko‘magida Markaziy bank xodimlarining tahliliyprognozlash salohiyati oshirib borildi. Ekonometrik modellar natijalari bo‘yicha olingan prognozlardan Markaziy bankning kelgusi pul-kredit siyosati, xususan asosiy stavka bo‘yicha qarorlar qabul qilishda samarali foydalanilmoqda. O‘z navbatida, ushbu rejimtamoyillarini joriy etishda o‘zgartirishlarning ketma-ketligini to‘g‘ri tanlash maqsadida dastlabki paytlarda xorijiy ekspertlar jalb etildi. Xalqaro valyuta jamg‘armasining bir qator texnik ko‘mak dasturlari orqali pul-kredit va valyuta operatsiyalari bo‘yicha chora-tadbirlar belgilab olindi. O‘z navbatida, tarkibiy islohotlar sohasida tartibga solinadigan narxlarni erkinlashtirish jarayonlarini yakunlash, zamonaviy ishlab chiqarish va transport infratuzilmasini yaratish, butun mamlakat hududini uzluksiz energoresurslar bilan ta'minlash, raqobat muhitini yaxshilash va teng ishbilarmonlik imkoniyatlarini yaratish, xususiy investitsiyalar oqimining o‘sishi va moliya bozorining rivojlanishi hamda ishlab chiqarish omillari samaradorligini oshirish kabi yo‘nalishlarda ta'sirchan choralar ko‘rilishi rejalashtirildi. Inflyatsion targetlash rejimiga o‘tishning faol fazasi. E'tirof etish kerakki, 2020 yil boshidan Markaziy bank inflyatsion targetlash rejimiga o‘tishning faol fazasiga kirib, dastlab Markaziy bankning asosiy stavkasi 16 va foiz koridori joriy etildi. Sababi, inflyatsion targetlash rejimidapul-kredit siyosati bo‘yicha qarorlarni iqtisodiyotga o‘tkazishning asosiy transmission kanali bo‘lib foiz kanali hisoblanadi. 2020 yilning fevralь oyidan boshlab banklararo pul bozori foiz stavkalarini samarali tartibga solish va ularning Markaziy bank asosiy stavkasiga yaqin darajada foiz koridori doirasida shakllanishini ta'minlash maqsadida qisqa muddatli pul-kredit operatsiyalari amaliyotga joriy etildi. Inflyatsion targetlash rejimiga o‘tgan aksariyat davlatlarda operatsion maqsad sifatida pul bozoridagi overnayt depozitlar bo‘yicha foiz stavkalarni asosiy stavkaga yaqinlashtirish belgilandi. 2019–2021 yillar davomida bank tizimi likvidligini tahlil va prognoz qilishda yangi uslublar joriy qilindi. Umumiy likvidlikka ta'sir etuvchi har bir omilni chuqur o‘rganish, ularning kutilayotgan ta'sirini doimiy ma'lumot almashuvi orqali samarali prognoz qilish imkoniyati yaratildi. Pul-kredit siyosati instrumentlari va ichki valyuta bozoridagi o‘zgarishlar. 2021 yilda ham Markaziy bankning operatsion mexanizmi va pul-kredit siyosati instrumentlarini takomillashtirish va inflyatsion targetlash rejimi standartlariga muvofiqlashtirish bo‘yicha ishlar faol davom ettirildi. Pul-kredit siyosati, bir davlatning ekonomik sistemini yonaltishni, pul politikasini belgilashni va kreditning foydalanishini tartibga solishni o'z ichiga olgan strategik va taktik maqsadlarga ega. Bu maqsadlar bir mamlakatning moliyaviy iste'molining, inflatsiyasi, valyuta kurslarining iste'moli, kredit daromadlari va boshqa muhim o'zgaruvchilarning tartibga solinishi bilan bog'liq bo'lishi mumkin. 4 Strategik maqsadlar: 1. Stabilnost: Pul-kredit siyosati asosan moliyaviy stabilnostni ta'minlashga qaratilgan bo'lishi mumkin. Bu maqsadni erkin inflatsiya darajasini o'zida saqlab qolish, valyuta kurslarining iste'moli bo'ylab o'zgarishlarni minimalizatsiya qilish va moliyaviy tizimning iste'moli xususiyatlari bilan bog'liq. 4 Pul-kredit siyosatini amalga oshirish Konsepsiyasi - O‘zbekiston Respublikasi 17 2. Iqtisodiy rivojlanish: Pul-kredit siyosati iqtisodiy rivojlanishni yondirish, uzluksiz va barqaror iqtisodiy rivojlanishni ta'minlashga qaratilishi mumkin. Bu maqsadga erkin kapital ishlashini ta'minlash, investitsiyalar va innovatsiyalar uchun qulay shartlar yaratish, kredit resurslarining samarali ishlatilishini ta'minlash va iqtisodiy sektorlarni kuchaytirish kabi choratadbirlar kirishi mumkin. 3. Sotsial ravishda barqarorlik: Pul-kredit siyosati sotsial ravishda barqarorlikni ta'minlashga qaratilishi mumkin. Bu maqsadga kredit resurslarining egaliklilik va adolatli tarqatilishi, fuqarolarga moliyaviy imkoniyatlar berish, kichik va o'rta biznesni qo'llab-quvvatlash, ish iste'molchilarining to'g'ri maosh olishi va tirik bo'lishi kabi chora-tadbirlar kirishi mumkin. Taktik maqsadlar: 1. Pul politikasining tartibga solinishi: Pul politikasining tartibga solinishi va boshqarilishi yordamida moliyaviy stabilnost ta'minlanishi, inflatsiya darajasining belgilanishi, valyuta kurslarining iste'moli belgilanishi va moliyaviy tizimning boshqa muhim o'zgaruvchilari belgilanishi kabi maqsadlar o'zgartirilishi mumkin. 2. Kreditning tartibga solinishi: Kreditning tartibga solinishi, kredit daromadlarining belgilanishi, kreditlarni taqsimlash va tarqatish shartlarini belgilash, kreditlar uchun zarur imtiyozlarni taqdim etish kabi chora-tadbirlar orqali kreditning samarali ishlatilishini ta'minlash maqsadiga erishish mumkin. 3. Moliyaviy institutlarning ishbilarmonligini oshirish: Moliyaviy institutlarning ishbilarmonligini oshirish, ularning kredit tizimini rivojlantirish, pul-kredit siyosati amaliyotini boshqarishda ishtirok etish, moliyaviy tahlil va prognozlar tuzish kabi taktikalar orqali pul-kredit siyosatining maqsadlariga erishish mumkin. Yuqorida keltirilgan maqsadlar va taktikalar umumiyroqdir va har bir mamlakatning o'zining o'zgartirgan sharoitlari va maqsadlari bo'ladi. Pul-kredit 18 siyosati davlatning iqtisodiy va moliyaviy kPul-kredit siyosatining strategik va taktik maqsadlari mamlakatning iqtisodiy va moliyaviy muammolariga, o'zining iqtisodiy maqsadlari va shartlari bilan bog'liq bo'ladi. Shuningdek, har bir davlat o'z iqtisodiy siyosatini belgilash va boshqarishda o'zining xususiyatlari va maqsadlari bo'ladi. Shu sababli, har bir mamlakatning pul-kredit siyosati maqsadlari ta'kidlardan farqli bo'lishi mumkin. Quyidagi maqsadlar esa umumiy ravishda o'zgarishlarga o'rnak bo'lishi mumkin: Strategik maqsadlar: 1. Moliyaviy stabilnost: Pul-kredit siyosati moliyaviy stabilnostni ta'minlashga qaratilgan bo'lishi mumkin. Bu maqsadga erkin inflatsiya darajasini kamaytirish, valyuta kurslarining iste'moli bo'ylab o'zgarishlarni minimalizatsiya qilish va moliyaviy tizimning umumiy stabil ishlashini ta'minlash kirishi mumkin. 2. Iqtisodiy rivojlanish: Pul-kredit siyosati iqtisodiy rivojlanishni yondirish, investitsiyalarni oshirish va innovatsiyalarni rag'batlantirish maqsadini o'z ichiga oladi. Bu maqsadga erkin kapital ishlashini ta'minlash, kredit resurslarini samarali ishlatish, kichik va o'rta biznesni qo'llab-quvvatlash kabi chora-tadbirlar kirishi mumkin. 3. Sotsial iqtisodiy barqarorlik: Pul-kredit siyosati sotsial iqtisodiy barqarorlikni o'zgartirishga qaratilishi mumkin. Bu maqsadga kredit resurslarini egaliklilik va adolatli tarqatish, fuqarolarga moliyaviy imkoniyatlar berish, ish iste'molchilarining maoshlarini oshirish va ish sahifalarini rivojlantirish kabi chora-tadbirlar kirishi mumkin. 4. Pul politikasining tartibga solinishi: Pul politikasining tartibga solinishi va boshqarish orqali moliyaviy stabilnost ta'minlanishi, inflatsiya darajasining nazorat qilinishi, valyuta kurslarining belgilanishi va moliyaviy tizimning boshqa muhim o'zgaruvchilarining belgilanishi kabi maqsadlarga erishish mumkin. 5. Kreditning tartibga solinishi: Kreditning tartibga solinishi, kredit daromadlarining belgilanishi, kreditlarni taqsimlash va tarqatish shartlari, 19 kreditlarni samarali ishlatish uchun zarur imtiyozlar berish kabi choratadbirlar orqali kreditning samarali ishlatilishini ta'minlash maqsadiga erishish mumkin. 6. Moliyaviy institutlarning ishbilarmonligini oshirish: Moliyaviy institutlar ishbilarmonligini oshirish, ularning kredit tizimini rivojlantirish, pul-kredit siyosati amaliyotini boshqarishda ishtirok etish, moliyaviy tahlil va prognozlar tuzish kabi taktikalar orqali pul-kredit siyosatining maqsadlariga erishish mumkin. 5 Bu maqsadlar va taktikalar mamlakatning iqtisodiy xususiyatlari, moliyaviy istiqbollari va maqsadlari asosida o'zgartirilishi mumkin. Har bir davlat o'zning o'ziga xos sharoiti. 1.3 Pul-kredit siyosatining elementlari. Bozor iqtisodiyotida tovar va xizmatlar narxi talab va taklifdan kelib chiqib shakllanadi. Ammo shunday tovar va xizmat turlari mavjudki, ularning narxlari davlat tomonidan o‘rnatiladiva tartibga solinadi. Iste'mol savatidagi ayrim tovar va xizmatlar narxlari tartibga solinishi to‘g‘ridan-to‘g‘ri umumiy inflyatsiya darajasiga ta'sir etgani uchun bunday tovar va xizmatlar narxlaridagi o‘zgarishlar bazaviy inflyatsiyani hisoblashda qo‘llanilmaydi. Shu bilan, bazaviy inflyatsiyani hisoblash maqsadida iste'mol narxlari indeksiga tuzatishlar kiritiladi. Bu holatni tahlil qiladigan bo’lsak tabiiyki bizda: “nega ba’zi tovar va xizmatlar bazaviy inflayatsiyaga kiritilmaydi?”, degan savol tug’ilishi tabiiy. Bu savolga esa quyidagicha javob beramiz: Yuqorida ta'kidlanganidek, narx-navosi tartibga solinadigan, qisqa muddatlarda o‘zgaruvchan hamda mavsumiy tovar va xizmat narxlaridagi o‘zgarishlar bazaviy inflyatsiyani hisoblashda inobatga olinmaydi. Bunday tovar va xizmatlarning bazaviy inflyatsiyaga kiritilishi, yaqqol (sof) inflyatsiya darajasiga mutanosib ravishda aks etmasligi, shuningdek, pul-kredit 5 Pul-kredit siyosatini amalga oshirish Konsepsiyasi - O‘zbekiston Respublikasi 20 siyosati borasida olib borilgan choralarning ta'sirchanligini baholashga imkon yaratmasligi mumkin. Aynan bu tovar va xizmatlarni bazaviy inflyatsiyadan chiqarib tashlash, narxlari shokta'sirida o‘zgaruvchi tovar va xizmatlarning dinamikasiga chalg‘imasdan pul-kredit siyosati choralarin iumumiy narxlarga ta'sirini ajratib olishda qo‘l keladi. Bazaviy inflyatsiyani hisoblashda bu kabi tovar va xizmatlar narxlaridagi o‘zgarishlarning kiritilmasligiga asosiy sabablar quyidagilar hisoblanadi: tovar va xizmatlarning (uzum, shakar va shu kabilar) mavsum davomida narxi keskin o‘zgarishi. tovar va xizmatlarning (masalan, import tovarlari) narx-navosi qisqa muddatlarda tez-tez o‘zgarib turishi iqtisodiyotda shok ta'sirga egaligi; davlat tomonidan narx. navosi o‘rnatiladigan va tartibga solinadigan ayrim tovar va xizmatlar (masalan, bug‘doy, paxta yog‘i)ning inflyatsiya darajasiga to‘g‘ridan. to‘g‘ri ta'sir ko‘rsatishi. Ochiq bozor operatsiyalari. Bunday operatsiyalar deganda nimani nazarda tutamiz? Inglizcha ochiq bozordagi operatsiyalar “ Open market operations” jahon amaliyotida muomalasini tartibga solishning mamlakatdagi pul taklifi asosiy vositalaridan biri pul hisoblanib, ustidan nazoratning eng moslashuvchan usuli hisoblanadi. Bunda, Markaziy bank oʼz mablagʼlari hisobidan ochiq bozorda qimmatli qogʼozlarni sotib olishi va sotishi mumkin. Ochiq bozorda amalga oshiriladigan operatsiyalarda katta miqdordagi xilma-xil qimmatli qogʼozlar ishtirok etadi. Ochiq bozordagi operatsiyalar iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlar (АQSh, Аngliya, Germaniya, Kanada va boshqalar)da XX asrning 40-yillarida davlat obligatsiyalari bozorining nihoyatda kengayishi va ularning markaziy banklar tomonidan faol sotib olinishi orqali pul-kredit siyosatining asosiy instrumentiga 21 aylangan bo'lib, ushbu amaliyot bugungi kunda,iqtisodiyoti rivojlanayotgan mamlakatlar markaziy banklari tomonidan ham pul mablag'lariga bo'lgan taklifni nazorat qilish hamda tartibga solib turishda eng muhim dastakka aylandi. 6 Inflyatsion targetlash bu hozirgi kunda pul kredit siyosatini olib borishning eng ommabop usullaridan biri bo’lib, ushbu usul jahondagi 40 dan ortiq mamlakatlarda qo’llanilmoqda.Inflyatsiyaning maqsadli ko'rsatkichi (targeti)ga erishish uchun pul-kredit siyosati mexanizmlari bosqichma-bosqich ushbu rejimga o'tkazilib, inflyatsiyani pasaytirishda samarali instrument sifatida foydalaniladi. O'z navbatida, ushbu rejimning qo'llanilishi narxlar barqarorligini ta'minlash orqali o'rta muddatli istiqbolda mustahkam va barqaror iqtisodiy o'sish uchun qo'shimcha sharoitlar yaratishi mumkin. Pul kredit siyosatining elementlaridan biri ochiq bozordagi operatsiyalar jahon amaliyotida pul muomalasini tartibga solishning asosiy vositalaridan biri hisoblanib, mamlakatdagi pul taklifi ustidan nazoratning eng moslashuvchan usuli hisoblanadi. Bunda, Markaziy bank oʼz mablagʼlari hisobidan ochiq bozorda qimmatli qogʼozlarni sotib olishi va sotishi mumkin. Ochiq bozorda amalga oshiriladigan operatsiyalarda katta miqdordagi xilma-xil qimmatli qogʼozlar ishtirok etadi. Ochiq bozordagi operatsiyalar iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlar АQSh, Аngliya, Germaniya, Kanada va boshqalarda XX asrning 40-yillarida davlat obligatsiyalari bozorining nihoyatda kengayishi va ularning markaziy banklar tomonidan faol sotib olinishi orqali pul-kredit siyosatining asosiy instrumentiga aylangan bo'lib, ushbu amaliyot bugungi kunda, iqtisodiyoti rivojlanayotgan mamlakatlar markaziy banklari tomonidan ham pul mablag'lariga bo'lgan taklifni nazorat qilish hamda tartibga solib turishda eng muhim sohaga aylandi. Xususan, O’zbekiston Respublikasida ham 1996 yildan 2011 yilgacha davlat qimmatli qog'ozlari muomalaga chiqarilib, ular tijorat banklari o'rtasida joylashtirilgan. 2012 yilga kelib davlat qimmatli qog'ozlarining muomalaga chiqarilishi to'xtatilgan. Hozirgi kunda, mamlakatimizda davlat qimmatli Boboqulov T. Milliy valyutaning barqarorligini ta’minlash: muammolari va yechimlar. Toshkent. “Fan va texnologiya”, 2007 y. 6 22 qog'ozlarini muomalaga chiqarish, joylashtirish va ularga xizmat ko'rsatish bo'yicha barcha imkoniyatlar mavjud bo'lib, bu borada yetarlicha tajriba shakllangan bo’lib. Xalqaro amaliyotda davlat qimmatli qog'ozlarining doimiy muomalada bo'lishi nafaqat davlat budjeti defitsitini moliyalashtirishning maqbul yo'li, balki mamlakat moliya bozorini rivojlantirishning muhim instrumenti bo'lib hisoblanadi. Bunda, bozorning foiz stavkalari va bank tizimida tijorat banklarigi likvidlilik darajasiga ta'sir ko'rsatish, shuningdek, iqtisodiyotdagi pul massasi hajmi o'zgarishini muvozanatlashtirish maqsadida Markaziy bank ochiq bozorda davlat qimmatli qog'ozlarini, shuningdek, o'zi chiqargan obligatsiyalarni hamda boshqaruv qaroriga ko'ra boshqa qimmatli qog'ozlarni sotib olishi va sotishi mumkin. Joriy yilda Markaziy bank pul-kredit siyosati instrumentlarini takomillashtirishda davom etdi va 24 fevraldan qisqa muddatli likvidlikni boshqarish instrumentlarini amaliyotga joriy etdi. Xususan, banklar bilan davlat qimmatli qog'ozlari garovi ostida 2 haftalik REPO auksionlari va 1 kunlik overnayt REPO operatsiyalari o'tkazilmoqda. Markaziy bank asosiy stavkasi - pul-kredit siyosatining asosiy instrumentlaridan biri hisoblanadi. Banklararo pul bozoridagi foiz stavkalari, shuningdek, Markaziy bank tomonidan bank tizimiga likvidlikni taqdim etish bevosita asosiy stavkaga bog'liq. Shunday qilib, asosiy stavka iqtisodiyotdagi foiz stavkalari darajasiga, shuningdek, aholi va biznesning iste'mol va investitsion sarmoya kiritish qarorlariga ta'sir ko'rsatgan holda ichki talab va inflyatsiya darajasi o'zgarishida ahamiyat kasb etadi. Agar inflyatsiya darajasi pasaysa, bunda Markaziy bank asosiy stavkani pasaytiradi. Markaziy bank asosiy stavkani o'zgartirishga qaror qilsa, bozorni mumkin bo'lgan o'sish yoki pasayish haqida avvaldan xabardor qiladi.7 7 Makroiqtisodiyot B.T. Sаlimov, M.T. Asqarova, I.A. Yakubov, M.S. Yusupov, G‘.T. Yuldashev, H.A. Hakimov Toshkent 2019 23 II BOB O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI MARKAZIY BANKNING PULKREDIT SIYOSATINI SAMARALI TASHKIL ETISHNING AMALDAGI HOLATI TAHLILI. 2.1 Pul-kredit siyosatini yuritishning xorijiy mamlakatlar tahlili. Pul-kredit siyosatini yuritishning xorijiy mamlakatlar tahlili, mamlakatning xorijiy iqtisodiy hamkorliklari, yuritilayotgan moliyaviy siyosat, valyuta kursi, mamlakatning qarzlari va kreditlari, hisob-kitob muammolari, xorijiy investitsiyalar va hokazo kabi ko'rsatuvlar asosida olib boriladi. Xorijiy mamlakatlarda pul-kredit siyosati o'zgartirishlarga olib keladi, chunki xorijiy iqtisodiy va siyosiy muhitlar o'zgarishi bilan pul-kredit shartnomalarining sharhi, valyuta kursi o'zgarishi, muomalada sug'urilgan mazkur mamlakatning boshqa iqtisodiy va moliyaviy ko'rsatkichlari kabi ommalashuvlar ro'yxatiga qarab ta'qib topadi. Xorijiy mamlakatlarda pul-kredit siyosatini yuritishning bir mazmuni, hamda qo'llaniladigan tahlil usullari va modellari mavjud bo'ladi. Shu bilan birga, xorijiy mamlakatlarda xorijiy banklar va moliyaviy tashkilotlar kreditlarni berish vaqti, shartlari, kreditlar uchun qo'llaniladigan dasturiy-texnik qurilmalar kabi muammolarga ega bo'lishi mumkin. Yuritishning xorijiy mamlakatlar tahlili, mamlakatning kredit moliyalashtirishni amalga oshirishida qanday yo'l harakat qilish kerakligi va xorijiy iqtisodiy muhitning mamlakatdagi iqtisodiy tarqalishga ta'siri va yumshashiga e'tibor beradi. Bu tahlil natijalariga asosan, pul-kredit siyosatining xorijiy mamlakatlar bilan ishlab chiqish va o'zaro hamkorlikning rivojlanish uchun muhim maslahatlar berish mumkin. Rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlar markaziy banklari tomonidan keng qo‘llanilayotgan usullar inflyatsion targetlash, monetar targetlash, valyuta kursini targetlash va nominal yakorsiz rejimlarni o‘z ichiga oladi. Inflyatsiyaning maqsadli ko‘rsatkichlariga erishish vazifasi aksariyat markaziy banklar uchun bosh maqsad hisoblansa-da, yuqorida qayd etilgan uslublar asosan tezkor va oraliq mo‘ljallarga qarab farqlanadi. 24 Ayni paytda iqtisodiyotni kreditlashning asosiy manbalari markazlashgan mablag‘lar, shu jumladan, O‘zbekiston Respublikasi tiklanish va taraqqiyot jamg‘armasi hisobidan moliyalashtirilganligi hamda ushbu mablag‘lar asosan ishlab chiqarish texnologiyalari va xomashyo materiallarini import qilish maqsadida foydalanilganligi tufayli iqtisodiyotda pul massasi o‘sishiga va mos ravishda inflyatsiya darajasiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatmagan. Umuman olganda, ushbu omillar ta’sirida pul massasi tez sur’atlarda oshishining oldi olingan.8 2.1.1-rasm Inflatsiya va pul agregatlari o’zgarishi dinamikasi 9 Shu bilan birga, amalga oshirilgan tahlillar natijasida inflyatsiya darajasi, YaIM deflyatori va pul massasi o‘zgarishi o‘rtasida aniq va barqaror o‘zaro bog‘liqliklar aniqlanmadi. Pul aylanish tezligi va pul multiplikatori ko‘rsatkichlari o‘zgarishi ham ushbu ko‘rsatkichlar dinamikasining o‘zgaruvchan xarakterga ega ekanligini, pulkredit ko‘rsatkichlarining maqsadli parametrlarini ishlab chiqishda xatoliklarga olib kelishi mumkinligini ko‘rsatadi. 8 Jumaev N.X., Maxsumov E.M. Xalqaro moliya munosabatlari: Valyuta operastiyalarini boshqarish mexanizmi. - Т.: “IQTISOD MOLIYA”, 2006, Makroiqtisodiyot B.T. Sаlimov, M.T. Asqarova, I.A. Yakubov, M.S. Yusupov, G‘.T. Yuldashev, H.A. Hakimov Toshkent 2019 9 25 2.1.2-rasm Pul multiplikatori dinamikasi 10 Umuman olganda, pul massasining YaIM nominal hajmiga nisbatan mo‘tadil darajada o‘sishi inflyatsiya bosimining sezilarli kuchayishini oldini olishga xizmat qildi. Shu bilan birga, ushbu ko‘rsatkichlar o‘rtasida aniq bog‘liqlikning mavjud emasligi rezerv pullar va pul massasi aniq darajasini hisoblash imkoniyatini bermaydi. 2.1.3-rasm Pul multiplikatori va pul aylanish tezligi dinamikasi Makroiqtisodiyot B.T. Sаlimov, M.T. Asqarova, I.A. Yakubov, M.S. Yusupov, G‘.T. Yuldashev, H.A. Hakimov Toshkent 2019 10 26 Masalaning yana bir muhim jihati, Markaziy bankning pul agregatlarini samarali boshqara olishi qobiliyati bilan bog‘liq. Odatda, markaziy banklar rezerv pullar darajasini samarali boshqara oladilar, ammo pul massasini nazorat qilishda qiyinchiliklarga duch keladilar. Ushbu jarayon asosan dollarizatsiya darajasi yuqori bo‘lgan hamda moliya bozorlari rivojlanish bosqichida turgan mamlakatlarda ko‘p kuzatiladi, binobarin, bunday mamlakatlarda kredit va depozitlarga bo‘lgan talab keskin o‘zgarib turishi mumkin. Pulga bo‘lgan talabning o‘zgaruvchanligi, keng ma’nodagi pul massasining tarkibi, dollarizatsiya darajasining yuqoriligi kabi omillar pulga bo‘lgan talabni aniqlash imkoniyatini pasaytiradi. Bunday holatda, pulga bo‘lgan talab va foiz stavkalari o‘rtasidagi bog‘liqlik sust bo‘lganligi sababli Markaziy bank uchun pul massasining maqsadli darajasini saqlab turish vazifasi murakkablashadi. Yuqorida qayd etilgan muammolar natijasida keng ma’nodagi pullar hajmining oraliq mo‘ljallardan chetlashishi Markaziy bankning pul-kredit siyosatiga bo‘lgan ishonchni pasaytiradi. 2.2 Markaziy bank diskont siyosatining tijorat banklarida pul-kredit faoliyatiga ta'siri tahlili. Ochiq bozordagi operatsiyalar muomaladagi pul massasini boshqarish, bank tizimi likvidligini tartibga solish va foiz stavkalari barqarorligini ta'minlovchi asosiy instrumentlardan biri sifatida Markaziy bank tomonidan muntazam ravishda keng qo'llanilib kelinmoqda. Markaziy bank tomonidan pul-kredit ko'rsatkichlarining maqsadli parametrlaridan kelib chiqqan holda, to'lov balansining ijobiy saldosi hisobiga shakllangan qo'shimcha likvidlikni sterilizatsiya qilish operatsiyalari o'tkazilib borildi. Hozirgi paytda xalqaro bank amaliyotida ochiq bozor operatsiyalari pulkredit siyosatining asosiy vositasi hisoblanadi va odatda Markaziy bank tomonidan yirik banklar hamda boshqa moliya-kredit muassasalari hamkorligida amalga oshiriladi. O'zbekistonda ham pul-kredit siyosatini amalga oshirishda, shuningdek, pul massasini samarali tartibga solishda ushbu vositadan keng foydalanib kelinmoqda. 27 Davlat byudjetining taqchilligini noinflyatsion qoplash manbasi bo'lgan davlat qisqa muddatli obligatsiyalari (DQMO) 1996 yili mart oyida muomalaga chiqarila boshlandi. Shu vaqtdan boshlab davlatning qisqa muddatli obligatsiyalari bozori tez rivojlana bordi va qisqa muddatda u moliya bozorining asosiy vositalaridan biriga aylandi. 1996 yildan davlat qisqa muddatli obligatsiyalarining (DQMO) muomalaga chiqarilishi, byudjet taqchilligini moliyalashtirishning noinflyatsiyaviy manbasi bo'lib, 1997 yilda 1996 yilga nisbatan byudjet kamomadini emissiyaviy qoplanishini 2 martaga kamaytirishga xizmat qildi. Ikkinchi tomondan esa, DQMOlar tijorat banklari uchun o'zmablag'larini risksiz aktivlarga yo'naltirish va daromad olish manbaiga aylangan bo'lsa, Markaziy bank uchun ochiq bozordagi operatsiyalarni amalga oshirish imkonini berdi. Markaziy bank obligatsiyalari bilan amalga oshirilgan savdolar hajmi yildanyilga ortib bordi. Moliya vazirligi tomonidan muomalaga chiqarilgan davlat o'rta muddatli obligatsiyalari bilan birlamchi va ikkilamchi bozorlarda oldi-sotdi operatsiyalarini amalga oshirish davom ettirildi. Markaziy bank pul-kredit ko'rsatkichlari, jumladan yalpi pul massasining belgilangan darajada bo'lishini ta'minlashva oltin-valyuta zaxiralarining oshishi hisobiga muomalaga chiqarilgan ortiqcha pul massasini qaytarib olish maqsadida tijorat banklarining mablag'larini depozitlarga jalb qilish bo'yicha operatsiyalarni muntazam ravishda amalga oshirib bordi. O’zbekistonda Markaziy bank tomonidan pul-kredit siyosatining ushbu vositasidan pul massasini tartibga solish vositasi sifatida 1994 yildan boshlab foydalanib kelinmoqda. Milliy valyutaning muomalaga kiritilishi va qat'iy pul-kredit siyosatining olib borilishi natijasida 1995—1997 yillarda inflyatsiya sur'atlari sezilarli darajada pasaydi. Natijada tijorat banklarining real sektorga kredit berish faoliyatlarini rag'batlantirish maqsadida majburiy zaxira talablari me'yorlari ham pasaytirildi. Ushbu me'yor 1996 yilning iyulidan e'tiboran 30 foizdan 25 foizgacha tushirildi. 28 Shuningdek, Markaziy bankda majburiy zaxiralarga deponentlashning o'rtacha oylik metodologiyasiga o'tilishi (oy oxiridagi ma'lumotlardan foydalanish o'rniga) pul kredit siyoeatining ushbu vositasidan foydalanish samaradorligini sezilarli darajada oshirish imkonini berdi. Markaziy bankning valyuta operatsiyalarini amalga oshirishga imkon beruvchi bir qator asoslar mavjud bo'lib, ulardan asosiylari sifatida quyidagilarni ajratib ko'rsatish mumkin: Markaziy bankning yetarli miqdorda oltin–valyuta zaxiralariga ega bo'lishi; Markaziy bankning xorijiy mamlakatlar banklari bilan keng tarmoqli korrespondent (vakillik) munosabatlarining mavjudligi; Markaziy bankka valyuta operatsiyalirini amalga oshirish tartibini belgilab beruvchi me'yoriy xujjatlarni mavjudligi; Chet el valyutalari bilan savdo qilishda mavjud bo'lgan savdo udumlariga rioya qilish; O'zbekiston Respublikasi Markaziy bankining valyuta operatsiyalari, hozirgi kunda Respublika Oliy Majlisi va Hukumatimiz tomonidan aniqlangan monetar siyosatning asosiy yo'nalishlariga muvofiq amalga oshirilmoqda. Ta'kidlab o'tish joizki, valyuta savdosida maqsadlilik va ustuvorlik printspiga ko'proq e'tibor berilmoqda. Ushbu maqsadlarga quyidagilar kiradi: eksportyor uchun mahsulot ishlab chiqarish bilan mashg'ul bo'lgan korxonalar; Chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxonalarning O'zbekistonda ishlab chiqarish faoliyati natijasida olgan foydalari va divedentlari; Respublikamiz iqtisodiyotining etakchi tarmoqlaridagi ustuvor loyihalarida qatnashayotgan korxonalarning so'm mablag'lari; Xalqaro turizm xizmati, xalqaro aloqalar bo'yicha xizmat safari va xorijda ta'lim olish bilan bog'lik xarajatlar. Mazkur maqsadlar uchun valyuta savdosini amalga oshirish tartibi faqat O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan belgilanadi. Shunday qilib, 29 O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki valyuta operatsiyalarini amalga oshirish uchun zarur bo'lgan barcha asoslarga ega. O'zbekiston Respublikasi Markaziy bankining valyuta siyosati doirasida amalga oshiradigan asosiy vazifalardan biri mamlakatda tijorat xarakteridagi valyuta operatsiyalarini rivojlantirish uchun qulay muhit yaratish hisoblanadi. Hozirgi kunda muddatli operatsiyalarni rivojlantirish juda dolzarb va murakkab masala bo'lib qolmoqda. Buning uchun esa valyuta bozorini rivojlantirish zarur. Chunki, har qanday turdagi valyuta operatsiyasi – svop, forvard, valyutaviy optsionlar va fyucherslar bilan bog'lik operatsiyalar pirovard natijada spot bozorining likvidliligiga bog'liq bo'ladi. Agar, valyuta birjasida va birjadan tashqari valyuta bozorida erkin ayirboshlanadigan valyutalar bo'yicha to'liq likvidlilik ta'minlansa, ya'ni barcha talablar muvofiq ravishda o'z vaqtida qondirilsa, bu milliy – valyuta so'mning qadrini oshirishga xizmat qiladi. Korrespondent munosabatlarini rivojlantirish pirovardada, milliy valyutadagi korrespondent aloqalarni rivojlantirish bevosita xalqaro savdo aloqalarida milliy – valyutamiz so'mdan keng miqyosda foydalanishga asos bo'ladi. Milliy valyuta – so'mning konvertirlanishini joriy etilishi respublikamizda amalga oshirilayotgan islohotlarni alohida ahamiyat kasb etuvchi jixatlaridan biridir. Hozirgi vaqtda, valyutaga egalik qilayotgan har qanday shaxs uni bozordagi – qat'iy belgilangan, yoki suzib yuruvchi kurs bo'yicha uni xalqaro zaxira valyutalaridan biri (AQSh dollari, evro va h.k) ga konvertatsiya qilishi huquqiga ega bo'lishi – valyutaning “to'liq konvertatsiyalanishi” hisoblanadi. Valyuta siyosatini yurgizish va muvofiqlashtirish xalqaro valyuta fondi (XVF) zimmasiga yuklatilganligi sababli u konvertatsiyani talab qiladi. O'z vaqtida, Yaponiya, Janubiy Koreya va Janubiy-Sharqiy Osiyoning boshqa mamlakatlari uzoq vaqt mobaynida turli xil valyuta cheklovlari shakllarini joriy etishga majbur edi. Mustahkam iqtisodiy salohiyatga ega bo'lgan davlat— Xitoy ham turli xil valyuta cheklovlarini qo'llagan holda bozor islohotlari vaqtida o'z 30 modelini amalga oshirib keldi va faqat 1994 yildan boshlab to'lov balansi joriy operatsiyalari konvertatsiyaga oid mavjud cheklovlarni bekor qildi. 11 Markaziy bank bir vaqtning o’zida ham pul massasini, ham foiz stavkasini o’zgartirmasdan ushlab tura olmaydi. 1. Pul-kredit siyosatining turlariga kelsak hozirgi kunda ikkita asosiy turi ajratib ko’rsatiladi: Pulga talab o’sgan holatlarda maqsad foiz stavkasining barqarorligini ta’minlash bo’lsa Markaziy bank pul taklifini oshirishga majbur bo’ladi. Bu tadbir Yumshoq pul-kredit siyosati deb yuritiladi. 2. Pul massasining ko’payib ketishiga yo’l qo’ymaslik uchun pul taklifini cheklash siyosatini qo’llash foiz stavkasining ko’tarilishiga olib keladi va bu siyosat Qattiq pul kredit siyosati deb yuritiladi. 2.3 O'zbekiston Respublikasi Markaziy bankning pul-kredit siyosatini samarali tashkil etishning amaldagi holati tahlili. Ichki bozorda narxlar barqarorligini ta’minlash vazifasi pul-kredit siyosatini amalga oshirishning aniq strategiyasi va batafsil rejasi bo‘lishini hamda maqsadli ko‘rsatkichlarga erishish uchun samarali instrumentlar va mexanizmlarni talab etadi. Rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlar markaziy banklari tomonidan keng qo‘llanilayotgan usullar inflyatsion targetlash, monetar targetlash, valyuta kursini targetlash va nominal yakorsiz rejimlarni o‘z ichiga oladi. Inflyatsiyaning maqsadli ko‘rsatkichlariga erishish vazifasi aksariyat markaziy banklar uchun bosh maqsad hisoblansa-da, yuqorida qayd etilgan uslublar asosan tezkor va oraliq mo‘ljallarga qarab farqlanadi. Pul-kredit siyosatini amalga oshirishning ushbu usulida narxlar barqarorligini ta’minlash maqsadida pul agregatlari, rezerv pullar va pul massasi hajmlari o‘zgarishini nazorat qilish nazarda tutiladi. Ushbu strategiyaning samarali qo‘llanilishi inflyatsiya ko‘rsatkichlari va pul agregatlari o‘rtasidagi mustahkam doimiy bog‘liqlik bo‘lishini talab etadi. Bunda 11 Salimov B. T. Salimov B. B. Mikroiqtisodiyot. TDIU T.: 2013 31 inflyatsiyaning maqsadli ko‘rsatkichlariga pul agregatlari hajmini maqbul darajada ushlab turish vositasida erishiladi. Monetar targetlash rejimi 1970-chi va 1980-chi yillarda AQSh, Kanada, Buyuk Britaniya, Germaniya, Shveytsariya va boshqa rivojlangan davlatlarda faol qo‘llanilgan. Shu bilan birga, so‘nggi yillarda moliya bozorlarining rivojlanishi va yangi moliyaviy instrumentlarning amaliyotga joriy etilishi hisobiga pulga nisbatan talabning nobarqaror darajada bo‘lishi mazkur usul samaradorligining pasayishiga olib keldi. Natijada markaziy banklar pul massasidagi o‘zgarishlarga samaralari ta’sir ko‘rsatish va inflyatsiyaning maqsadli ko‘rsatkichlarini ta’minlash imkoniyati cheklanishi kuzatildi. Pul agregatlari va inflyatsiya darajasi o‘rtasidagi bog‘liqlikning kuchsizlanishi tufayli ko‘pchilik markaziy banklar tomonidan pul agregatlarini targetlash amaliyotidan voz kechilib, inflyatsion targetlash rejimini joriy qilinishiga sabab bo‘ldi. Monetar targetlash rejimi pul taklifi va talabining keskin o‘zgarishlari kuzatilgan rivojlanayotgan va o‘tish davridagi mamlakatlarda iqtisodiy rivojlanishning dastlabki yillarida samarali strategiya sifatida keng ko‘llanilgan. Bunda inflyatsiya bo‘yicha tegishli ko‘rsatkichlarni belgilashda iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish maqsadlaridan kelib chiqilgan. 1994 yildan boshlab1 O‘zbekistonda amalga oshirilgan pul-kredit siyosati ham pul massasining keskin o‘sib ketishini oldini olish orqali milliy valyuta barqarorligini ta’minlash maqsadlariga qaratildi. Bunda rezerv pullar va pul massasining o‘zgarishi operatsion hamda oraliq mo‘ljallar sifatida qo‘llanildi. Mazkur rejim rasman monetar targetlash deb tasniflansa-da, amaliyotda milliy valyutaning almashuv kursini dollarga bog‘lash orqali bosqichma-bosqich devalvatsiya qilib borilganligi tufayli ba’zi xalqaro institutlar va mutaxassislar tomonidan ushbu rejim aralash turga kiritilgan. Bir vaqtning o‘zida ikki maqsadga yo‘naltirilgan almashuv kursi siyosati tashqi shoklar vujudga kelgan sharoitlarda samarasiz ekanligini ko‘rsatdi. Bunda bir tomondan oltin-valyuta zahiralarini oshirish vazifasi qo‘yilgan bo‘lsa, ikkinchi 32 tomondan so‘mning almashuv kursini ma’lum bir darajada ushlab turish maqsadi ko‘zlangan. O‘z navbatida, mazkur almashuv kursi to‘lov balansi holati va tashqi iqtisodiy sharoitlarni o‘zida aks ettirmagan. Bunday siyosat, o‘z navbatida, ichki valyuta bozorida muammolarni yuzaga keltirib, samarali pul-kredit siyosatini yuritish imkoniyatlarini pasaytirdi. Bundan tashqari, pul-kredit instrumentlaridan foydalanishning passiv rejimi monetar targetlashni samarali qo‘llashda qo‘shimcha qiyinchiliklar tug‘dirdi. Pul massasi o‘zgarishini omillar asosida tahlili, pul massasi o‘sishi turli davrlarda oltin-valyuta zaxiralarining oshishi hamda iqtisodiyotni kreditlash hajmlarining kengaytirish hisobiga ta’minlanganligini ko‘rsatmoqda. O‘z navbatida, Davlat byudjetining muvozanatli ijrosi va hukumat hisobraqamlarida mablag‘lar yig‘ilishi, shuningdek O‘zbekiston Respublikasi tiklanish va taraqqiyot jamg‘armasi hisobraqamlarida mablag‘larning jamlanib borilishi pul massasi o‘sishini maqbullashtiruv chi omillardan bo‘lgan. Ayni paytda iqtisodiyotni kreditlashning asosiy manbalari markazlashgan mablag‘lar, shu jumladan, O‘zbekiston Respublikasi tiklanish va taraqqiyot jamg‘armasi hisobidan moliyalashtirilganligi hamda texnologiyalari xomashyo va ushbu mablag‘lar materiallarini asosan import ishlab chiqarish qilish maqsadida foydalanilganligi tufayli iqtisodiyotda pul massasi o‘sishiga va mos ravishda inflyatsiya darajasiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatmagan. Mamlakatimizda samarali pul-kredit siyosatini olib borishda rivojlangan davlatlarda qoʻllaniladigan tizimlarni tanishtirish va ularning amaliy ahamiyatini asoslashga xizmat qiluvchi ilmiy-amaliy xulosa va tavsiyalarni shakllantirish zarur boʻlib qoladi. Ushbu tadqiqotda samarali pul-kredit siyosatini oʻrganish boʻyicha chora-tadbirlar ilmiy asosga ega. 33 XULOSA O'zbekiston Respublikasida pul-kredit siyosatining moliya bozoriga ta'sirini taxlil etish jarayonida quyidagi ilmiy xulosalar olindi: 1. Monetar siyosatning quyidagi vositalari orqali naqd pul emissiya qilish; tijorat banklarining markaziy bankda saqlanadigan majburiy zaxiralari miqdorini kamaytirish; markaziy bank tomonidan qayta moliyalashtirish stavkasini tushirish; ochiq bozorda davlat g'azna majburiyatlari miqdorini o'zgartirish orqali pul massasi oshirilib boriladi; 2. Investitsiya siyosati orqali milliy va xorijiy investorlarga qulay shartsharoitlar yaratish hisobiga iqtisodiyotga ko'shimcha mablag'lar jalb etilib pul massasi miqdori oshiriladi, moliya bozoridagi operatsiyalar hajmi ortadi; 3. Faol tashqi iqtisodiy siyosat orqali eksportning importdan ortiq bo'lishi ta'minlangan holda, oltin-valyuta zaxiralari ortishi asosida Markaziy bankning valyuta bozoriga ta'sir etish qobiliyati kuchayib boradi. 4. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi sharoitida markaziy banklarning pulkredit siyosatida yuz bergan quyidagi muhim o'zgarishlar aniqlandi: markaziy banklar tomonidan tijorat banklariga beriladigan markazlashgan kreditlarning muddati uzaytirildi va hajmi oshirildi; markaziy banklarning qayta moliyalash stavkasi pasaytirib borildi; markaziy banklar ochiq bozor operatsiyalarining ob'ektlari va lombard kreditlari garov ta'minotining soni oshirildi; qator o'tish iqtisodiyoti mamlakatlarida markaziy banklar tomonidan bank tizimini shakllantiruvchi etakchi tijorat banklariga subordinar kreditlar berish amaliyoti joriy qilindi. 5. Milliy valyuta devalvatsiya jarayonining davom etishi milliy valyutada emissiya qilingan qimmatli qog'ozlarga jalb etilgan xorijiy invsstitsiyalar real qiymatining pasayishiga olib keladi va qimmatli qog'ozlar bozori rivojlanishiga salbiy ta'sir ko'rsatadi. 6. Qimmatli qogozlar bozorining rivojlanishi mamlakatdagi pul massasining ortib borishi bilan to'g'ri mutanosiblikda bo'ladi. Iqtisodiyotdagi ortiqcha pul 34 massasining mavjudligi uni iste'mol va jamg'arishdan ortgan kisminn moliya bozorlariga yo'naltirishni ta'minlaydi. Shu jumladan, ortiqcha pulning mavjudlign esa, portfel investitsiyalar ko'payishiga turtki bo'ladi. 7. Davlat o'zining makroiqgisodiy siyosati orqali pul massasini o'zgartirib turadi va quyidagi dastaklar yordamida qimmatli qog'ozlar bozori rivojlanishiga ta'sir etadi: 8. Inflyatsiya darajasi, tijorat banklarining markaziy bankda saqlanuvchi majburiy zaxira normalari, qayta moliyalashtirish stavkalarining ortishn qimmatli qog'ozlar bozorining o'sish sur'atlariga teskari mutanosiblikda bo'ladi. Inflyatsiya darajasiniig yukori bo'lishi, qayta moliyalashtirish stavkasi va unda saqlanuvchi tijorat banklarining majburiy zaxiira normalarining yuqori bo'lishi qimmatli qog'ozlar bozori aylanmasi mablag'larining o'sishiga salbiy ta'sir ko'rsatadi. O'zbekiston Respublikasi Markaziy bankining moliya bozoriga ta'siri samaradorligini oshirish va mamlakatimiz moliya bozori barqaror rivojlanishini ta'minlash maqsadida Markaziy bankning valyuta siyosati doirasida tijorat banklariga garovli ssudalar berish va valyutaviy svop operatsiyalaridan doimiy tarzda foydalanish orqali pul-kredit siyosati ta'sirchanligini oshirish zarur, shuningdek, O'zbekiston Respublikasi Markaziy bankining diskont va lombard kreditlari berish amaliyotini rivojlantirish orqali qayta moliyalash siyosati samaradorligini oshirish lozim. Yuqori kredit reytingiga (kamida VVV) ega bo'lgan korxonalarning aktsiya va obligatsiyalarini Markaziy bankning ochiq bozor operatsiyalarining ob'ektiga aylantirish yo'li bilan uning ochiq bozor siyosati orqali muomaladagi pul massasiga ta'siri darajasini oshirish zarur. TAKLIFLAR Pul-kredit siyosatini amalga oshirish konsepsiyasi O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan rivojlantirilgan bo‘lib, bu yo‘nalishdagi muhim qarorlardan biri milliy valyuta almashuv kursining bozor mexanizmlari asosida shakllanish tamoyillarini joriy etish orqali ichki valyuta bozorini bosqichma-bosqich liberallashtirilishi bilan bog‘liq amaliy qadamlar bo‘ldi. Valyuta kursi shakllanishida 35 tamomila yangi yondashuvdan foydalanilishi, o‘z navbatida, Markaziy bankning asosiy e’tiborini ichki bozordagi narxlar barqarorligiga qaratish asnosida pul-kredit siyosatini takomillashtirish imkoniyatini beradi. Ayni vaqtda valyuta bozorini liberallashtirish borasidagi islohotlarning muvafaqqiyatli amalga oshirilishi ko‘p jihatdan pul-kredit siyosatini takomillashtirish, tijorat banklari faoliyatini mustahkamlash hamda bank tizimini rivojlantirish choralari samaradorligi bilan chambarchas bog‘liq. Shundan kelib chiqib, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Valyuta bozorini liberallashtirish bo‘yicha birinchi navbatdagi chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi Farmoni e’lon qilinishidan ko‘p o‘tmay O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Pul-kredit siyosatini yanada rivojlantirish choratadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori qabul qilindi va Pul-kredit siyosatini 2017-2021 yillarda rivojlantirish va inflyatsion targetlash rejimiga bosqichma-bosqich o‘tish bo‘yicha chora-tadbirlar Kompleksi tasdiqlandi. Bu boradagi keyingi muhim qadamlardan biri O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 9 yanvardagi “O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki faoliyatini tubdan takomillashtirish to‘g‘risida”gi Farmonining qabul qilinishi bo‘ldi. Mazkur farmonda narxlar barqarorligini ta’minlash vazifasi Markaziy bankning bosh maqsadi etib belgilanib, Markaziy bankning mustaqilligi va institutsional rivojlanishini ta’minlash bo‘yicha tegishli choralar nazarda tutilgan. Qayd etish lozimki, iqtisodiy siyosatni amalga oshirish yondashuvlarining qayta ko‘rib chiqilishi davrida shakllanayotgan yangi voqeliklarda pul-kredit sohasidagi o‘zgarishlarning aholi va tadbirkorlik sub’ektlari tomonidan to‘g‘ri qabul qilinishi va qo‘llab-quvvatlanishi muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining o‘rta muddatli istiqbolda pulkredit siyosatini rivojlantirish va amalga oshirish Konsepsiyasi kommunikatsiyalar kanalining jamoatchilik fikrini shakllantirish hamda inflyatsion targetlash rejimini amaliyotga joriy etishdagi yetakchi roli inobatga olingan holda ishlab chiqilgan. 36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI Normativ huquqiy hujjatlar 1. O’zbekiston Respublikasi “Tadbirkorlik va tadbirkorlar faoliyatini kafolatlari to’g’risida”gi Qonuni. 1999 yil 14 aprel. 2. O’zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti I.A. Karimov asarlari. Normativ-huquqiy hujjatlar: 3. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi: - T.: “O’zbekiston” nashriyotmatbaa ijodiy uyi, 2013 y. 4. O’zbekiston Respublikasi Qonunlari. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmon va Qarorlari, Vazirlar Mahkamasining Qarorlari, 5. O’zbekiston Respublikasi Soliq Kodeksi: Rasmiy nashr- O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi - T.: “Adolat”, 2014 y. 6. O’zbekiston Respublikasining “Byudjet tizimi to’g’risida”gi qonuni, 2000 yil 14 dekabr. 7. O’zbekiston Respublikasining “Davlat soliq xizmati to’g’risida”gi Qonuni. 1997 yil, 29 avgust. 8. O’zbekiston Respublikasining “Xo’jalik yurituvshi sub’ektlar faoliyatini davlat nazorati to’g’risida”gi Qonuni. 1998 yil 24 dekabr. Qo’llanma va darsliklar 1. Boboqulov T. Milliy valyutaning barqarorligini ta’minlash: muammolari va yechimlar. - Toshkent. “Fan va texnologiya”, 2007 y. 2. Egamberdiyev E. Mikroiqtisodiyot. T.: “G’afur G’ulom” 2012 3. G’ulomov S. Alimov R. Mikroiqtisodiyot. T.: “Sharq” 2012 4. Jumaev N.X., Maxsumov E.M. Xalqaro moliya munosabatlari: Valyuta operastiyalarini boshqarish mexanizmi. - Т.: “IQTISOD MOLIYA”, 2006, 5. Makroiqtisodiyot B.T. Sаlimov, M.T. Asqarova, I.A. Yakubov, M.S. Yusupov, G‘.T. Yuldashev, H.A. Hakimov Toshkent 2019 6. Malikov T.S. Soliqlar va soliqqa tortishning dolzarb masalalari. – T.: Akademiya, 2002. 37 7. Mikroiqtisodiyot. A.E.Ishmuhammedov, Z.A.Djumayev, Q.X.Jumayev Toshkent 2006 8. Salimov B. T. Salimov B. B. Mikroiqtisodiyot. TDIU T.: 2013 9. Vahobov A., Jo’raev A. Soliqlar va soliqqa tortish. Darslik. –T.: Sharq, 2010. 10. Vahobov A., Jumaev N., Burxanov U. Xalqaro moliya munosabatlari. – T.: Sharq, 2003. 11. Yutkina T.F. Nalogi i nalogooblojenie: Uchebnik. 8-e izd., pererab. i dop. – M.: INFRA-M, 2011. Internet saytlari. 1. http://www.lex.uz 2. http://www.mf.uz 3. http://www.tfi.uz 4. http://www.stat.uz 38
0
You can add this document to your study collection(s)
Sign in Available only to authorized usersYou can add this document to your saved list
Sign in Available only to authorized users(For complaints, use another form )