O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
GULISTON DAVLAT UNIVERSITETI
RAQAMLI IQTISODIYOT VA INNOVATSIYALAR FAKULTETI
“IQTISODIYOT” KAFEDRASI
“MAKROIQTISODIYOT”
fanidan
AD-AS MODELIDA MAKROIQTISODIY MUVOZANAT
mavzusidagi
KURS ISHI
«Himoyadan o’tdi»
Baholandi __________________
«____» _____________ 2024 г.
Qabul qildi:
_____________________________
_____________________________
Bajardi:
II-kurs, 44-22 gurux talabasi
Axmadjonova Shahnoza
Ilmiy raxbar:
i.f.n., dot. G.R.Mahmudova
Guliston-2024
MUNDARIJA
KIRISH ................................................................................................................. 2
I BOB AD-AS MODELINING 5 IQTISODIY MOHIYATI VA
MAKROIQTISODIYOTDAGI AHAMIYATI .................................................. 5
1.1
AD-AS modeliga umumiy tavsif .............................................................. 5
1.2 Yalpi talab va unga ta`sir etuvchi omillar................................................ 9
1.3 Yalpi taklif va unga ta'sir etuvchi omillar ............................................. 16
II BOB AD-AS MODELINING MAKROIQTISODIY MUVOZANATNI
TAMINLASHDAGI AHAMIYATI ................................................................. 23
2.1
AD-AS modelidagi o’zgarishlar va Fillips egri chizig’i bilan bog’liqligi
…………………………………………………………………………………..23
2.2
AD-AS modelida narxlar va milliy ishlab chiqarish real hajmining
muvozanatli darajalari.................................................................................... 25
XULOSA ............................................................................................................. 31
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ....................................... 34
1
KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Umumiy tarif mahalliy ishlab chiqarishlarni himoya
qilish va mahalliy iqtisodiy oʻsishni ragʻbatlantirish maqsadida import qilinadigan
tovarlarga qoʻyiladigan soliqlarni nazarda tutadi. AD-AS (Aggregate DemandAggregate Supply) modelining tarkibi iqtisodiyotning umumiy salomatligi talab va
taklif oʻrtasidagi oʻzaro taʼsir bilan belgilanadi degan gʻoyaga asoslanadi.
AD-AS modelida yalpi talab iqtisodiyotdagi tovar va umumiy talabni bildiradi
, yalpi taklif esa iqtisodiyotda ishlab chiqarilgan va yetkazib beriladigan tovar va
xizmatlarning umumiy miqdorini ifodalaydi. Yalpi talab va taklif egri chiziqlarining
kesishishi iqtisodiyotdagi muvozanat narx va ishlab chiqarish darajasini belgilaydi.
AD-AS modeli muhim ahamiyatga ega, chunki u inflyatsiya ishsizlik va
iqtisodiy o'sish kabi makroiqtisodiy o'zgaruvchilar o'rtasidagi munosabatni
tushuntirishga yordam beradi. Model siyosatchilar va iqtisodchilarga fiskal va pulkredit siyosatining iqtisodiyotga taʼsirini tahlil qilish hamda ushbu siyosatlardagi
oʻzgarishlar asosida kelajakdagi iqtisodiy tendentsiyalar haqida bashorat qilish
imkonini
beradi.Umuman
olganda,
AD-AS
modeli
iqtisodiyotning
murakkabliklarini tushunish va uzoq muddatli iqtisodiy oʻsish va barqarorlikni
taʼminlashga yordam beradigan asosli siyosat qarorlarini ishlab chiqish uchun
foydali vositadir.Insonlar hayotida turli ehtiyojlar paydo bo’ladi. Bular moddiy,
ma’naviy va ijtimoiy ehtiyojlardir. Ehtiyojlar jamiyat taraqqiyotining mahsulidir.
Ehtiyojlarning xarakteri, tuzilishi va ularni ta’minlash uslublari ishlab chiqaruvchi
kuchlarining taraqqiyot darajasi, fan-texnika taraqqiyoti, ijtimoiy tuzumning
xususiyatlariga bog’liqdir. Ehtiyojlar ichida moddiy, iqtisodiy ehtiyojlar muhim
bo’lib, ular ishlab chiqarish faoliyati bilan chambarchas bog’liq bo’lib, unda ishlab
chiqarish ehtiyojlarining shakllanishi va taraqqiyotida asosiy rol o’ynaydi. Insonlar
ehtiyoji, ularning iste’molini qondirish borasidagi talabga aylanadi. Talabning asosi
ehtiyojdir. Bozor pul bilan ta’minlanmagan ehtiyojga ahamiyat bermaydi. Demak,
har qanday tovarga yoki xizmatga tug’ilgan ehtiyoj, albatta, sotib olish quvvatiga
ega bo’lishi lozim. Pul bilan ta’minlangan ehtiyoj talabga aylanadi va xaridorlarning
2
u yoki bu tovarni sotib olishga tayyorligini bildiradi 1. Bozorda xaridorlar u yoki bu
tovarga talab bilan, sotuvchilar esa, tovar taklifi bilan o’zaro uchrashadilar. Talabbu, zarur tovarlar va xizmatlar miqdori bo’lib, to’lovga qobil ehtiyojdir. Talab
tovarni sotib olishga tayyor xaridor holatini namoyon etadi. Talab, eng avvalo o’z
hajmiga ega. Bozorning bir tovarga bo’lgan talab hajmi-bu xaridorlarning ma’lum
bir davrda biror turdagi tovarlarning muayyan miqdorini sotib olish xohishlaridir.
Talab hajmi mazkur mahsulot bahosiga va boshqa ta’sirlarga bog’liqdir. Masalan,
xaridor daromadi, didi, boshqa tovarlar baholari va boshqalar. Bozorda talab qonuni
namoyon bo’lib, u tovarning bozor bahosi bilan unga bo’lgan talab miqdori
o’rtasidagi aloqaning teskari bog’liqligini ifodalaydi. Agarda ma’lum bir tovarning
bahosi pasaysa, mazkur tovarga bo’lgan talab ortadi. Agarda, tovarning bahosi ortsa,
u holda mazkur tovarga bo’lgan talab ozayadi. Demak, tovarning bahosi va unga
talab miqdori o’rtasida qarama-qarshi munosabat mavjuddir. Talab qonuni
tubandagi uch sharoitda amal qilmaydi. Chunonchi, avvalo, tovarlar baholarining
o’sishi kutilishi munosabati bilan talabning o’ta kuchayishi sharoitida; ikkinchidan,
pulni joylashtirish maqsadida qimmmatbaho oltin, antikvariat kabi kamyob
tovarlarga munosabatda; uchinchidan, talabning bir tovardan ikkinchi sifatli tovarga
kuchayishi sharoitida, talabning avvalgi muayyan bir turdagi, ma’lum sifatli va
baholi tovardan yanada sifatliroq va qimmatroq tovarga kuchayishidir. O’z
navbatida yuqoridagilarga asoslangan holda taklif bu iqtisodiyotda har qanday
mumkin boʻlgan narxlar darajasida ishlab chiqaruvchilar ishlab chiqarishga tayyor
bolgan milliy ishlab chiqarishning real hajmidir.
Kurs ishning maqsadi. Yalpi talab va yalpi taklif asosida bozor iqtisodiyoti
sharoitida bozor muvozanati holatiga erishish va bunda turg’unlik holatini ushlab
tura olishni nazariy va amaliy tomondan tatbiq etish.
Kurs ishining ob'ekti. Aholining ehtiyojini va chakana tovar ayirboshlashni
prognozlash orqali talab va taklifni o`rganish.
1
A.O’lmasov. Iqtisodiyot asoslari. Toshkent “Mehnat” 1997 y.
3
Kurs ishining predmeti. Aholi ehtiyojini va chakana tovar ayirboshlashni
prognozlash orqali yalpi talab va yalpi taklif modelini o`rganish mazmuni, shakl va
usullarini to'liq o'rgatish va mohiyatini ochib berish.
Kurs ishining ilmiy va uslubiy asoslari. Kurs ishining ilmiy asoslari
AD-AS modelining iqtisodiy mohiyati va makroiqtisodiyotdagi ahamiyati bilan
tanishish, AD-AS modeliga umumiy tavsif berish, yalpi talab va yalpi taklifga tasir
qiluvchi omillarini o’rganishdan iborat. Kurs ishining uslubiy asoslari esa AD-AS
modelining makroiqtisodiy muvozanatni taminlashdagi
ahamiyati, AD-AS
modelidagi o’zgarishlar va Fillips egri chizig’i bilan bog’liqligi hamda AD-AS
modelida narxlar va milliy ishlab chiqarish real hajmining muvozanatli darajalaridan
iborat.
Kurs ishining tuzilishi. Ushbu kurs ishi kirish, ikkita bob, xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar royxatidan iborat. Birinchi bob ”AD-AS modelining
mohiyati va makroiqtisodiyotdagi ahamiyati” bunda, AD-AS modeliga umumiy
tavsif, yalpi talab grafigi va unga tasir qiluvchi omillar, yalpi taklif grafigi va unga
tasir qiluvchi omillar haqida bayon qilingan. Ikkinchi bobda AD-AS modelining
makroiqtisodiy muvozanatni taminlashdagi ahamiyati hamda, AD-AS modelidagi
ozgarishlar va Fillips egri chizigi bilan bogliqligi, AD-AS modelida narxlar va
milliy ishlab chiqarish real hajmining muvozanatli darajalari. Umumiy hajmda 36
betni tashkil etadi.
4
I BOB AD-AS MODELINING
IQTISODIY MOHIYATI VA MAKROIQTISODIYOTDAGI AHAMIYATI
1.1 AD-AS modeliga umumiy tavsif
Har qanday bozorda vaziyat talab va taklif o'rtasidagi nisbatga bog'liq bo' lib,
ular hajmlarining ozgarishi baholaring o’zgarishini keltirib chiqaradi. Baholaring
o'zgarishi esa talab va taklif hajmlariga ta'sir ko'rsatadi. Bunday o'zaro bog'liqlik
umumlashtirilgan holda ko'rib chiqiladigan milliy bozorga ham taaluqlidir.
Alohida tovarlar va xizmatlar bozoridagi bunday bog'liqlik talab va taklif
modeli yordamida tadqiq qilinishini yaxshi bilamiz. Ammo makroko'lamda milliy
ishlab chiqarish hajmining o'zgarishi bilan baholar umumiy darajasining o' zgarishi
o'rtasidagi bog’liqlikni tadqig qilish, nima uchun milliy ishlab chiqarish hajmi ayrim
davrlarda barqaror o'sishi, ba'zi davrlarda esa pasayib ketishini izohlab berish uchun
bu modellardan foydalanib bolmaydi.
Bu vazifani bajarish uchun yalpi talab - yalpi taklif (AD-AS aggregate
demand-aggregate supply) modelidan foydalanamiz. Bu modelda yalpi taklif,
baholarning umumiy darajasi kabi agregat ko'rsatkichlaridan foydalaniladi.
Makroiqtisodiyotda AD-AS modeli ish lab chiqarish hajmlari va baholar
darajaJarining tebranishlarini hamda ular o'zgarishining oqibatlarini o'rganish uchun
bazaviy model bo'lib hisoblanadi. AD-AS modeli yordamida davlat iqtisodiy
siyosatining turli variantlari tasvirlab berilishi mumkin.
AD va AS egri chiziqlarining kesishish nuqtasi ishlab chiqarishning
muvozanatli hajmi va baholarning muvozanatli darajasini belgilaydi. Baholarning
muvozanatli darajasi deganda baholarning shunday darajasi tushuniladiki, unda
yalpi talab va taklif bir-biriga mos kelishi yoki teng bo‘lishi kerak. Modelda
makroiqtisodiy muvozanatga erishish mexanizmini dastlab oraliq kesmada ko‘rib
chiqamiz (1.1.1-chizma). Dastlab muvozanat e 115 nuqtasida o‘rnatilgan.
Baholarning muvozanatli darajasi va yalpi ishlab chiqarish hajmining muvozanatli
hajmlari mos ravishda Pe va Ye lar bilan belgilangan. Nima uchun Pe narxlarning
muvozanatli darajasini va Ye esa yalpi ishlab chiqarishning muvozanatli hajmiini
5
bildirishini ko‘rsatishimiz uchun baholarning muvozanatli darajasi Pe emas, balki
P1 deb hisoblaymiz.
1.1.1-chizma. Yalpi taklif egri chizig’ining oraliq kesmasidagi muvozanat 2
Baholar darajasi P1 bo‘lgan vaziyatda ishlab chiqaruvchilar yalpi ishlab
chiqarish hajmini Y1 miqdoridan oshirmaydi. Iste’molchilar baholar darajasi P1
bo‘lganda mahsulotlarni Y2 darajada sotib olishga tayyor turadi. AD>AS
bo‘lganligi tufayli iste’molchilar o‘rtasidagi raqobat baholar darajasini Pe gacha
suradi. Baholar darajasining P1 dan Pe gacha ko‘tarilishi ishlab chiqarish hajmini
Y1 dan Y e gacha oshirishga va iste’molchilar talabini Y2 dan Ye gacha kamayishga
olib keladi. Natijada AD va AS egri chiziqlari e nuqtada kesishadi. Demak, aynan
Pe baho baholarning muvozanatli darajasi va e muvozanat nuqtasidir. 1.1.2chizmada yalpi talab egri chizig‘i yalpi taklif egri chizig‘ini bilan keyns kesmasi
kesishadigan vaziyat tasvirlangan. Bunday vaziyatda makroiqtisodiy muvozanat
nuqtasi baholar darajasi bir xil turganda ham o‘zgaradi. Buni tushunish uchun avvalo
yalpi ishlab chiqarishning muvazanatli hajmini Ye va muvozanatli baholar darajasini
Pe bilan belgilaymiz.
2
Ishmuhamedov A.E. va boshqa. Makroiqtisodiyot (O'quy qo'llanma). -T.: O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi
Adabiyot jamg' armasi nashriyoti, 2005.
6
1.1.2-chizma. Yalpi taklif egri chizig’ining keyns kesmasidagi muvozanati 3
Muvozanatli ishlab chiqarish hajmi aynan Ye ekanligini isbotlash uchun bu
hajmni Y1 deb hisoblaymiz. U holda AD<AS, oqibatida sotilmay qolgan tovarlar va
xizmatlar hajmining ortishi ishlab chiqarishni Ye darajaga pasaytirilishiga olib
keladi.
Muvozanatli ishlab chiqarish hajmini Y2 deb hisoblasak, aksincha, AS<AD
oqibatda korxonalarda tovar zaxiralari kamayib ularni ishlab chiqarishni Ye darajaga
oshirishga undaydi. Shunday qilib aynan yalpi taklif va yalpi talab egri
chiziqlarining kesishish nuqtasigina AD-AS modelda movozanat nuqtasi deyiladi.
Yuqoridagilardan ko‘rinib turibdiki, yalpi taklif egri chizig‘ining keyns
kesmasida yalpi talabning o‘zgarishi ishlab chiqarish hajmining oshishi yoki
kamayishiga olib keladi, baholar darajasi esa o‘zgarmaydi.
Yalpi talab egri chizig‘ini AS egri chizig‘ining vertikal kesmasida o‘zgarsa
bu ishlab chiqarish hajmiga ta’sir ko‘rsatmaydi va faqat baholar darajasi o‘zgaradi,
xolos. Ya’ni, bu kesmada talabning oshishi talab inflatsiyasini keltirib chiqaradi.
Yalpi taklifning bu kesmasida talabning har qanday o‘zgarishi faqat baholar darajasi
o‘zgarishga olib keladi. Ishlab chiqarish hajmi esa to‘liq bandlik sharoitida
o‘zgarmay qoladi.
3
Ishmuhamedov A.E. va boshqa. Makroiqtisodiyot (O'quy qo'llanma). -T.: O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi
Adabiyot jamg' armasi nashriyoti, 2005.
7
Oraliq va vertikal kesmalarda baholar o‘sib borishi bilan kuzatilgan yalpi
talabning ko‘payishi talab inflatsiyasi mavjudligini ko‘rsatadi. Yalpi taklif
o‘zgarishining baholarning va ishlab chiqarishning muvozanatli darajalariga
ta’sirini 1.1.3-chizma misolida ko‘rib chiqamiz. Bahodan boshqa omillar ta’sirida
yalpi taklifning AS1dan AS2ga siljishi natijasida ishlab chiqarish hajmi Y1 dan Y2
gacha kamayadi, baholar darajasi esa R1 dan R2 gacha ko‘tariladi, ya’ni stagflyasiya
ro‘y beradi. Boshqa bir vaziyatda, masalan, narxlarga bog‘liq bo‘lmagan omillardan
birortasi o‘zgarib, yalpi taklifning o‘zgarishiga olib kelsin. Ya’ni, yerning bahosi
pasaysa, korxonalardan olinadigan soliqlar kamaysa va natijasida mahsulot birligiga
ketgan sarf-xarajatlar qisqarsa, unda yalpi taklif egri chizig‘i AS1dan AS3 holatga
siljiydi. Bunda narxlar muvozanat darajasi P1 dan P3 ga qadar pasayadi va ishlab
chiqarishning muvozanatli hajmi Y1 dan Y3 qadar oshadi, ya’ni, iqtisodiy o‘sish
holati ro‘y beradi.
1.1.3-chizma.Yalpi talab o’zgarishining AD-AS modelidagi muvozanatga
ta’siri 4
Yalpi taklif va yalpi talab o‘rtasidagi muvozanatning buzilishi makroiqtisodiy
beqarorlikni keltirib chiqaradi. Jumladan “jahon moliyaviy inqirozining yuzaga
kelishida asosiy sabab – moliyaviy resurslar bilan real ishlab chiqarish hajmi
o‘rtasidagi mutanosiblikning keskin buzilishi hisoblanishini ta’kidlash lozim. Pul
4
Ishmuhamedov A.E. va boshqa. Makroiqtisodiyot (O'quy qo'llanma). -T.: O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi
Adabiyot jamg' armasi nashriyoti, 2005.
8
muomalasi qonunlaridan ma’lumki, iqtisodiyot sog‘lom va barqaror amal qilishi
uchun muomalaga chiqarilayotgan pul massasi bilan tovar va xizmatlar ishlab
chiqarish real hajmi o‘rtasida muayyan nisbatga amal qilinishi lozim. Biroq, milliy
iqtisodiyotlarning
baynalminallashuvi
va
globallashuv
jarayonlari
pul
muomalasining amal qilishiga ham o‘z ta’sirini o‘tkazib, dastlab ayrim mamlakatlar,
masalan AQSHda, keyinchalik ko‘plab mamlakatlarda mazkur qonunga rioya
qilishning zaiflashuviga, keyin esa uni umuman e’tiborga olmaslikka qadar olib
keldi”. Natijada muomaladagi pul massasi (yalpi talab) tovarlar va xizmatlar hajmi
o‘rtasida muvozanat buzildi, va moliyaviy inqiroz iqtisodiy inqirozga aylandi. Shu
sababli ham makroiqtisodiy siyosatning asosiy vazifalaridan biri makroiqtisodiy
muvozanatni ta’minlashdan iboratdir. Bunda yalpi talab va yalpi taklifning dinamik
muvozanatiga erishish uchun yalpi talabni rag‘batlantirisho‘ yoki cheklash siyosati,
shuningdek, yalpi taklifni rag‘batlantirish siyosati qo‘llaniladi. Yalpi talabni
rag‘batlantirish siyosatining ko‘rinishlariga daromadlarni o‘stirish, soliqlarni
kamaytirish, bank kreditlarini arzxonlashtirish, narxlarni cheklash tadbirlari kirsa,
yalpi taklifni rag‘batlantirish siyosatida investitsiyalarni rag‘batlantirish, ishlab
chiqaruvchilarga soliq yukini pasaytirish, eksportchilarni qo‘llab-quvvatlash va h.k.
choralar ko‘radi.
1.2 Yalpi talab va unga ta`sir etuvchi omillar
Makroko'lamda milliy ishlab chiqarish hajmining o'zgarishi bilan birga
narxlar umumiy darajasining o'zgarishi o'rtasida bog'liqlikni tadqiq qilish, nima
uchun milliy ishlab chiqarish hajmi ayrim davrlarda barqaror o'sishi, ba'zi davrlarda
esa pasayib ketishni izoxlab berish uchun yalpi talab - yalpi taklif ( AD- aggregate
demand AS-aggregate supply) modelidan foydalanamiz.
Yalpi talab uy xoʻjaliklari, korxonalar, xukumat va chet ellik xaridorlarning
narxlaming ma'lum darajasida iqtisodiyotda ishlab chiqarilgan yakuniy tovarlar va
xizmatlarning umumiy hajmiga bo'lgan talabidir. Yoki boshqacha qilib aytganda
umumiy talab iqtisodiyotda ishlab chiqarilgan yakunly tovarlar va xizmatlarni sotib
9
olishga qilingan umumiy harajatlar yig'indisidir. Formula ko'rinishida umumiy
talabni quyidagicha tasvirlash mumkin:
AD =S+I+G+Xn
Narxlar darajasi va talab qilingan milliy mahsulot hajmi o'rtasidagi
bog'liqlikni ifoda etuvchi chiziq jami talab egri chizig'i deb ataladi. Buni chizma
ko'rinishida tasvirlash mumkin (1.2.1-chizma). 1.2.1- chizma dan ko'rinib turibdiki,
talab egri chizig'i doimo pastga va o'ngga suriladi.
Bunday surilishning sababi har xil. Ya'ni, alohida olingan tovarlarda talab egri
chizig'ining surilishiga asosan daromad samarasi va o'rinbosar tovarlar sabab bo'lar
edi. Ayrim tovarlarning narxi pasayganda, iste'molchilarning pul daromadlari
ko'proq mahsulot sotib olish imkonini beradi (daromad samarasi).
1.2.1-chizma. Yalpi talab egri chizig'l5
Shuningdek, narx pasayganda iste'molchi ushbu tovarni ko'proq boshqa sotib
oladi, chunki u boshqa tovarlarga nisbatan arzonroq bo'ladi (o'rnini bosadigan
tovarlar).
Milliy bozorda AD-egri chizig'ining traektoriyasini avvalo pulning miqdoriy
nazariyasi tenglamasi yordamida izohlash mumkin.
M*V=Y*R
Bu yerda:
5
Ishmuhamedov A.E. va boshqa. Makroiqtisodiyot (O'quy qo'llanma). -T.: O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi
Adabiyot jamg' armasi nashriyoti, 2005
10
M-muomaladagi pul miqdori;
V-pulning aylanish tezligi;
R-iqtisodiyotdagi narxlar darajasi (narx indeksi);
Y-talab qilinayotgan real ishlab chiqarish hajmi.
Bu tenglamadan
P=MV/Y; Y=MV/P
tenglamalarni keltirib chiqaramiz.
Bu tenglamalardan ko'rinadiki, narxlar darajasi qancha oshsa, real milliy
mahsulot xajmiga talab hajmi shuncha past bo'ladi, ya'ni pul massasi (M) va uning
aylanish tezligi(V) oʻzgarmas bo'lsa, narxlar darajasi va umumiy talab o'rtasida
teskari bog'liqlik mavjud bo'ladi.
Bunday bog`liqlik, shuningdek quyidagi narx omillari bilan izohlanadi:
1. Foiz stavkasi samarasi;
2. Boylik samarasi yoki real kassa qoldiqlari samarasi;
3. Import xaridlar samarasi.
Foiz stavkasi Samarasi yoki Keyns samarasi shuni bildiradiki, Jami talabning
egri chiziq bo'yicha surilishi narxlar darajasi o'zgarishining foiz stavkasiga bo'lgan
ta'siriga bog'liq.
Demak, tovarlarning narx darajalari oshsa, iste'molchilarga xarid qilish uchun
katta miqdorda naqd pul kerak bo'ladi. Ish-bilarmonlar uchun ham ish haqi va
boshqa xarajatlarni to'lashga katta miqdorda pul zarur bo'ladi. Qisqacha aytganda,
tovarlar narxsi darajalarining yuqoriligi pulga bo'lgan talabni oshiradi.
Pul taklifi hajmi o'zgarmagan holatda talabning oshishi foiz stavkasini
ko'tarilishiga
olib
keladi.
Foiz
stavkalari
yuqori
bo'lgan
sharoitda
ishbilarmonlarning investitsiya tovarlariga bo'lgan talabi pasayadi.
Investitsiya harajatlari umumiy talabning bir qismi bo'lganligi tufayli bu
umumiy talab hajmining pasayishiga olib keladi.
P↑→ Md ↑ (Ms const) R↑→ I → AD↓
Boylik samarasi yoki real kassa koldiqlari samarasi (Pigu samarasi) shuni
bildiradiki, narxlar darjasining oshishi, nominal narxsi oldindan belgilangan
11
moliyaviy aktivlar (omonatlar, obligatsiyalar) real xarid qobiliyatini pasaytirib
yuboradi. Bunday sharoitda aholi joriy daromadidan iste'mol xarajatlari miqdorini
qisqartiradi, ya'ni iste'molga chegaraviy moyillik pasayib boradi. Masalan, muayyan
shaxs aktivida 10 mln. so'm bo'lsa, undan hech ikkilanmasdan birorta avtomashina
sotib olishi mumkin bo'ladi, agarda inflyatsiya ta'sirida mashina narxi 12 min.
so'mga ko'tarilsa, u mashina sotib ololmasligi mumkin va yana 2 mln. so'm
jamg'arish uchun joriy davrda olgan ixtiyoridagi daromadidan ko'proq qismini
Jamg'aradi.
Iste'mol xarajati umumiy talabning bir qismi boʻlganligi tufayli uning
kamayishi ADning pasayishiga olib keladi.
Import xaridlari samarasi shuni bildiradiki, biror mamlakatda tovar va
xizmatlarning ichki narxlari tashqi narxlarga nisbatan oshib borsa, shu mamlakatda
ishlab chiqarilayotgan tovar va xizmatlarga talab hajmi kamayadi va o'z navbatida
shu mamlakatda import mahsulotlarga bo'lgan talab oshadi. Va, aksincha, ichki
narxlarning pasayishi importning kamayishiga va eksportning oshishiga yoki milliy
mahsulotga talab hajmi oshishiga olib keladi. Bu esa sof eksport hajmi orqali
umumiy talab hajmiga ta'sir ko'rsatadi.
X↓
P↑
Xn↓→ AD↓
M↑
Yuqorida ko'rib o'tilgan omillar Jami talabning narx omillari deb ataladi.
Bundan tashqari Jami talabning narhlarga bog'liq bo'lmagan omillari ham mavjud.
Bu omillardagi o'zgarishlar jami talabning miqdorida o'z aksini topadi va uning egri
chizig'ini chapga yoki oʻngga siljitadi. Jami talabning narxlarga bog'liq bo'lmagan
omillariga quyidagilarni kiritamiz:
1. Iste'mol xarajatlaridagi o'zgarishlar:
- iste'molchilarning real moddiy aktivlari qiymatining o'zgarishi, bu erda real
moddiy aktivlarning qiymati inflyatsiya ta'sirida o'zgarishini emas (Pigu samarasi),
balki boshqa sabalarga ko'ra o'zgarishi nazarda tutiladi. Masalan aktsiyalarning
narxi keskin o'sishi bilan aktsiyadorlarning boyligi oshadi va ular ko'proq iste'mol
12
kilishga moyil bo'ladi va aksincha uylarning va erlarni narxi keskin pasayishi bilan
iste'molchining boyligi kamayadi va u ko'proq jamg'aradi;
- iste'molchilar kutishi, ya'ni kelajakda real daromadlarning ko'tarilishi
kutilsa, yoki inflyatsiya darajasi yuqoriroq bo'lishi bashorat qilinsa, aholi ko'proq
iste'mol qilishni boshlaydi;
- iste'molchilarning qarzlari miqdorining o'zgarishi agar oldingi iste'mol
kredit hisobiga qilingan bo'lsa;
- iste'molchilar daromadlaridan olinadigan soliqlar miqdorining o'zgarishi,
soliqlarning pasayishi ixtiyordagi daromad hajmini oshiradi.
2. Investitsiya xarajatlaridagi o'zgarishlar:
- foiz stavkasidagi o'zgarishlar, bu erda Keyns samarasi emas, balki foiz
stavkasini boshka narxlar darajasiga bog'lik bo'lmagan o'zgarishlari nazarda tutiladi.
Masalan, pul massasining oshishi foiz stavkasini pasaytiradi va natijada investitsiya
xarajatlari oshadi;
- investitsiyalardan kutilayotgan foyda me'yorining o'zgarishi, masalan,
iste'mol xarajatlarning oshishi kutilayotgan bo'lsa, ishlab chikaruvchilarning
kutilayotgan foydasi ham oshadi va natijada ular ishlab chiqarishga ko'proq
investitsiya qilishga moyil bo'ladilar;
- korxonalardan olinadigan soliqlar miqdorining o'zgarishi, soliqlar
darajasining oshirilishi korxonalarning kapital qo'yilmalardan olgan foydasini
kamaytiradi va natijada ular kamrok investitsiya qiladi;
ishlab chiqarish quvvatlari miqdori yuqori bo'lsa, ishlab chiqaruvchilar yangi
uskunalar sotib olishni va yangi inshootlar qurishni to'xtatib qo'yyadilar.
3. Davlat xarajatlarining o'zgarishi. Masalan, xarbiy xarajatlar va yangi
kasalxona va boshqa muassasalar qurishga qaror qilinganda.
4. Sof eksport hajmidagi o'zgarishlar.
- boshqa mamlakatlar milliy daromadlarining o'zgarishi milliy eksportga
bo'lgan talabni oshiradi. Misol, Jahondagi moliyaviy-iqtisodiy inkiroznatijasida
ko'plab rivojlangan mamlaktlardagi axolining real daromadlari tushib ketgan va
ularning bizning mamlakatda ishlab chiqarilgan tovarlarga bo'lgan talabi ham
13
kamaygan. Hozirgi kunda neft narxining keskin o'sishi neft eksport qiluvchi
mamlakatlar milliy daromadlarini oshirib borishiga va natijada bu mamlakatlarda
bizning mahsulotlarga talabini oshib borishiga sabab bo'lmoqda.
- valyuta kurslaridagi o'zgarishlar, milliy valyuta so'mning kursi pasayishi
bilan xorijdan kelayotgan mehmonlar olib kelgan dollari evaziga ko'proq so'mga
ega bo'lishadi, ya'ni bizning mahsulotlarimiz xorijliklar uchun nisbatan arzonroq
bo'lib qoladi.
Pulning miqdoriy nazariyasi tenglamasi yuqoridagilardan tashqari umumiy
talabning narxlarga bog'liq bo'lmagan yana ikki omilni beradi. Bular: pul taklifi (M)
va pulning aylanish tezligi (V) dir. Narxlar o'zgarmagan holda, pul massasining
ko'payishi yoki pulning aylanish tezligining oshishi qisqa muddatda Jami talab egri
chizig'ini o'ngga siljitadi, chunki bu o'zgarishlar iqtisodiyotdagi mavjud bo'lgan real
pul zahiralarini hamda iste'molchilarning sotib olish qobiliyatini oshiradi Umumiy
talabning narxga bog'liq bo'lmagan omillari ta'sirida AD egri chizig'i o'ngga yoki
chapga siljiydi. Natijada maʼlum narx darajasiga mos keluvchi talab qilinayotgan
milliy mahsulot xajmi o'zgaradi.(1.2.2 va 1.2.3-chizma)
1.2.2-chizma. Umumiy talab egri
1.2.3-chizma. Umumiy taklif egri
chiziqlarning siljishlari
chiziqlarining siljishlari6
Pul taklifining, pulning aylanish tezligining oshishi, boshqa davlatlar milliy
daromadining oshishi, milliy valyuta kursining ma'lum miqdorda pasayishi (bular
eksportning ortishi, importning pasayishiga olib kelishi tufayli) oqibatida sof
6
Ishmuhamedov A.E. va boshqa. Makroiqtisodiyot (O'quy qo'llanma). -T.: O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi
Adabiyot jamg' armasi nashriyoti, 2005
14
eksportning pasayishi va yalpi xarajatlar turli komponentlarining oshishi AD egri
chizig'ining o'ngga siljishiga olib keladi. Bunga aksincha bo'lgan holatlarda AD egri
chizig'i chapga siljiydi.
Yalpi talab hajmiga taʼsir etuvchi narxdan tashqari omillar quyidagilardir:
Isteʼmolchilik sarflaridagi oʻzgarishlar. Narx darajasining oʻzgarishiga
bogʻliq boʻlmagan holda, narxdan tashqari bir yoki bir nechta omillar taʼsirida
isteʼmolchilar xaridi hajmida oʻzgarish roʻy berishi mumkin. Bu isteʼmolchi
farovonligi, isteʼmolchining kutishi, isteʼmolchining qarzlari va soliklarning
oʻzgarishi natijasi hisoblanadi.
Isteʼmolchining farovonligi isteʼmolchi ega boʻlgan barcha moliyaviy
aktivlarga (aksiya va obligatsiya) hamda uy va yer kabi koʻchmas mulklarga
egaligiga bogʻliq boʻladi. Ularning real qiymatining keskin kamayishi tovar xarid
qilishningqisqarishiga olib keladi. Iste`molchilik sarflarining qiskarishi natijasida
yalpi talab kamayadi. Aksincha moddiy va moliyaviy kimmatliklar real qiymatining
oshishi natijasida, narxlarning mavjud darajasida isteʼmolchilik sarflari oʻsadi.
Bunga, aksiya kursining keskin oshishi, xatto narxlar darajasi oʻzgarmay qolganda
isteʼmolchi farovonligining oʻsishiga olib kelishini misol kilib keltirish mumkin. Uy
va yer real qiymatining keskin kamayishi, narx umumiy darajasining oʻzgarishiga
bogʻliq boʻlmagan holda isteʼmolchi farovonligining pasayishiga olib keladi.
Isteʼmolchining kutishi. Isteʼmolchilik sarflari hajmidagi oʻzgarish,
isteʼmolchining narxlar va daromadlar darajasidagi kelajakdagi oʻzgarishlarni
oldindan bilishiga bogʻliq. Masalan, agar odamlar kelajakda oʻzlarining real
daromadi koʻpayadi, deb hisoblasa, ular joriy daromadlarining koʻproq qismini
sarflashga tayyor boʻladi. Natijada bu davrda isteʼmolchilik sarflari koʻpayadi,
jamgʻarish esa kamayadi va yalpi talab ortadi. Aksincha, agar odamlar kelajakda
oʻzlarining real daromadlari kamayadi deb hisoblasa, ularning isteʼmolchilik sarflari
va demak, yalpi talabi qisqaradi. Xuddi shunday inflyatsiyaning kutilishi bugungi
yalpi talabni oshiradi. Chunki isteʼmolchilar narxlar oshguncha tovarlarni xarid
qilib qolishga harakat qiladi. Aksincha, yaqin kelajakda narxlar pasayishining
kutilishi, bugungi isteʼmol mikdorining kamayishiga olibkeladi.
15
Isteʼmolchi qarzlari. Isteʼmolchi qarzlari koʻp boʻlganda, u joriy daromadini
qarzlarga toʻlab, oʻzlarining bugungi sarflarini qisqartirish mumkin.
Soliq. Daromad soligʻi stavkasining kamayishi, narxlarning mavjud
darajasida isteʼmolchilik sarflarini koʻpaytiradi, soliklarning oshishi isteʼmolchilik
sarflarini kamaytiradi.
1.3 Yalpi taklif va unga ta'sir etuvchi omillar
Yalpi taklif deganda muayyan narxlar darajasida ishlab chiqarilishi va taklif
qilinishi mumkin bo'lgan tovar va xizmatlarning real hajmi tushuniladi. Umumiy
taklif tushunchasi ko'pincha yalpi ichki mahsulot sinonimi sifatida qo'llaniladi.
Yalpi taklif - bu muayyan narxlar darajasida ishlab chiqarilishi va taklif qilinishi
mumkin bo'lgan iste'mol hamda investitsiya tovarlari va xizmatlarning umumiy
miqdoridir. Narxlar darajasi deganda, turli xil tovar va xizmatlarning alohida
narxlarini umumlashtiruvchi Jami narx tushuniladi. Narxlari narxlar darajasiga,
Jami iste'molchilarning to'lov qobiliyatli talabini Jami talabga, barcha tovar va
xizmatlarni esa milliy ishlab chiqarishning real hajmiga bunday birlashtirish
yiriklashtirish
deb
ataladi.
makroiqtisodiy
tadqiqotlarda
Ko'rsatkichlarni
tez-tez
yiriklashtirishni
foydalanib
turiladi.
bu
usulidan
Makrodarajada
iqtisodiyotni usiz tahlil qilib yoki oldindan aytib bo'lmaydi. Yalpi talab va taklif
hamda narxlar darajasi barcha makroiqtisodiy modellar tuzilishining asosi
hisoblanadi. Oddiy ko'rinishda bu ko'rsatkichlarning o'zaro bir-biriga bog'liqligi
grafik yordamida aks ettiriladi.(1.3.1-chizma)
Yalpi taklif hajmiga taʼsir taʼsir kiluvchi omillar. Yalpi taklifga narxdan
tashqari bir qator omillar taʼsir koʻrsatadi. Bu omillardan bir yoki bir nechtasining
oʻzgarishi yalpi taklifning oʻzgarishiga sabab boʻladi. Yalpi taklifning narxdan
tashqari bu omillari bitta umumiy hususiyatga ega: agar ular oʻzgarsa, mahsulot
birligiga ishlab chiqarish xarajatlari ham oʻzgaradi. Natijada yalpi taklif egri chizigi
joyini oʻzgartiradi. Yalpi taklifga Narxdan tashqari taʼsir qiluvchi omillar.
16
1.3.1-chizma. Yalpi talab, yalpi taklif va narxlar darajasi o`rtasidagi o`zaro
bog`liqlik7
Resurslar narxining oʻzgarishi. Resurslar narxi tayyor mahsulot narxidan
farq qilib, yalpi taklifning muhim omili hisoblanadi. Boshqa sharoitlar oʻzgarmay
qolganda,
resurslar
narxining
oshishi
mahsulot
birligiga
xarajatlarning
koʻpayishiga, resurs narxlarining pasayishi esa xarajatlarning kamayishiga olib
keladi. Resurs narxlariga bir qator omillar taьsir koʻrsatadi. Resurslar taklifining
koʻpayishi ular narxini pasaytiradi va natijada mahsulot birligiga xarajatlar
kamayadi. Resurslar taklifining kamayishi esa qarama-qarshi natijaga olib keladi.
Endi alohida resurslar taklifi oʻzgarishining yalpi taklifga taʼsirini qarab chiqamiz.
Yer resurslari - yangi yerlarning ochilishi, sugʻorish, yangi - texnik
takomillashuvlar tufayli koʻpayish mumkin. Yer resurslari taklifining koʻpayishi
yerga boʻlgan sarflarning kamayishiga olib keladi va shu orqali mahsulot birligiga
toʻgʻri keladigan xarajatlarni pasaytiradi. Irrigatsiya qurilmalari shaxobchalarining
kengayishi, intensiv dehqonchilikni qoʻllash tufayli yer resurslarining kamayishi
qarama-qarshi natijaga olib keladi.
Ishchi kuchi (Mehnat) resurslari. Korxona xarajatlarining asosiy kismi
ishchi va xizmatchilarga ish haqi toʻlash uchun ketadigan xarajatlar hisoblanadi.
7
Yakubov I.O., Hakimov H.A. Makroiqtisodiyot-2. O'quv qo'llanma. - T.:TDIU, 2019.
17
Boshqa sharoitlar oʻzgarmay kolganda, ish haqining oʻzgarishi mahsulot birligiga
toʻgʻri keladigan xarajatlar darajasiga sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Mavjud ishchi kuchi
(mehnat) resurslarining koʻpayishi ish haqining pasayishiga, ularning kamayishi esa
ish haqining oshishiga olib keladi.
Kapital. Agar jamiyat asosiy kapital zahirasini oʻstirib borsa, yalpi taklif
oʻsish tamoyiliga ega boʻladi. Masalan, agar jamiyat oʻz daromadining asosiy
kismini tejab, uni investitsion tovarlar sotib olishga yoʻnaltirsa, yalpi taklif oʻsadi.
Xuddi shunday asosiy kapital sifati yaxshilanganda ishlab chiqarish xarajatlari
kamayadi va yalpi taklif koʻpayadi. Korxona oʻzining eski, sifati past boʻlgan
qurilmalarini, yangi va ancha takomillashgan kurilmalar bilan almashtirishi bunga
misol boʻla oladi. Agar mamlakatda asosiy kapitalining miqdori kamaysa va sifati
yomonlashsa, yalpi taklif qisqaradi.
Tadbirkorlik layoqati. Vaqt oʻtishi bilan mamlakatda tadbirkor kishilar soni
koʻpayadi va bu yalpi taklifga taʼsir koʻrsatadi. Masalan keyingi vaqtda
mamlakatimizda tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirishga asosiy eʼtiborni qaratilishi
bunday faoliyat bilan shugʻullanishga harakat qiluvchi kishilar sonining
koʻpayishiga olib kelishi muqarrar va bu oʻz navbatida Yalpi taklifni oshiradi.
Import resurslar narxlari. Chet ellardan resurslar importi milliy
iqtisodiyotda yalpi taklifning koʻpayishiga olib keladi. Import resurslariga
narxlarning pasayishi milliy iqtisodiyotda yalpi taklifni oshiradi, narxning oshishi
esa yalpi taklifni kamaytiradi. Keyingi davrda import resurslarga narxning
oʻzgarishiga olib kelayotgan asosiy omillardan biri - valyuta kurslarining oʻzgarib
turishi hisoblanadi. Bu qanday roʻy berishini tushunib olish uchun chet el
valyutalarining soʻmga nisbatan narxi tushadi, yaʼni soʻmning qiymati koʻtariladi
deb. faraz qilamiz. Bunda korxonalarga har bir soʻm uchun kuprok chet el valyutalari
olish imkoniyati vujudga keldi va bu milliy ishlab chiqaruvchilar uchun chet el
resurslarining soʻmda ifodalangan narxi tushganligini bildiradi. Bunday sharoitda
milliy korxonalar chet el resurslari importini koʻpaytiradi va ishlab chiqarishning
mavjud darajasida mahsulot birligiga xarajatlarning kamaytirishga erishadi.
Aksincha, chet el valyutalarining soʻmga nisbatan narxlari oshgan takdirda, yaʼni
18
soʻm qadrsizlanganda import resurslari narxlari koʻtariladi. Natijada bu
resurslarning importi kamayadi, mahsulot birligiga xarajatlar ortadi.
Bozordagi hukmronlik. Resurslarni yetkazib beruvchilarning bozordagi
hukmronligining susayishi yoki kuchayishi ham resurs narxlariga va yalpi taklifga
taʼsir koʻrsatishi mumkin. Bozordagi lifga Hukmronlik narxlarni raqobat mavjud
boʻlgan sharoitdagidan ancha yuqori oʻrnatish imkoniyatidir. Keyingi 20 yil
davomida OPEK mamlakatlari bozor monopoliyasining vujudga kelishi va
Halokatga uchrashi buning ishonchli misoli boʻlib xizmat qilishi mumkin. 70yillarda
OPEK mamlakatlari neft narxini oʻn martalab oshirishga erishdi, bu mahsulot
birligiga xarajatlarni keskin koʻpaytirdi. 80yil oʻrtalarida OPEK mamlakatlarining
bozordagi
hukmronligining
sezilarli
susayishi,
aksincha
ishlab
chiqarish
qiymatining kamayishiga olib keldi.
Narxlarning yuqori darajasi ishlab chiqaruvchilarga qo'shimcha mahsulot
ishlab chiqarishga rag'bat yaratadi va aksincha past narxlar mahsulot ishlab
chiqarish hajmini qisqarishga olib keladi. Shuning uchun ham milliy ishlab
chiqarish hajmi bilan narxlar darajasi o'rtasida to'g'ri aloqa mavjud. Demak,
mahsulot ishlab chiqarish hajmi narxlar o'sib borishi bilan o'sib, pasayishi bilan
tushib boradi. Yalpi taklif (AS) egri chizig'i alohida tovar taklifi egri chizig'idan farq
qilib uch qismdan, gorizontal yoki keyns kesmasi, ko'tarilib boruvchi yoki oraliq
kesma hamda vertikal yoki klassik kesmadan iborat. Bu umumiy taklifni tahlil
qilishga klassik va keynschilarga xos yondashuv bilan izohlanadi. Iqtisodiy
adabiyotlarda ko'pincha oraliq kesma ham keyns kesmasiga kiritib yuboriladi. Yalpi
taklif egri chizig'idagi bu kesmalar qanday iqtisodiy vaziyatlarni aks ettiradi?
1. Keyns kesmasida milliy ishlab chiqarishning haqiqiy hajmi to'liq bandlik
sharoitidagi milliy Ishlab chiqarish hajmidan kamdir. Demak, gorizontal kesma
iqtisodiet inqirozga uchragan va katta miqdordagi resurslardan foydalanilmagan
sharoitni ko'rsatadi. Foydalanilmayotgan ushbu resurslarni narxlar darajasiga ta'sir
ko'rsatmagan holda ishga tushirish mumkin. Bu kesmada milliy ishlab chiqarish
hajmi oshishi narxlar darajasi o'zgarmay qolgan sharoitda ro'y beradi.(1.3.2-chizma)
19
1.3.2-chizma. Jami taklifning egri chizig`i8
Yalpi talabning Keyns kesmasida iqtisodiyotni nisbatan qisqa muddatda amal
qilishini xarakterlaydi. Umumiy talabni tahlil qilish quyidagi shartlarga tayanadi:
- iqtisodiyot ishlab chiqarish omillari to'liq band bo'lmagan sharoitda amal
qiladi;
- narxlar, nominal ish haqi qayd etilgan, bozor tebranishlaridan Juda kam
ta'sirlanadi;
- real miqdorlar (ishlab chiqarish, bandlilik, real ish haqi) harakatchan va
bozor tebranishlaridan tez ta'sirlanadi.
2. Vertikal yoki klassik kesma. Egri chiziq bo'yicha o'ngga surilishi natijasida
ishlab chiqarishning mavjud hajmida iqtisodiyot to'liq bandlik sharoitiga yoki
ishsizlikning tabiiy darajasi sharoitiga erishgan vaziyatni ko'ramiz. Iqtisodiyot egri
chiziqning bu kesmasida o'zining ishlab chiqarish potentsiali darajasida bo'ladi. Bu
shuni bildiradiki, narxlarning har qanday oshishi ishlab chiqarish hajmining
oshishiga olib kelmaydi. Chunki, iqtisodiyot to'liq quvvatda faoliyat ko'rsatayapti.
To'liq bandlik sharoitida ayrim firmalar boshqa firmalarga nisbatan resurslarga
yuqoriroq narxlarni taklif etish orqali ishlab chiqarish hajmini oshirishga harakat
qiladi. Ammo, bunday holatda ayrim firmalarning resurslar va ishlab chiqarish
8
Ishmuhamedov A.E. va boshqa. Makroiqtisodiyot (O'quy qo'llanma). -T.: O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi
Adabiyot jamg' armasi nashriyoti, 2005
20
hajmini oshirishi, boshqalari uchun yo'qotishga olib keladi. Natijada bu mahsulotlar
narxi oshishi mumkin, lekin ishlab chiqarishning real hajmi o'zgarmay qoladi.
Klassik nazariyada yalpi taklifni tahlil qilish quyidagi shartlarga tayanadi:
- ishlab chiqarish hajmi faqatgina ishlab chiqarish omilari hajmiga va
texnologiyalarga bog'liq va narxlar darajasiga bog'liq emas;
- ishlab chiqarish omillari va texnologiyalarda o'zgarish sekinlik bilan ro'y
beradi;
- iqtisodiyot to`liq bandlik sharoitida amal qiladi, ya'ni ishlab chiqarish hajmi
potentsial darajaga teng;
- narxlar va nominal ish haqi o'zgaruvchan, ularning o'zgarishi bozorlarda
muvozanatni ta'minlab turadi.
3. Oraliq kesma ishlab chiqarish real hajmining o'sishi narxlar darajasining
o'sishiga mos ravishda o'sib boradi. Nima uchun? Chunki, iqtisodiyotning pasayish
holatidan to'liq bandlikka o'tishi notekis va turli vaziyatlarda ro'y beradi. Masalan,
ayrim tarmoqlarda resurslarning yotishmasligiga duch kelinsa, boshqa tarmoqlarda
hozircha ortiqcha resurslar mavjud bo'ladi. Shuningdek, ular ishlab chiqarishni
kengaytirish uchun yangi asosiy vositalar sotib olish va malakasiz mutaxassislardan
foydalanishiga to'g'ri keladi. Bu esa mahsulotlar birligiga ketadigan xarajatlarning
oshishiga va natijada narxlar darajasining o'sishiga olib keladi.
Ishlab chiqarish hajmi ko'payishi yoki kamayishi narxga bog'liq bo'lmagan
omillar hisobiga ham ro'y berishi, bu omillar esa yalpi taklif egri chizig'ini o'ng yoki
chap tomonga siljitishi mumkin. Narxga bog'liq bo'lmagan omillarnig xususiyati
shundaki, ular mahsulot birligiga ketgan xarajatlarga bevosita ta'sir qiladi va shu
orqali yalpi taklif egri chizig'ining siljishiga sabab bo'ladi. Bu omillar
quyidagilardan iborat:
1.
Resurslarga bo'lgan talabning o'zgarishi:
Ichki bozordagi resurslar miqdorining kamayishi ularning narxining
oshishiga olib keladi:
- yer resurslari;
- kapital;
21
- tadbirkorlik qobiliyatlari.
2.
Valyuta kursining o'zgarishi sababli import resurslar narxlaridagi
o'zgarishlar, Bozordagi hukmronlik va monopoliya, OPEK tomonidan neft
narxaning ko'tarilishi.
3.
Ishlab chiqarish unumdorlikdagi o'zgarishlar.
4.
Huquqiy me'yordagi o'zgarishlar.
5.
Soliq va subsidiyalarning oʻzgarishi.
6.
Davlatning tartibga solish jarayonidagi o'zgarishlar, davlat tomonidan
iktisodiyotni tartibga solinishi oxiri oqibat ishlab chikarish xarajatlarini oshiradi.
Masalan, soliq turlarini ko'paytirilishi qo'shimcha buxgaltering xizmatidan
foydalanishga majbur qilishi mumkin, ya'ni davlat tomonidan Iqtisodiyotni yuqori
darajada tartibga solinishi qog'oz ishini ko'paytiradi.
22
II BOB AD-AS MODELINING MAKROIQTISODIY MUVOZANATNI
TAMINLASHDAGI AHAMIYATI
2.1 AD-AS modelidagi o’zgarishlar va Fillips egri chizig’i bilan bog’liqligi
Fillips egri chizigʻi - nominal ish haqi stavkalari oʻzgarishlari surʼati
(inflyatsiya) bilan ishsizlik oʻrtasidagi teskari bogʻlanishni ifoda etadi. Bu atama
ingliz iqtisodchisi O. U. Fillips tomonidan Buyuk Britaniyada 1861 — 1957-yillar
davomidagi ishsizlik va pullik ish haqi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni tahlil qilish
asosida 1958-yilda ifodalab berilgan. Bu chiziqqa koʻra, ishsizlik darajasiga qarab,
ish haqining kutiladigan oʻzgarishini aniqlash mumkin.(2.1.1-chizma)
2.1.1-chizma. Fillips egri chizig’ining tipik ko’rinishi 9
Mana bu fillips egri chizig’ining tipik ko’rinishi (2.1.1-rasm). Inflyatsiya
yuqori bo’lgan paytda odatda ishsizlik past bo’ladi. Inflyatsiya yuqori bo’lgan
yerlarda esa ishsizlik yuqori bo’ladi. Bu egri chiziqni yanada aniqroq qilib qisqa
davrdagi fillips egri chizig’i deb atash mumkin. Bundan kelib chiqadiki, uzoq
davrdagi fillips egri chizig’i ham bor. Uzoq davrdagi fillips egri chizig’i mantiqan
olib qaraganda ishsizlikning tabiiy darajasi bilan bog’liq bo’ladi. Aytaylik manashu
9
Ad:Mayburd Ye. M., Vvedeniye v istoriyu ekonomicheskoy misli, M., 1996;
23
iqtisodiyot uchun ishsizlikning tabiiy darajasi 6% bo’lsin, shunda bizdagi uzoq
davrdagi fillips egri chizig’i manashu 6%lik nuqtadan o’tuvchi vertikal to’g’ri
chiziqdan iborat bo’ladi. Nima uchun vertical to’g’ri chiziqligining sababi bizda
ishsizlikning tabiiy darajasi 6% va bu tabiiy daraja inflyatsiya darajasiga bog’liq
emas. Mana shu ikkita chiziq kesishgan nuqta iqtisodiyot hozirda o’zining tabiiy
darajasida ishlab chiqarayotganini ifodalaydi. Agar ishsizlik darajasi 6%dan past
bo’lsa, bu narsa iqtisodiyotning o’zining tabiiy darajasidan yuqori ishlab
chiqarayotganini bildiradi (uzoq davrdagi yalpi taklif egri chizgi rasm).
Faraz qilaylik ishlab chiqarish o’zining tabiiy darajasida. Etibor beraylik
chiziq vertical joylashgan. Negaki uzoq davrda tabiiy ishlab chiqarisg darajasi
narxga bog’liq emas. Endi tasavvur qiling, nimadur bo’ldiyu mamlakatdagi yalpi
talab kamayib ketdi, yalpi talab kamaysa yalpi talab egri chizigi chap tomonga
suruladi. Endi muvozanat ishlab chiqarish joyidan ko’chdi. Ya’ni iqtisodiyot endi
o’zining tabiiy darajasida ishlab chiqarmayabdi, manfiy bo’shliq yuzaga keldi.
Buning oldini olish maqsadida esa aholi talabini, bozor taklifini va davlat nazorat
ishlarini olib boorish jarayonlarini to’g’ri yo’lga qo’yish va bularni raqamlashtirish
chora-tadbirlarini amalga oshirishni nazarda tutgan holda iqtisodiy islohotlar olib
boorish maqsadga muvofiq bo’ladi. Muvozanat narx xam pasayadi (P1, P2).
Muvozanat ishlab chiqarish ham kamaydi (Y2). Bu holat fillips egri chizg’i grafigida
qanday bo’ladi. Bizda ishlab chiqarish tabiiy darajadan past. Bu degani ishsizlik
ortdi degani. Narxlar pastlagan, ishsizlik esa ortgan bo’lsa u holda fillips egri
chizigidagi manabu nuqta chiziq bo’ylab o’ng tomonga ko’chadi. Ishsizlik baland,
inflyatsiya past nuqtaga ko’chdi. Aytaylik inflyatsiya avval 3% edi endi esa, narx
darajasi 2%, ishsizlik darajasi esa 9% lik nuqtaga ko’chdi. Endi faraz qilaylik
mamlakatdagi yalpi talab talab ortadigan bolsa nima boladi. Bunda yalpi talab egri
chizg’I o’ng tomonga siljiydi. Va muvozanat nuqta esa yuqoriga siljiydi. Bu yerda
ishlab chiqarishning muvozanat nuqtasi tabiiy darajadan yuqori joylashgan. Yani
ishlab chiqarish ortyabdi (Y3), narx darajasi ham oshyabdi (P3). Bu narsa fillips egri
chizig’ida qanday korinadi. Ishsizlik past inflyatsiya yuqori bo’lgan joyga kochadi.
Bu yerda ishsizlik darajasi 4%, inflyatsiya ham 4%. Xullas AD-AS modelida yalpi
24
talab egri chizig’I siljiganda fillips egri chizigidagi nuqta chiziq boylab
harakatlanadi ekan. Endi iqtisodiyot qizib ketib narx darajasi ortadigan bo’lsa,
ishchilar ham ko’proq ish haqi talab qilishni boshlaydi. Chunki narxlar oshgan ish
hajmi esa odatdagidanda qizg’inroq va ko’proq, ishsizlar kam, boshliq ishchilarning
o’rniga boshqa odam olib kela olmaydi noiloj ishchilarning talablarini qondiradi. Ish
haqi oshgach korxonaning harajati ortadi mahsulotning tannarxi ortadi va narxi ham
ortadi. Shuningdek harajat ortgandan keyin korxonada kop mahsulot ishlab
chiqarishga rag’bat kamayadi va ishlab chiqarishni kamaytiradi ular. Demak yalpi
taklif egri chizigi tepaga va chap tomonga siljiydi. Shunda muvozanat ishlab
chiqarish nuqtasi ozining tabiiy xoliga qaytyabdi ammo narxlar oshyabdi. Bu holat
fillips egri chizigida o’nga va tepaga siljiydi.
Agar yangi texnologiyalar kashf etilsa, aholi soni ortsa, ularning malakasi
ortsa, yangi yerlar ozlashtirlsa iqtisodiyotning ishlab chiqarish salohiyati ortadi va
uzoq davrdagi yalpi taklif egri chizigi o’ng tomonga suruladi. Huddi shunga oxshab
fillips egri chizigi grafigida ham dunyoda qandaydir texnologik yangilik bolsayu
lekin ishchilarning malaksi oshanday qolib ketayversa koplab ischilar shunchaki
kerakmas ishchilarga aylanadi va tabiiy ishsizlik darajasi ortadi. Uzoq davrdagi
fillips egri chizigi o’ng tomonga suruladi. Agar ishchilarning ilmiy malaksi va
saviyasi oshadigan bolsa tabiiy ishsizlik kamayadi chiziq chap tomonga suruladi.
2.2 AD-AS modelida narxlar va milliy ishlab chiqarish real hajmining
muvozanatli darajalari
Narxlarning
muvozanatli
darajasi
deganda
shunday
narx
darajasi
tushuniladiki, unda yalpi talab va taklif hajmi bir-biriga mos kelishi yoki teng
bo'lishi kerak. Avvalo yalpi talab egri chizig'i va yalpi taklif egri chizigining oraliq
kesmada mos kelishini ko'rib chiqamiz. Narxlarning muvozanatli darajasi va milliy
ishlab chiqarish hajmining muvozanatli darajalari mos ravishda AD 0 va Y0 lar bilan
belgilangan. Nima uchun AD0 narxlarning muvozanatli darajasi va Y0 milliy ishlab
chiqarishning muvozanatli darajasini bildirishini ko'rsatishimiz uchun narxlarning
muvozanatli darajasi AD0 emas, balki AD1 deb hisoblaymiz. Narxlar darajasi AD1
25
bo'lgan vaziyatda korxonalar milliy ishlab chiqarish hajmini Y1 miqdoridan
oshirmaydi.
Iste'molchilar narxlar darajasi ADi bo'lganda mahsulotlarni Y2 darajada sotib
olishga tayyor turadi. AD>AS bo'lganligi tufayli iste'molchilar o'rtasidagi raqobat
narxlar darajasini Re gacha suradi. Narxlar darajasining AD 1 dan AD0 gacha.
ko'tarilishi
ishlab
chiqarish
hajmini
Y1
dan
Y0
gacha
oshirishga
va
iste'molchilarning talabini Y2 dan Ye gacha kamaytirishga olib kelali. Va bu AD,
AS to'g'ri chiziqlari e nuqtada kesishadi. Demak, AD0 narx narxlarning muvozanatli
darajasi va e muvozanat nuqtasidir.(2.2.1-chizma)
2.2.1-chizma. Yalpi taklif egri chizig`ining oraliq kesmadagi muvozanati 10
2.2.1-rasmda yalpi talab egri chizig'i yalpi taklif egri chizig'ini Keyns
kesmasida kesib o'tadi. Bunday vaziyatda narxlar darajasi hech qanday ahamiyatga
ega emas. Buni tushunish uchun avvalo milliy ishlab chiqarishning muvozanatli
hajmini Y0 va muvozanatli narxlar darajasini AD0 bilan belgilaymiz.
Muvozanatli ishlab chiqarish hajmi aynan Y0 ekanligini isbotlash uchun bu
hajmni Y, deb hisoblaymiz. U xolda AD<AS, oqibatida sotilmay qolgan tovarlar va
xizmatlar hajmining ortishi ishlab chiqarishni Ye darajaga pasaytirilishiga olib
keladi. Muvozanatli ishlab chiqarish hajmini Y, deb hisoblacak, aksincha, AS<AD
oqibatda korxonalarda tovar zaxiralari kamayib ularni ishlab chiqarishni Ye
10
Ishmuhamedov A.E. va boshqa. Makroiqtisodiyot (O'quv qo'lIanma). -T.: O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi
Adabiyot jamg'armasi nashriyoti, 2005.
26
darajaga oshirishga undaydi. Shunday qilib aynan jami taklif va jami talabning
kesishish nuqtasigina AD-AS modelda muvozanat nuqtasi va shu nuqtaga mos
keluvchi ishlab chiqarish hajmi esa milliy ishlab chiqarishning muvozanatli hajmi
deyiladi.
Yuqoridagilardan ko'rinib turibdiki, yalpi taklif egri chizig'ining keyns
kesmasida yalpi talabning o'zgarishi ishlab chiqarish hajmining oshishi yoki
kamayishiga olib keladi, narxlar darajasi esa o'zgarmaydi.(2.2.2-chizma)
2.2.2-chizma. Yalpi taklif muvozanatining keyns kesmasidagi muvozanati 11
Yalpi talab egri chizig'ini AS egri chizig'ining vertikal kesmasida o'zgarsa bu
ishlab chiqarish hajmiga ta'sir ko'rsatmaydi va faqat narxlar darajasi o'zgaradi,
xolos. Ya'ni, bu kesmada talabning oshishi talab inflyatsiyasini keltirib chiqaradi.
Yalpi taklifning bu kesmasida talabning har qanday o'zgarishi faqat narxlardarajasi
o'zgarishga olib keladi. Ishlab chiqarish hajmi esa to'liq bandlik sharoitida
o'zgarmay qoladi.
Oraliq va vertikal kesmalarda narxlar o'sib borishi bilan kuzatilgan yalpi
talabning ko'payishi talab inflyatsiyasi mavjudligini ko'rsatadi. Yalpi taklifning
o'zgarishi muvozanat narxlar darajasiga va milliy ishlab chiqarish xajmining
muvozanat darajasiga qanday ta'sir ko'rsatishini ko'rib chiqamiz.
Yalpi taklif o'zgarishining narxlarning va ishlab chiqarishning muvozanatli
darajasiga taʼsirini 2.2.3-chizma misolida ko'rib chiqamiz. Narxdan boshqa omillar
11
Ishmuhamedov A.E. va boshqa. Makroiqtisodiyot (O'quv qo'lIanma). -T.: O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi
Adabiyot jamg'armasi nashriyoti, 2005.
27
ta'sirida yalpi taklifning AS, dan AS2 ga siljishi natijasida ishlab chiqarish xajmi Y,
dan Y₂ gacha kamayadi, narxlar darajasi esa R1 dan R2 gacha ko'tariladi, ya'ni
stagflyatsiya ro'y beradi.
2.2.3-chizma. Yalpi taklif o'zgarishining ta'siri 12
Boshqa bir vaziyatda, masalan, narxlarga bog'liq bo'lmagan omillardan
birortasi o'zgarib, yalpi taklifning o'zgarishiga olib kelsin. Ya'ni, erning narxi
pasaysa, korxonalardan olinadigan soliqlar kamaysa va bular natijasida mahsulot
birligiga ketgan sarf-xarajatlar qisqarsa, unda Jami taklif egri chizig'i AS, dan
AS₁holatga siljiydi. Bunda narxlar muvozanat darajasi R1 dan R3ga qadar pasayadi
va ishlab chiqarishning muvozanatli hajmi Y1 dan Y3 qadar oshadi, ya'ni, iqtisodiy
o'sish holati ro'y beradi.
Yalpi talab (inglizcha: Aggregate-demand)
iqtisodda yakunlangan
mahsulotlar va xizmatlar uchun maʼlum bir paytda va narxda boʻlgan umumiy talab.
Yalpi talab barcha mumkin boʻlgan narx darajalarida sotib olinadigan mahsulotlar
va xizmatlar qiytmatini belgilaydi.
Yalpi taklif – iqtisodiyotda har qanday mumkin boʻlgan narxlar darajasida
ishlab chiqaruvchilar ishlab chiqarishga tayyor bolgan milliy ishlab chiqarishning
real hajmi.
12
Ishmuhamedov A.E. va boshqa. Makroiqtisodiyot (O'quv qo'lIanma). -T.: O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi
Adabiyot jamg'armasi nashriyoti, 2005.
28
Biz ushbu bog`lanishga misol qilib olib O`zbekiston Respublikasi statistik
ma’lumotari orasidagi bog’lanishni o‘rganishni maqsad qildik. Biz quyidagi
ma’lumotlarni tahlil qilish orqali mamlakatning talab va taklif holatlariga baho
berishimiz mumkin: (2.2.1-jadval)
Y-aholining iqtisodiy faollik darajasi;
X1-mehnatga layoqatli yoshdagi doimiy aholi sonining jami aholi soniga
nisbatan ulushi;
X2-bandlik darajasi;
X3-ishsizlik darajasi.
2.2.1-jadval
Mamlakatning talab va taklif holati13
Biz ushbu ma`lumotlar asosida 2021-yil aholining iqtisodiy faollik darajasi va
unga mehnatga layoqatli yoshdagi doimiy aholi sonining jami aholi soniga nisbatan
ulushi, bandlik darajasi va ishsizlik darajasining bog’liqligini o‘rganib chiqdik.
13
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Prognozlashtirish va Makroiqtisodiy
tadqiqotlar instituti ma’lumotlari asosida tuzilgan.
29
Bunda 2021-yil ma’lumotlari orqali mamlakatning talab va taklif holatlariga yaxshi
baho bera olamiz. Bunga asos esa barcha viloyatlarda iqtisodiy faollik darajasi 70%
dan yuqoriligidir bu orqali aholining xarid qobiliyati shaklladi bunda taklif va talab
hosil bo’lishi muofiqlashadi.
30
XULOSA
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, AD-AS modeli umumiy makroiqtisodiy
muvozanat modeli bo‘lib milliy bozorni qisqa va uzoq muddatga tahlil qilish
imkonini beradi. AD-AS modeli iqtisodiy tebranishlarni tahlil qilish va baholash
uchun asos yaratadi. Yalpi talab – uy xo‘jaliklari, korxonalar, hukumat va chet ellik
xaridorlarning baholarning ma’lum darajasida iqtisodiyotda ishlab chiqarilgan
yakuniy tovarlar va xizmatlarning umumiy hajmiga bo‘lgan talabidir.
Baholar darajasi va talab qilingan milliy mahsulot hajmi o‘rtasidagi
bog‘liqlikni ifoda etuvchi chiziq yalpi talab egri chizig‘i deb ataladi AD egri chizig‘i
trayektoriyasini pulning miqdoriy nazariyasi tenglamasi bilan hamda baho
omillaribo‘lgan foiz stavkasi samarasi, boylik samarasi va import xaridlari samarasi
bilan izohlash mumkin. Bahodan boshqa omillar ta’sirida AD egri chizig‘i o‘ngga
yoki chapga siljiydi. AS egri chizig‘i keyns, oraliq va klassik kesmalarni o‘z ichiga
oladi.
Uzoq muddatli davrlarda AS egri chizig‘i vertikal, qisqa muddatga esa
gorizantal bo‘ladi. Shuning uchun AD dagi o‘zgarishlar ishlab chiqarish hajmi,
bandlik hamda baholar darajasiga bu kesmalarda turlicha ta’sir ko‘rsatadi. Yalpi
talab va yalpi taklif hajmlari o‘zaro mos kelgan, ya’ni AD va AS egri chiziqlari
kesishgan nuqta makroiqtisodiy muvozanat nuqtasi, unga mos keluvchi baholar
darajasi baholarning muvozanatli darajasi deb aytiladi.
AS egri chizig‘i ishlab chiqarishga jalb qilingan resurslar hajmi ko‘payishi
hamda chngi texnologiyalarning kiritilishi hisobiga o‘ngga siljiydi. Bu holat
iqtisodiy o‘sish deb ataladi. AS egri chizig‘ining chapga siljishi stagflyatsiyadan
dalolat beradi.
Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozining yuzaga kelish sababini yalpi talab va
yalpi taklif o‘rtasidagi muvozanat buzilishi bilan izohlash mumkin.
Buning oldini olish maqsadida esa aholi talabini, bozor taklifini va davlat
nazorat ishlarini olib boorish jarayonlarini to’g’ri yo’lga qo’yish va bularni
31
raqamlashtirish chora-tadbirlarini amalga oshirishni nazarda tutgan holda iqtisodiy
islohotlar olib boorish maqsadga muvofiq bo’ladi.
Iqtisodiy o'sish boylik, ish o'rinlari yaratish va qashshoqlikni kamaytirish
uchun zarurdir. U odatda iqtisodiy o'sishning asl mohiyatini to'liq aks ettirmaydigan
YaIM va YaIM orqali o'lchanadi. Shunday qilib, hukumatlar iqtisodiyot sog'lig'i va
fuqarolar farovonligiga ta'sir qiluvchi kengroq omillarni hisobga oladigan
qo'shimcha ko'rsatkichlarni ko'rib chiqishlari zarur.
Iqtisodiy o'sishning bir necha turlari mavjud bo'lib, ular turli omillar bilan
ajralib turadi va iqtisodiyotga turli xil ta'sir ko'rsatadi. Ko'zda tutilgan o'sish turlari
iqtisodiyotning maqsad va ustuvorliklariga bog'liq bo'ladi. Biroq, uzoq muddatli
iqtisodiy farovonlikni ta'minlash uchun faqat ekstensiv yoki intensiv o'sishga e'tibor
qaratish o'rniga, barqaror va inklyuziv iqtisodiy o'sishni ta'kidlash kerak.
O‘zbekiston hukumati so‘nggi yillarda jadal sur’atlar bilan o‘sib borayotgan
va yalpi ichki mahsulot o‘sishiga sezilarli hissa qo‘shayotgan xizmat ko‘rsatish
sohasini rivojlantirishga ham ustuvor ahamiyat qaratdi. O‘zbekistonni dunyoning
turli burchaklaridan tashrif buyuruvchilar uchun yanada jozibador manzilga
aylantirishga intilayotgan hukumat tashabbuslari bilan ilgari surilayotgan ushbu
sa’y-harakatlarda turizm sohasi asosiy yo‘nalish bo‘ldi.
Umuman olganda, O'zbekistonning iqtisodiy o'sish manzarasi ajoyib
muvaffaqiyat tarixi bo'ldi. Mamlakatni sanoatlashtirish va liberallashtirish siyosati
tabiiy resurslardan foydalanish bilan birgalikda nisbatan qisqa vaqt ichida ta’sirchan
iqtisodiy o‘sishni ta’minladi. Kelgusiga nazar tashlaydigan bo'lsak, O'zbekistonning
istiqbollari porloq bo'lib qolmoqda, diversifikatsiya, investitsiyalar va iqtisodiy
islohotlar davom ettirilib, kelgusi yillar davomida barqaror o'sish va taraqqiyotga
xizmat qilishi kutilmoqda.
O'zbekistonda makroiqtisodiy muvozanatni yaxshilash uchun quyidagi
takliflar berilishi mumkin:
1. Narxlarning stabilizatsiyasi: Narxlarning kontrol qilinishi va inflatsiya
darajasining pastlashi uchun qo'llaniladigan politikalar.
32
2. Ishsizlik darajasini pastlash: Ishsizlikni kamaytirish va ish o'rinlari yaratish
uchun dasturlar va loyihalar.
3. Savdo va eksportni kengaytirish: Savdo muvaffaqiyatini oshirish, eksport
mahsulotlarini kengaytirish va xorijiy investitsiyalarni jalb qilish uchun
qo'llaniladigan chora-tadbirlar.
4. Infrastruktura rivojlanishi: Transport tarmoqlarini rivojlantirish, energetika
tizimini kuchaytirish, kommunikatsiya tarmoqlarini modernizatsiyalash va boshqa
infrastruktura sohalari rivojlantirish.
5. Sanoatni kengaytirish: Sanoat sohasini rivojlantirish, innovatsion
texnologiyalarni qo'llab-quvvatlash va sanoat mahsulotlarini eksport qilishga yo'l
qo'yish.
6. Investitsiyalar va korporativ boshqaruvni kuchaytirish: Sarmoyadorlik
muhitini yanada kuchaytirish, investitsiyalarni jalb qilish va korporativ boshqaruvni
yanada mustahkamlashtirish.
Bu takliflar O'zbekistonning makroiqtisodiy muvozanatini yaxshilashda
yordam berishi mumkin.
33
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
I.
1.
Normativ – Huquqiy hujjatlar
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining 27.12.2022 yildagi
“O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning Oliy Majlis va
O‘zbekiston xalqiga murojaatnomasidan kelib chiqadigan ustuvor yo‘nalishlar
to‘g‘risida” qarori, SQ-669-IV-son. www.lex.uz
2.
“2020-2021-yillarda iqtisodiy o`sishni tiklash va iqtisodiyot tarmoqlari
hamda sohalarida tizimli tarkibiy islohotlarni davom ettirish chora-tadbirlari
to`g`risida” gi O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 29.08.2020
yildagi 526-son qarori. www.lex.uz
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 28.01.2022 yildagi “2022 —
2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning Taraqqiyot strategiyasi
to‘g‘risida” Farmoni, PF-60-son. www.lex.uz
4.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “O’zbekiston Respublikasini
yanada rivojlantirish bo’yicha harakatlar strategiyasi to’g’risida”gi PF-4947-sonli
Farmoni. 2017 yil 7 fevral. www.lex.uz
II.
5.
Kitoblar, o’quv qo’llanmalar va darsliklar
Agapova T.A. Makroiqtisodiyot / ta Agapova, S.V. Sergey, A.V.
Sidorovich- M.: "Biznes va xizmat", 2009 yil.
6.
Е.М.Майбурд. Введение в историю экономической мысли, M.,
7.
Edward Shapiro. Macroeconomic analysis. Fifth edition. Oxford.
1996;
Copyright . 2015.
8.
Ergashev E. Makroiqtisodiyot “Iqtisod-moliya”. 2018.
9.
Gryaznevoy A.G., Dumnoy N.N.. Makroekonomika Teoriya i
rossiykaya praktika: uchebnik. M.: KNORUS. 2008.
10.
Ishmuhamedov A.E., Djumaev Z.A., Jumaev Q.X., Makroiqtisodiyot:
o`quv qo`llama.-T., O`zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamga`rnas
nashriyoti, 2005.
11.
Jumayev Z. Makroiqtisodiyot. Darslik. 2018.
34
12.
Kiselyova E.A Makroekonomika: Kurs leksiy M.: Izd-vo Ekemo. 2007.
13.
Maxmudov N.M., Asqarova M.T., Umarov I.Yu. Makroiqtisodiy tahlil
va prognozlash. Darslik.-T.: Fan va texnologiyalar. 2014.
14.
Menkyu N.G. Prinsipi makroekonoiki. SPb.: Piter. 2009.
15.
Mariganova E.A. SHapiro S.A. Makroekonomika. Ekspress kurs:
uchebnoe posobie-M.: KNORUS. 2010.
16.
Tarsevich L.S., Grebnikov P.I., Lusskiy A.I. Makroekonomika:
Uchebnik.-M.: Visshee obrazovanie. 2006.
III.
17.
www.stat.uz
18.
www.mineconomy.uz
19.
www.strategy.uz
20.
www.uza.uz
21.
wikipedia.uz
22.
www.orginfo.uz
Internet saytlari
35