O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI RAQAMLI
TEXNOLOGIYALAR VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI TOSHKENT
AXBOROT TEXNOLOGIYALAR UNIVERSITETI
Ma’lumotlar bazasi
fanidan
Mustaqil ish
Bajardi : Odiljonov Husanboy
Toshkent – 2025
Mavzu: М7 Ma‘lumotlar bazasini normallashtirish va 1NF, 2NF, 3NF va Kodd
normal formalari
Reja:
I. Kirish
Ma'lumotlar bazasini normallashtirish tushunchasi
II. Asosiy qism
1. Ma'lumotlar bazasini normallashtirishning umumiy tamoyillari
2. Birlamchi normal forma (1NF)
3. Ikkinchi normal forma (2NF), Uchinchi normal forma (3NF)3NF ning ta'rifi,
erishish shartlari, misollari
III.Xulosa
IV.Foydalanilgan adabiyotlar
Kirish
Ma'lumotlar bazasini normallashtirish tushunchasi
Ma'lumotlar bazasini normallashtirish — bu ma'lumotlar bazasining strukturasi yoki
dizaynini ma'lum bir qoida va prinsiplar asosida tartibga solish jarayonidir. Bu jarayon
ma'lumotlar bazasidagi takrorlanuvchi ma'lumotlarni yo‘qotishga, ma'lumotlar
o‘rtasidagi bog‘lanishlarni to‘g‘ri tashkil etishga, ortiqcha ma'lumotlarni
minimallashtirishga yordam beradi. Normallashtirishning asosiy maqsadi —
ma'lumotlar bazasining samarali ishlashini ta'minlash, ma'lumotlarni saqlash va
ishlatishda xatolarni kamaytirish, va axborot tizimining tezligini oshirishdir.
Normallashtirishning maqsadi ma'lumotlar bazasidagi takroriylikni va keraksiz
bog‘lanishlarni kamaytirishdan iborat. Bu esa tizimning integritetini yaxshilashga va
ma'lumotlar o‘zgarganida biror bir inconsistency (mos kelmaslik)ni oldini olishga
yordam beradi. Normallashtirishni amalga oshirish orqali, ma'lumotlar bazasida
o‘zgartirishlar kiritish, o‘chirib tashlash va yangilash amallarini ancha osonlashtiradi.
Bu jarayon orqali ma'lumotlar bazasidagi ma'lumotlar yuqori darajada yagona va to‘liq
bo‘lishi ta'minlanadi, bu esa ma'lumotlarni qayta ishlash va analiz qilishda katta
afzalliklarga ega bo‘ladi. Normallashtirish jarayoni bir nechta bosqichlarga bo‘linadi va
har bir bosqichda ma'lumotlar bazasining strukturasini yanada mukammalroq qilishga
qaratilgan normativ talablar joriy etiladi. Har bir normallaşdırish bosqichi yangi talablar
qo‘yadi va ma'lumotlar bazasining dizaynini optimallashtirishga yordam beradi.
Normallashtirish jarayonida qo‘llaniladigan asosiy normal formalari quyidagilar:
Birlamchi normal forma (1NF): Bu forma ma'lumotlar bazasidagi har bir atributni
indivudual qiymatga ajratish va takrorlanmas qiymatlarni o‘chirishni talab qiladi.
1NFda har bir yozuvda faqat bitta qiymat bo‘lishi kerak va har bir atribut yagona
bo‘lishi lozim. Bu holat ma'lumotlar bazasida normalizatsiya jarayonining boshlanishini
bildiradi. Ikkinchi normal forma (2NF): 2NFga erishish uchun ma'lumotlar bazasida
birlamchi kalit bo‘lmagan atributlar, birlamchi kalitning barcha qismlariga
bog‘lanmagan bo‘lishi kerak. 2NFda atributlar faqat to‘liq bog‘lanishi lozim va barcha
bog‘lanishlar birlamchi kalitga nisbatan to‘liq bo‘lishi kerak. Bu talab ma'lumotlar
bazasida ortiqcha takrorlanuvchi ma'lumotlarning oldini olishga yordam beradi.
Uchinchi normal forma (3NF): 3NFda barcha atributlar birlamchi kalitga to‘g‘ridanto‘g‘ri bog‘lanishi kerak va ma'lumotlar bazasida transitiv bog‘lanishlar bo‘lmasligi
kerak. 3NF ma'lumotlar bazasida axborotning yaxlitligini ta'minlaydi va o‘zgartirishlar
jarayonida ortiqcha xatoliklarni kamaytiradi. Kod normal formasi (BCNF): Bu norma
3NFdan yanada kuchliroq bo‘lib, har bir bog‘lanish (agar bo‘lsa) faqat birlamchi kalitga
nisbatan bo‘lishini ta'minlaydi. BCNFda ma'lumotlar bazasida har bir non-primar
atribut faqat birlamchi kalitga bog‘lanishi lozim.
Normallashtirishning asosiy foydasi — ma'lumotlar bazasining samaradorligini
oshirish va redundans (ortiqcha) ma'lumotlarni kamaytirishdir. Takroriy
ma'lumotlarning mavjudligi nafaqat ma'lumotlarni saqlashni qiyinlashtiradi, balki
ularning o‘zgarishini, o‘chirilishini va yangilanishini ham qiyinlashtiradi. Ma'lumotlar
bazasini normallashtirish orqali ma'lumotlar orasidagi bog‘lanishlar tartibga solinadi va
har bir ma'lumotni alohida jadvalga joylashtirish orqali takrorlanishlar yo‘q qilinadi.Shu
bilan birga, normallashtirish jarayoni ba'zan de-normalizatsiya jarayonini ham talab
qilishi mumkin. Bu holatda, ma'lum bir maqsadga erishish uchun ba'zi normal forma
talablari yengillashiriladi, masalan, tizimni tezlashtirish yoki ma'lumotlarni tezda olish.
Biroq, de-normalizatsiya jarayoni ma'lumotlar bazasida redundant (takroriy)
ma'lumotlarning ko‘payishiga olib kelishi mumkin, bu esa ma'lumotlar integrity
(butunligi)ni buzishi mumkin. Shuning uchun de-normalizatsiya qarori ehtiyotkorlik
bilan qabul qilinishi kerak. Normallashtirish jarayonining eng muhim afzalliklaridan
biri — bu axborotlarning yaxlitligini ta'minlash va ma'lumotlar bazasida o‘zgartirishlar
kiritishda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xatoliklarni minimallashtirishdir. Bu, o‘z
navbatida, ma'lumotlar bazasining samarali va ishonchli ishlashini ta'minlaydi. Bundan
tashqari, normallashtirish orqali ma'lumotlarni saqlashda joyni tejash mumkin, chunki
takroriy ma'lumotlar yo‘q qilinadi va faqat zarur bo‘lgan ma'lumotlar saqlanadi.
Ma'lumotlar bazasini normallashtirish nafaqat ma'lumotlarni saqlashni optimallashtiradi,
balki tizimning ishlash tezligini oshirish, ma'lumotlar o‘zgartirishlari jarayonida
xatoliklarni kamaytirish, va umumiy tizim samaradorligini yaxshilashga yordam beradi.
Shu bilan birga, normallashtirish jarayoni davomida tizimni hamma uchun tushunarli va
soddaligi yuqori bo‘lishini ta'minlash ham muhim hisoblanadi.
Ma'lumotlar bazasini normallashtirishning umumiy tamoyillari
Ma'lumotlar bazasini normallashtirish — bu axborot tizimlarida ma'lumotlar
o‘rtasidagi o‘zaro bog‘lanishlarni to‘g‘ri tashkil etish va redundant (takrorlanuvchi)
ma'lumotlarni kamaytirish jarayonidir. Bu jarayon ma'lumotlarni samarali va ishonchli
saqlash, qayta ishlash va tahlil qilish imkonini yaratadi. Normallashtirish jarayoni turli
bosqichlardan iborat bo‘lib, har bir bosqichda ma'lumotlar bazasining strukturasi
yanada mukammallashadi. Normallashtirishning asosiy maqsadi — ma'lumotlar
bazasini yanada optimallashtirish va ortiqcha ma'lumotlardan xalos bo‘lishdir.
Normallashtirishning umumiy tamoyillari, birinchi navbatda, ma'lumotlar bazasini
tashkil etishning samarali usullarini ishlab chiqish va bu orqali ma'lumotlar orasidagi
bog‘lanishlarni tartibga solishdir. Quyidagi tamoyillar ma'lumotlar bazasini
normallashtirishning asosiy yo‘nalishlarini tashkil etadi. Ma'lumotlar bazasini
normallashtirishda eng asosiy tamoyillardan biri takrorlanishni kamaytirishdir.
Takrorlanish — bu bir xil ma'lumotlarning bir nechta joyda saqlanishi. Bu, o‘z
navbatida, ma'lumotlar bazasida ortiqcha xotira sarfini keltirib chiqaradi va
ma'lumotlarni yangilashda xatoliklar yuzaga kelishiga olib kelishi mumkin.
Normallashtirish jarayonida ma'lumotlar bazasida faqat yagona nusxa saqlanishi kerak.
Bu o‘zgarishlar va yangilanishlar jarayonini ancha soddalashtiradi va axborotning to‘liq
yaxlitligini ta'minlaydi.
Normallashtirish jarayonida asosiy tamoyil axborotning yaxlitligini ta'minlashdir.
Ma'lumotlar bazasidagi har bir yozuv va atributlar o‘rtasidagi bog‘lanishlar aniq bo‘lishi
kerak. Har qanday o‘zgarishlar, yangilanishlar yoki o‘chirishlar faqat bir joyda amalga
oshirilishi lozim, bu esa axborotning noto‘g‘ri yoki noto‘liq bo‘lishini oldini oladi.
Yaxlitlikning ta'minlanishi ma'lumotlar bazasidagi noaniqliklarni kamaytirishga
yordam beradi va tizimni ishonchli qiladi. Normallashtirishda ma'lumotlar bazasidagi
ma'lumotlarni optimal tarzda tashkil etish va ularni tegishli jadvallarga ajratish zarur.
Ma'lumotlar bazasida turli atributlar o‘rtasidagi bog‘lanishlarni va ular orasidagi
munosabatlarni aniq belgilash kerak. Har bir atributni faqat bitta maqsadga xizmat
qiladigan tarzda ajratish, o‘z navbatida, tizimda yanada aniqroq va to‘liq axborot
saqlanishini ta'minlaydi. Ma'lumotlar bazasining dizaynida ma'lumotlar orasidagi
bog‘lanishlarni to‘g‘ri tashkil etish muhim tamoyillardan biridir. Har bir jadval faqat
o‘ziga tegishli ma'lumotlarni o‘z ichiga olishi kerak, va ular o‘rtasidagi bog‘lanishlar
to‘g‘ri shakllantirilgan bo‘lishi lozim. Masalan, ma'lumotlar bazasida jadvalning har bir
satri (yozuv) faqat bitta yagona identifikatsiya (birlamchi kalit)ga ega bo‘lishi kerak.
Shuningdek, jadvaldagi bog‘lanishlar cheklangan va boshqalarga ta'sir qilmasdan
samarali ishlashi lozim. Boshqa jadvalga bo‘lgan bog‘lanishlar tashqi kalitlar (foreign
keys) orqali amalga oshirilishi kerak, bu esa ma'lumotlar o‘rtasidagi noaniqliklarni va
xatoliklarni oldini oladi.Normallashtirish ma'lumotlar bazasidagi ma'lumotlarni
modifikatsiya qilishni osonlashtiradi. Takroriy ma'lumotlarning kamayishi, ma'lumotlar
bazasini yangilashda yoki o‘zgartirishda yuzaga keladigan xatoliklarni
minimallashtiradi. Har bir ma'lumot faqat bitta joyda saqlanadi, shuning uchun
o‘zgartirishlar bir joyda amalga oshiriladi va bu tizimda noaniqliklarni oldini oladi. Bu,
ayniqsa, katta hajmdagi ma'lumotlar bilan ishlashda juda muhim ahamiyatga ega.
Ma'lumotlar
bazasida
ma'lumotlar
integriteti
(butunligi)ni
ta'minlash
normallashtirishning yana bir muhim tamoyilidir. Bu tamoyilga asoslanib, ma'lumotlar
bazasidagi barcha ma'lumotlar, ularning o‘zaro bog‘lanishlari va ular o‘rtasidagi
munosabatlar to‘g‘ri va mantiqiy bo‘lishi kerak. Agar ma'lumotlar o‘zgartirilsa yoki
o‘chirilsa, bu boshqa ma'lumotlarga ta'sir qilmasligi lozim. Bu esa tizimdagi
ishonchlilik va uzluksizlikni ta'minlaydi. Normallashtirish ma'lumotlar bazasining
samarali ishlashiga ham yordam beradi, chunki bu jarayon ortiqcha saqlashdan va
redundant ma'lumotlarni saqlashdan qochishga yordam beradi. Har bir ma'lumot faqat
bitta joyda saqlanadi, bu esa saqlash joyini tejashga va tizimning ishlash tezligini
oshirishga olib keladi. Bundan tashqari, normallashtirish ma'lumotlar bazasidagi qidiruv
va tahlil qilish jarayonlarini ham tezlashtiradi, chunki ma'lumotlar optimal tarzda tashkil
etilgan bo‘ladi. Xulosa qilib aytganda, ma'lumotlar bazasini normallashtirish jarayonida
maqsad — ma'lumotlar orasidagi redundantlikni kamaytirish, tizimning yaxlitligini
ta'minlash, saqlash va ishlatishda samaradorlikni oshirishdir. Bunda har bir
ma'lumotning yagona va to‘g‘ri joyda saqlanishi, o‘zgartirishlar jarayonida
xatoliklarning oldini olish, va tizimning ishlash tezligini oshirish kabi muhim tamoyillar
ko‘zda tutiladi.
Birlamchi normal forma (1NF)
Birlamchi normal forma (1NF) ma'lumotlar bazasini normallashtirishning birinchi
bosqichi bo‘lib, ma'lumotlar bazasidagi ma'lumotlarni tartibga solish va takrorlanishni
kamaytirish jarayonida muhim rol o‘ynaydi. Bu normal forma, ma'lumotlarni to‘g‘ri
tashkil etish va ma'lumotlar bazasining strukturaviy yaxlitligini ta'minlashga qaratilgan
asosiy talablarni belgilaydi. 1NF ma'lumotlar bazasidagi barcha atributlar, ya'ni ustunlar,
faqat atomik qiymatlarni o‘z ichiga olishi kerak. Atomik qiymat deganda, har bir
atributning faqat bitta qiymatga ega bo‘lishi tushuniladi. Bu shuni anglatadiki,
ma'lumotlar bazasida har bir ustun faqat yagona va bo‘linmas qiymatlardan iborat
bo‘lishi kerak.
Masalan, agar bir ustunda bir nechta qiymatlar mavjud bo‘lsa, bu 1NFga mos
kelmaydi. Shunday qilib, 1NFda har bir ustun faqat bitta qiymatni saqlashi lozim, va
ustunlar orasida takrorlanuvchi yoki ma'lumotlarni bo‘lishga olib keladigan elementlar
bo‘lmasligi kerak. Birlamchi normal formaning asosiy talabi shundaki, ma'lumotlar
bazasidagi har bir satr (yozuv) va ustun (atribut) ma'lumotlar bazasining yaxlitligini
ta'minlash uchun atomik bo‘lishi kerak. Shuningdek, 1NFga erishish uchun barcha
ma'lumotlar, ya'ni ustunlar va yozuvlar aniq, ma'lum bir formatda bo‘lishi kerak.
Boshqacha aytganda, har bir ustun uchun faqat bitta ma'lumot bo‘lishi zarur. Bu
jarayonni amalga oshirish ma'lumotlar bazasining tuzilishini soddalashtirish va
foydalanishda noaniqliklarni oldini olishga yordam beradi.
1NF ning talab va xususiyatlari
Birlamchi normal forma (1NF)ga erishish uchun quyidagi talablar bajarilishi lozim:



Har bir ustun faqat atomik qiymatlarni o‘z ichiga olishi kerak, ya'ni har bir
ustundagi qiymat birlashtirilmagan, bo‘linmas bo‘lishi kerak.
Jadvaldagi har bir satr yoki yozuv birlamchi kalit bilan ajratilishi kerak. Bu
satrlarning noyobligini ta'minlaydi.
Boshqa so‘z bilan aytganda, jadvalda har bir ustun faqat bitta ma'lumotni saqlashi
lozim. Masalan, "telefon raqami" degan ustunda bir nechta telefon raqamlarini
saqlash mumkin emas.
1NF misoli
Keling, bir misol orqali 1NFni yaxshiroq tushunishga harakat qilaylik. Faraz qilaylik,
bizda quyidagi jadval mavjud:
Talaba ID Ism
Telefonlar
1
Ali
123456789, 987654321
2
Zaynab 456123789
3
Akmal 789654123, 321654987
Bu jadvalda telefonlar ustunida bir nechta telefon raqamlari birlashtirilgan. Bu holatda,
1NFga mos kelmaydi, chunki telefonlar bir ustunda bir nechta qiymatni ifodalayapti.
Agar ushbu jadvalni 1NFga keltirish kerak bo‘lsa, telefon raqamlarini alohida satrlarga
ajratishimiz zarur. Quyidagi jadvalda bu o‘zgarish ko‘rsatilgan:
Talaba ID Ism
Telefon raqami
1
Ali
123456789
1
Ali
987654321
2
Zaynab 456123789
3
Akmal 789654123
3
Akmal 321654987
Endi har bir telefon raqami alohida satrda keltirilgan va har bir atribut (ustun) faqat bitta
atomik qiymatni saqlaydi, bu esa jadvalni 1NFga moslashtiradi.
1NFga erishishning afzalliklari
1NFga erishish ma'lumotlar bazasining asosiy tuzilishini soddalashtiradi va ortiqcha
ma'lumotlarning oldini olishga yordam beradi. Bu quyidagi afzalliklarga olib keladi:
Takroriy ma'lumotlarni yo‘q qilish: 1NFga erishish orqali, bir necha joyda bir xil
ma'lumotning takrorlanishi oldini olinadi. Bu saqlash joyini tejash va tizimning
samaradorligini oshirishga yordam beradi. Ma'lumotlar yaxlitligini ta'minlash: Har bir
qiymat atomik bo‘lganligi sababli, ma'lumotlar bazasi o‘zgartirilganda yoki
yangilanishi kerak bo‘lganda, barcha bog‘lanishlar va o‘zgarishlar aniq va to‘g‘ri
bo‘ladi. Qayta ishlashda osonlik: Ma'lumotlar bazasidagi ma'lumotlarni qayta ishlash,
qidirish yoki tahlil qilishda 1NFga erishish tizimning samarali ishlashini ta'minlaydi.
Chunki ma'lumotlar yagona va aniq qiymatlardan iborat.
1NFning cheklovlari va xatoliklar
Garchi 1NF ma'lumotlar bazasini strukturaviy yaxlit qilish uchun muhim qadam bo‘lsada, u ba'zan ba'zi cheklovlarga ega bo‘lishi mumkin. Masalan:
Ortgan redundantlik: 1NFda har bir qiymat alohida saqlangan bo‘lsa ham, ba'zan bu
juda ko‘p ortiqcha ma'lumotlarni saqlashga olib kelishi mumkin. Ayniqsa, jadvalda bir
xil ma'lumotlar bir nechta satrlarda takrorlanishi mumkin.
Transitiv bog‘lanishlar: 1NFda bog‘lanishlar to‘g‘ri tashkil etilmagan bo‘lishi mumkin.
Bu muammo keyingi normallashtirish bosqichlarida (masalan, 2NF yoki 3NF) hal
etiladi. Birlamchi normal forma (1NF) ma'lumotlar bazasini normallashtirishda asosiy
bosqichlardan biridir va ma'lumotlar bazasining asosiy strukturasini soddalashtiradi.
1NFning asosiy talabi — har bir ustunda faqat atomik qiymatlarning saqlanishini
ta'minlashdir. Bu orqali takrorlanishlar kamayadi, ma'lumotlar yaxlitligi ta'minlanadi va
tizim samaradorligi oshadi. Shuningdek, 1NFga erishish ma'lumotlarni qayta ishlashda
osonlik yaratadi va tizimning umumiy ishlashini optimallashtiradi.
Ikkinchi normal forma (2NF), Uchinchi normal forma (3NF)3NF ning ta'rifi,
erishish shartlari, misollari
Ma'lumotlar bazasini normallashtirish jarayoni ma'lumotlarning redundantligini
kamaytirish, yaxlitlikni ta'minlash va tizim samaradorligini oshirishga qaratilgan. Bu
jarayon turli normal formlar orqali amalga oshiriladi. Ikkinchi normal forma (2NF) va
uchinchi normal forma (3NF) ma'lumotlar bazasining samarali ishlashini ta'minlash
uchun muhim bosqichlardir. Ushbu normal formalar nafaqat ma'lumotlar bazasining
strukturaviy yaxlitligini ta'minlaydi, balki tizimda ma'lumotlar o'rtasidagi
bog'lanishlarni to'g'ri tashkil etishga yordam beradi. Quyida bu ikki normal formaning
ta'rifi, erishish shartlari va misollari haqida batafsil ma'lumot keltirilgan.
Ta'rifi: Ikkinchi normal forma (2NF) — bu ma'lumotlar bazasidagi atributlar orasidagi
to‘liq funktsional bog‘lanishlarni tashkil etishga qaratilgan normalizatsiya bosqichidir.
2NFga erishish uchun avvalo, ma'lumotlar bazasi birlamchi normal forma (1NF)ga mos
bo‘lishi kerak. 1NFga erishish ma'lumotlarning atomik bo‘lishini, ya'ni har bir ustun
faqat bitta qiymatni o‘z ichiga olishini ta'minlaydi. Shundan so'ng, 2NFga erishish
uchun boshqa bir qadam qo'yiladi, ya'ni har bir non-prime atribut (ya'ni, birlamchi
kalitga bog‘lanmagan atribut) butunlay, to‘liq funktsional bog‘lanishi kerak. 2NFning
asosiy talabi shundaki, agar ma'lumotlar bazasidagi atribut birlamchi kalitning bir
qismini (yoki qisman kalit)ga bog‘langan bo‘lsa, u holda bu atributni alohida jadvalga
ajratish lozim. Boshqacha aytganda, agar bir atribut birlamchi kalitning faqat bir qismi
bilan bog‘langan bo‘lsa, bu redundant ma'lumotlarni yaratadi va bu ma'lumotlar
bazasini 2NFga keltirishda bunday ma'lumotlar ajratiladi.
2NFga erishish shartlari


Avval ma'lumotlar bazasi 1NFga mos bo‘lishi kerak.
Har bir atribut (ustun) butunlay birlamchi kalitga bog‘lanishi lozim. Ya'ni,
atributning hech biri qisman birlamchi kalitga bog‘lanmasligi kerak.
2NF misoli
Faraz qilaylik, quyidagi jadvalda talabalar haqida ma'lumotlar saqlanmoqda:
Talaba ID Kurs ID Kurs nomi Talaba ismi Kurs o'qituvchisi
1
101
Matematika Ali
Professor X
1
102
Fizika
Ali
Professor Y
2
101
Matematika Zaynab
Professor X
3
103
Kimyo
Akmal
Professor Z
Bu jadvalda, "Talaba ID" va "Kurs ID" birlamchi kalitni tashkil qiladi. Ammo "Kurs
nomi" va "Kurs o'qituvchisi" faqat "Kurs ID"ga bog‘langan. Ya'ni, bu atributlar faqat
kursning ma'lum bir qismi bo‘yicha ma'lumotlarni taqdim etadi. Bu redundantlikka olib
keladi, chunki "Kurs nomi" va "Kurs o'qituvchisi" bir talaba bir necha kursda o‘qiydigan
bo‘lsa, ular bir necha martalab takrorlanadi. 2NFga erishish uchun, biz bu atributlarni
alohida jadvalga ajratishimiz kerak:
1. Talaba jadvali:
Talaba ID Talaba ismi
1
Ali
2
Zaynab
3
Akmal
Kurs jadvali:
Kurs ID Kurs nomi Kurs o'qituvchisi
101
Matematika Professor X
102
Fizika
Professor Y
103
Kimyo
Professor Z
Uchinchi normal forma (3NF)
Ta'rifi: Uchinchi normal forma (3NF) ma'lumotlar bazasini yanada soddalashtirish va
redundantlikni to‘liq bartaraf etish uchun yaratilgan keyingi bosqichdir. 3NFga erishish
uchun avvalo, ma'lumotlar bazasi 2NFga mos bo‘lishi kerak. 3NFning asosiy talabi
shundaki, ma'lumotlar bazasidagi barcha atributlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri birlamchi kalitga
bog‘langan bo‘lishi kerak, va hech qanday atributlar bir-biriga funktsional
bog‘lanmasligi kerak. Ya'ni, ma'lumotlar bazasidagi atributlar o‘rtasida tranzitiv
bog‘lanishlar bo‘lmasligi kerak.
3NFga erishish shartlari


Ma'lumotlar bazasi 2NFga mos bo‘lishi kerak.
Har bir non-prime atribut to‘g‘ridan-to‘g‘ri birlamchi kalitga bog‘lanishi lozim
va tranzitiv bog‘lanishlar bo‘lmasligi kerak. Boshqacha aytganda, agar bir atribut
boshqa bir atributga bog‘langan bo‘lsa, bu atributlarni ajratish zarur.
3NF misoli
Agar quyidagi jadvalni ko‘rsak:
Talaba ID Kurs ID Kurs nomi Kurs o'qituvchisi O'qituvchi manzili
1
101
Matematika Professor X
Toshkent
2
101
Matematika Professor X
Toshkent
3
102
Fizika
Professor Y
Samarkand
Bu jadvalda "Kurs o'qituvchisi" va "O'qituvchi manzili" o‘rtasida tranzitiv bog‘lanish
mavjud. "Kurs o'qituvchisi" faqat kursning bir qismini bildiradi, shuningdek,
"O'qituvchi manzili" faqat o‘qituvchiga bog‘langan. Bunday bog‘lanishni 3NFga
erishish uchun ajratishimiz kerak. Bu uchun quyidagi yangi jadvallarni yaratamiz:
1. Talaba jadvali:
Talaba ID Talaba ismi
1
Ali
2
Zaynab
3
Akmal
1. Kurs jadvali:
Kurs ID Kurs nomi
101
Matematika
102
Fizika
1. Kurs o'qituvchi jadvali:
O'qituvchi ID O'qituvchi nomi Manzil
1
Professor X
Toshkent
O'qituvchi ID O'qituvchi nomi Manzil
2
Professor Y
Samarkand
1. Talaba-Kurs jadvali:
Talaba ID Kurs ID O'qituvchi ID
1
101
1
2
101
1
3
102
2
Endi, har bir atribut to‘g‘ridan-to‘g‘ri birlamchi kalitga bog‘langan va tranzitiv
bog‘lanishlar yo‘qolgan. Ma'lumotlar bazasi 3NFga erishgan.
Xulosa
Ma'lumotlar bazasini normallashtirish — bu ma'lumotlarni tashkil etish jarayonida
redundant ma'lumotlarni kamaytirish, yaxlitlikni ta'minlash va samarali saqlashni
ta'minlashga qaratilgan muhim bosqichlardan biridir. Ma'lumotlar bazasining
normallashtirilishi, ma'lumotlar bazasining strukturasini soddalashtirish va
ma'lumotlarni tartibga solishning eng yaxshi usulini taqdim etadi. Normallashtirish
jarayoni bir qator normal formalardan iborat bo'lib, ularning har biri ma'lumotlar
bazasining strukturasini yanada mukammal qilishga yordam beradi. Birlamchi normal
forma (1NF), Ikkinchi normal forma (2NF) va Uchinchi normal forma (3NF) — bu
normallashtirish bosqichlari, bu bosqichlarda ma'lumotlar bazasi ortiqcha va redundant
ma'lumotlardan xoli bo'ladi. 1NFda ma'lumotlar atomik bo'lishi kerak, ya'ni har bir
ustun faqat bitta qiymatni saqlashi lozim. 2NFda esa, barcha atributlar to‘liq, butunlay
birlamchi kalitga bog‘langan bo‘lishi kerak. 3NFda esa tranzitiv bog‘lanishlarni bartaraf
etish zarur. Kodd normal formasi (BCNF) esa, 3NFdan keyin keladigan yana bir bosqich
bo‘lib, uning asosiy talabi - har bir atributni to‘g‘ridan-to‘g‘ri, to‘liq birlamchi kalitga
bog‘lashdir. Bu normallashtirish bosqichlari ma'lumotlar bazasining umumiy tuzilishini
optimallashtiradi va ma'lumotlarning yaxlitligini ta'minlaydi. Normallashtirishning har
bir bosqichini amalga oshirish orqali ma'lumotlar bazasidagi redundansni kamaytirish,
saqlash joyini tejash, ma'lumotlarni qayta ishlashni osonlashtirish va tizim
samaradorligini oshirish mumkin. Ma'lumotlar bazasining samarali ishlashini ta'minlash
va yuqori sifatli tizimni yaratish uchun normallashtirish jarayonining har bir bosqichiga
e'tibor qaratish juda muhim. Bu jarayonlar orqali ma'lumotlar bazasining ishlash
samaradorligi oshadi, shu bilan birga, tahlil va qaror qabul qilish jarayonlarida
ma'lumotlar bazasidan maksimal darajada samarali foydalanish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Raxmatov, M. (2015). "Ma'lumotlar bazalari va ularni boshqarish tizimlari".
Tashkent: O‘zbekiston davlat iqtisodiyot universiteti nashriyoti.
2. Mamadaliyev, S. (2017). "Ma'lumotlar bazalarini boshqarish tizimlari". Tashkent:
Informatika va axborot texnologiyalari institutining nashriyoti.
3. G'ulomov, D. (2019). "Axborot tizimlarida ma'lumotlar bazalarini
normallashtirish". Tashkent: Toshkent davlat texnika universiteti nashriyoti.
4. Yusufov, M. (2020). "Ma'lumotlar bazasi va ular bilan ishlash". Tashkent:
O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti.
5. Sultonov, J. (2018). "Ma'lumotlar bazalari: nazariya va amaliyot". Tashkent:
Tashkent axborot texnologiyalari universiteti nashriyoti.