O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI RAQAMLI TEXNOLOGIYALARI
VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI TOSHKENT AXBOROT
TEXNOLOGIYALARI FARG’ONA FILIALI TELEKOMMUNIKATSIYA
INJINERING VA KT FAKULTETI
TELEKOMMUNIKATISYA TEXNOLOGIYALARI YO’NALISHI 630-20
GURUH TALABASI XASANOV SHOKIRJONNING IT/MUTAXASIS TANLOV
FANI (Aloqa tizimlarini modellashtirish va simulyatsiyalash)
FANIDAN TAYYORLAGAN
Bajardi:
Xasanov Sh.
Tekshirdi:
Maxmudov I.
Farg’ona - 2024
№ 11 amaliy mashg’ulot
MATLAB-COMMUNICATIONS DA ALOQA KANALINI RAQAMLI
MODULYATSIYA ASOSIDA MODELLASHTIRISHNI O‘RGANISH
1. ISHDAN MAQSAD
Ushbu amaliy mashg’ulot ishi quyidagilarni o’rganishga mo’ljallangan:
- Ma’lumot uzatish tizim va tarmoqlarida mavjud modulyatsiya va
manipulyatsiya usullari bilan tanishish;
- Mavjud modulyatsiya usullarini shovqinbardoshliligini taqqoslash va
tahlil qilish.
2. QISQACHA NAZARIY MA’LUMOT
Axborot – bu jarayon, hodisa, belgilar va holatlarni ifodalovchi
kattalikdir. Umuman olganda axborot juda keng tushuncha bo‘lib u tabiatdagi
har qanday jarayon va hodisalarni misol qilib keltirish mumkin. Axborot-bu
uzatish, taqsimlash, hosil qilish, saqlash va foydalanish ob’yekti hisoblanuvchi
ma’lumotlardir.
Ma’lumot - bu uzatish va qabul qilib olish uchun muljallangan
axborotning bir ko’rinishidir. Xabar tushunchasida uzatilishi kerak bo‘lgan biron
bir voqea yoki hodisa haqida axborot (ma’lumot) ni tushunishimiz lozim.
Xabaraxborot taqdim qilish shakli hisoblanadi. Xabarlarni uzoq masofalarga uzatish
imkoniyatiga ega bo‘lish uchun ularni yuqori chastotali tebranishlarga
aylantirish kerak va ularni signallar deb aytish mumkin. Demak signal – bu
xabarni tashuvchi yuqori chastotali tebranishdir.
Modulyatsiya deb yuqori chastotali garmonik tashuvchi tebranishning
biror bir parametrini (amplitudasini, chastotasini, yoki fazasini) past chastotali
birlamchi signalning o‘zgartirish qonuniga mos ravishda o‘zgarishiga aytiladi.
Agarda birlamchi past chastotali signal va garmonik tashuvchi tebranish
uzliksiz signallar bo‘lsa, u holda modulyatsiya uzliksiz modulyatsiya deyiladi.
uzliksiz modulyatsiyaning quyidagi turlari mavjud:
- Amplituda modulyatsiyasi (AM);
- Chastota modulyatsiyasi (ChM);
- Faza modulyatsiyasi (FM).
Amplituda modulyatsiyasi deb, yuqori chastotali garmonik tashuvchi
tebranishning amplitudasining o‘zgarish qonuniga mos ravishda o‘zgarishiga
aytiladi. Yuqori keltirilgan ta’rifga asoslanib AM signalning amplitudasini
quyidagi ifoda ko‘rinishda berish mumkin:
- axborot signal: i(t)
- tashuvchi tebranish: c(t) = C0∙sin(Ω0t)Ўқув материаллари
68
- АМ-signal: a(t) = [C0 + ΔC∙i(t)]∙sin(Ω0t)
Chastota modulyatsiyasi deb, yuqori chastotali garmonik tashuvchi
tebranishning chastotasining o‘zgarish qonuniga mos ravishda o‘zgarishiga
aytiladi. Yuqori keltirilgan ta’rifga asoslanib ChM signalning amplitudasini
quyidagi ifoda ko‘rinishda berish mumkin:
• axborot signal: i(t)
• tashuvchi tebranish: c(t) = C0∙sin(Ω0t)
• ChМ-signal: f(t) = C0∙sin([Ω0 + ΔΩ∙i(t)]∙t)
Faza modulyatsiyasi deb, yuqori chastotali garmonik tashuvchi
tebranishning fazasining o‘zgarish qonuniga mos ravishda o‘zgarishiga aytiladi.
Yuqori keltirilgan ta’rifga asoslanib FM signalning amplitudasini quyidagi ifoda
ko‘rinishda berish mumkin:
• axborot signal: i(t)
• tashuvchi tebranish: c(t) = C0∙sin(Ω0t + φ0)
• FМ-сигнал: p(t) = C0∙sin(Ω0t + [φ0 + Δφ∙i(t)])
NAZORAT SAVOLLARI
1. Axborot nima va uning turlari?
2. Xabar nima va uning xususiyatlari?
3. Ma’lumot nima?
4. Signal va uning turlari?
5. Shovqin va uni kelib chiqish sabablari?
6. Modulyatsiya va monipulyatsiya nima?
7. Modulyatsiya va monipulyatsiya turlari?
8. Modulyatsiya va monipulyatsiyalarni asosiy ko’rsatkichlari?
Javoblar
1.
Axborot, ma'lumotlarni o'zaro almashish va uzatish usullarini anglatadi.
Axborotning turli turlari mavjud bo'lib, ular odatda quyidagi shakllarda bo'lishi mumkin:
 Matnli axborot: Matnlardan iborat axborotlardir, masalan, kitoblar, maqolalar, elektron
pochta xabarlar va hokazo.
 Grafik axborot: Grafiklar, diagrammalar, chizmalar, ko'rsatkichlar, fotosuratlar va
hokazo orqali ifodalangan axborotlardir.
 Audio axborot: Ovozli axborot shakllari, masalan, musiqa, podkastlar, radiodasturlar va
boshqalar.
 Video axborot: Videolar, filmalar, televizion dasturlar, vloglar va hokazo.
 Raqamli axborot: Raqamlar, statistik ma'lumotlar, ma'lumotlar bazalari, kriptovalyutalar
va boshqalar orqali ifodalangan axborotlardir.
2.
Xabar, bir odamdan boshqasiga ma'lumot o'tkazishning odatda tulovchi
shaklidir. Uning asosiy xususiyatlari:
 Ovozli xabar: Ovoz orqali o'tkaziladigan xabarlar.
 Matnli xabar: Matn shaklida o'tkaziladigan xabarlar.
 Rasmli xabar: Rasm yoki surat shaklida o'tkaziladigan xabarlar.
 Videoli xabar: Video formatida o'tkaziladigan xabarlar.
Xabarlar ma'lumotlarni almashish, uzatish va saqlash uchun foydalaniladi. Ularning shakli
va formati xabar turi va o'zining maqsadiga qarab o'zgaradi.
3.
Ma'lumot, ma'lum bir mavzuga oid faktlar, malumotlar, axborotlar,
statistikalar, tushunchalar va hokazo bilan ifodalangan narsalardir. Bu, biror amalni
bajarish uchun kerak bo'lgan bilgilar jamlanmasini anglatadi.
4.
Signal, axborotni uzatish uchun o'zaro aloqada ishlatiladigan fizikaviy yoki
elektronik energiya shaklidagi ifodalangan axborotdir. Signalning turli turlari mavjud:
 Analog
signal: Bu signalning qiymatlari mustaqil va kesilmagan tartibda o'zgarishi
mumkin. Masalan, ifloskom, elektrik toki, radio signal va hokazo.
 Raqamli signal: Bu signal bitta yoki bir nechta diskret qiymatlardan iborat bo'lgan
signaldir. Masalan, kompyuterda ishlatiladigan binar signal (0 va 1), raqamlar, matematik
belgilar va hokazo.
5.
Shovqin, signalning sifatidir va uning kelib chiqish sabablari o'zaro aloqalar
va xizmatlar uchun muhimdir. Ba'zi shovqin va kelib chiqish sabablari quyidagilardan
iborat bo'lishi mumkin:
 Signaldagi o'zgarishlar: Signalning intensivligi, frekanslari, fazalari va boshqalar
o'zgarishi shovqinlarni kelib chiqishga olib kelishi mumkin.
 Qo'shimcha komponentlar: Signalga qo'shimcha tashqi faktorlar, interferensiyalar,
gishgichliklar, gurultular va hokazo kirishi mumkin.
 Sistematik xatolar: Signalni yaratish, uzatish yoki qayta ishlash jarayonlarida xatolar
kelib chiqishi mumkin.
6.
Modulyatsiya, aslida, bir signalning boshqa bir signalga o'zgarishlar kiritishva
uning turlarini anglatadi. Modulyatsiya signallarni uzatish va saqlashning qulay
usullaridan biri hisoblanadi. Monipulyatsiya esa modulyatsiya jarayonlarida signalga
nisbatan o'zgarishlarni kiritishni anglatadi.
7.
Modulyatsiya turli turlari:
 Amplitud modulyatsiyasi (AM): Bu modulyatsiya turi, asosiy signalning amplitudasi
o'zgartirilgan signal yaratish orqali amalga oshiriladi.
 Frekans modulyatsiyasi (FM): Bu modulyatsiya turi, asosiy signalning chastotasi
o'zgartirilgan signal yaratish orqali amalga oshiriladi.
 Faza modulyatsiyasi (PM): Bu modulyatsiya turi, asosiy signalning fazasi o'zgartirilgan
signal yaratish orqali amalga oshiriladi.
Monipulyatsiya esa modulyatsiya jarayonlarida signalga qo'shimcha o'zgarishlarni
kiritishning boshqa usullarini anglatadi. Ular quyidagilardan iborat bo'lishi mumkin:
 Amplituda monipulyatsiyasi (AM): Bu monipulyatsiya turi, amplitudni o'zgartirish orqali
qo'shimcha o'zgarishlarni kiritishni anglatadi.
 Frekansi monipulyatsiyasi (FM): Bu monipulyatsiya turi, chastotani o'zgartirish orqali
qo'shimcha o'zgarishlarni kiritishni anglatadi.
 Fazasi monipulyatsiyasi (PM): Bu monipulyatsiya turi, fazani o'zgartirish orqali
qo'shimcha o'zgarishlarni kiritishni anglatadi.
8.
Modulyatsiya va monipulyatsiyalarni asosiy ko'rsatkichlari quyidagilardan
iborat bo'lishi mumkin:
 Modulyatsiya ko'rsatkichlari:
 AM uchun: Modulyatsiya koeffitsienti, maksimum amplituda, modulyatsiyalashga yo'l
qo'yilgan kuch (modulyatsiyalashga yo'l qo'yilgan kuchning ko'rsatkichi).
 FM uchun: Deviasiya, modulyatsiyalashga yo'l qo'yilgan kuch (modulyatsiyalashga yo'l
qo'yilgan kuchning ko'rsatkichi).
 PM uchun: Deviasiya, modulyatsiyalashga yo'l qo'yilgan kuch (modulyatsiyalashga yo'l
qo'yilgan kuchning ko'rsatkichi).
 Monipulyatsiya ko'rsatkichlari:
 AM uchun: Modulyatsiya koeffitsienti, o'zgaruvchanlik darajasi, modulyatsiyalashga yo'l
qo'yilgan kuch (modulyatsiyalashga yo'l qo'yilgan kuchning ko'rsatkichi).
 FM uchun: Modulyatsiya koeffitsienti, o'zgaruvchanlik darajasi, modulyatsiyalashga yo'l
qo'yilgan kuch (modulyatsiyalashga yo'l qo'yilgan kuchning ko'rsatkichi).
 PM uchun: Modulyatsiya koeffitsienti, o'zgaruvchanlik darajasi, modulyatsiyalashga yo'l
qo'yilgan kuch (modulyatsiyalashga yo'l qo'yilgan kuchning ko'rsatkichi).
№ 12 amaliy mashg’ulot
MATLAB-COMMUNICATIONS DA ALOQA KANALINI KODLASH
JARAYONI ASOSIDA MODELLASHTIRISHNI O‘RGANISH
1. ISHDAN MAQSAD
Ushbu laboratoriya ishi quyidagilarni o’rganishga mo’ljallangan:
- Ma’lumot uzatish tizim va tarmoqlarida mavjud kodlash usullari bilan
tanishish;
- Mavjud kodlash usullarini shovqinbardoshliligini taqqoslash va tahlil
qilish.
2. QISQACHA NAZARIY MA’LUMOT
Kod deb – istalgan ko‘rinishdagi axborotni masofadan turib uzatish
uchun qulay shaklda ifodalashga mo‘ljallangan shartli belgilar (simvollar) yoki
signallar tizimiga aytiladi. Bu belgilar yoki signallar to‘plamiga kod alfaviti
deyiladi. Koddagi elementlar yoki belgilar soni har doim chegaralangan bo‘ladi.
Bu elementlardan kodli kombinatsiyalar tuziladi.
Shovqinli kanalda kodlash haqida Shennonning asosiy teoremasi:
- Har qanday xabar manbaining mahsuldorligi kanalni o‘tkazish
qobiliyatidan kichik, shunga ko‘ra hosil qilingan xabar manbai barcha
axborotni yetarlicha kichik xatolik ehtimollik bilan uzatishga imkon
beruvchi kodlash usuli mavjud bo‘ladi.
- Agar xabar manbaining mahsuldorligi kanalni o‘tkazish qobiliyatidan
katta bo‘lsa, u holda axborotni yetarlicha kichik xatolik ehtimollik
bilan uzatishga imkon beruvchi kodlash usuli mavjud emas.
Axborot qismini uzunligi k kod asosi va xabar alfaviti hajmi orqali
aniqlanadi. Tekshiruvchi qismini uzunligi r kerak bo‘ladigan to‘g‘rilash
qobiliyati bilan aniqlanadi.
Kod uzunligi n=k+r.
Shovqinbardosh kod deb – xato qabul qilingan razryadlarni aniqlaydigan
va to‘g‘rilaydigan kodga aytiladi.
Bunday kodlar quyidagi prinsipga asoslanib tuziladi: n razryadli kodli
kombinatsiyalar soni N ta bo‘lsin.
Lekin axborot uzatish uchun esa faqatgina ulardan Nr tasi ishtirok etadi va
ular ruxsat etilgan kombinatsiyalar deyiladi.
N – Nr tasi esa man qilingan kodli kombinatsiyalar deyiladi.
Agar kodli kombinatsiyalarda kombinatsiyadagi razryadlar soni bir xil
bo‘lsa, bunday kodlar teng taqsimlangan kodlar deyiladi.
Agarda kodli kombinatsiyalardagi razryadlar soni har xil bo‘lsa, bunday
kodlar teng taqsimlanmagan kodlar deyiladi.
Teng taqsimlangan kodlar ikki turga bo‘linadi: blokli va uzluksiz.
Blokli kodlar uzatilayotgan axborotli ketma-ketlik alohida kodli
kombinatsiyalarga bo‘linadi va ular bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan holda
kodlanadi va dekoderlanadi.
Bu xolat uzatilayotgan xabarga n ta elementlardan tashkil topgan blok
yoki har xil elementlardan iborat bo‘lgan blok mos keladi.
Uzluksiz kodlar esa axborotli razryadlarning uzluksiz ketma-ketligidan
iborat va ularni bo‘laklarga bo‘lib bo‘lmaydi. Bunday kodlarda informatsion
razryadlar orasiga ortiqcha razryadlar ma’lum tartibda joylashtiriladi.
NAZORAT SAVOLLARI
1. Ishonchlilikni oshirish usullari?
2. Ishonchlilikni oshirish usullariga qo‘yiladigan talablar?
3. Shennonning asosiy teoremasi?
4. Shovqinbardosh kod nima va vazifasi?
5. Shovqinbardosh kodlarning klassifikatsiyasi?
6. Shovqinbardosh kodlarning parametrlari?
7. Shovqinbardosh kodlarga qo’yiladigan talablar?
8. Shovqinbardosh siklik kodlar yordamida axborotni kodlash va
dekodlash tartibi?
9. Kodli kombinatsiyada xatolikni aniqlash?
1. Ishonchlilikni oshirish usullari:
 Ma'lumotlar va faktlarga asoslangan rivojlanish: Ishonchli va etiborli
ma'lumotlarni o'rganish, ta'lim olish, tadqiqotlar bilan ishlash, malaka
va tajribani oshirish kabi vositalardan foydalanish.
 O'z vaqtida kelgan kelishuvlar va kelishilgan kelishuvlarga rioya qilish:
O'z vaqtida kelgan kelishuvlarni amalga oshirish, kelishilgan
kelishuvlarga rioya qilish, o'z vaqtida ta'kidlash va kelishuvlar o'rtasida
yaxshi tushuncha olish.
 Sodda va yuqori sifatli ishlar bilan ishlash: Vazifalarni to'g'ri va
samarali bajarish, o'z vaqtida va sifatli ishlar taklif qilish, maqsadlarga
erishish uchun qat'iy vaqt chegaralariga rioya qilish.
2. Ishonchlilikni oshirish usullariga qo'yiladigan talablar:
 Ma'lumotlarga qisqa va to'g'ri yo'l bilan kirish: Ishonchlilikni oshirish
uchun aniq va etiborli ma'lumotlarga oson va tez yo'l bilan kirish
imkoniyatining bo'lishi talab etiladi.
 Ma'lumotlarni to'g'ri tahlil qilish: Ma'lumotlarni to'g'ri tahlil qilish,
to'g'ri manoni tushuntirish va ulardan maqsadga muvofiqlarini olish
talab etiladi.
 O'z vaqtida va sifatli ishlar taklif qilish: Ishonchlilikni oshirish uchun
ta'lim va tajribaga ega bo'lish bilan birga, vazifalarni to'g'ri va samarali
bajarish, o'z vaqtida va sifatli ishlar taklif qilish talab etiladi.
3. Shennonning asosiy teoremasi: Shennonning asosiy teoremasi (Shennonning
kodlash teoremasi yoki Shennonning ma'lumot teoremasi) axborot teoriyasida
muhim bir konseptdir. Ushbu teorema, ma'lumotni eng kam xatolik bilan
kodlash uchun zarur bo'lgan eng kam koddan foydalanish konseptini
ifodalaydi.
4. Shovqinbardosh kod (Error-correcting code) axborotni uzatish va qabul qilish
jarayonlarida xatoliklarini aniqlab olib, ularga moslashtirilgan ma'lumotlarni
tiklash uchun ishlatiladigan kodlash tizimidir.
5. Shovqinbardosh kodlarning klassifikatsiyasi:
 Blok kodlar: Ma'lumotlar bloklar sifatida qismatlangan va har bir
blokning shovqinbardoshlikni aniqlash uchun koddan foydalanilgan
kodlar.
 Panjara kodlar: Ma'lumotlar panjaralar sifatida qismatlangan va
kodlash jarayonida panjaralar orasidagi aloqalarni aniqlash uchun
koddan foydalanilgan kodlar.
 Ciklik kodlar: Ma'lumotlar ciklik ketma-ketlik sifatida kodlanadi va
shovqinbardoshlikni aniqlash uchun ciklikli operatsiyalardan
foydalanilgan kodlar.
6. Shovqinbardosh kodlarning parametrlari:
 Shovqinbardoshlik darajasi (error-correcting capability): Kodning
qanday miqdorda xatolikni aniqlab olib, uni tuzatishga imkon beradi.
 Koddagi xatolar soni: Berilgan kodning ichida yaratilgan xatolar
sonining maksimal miqdori.
 Koddagi ma'lumotlarning uzunligi: Kodlangan ma'lumotlar uzunligini
ifodalaydi.
 Koddagi tekshiruvchi bitlar soni: Kodlash tizimida qo'llaniladigan
tekshiruvchi bitlar sonini ifodalaydi.
7. Shovqinbardosh kodlarga qo'yiladigan talablar:
 Shovqinbardoshlik darajasi: Kodning yaxshi shovqinbardoshlik
darajasi talab qilinadi, ya'ni kod xatoliklarni aniqlab olib, ularga
moslashtirilgan ma'lumotlarni tekshirishda yuqori darajada ishonchlilik
ko'rsatishi talab etiladi.
 Qulaylik va ishlovchi samaradorlik: Kodlash va dekodlash jarayonlari
samarali va qulay bo'lishi talab etiladi, bu esa kodlash tizimidagi tashqi
xatolar sonini kamaytiradi va ishlovchi tomonidan yaxshi qabul
qilinadi.
 E'tiborli
ma'lumotlar: Kodlash jarayonida foydalaniladigan
ma'lumotlar muhimligi va e'tibor talab etiladi. Ma'lumotlar yuqori
sifatda va to'g'ri bo'lishi kerak.
8. Shovqinbardosh siklik kodlar yordamida axborotni kodlash va dekodlash
tartibi:
 Kodlash: Ma'lumotlar ciklik ketma-ketlik sifatida kodlanadi, ya'ni
ma'lumotlarga sikliklar qo'shiladi. Sikliklarning uzunligi va tarkibi
ma'lum va ma'lumotlar bilan biriktiriladi. Ciklik kodlash algoritmasi
ma'lumotlarni sikliklarga bo'lish va tekshirish amalga oshiradi.

Dekodlash: Qabul qilingan kodlar dekodlash algoritmasi orqali
ma'lumotlarga aylanadi. Dekodlash jarayonida sikliklardagi xatoliklar
aniqlanadi va tuzatish amalga oshiriladi. Natijada ma'lumotlar olishda
xatoliklar tuzatilgan holda tiklanadi.
9. Kodli kombinatsiyada xatolikni aniqlash: Kodli kombinatsiya (error
detection) axborotni uzatish jarayonida xatoliklarni aniqlash uchun ishlatiladi.
Xatolikni aniqlash uchun kodlangan ma'lumotlardagi tekshiruvchi bitlar yoki
tekshiruvchi belgilar qo'shiladi. Qabul qilingan ma'lumotlar dekodlash
jarayonida tekshiriladi va tekshiruvchi bitlardagi xatolar aniqlanadi.
Aniqlangan xatoliklar mavjud bo'lsa, ma'lumotlar xatolikni aniqlash uchun
belgilangan protokollarga muvofiq qayta uzatiladi yoki qabul qilinmaydi.
№ 14 amaliy mashg’ulot
MATLAB-STATEFLOW DA DISKRET ALOQA KANALNI BINOMIAL
MODEL ASOSIDA MODELLASHTIRISHNI O‘RGANISH
№ 15 amaliy mashg’ulot
MATLAB-STATEFLOW ДА ДИСКРЕТ АЛОҚА КАНАЛИНИ
ПЕТРОВИЧ МОДЕЛИ АСОСИДА МОДЕЛЛАШТИРИШНИ
ЎРГАНИШ
№ 16 amaliy mashg’ulot
MATLAB-SIMEVENTS DA BIR KANALLI OXKT NI
MODELLASHTIRISHNI O‘RGANISH
Ushbu amaliy mashg’ulot ishi quyidagilarni o’rganishga mo’ljallangan:
- MATLAB-SimEvents muhiti bilan tanishish;
- Bir kanalli ommaviy xizmat ko‘rsatish tizimi (OKXT) parametrlarini
o‘rganish;
- Bir kanalli OXKT ni vaqt tafsilotlarini aniqlashni o‘rganish.
1. QISQACHA NAZARIY MA’LUMOT
Murakkab tizimlar tadqiq qilish tekshirilayotgan tizimning parametriga
nisbatan funksional bog‘liqlik xarakteristikasini olishga yo‘l qo‘yadigan,
matematik tilida berilgan matematik nazariya bilan aniqlangan atamalarda abstrakt
matematik modellar qurishga yo‘naltiradi. Diskret tizimlarda stoxastik xarakterli
funksiyalash bilan bo‘ladigan jarayonlarning o‘rganilishi, ommaviy xizmat
ko‘rsatish nazariyasi (OXKN) va tasodifiy jarayonlar nazariyasi ramkasida olib
boriladi. Bunda real tizimning ko‘pgina modellari, matematik apparatdagi
atamalarda keltirilgan matematik ob’yektlar tuzilishidagi ommaviy xizmat
ko‘rsatish tizimi ko‘rinishidagi baza modellari va ommaviy xizmat ko‘rsatishning
tarmoq ko‘rinishidagi tarmoq modellariga bo‘linadigan, ommaviy xizmat
ko‘rsatish modellari (OXKM) asosida quriladi
SAVOLLARGA JAVOBLAR
1. Ommaviy
xizmat
ko'rsatish
tizimi
va
tarmogi
nima?
Ommaviy xizmat ko'rsatish tizimi, xizmat ko'rsatuvchilar (masalan,
hokimiyat, kompaniya, yoki boshqa tashkilotlar) tomonidan ommaga
qaratilgan xizmatlarni ta'minlash, yetkazish va boshqarish uchun o'rnatilgan
tizimlardir. Bu tizimlar ommaviy so'rovlar, shikoyatlar, ma'lumot so'ralari va
boshqa talablar bilan bog'liq bo'lishi mumkin.
Ommaviy xizmat ko'rsatish tarmogi, ommaviy xizmat ko'rsatish tizimining o'rnatilgan
asosiy qismlari, vositalari va xizmatlarining jami sifatidir. Ushbu tarmoq, qabul qilish
markazlarini, aloqa vositalarini, ma'lumotlar bazalarini, ta'lim resurslarini, ma'lumot
omborlarini, xizmat taqsimlash mekanizmlarini va boshqa qurilmalarni o'z ichiga olishi
mumkin.
2. Tranzaktlarga xizmat ko'rsatish strategiyasi nimalardan iborat?
Tranzaktlarga xizmat ko'rsatish strategiyasi, bir xizmat ko'rsatuvchidan yoki
tashkilotdan boshqa bir xizmat ko'rsatuvchiga o'tkazilayotgan tranzaktsiyalar
yoki operatsiyalarni boshqarishning tartibi va qoidalari bilan bog'liqdir. Bu
strategiyalar quyidagilarni o'z ichiga oladi:
 Qabul qilish tartibi: Tranzaksiyalarni qabul qilish uchun tartib va
protseduralar.
 Tranzaksiya bajarish tartibi: Tranzaksiyalarni bajarish va uni muddatini
aniqlash.
 Xodimlar va resurslar taqsimlashi: Xodimlar va resurslar (masalan,
serverlar, o'rinlar, vaqt resurslari) taqsimlash jarayonlari va tartibi.
 Xato holatlariga javob berish: Tranzaksiyalarda yuzaga keladigan xato
holatlariga qarshi muomala qilish tartibi.
3. Buferlash
tartiblarini
ayting?
Buferlash tartiblari, ma'lumotlar yoki tranzaksiyalarni saqlash, boshqarish va
o'z vaqtida ishlash uchun foydalaniladigan tartiblardir. Buferlash
tartiblarining bir nechta turlari mavjud, masalan:
 FIFO (Birinchisiga kirgan, birinchisi chiqadi): Buferlashda birinchi
kiritilgan ma'lumot yoki tranzaksiya birinchi sifatida qabul qilinadi va
birinchi sifatida chiqariladi.
 LIFO (Oxirgisiga kirgan, oxirgisidan chiqadi): Buferlashda oxirgi
kiritilgan ma'lumot yoki tranzaksiya birinchi sifatida qabul qilinadi va
oxirgi sifatida chiqariladi.
 Prioritetli buferlash: Ma'lumotlarga yoki tranzaksiyalarga biror
prioritet darajasini asos qilib, ularni buferlash tartibini belgilash.
 Diskret va qayta tiklanuvchan buferlash: Diskret buferlashda bir nechta
ma'lumotlar yoki tranzaksiyalar belgilangan miqdorda saqlanadi. Qayta
tiklanuvchan buferlashda esa bufer to'liq bo'lishi bilan yangi
ma'lumotlar yoki tranzaksiyalar oldingi ma'lumotlarni o'chirib,
yangilarini qabul qiladi.
4. Xizmat
ko'rsatish
tartiblarini
ayting?
Xizmat ko'rsatish tartiblari, xizmatlarni taqsimlash va bajarishning tartibi va
qoidalari bilan bog'liqdir. Bu tartiblar quyidagilarni o'z ichiga oladi:
 Qabul qilish: Xizmat so'rovchisi tomonidan xizmat so'rovlarining qabul
qilinishi va boshqarilishi tartibi.
 Tahlil va baholash: Xizmat so'rovchisi ommaviy talablar va talablarini tahlil
qiladi, xizmatlarni baholaydi va xizmatlar uchun rejalashtirishni amalga
oshiradi.
 Xizmatlarni bajarish va taqsimlash: Xizmat so'rovchisi xizmatlarni
bajarishning tartibini va protseduralarini belgilaydi. Bu tartibda xizmatlarni
qo'llab-quvvatlash, ish tartibini tuzish, resurslarni taqsimlash, vaqt boshqarish
va boshqalar kiritiladi.
 Xodimlar va resurslar taqsimlashi: Xizmat so'rovchisi xodimlar va resurslarni
xizmatlarni bajarish uchun taqsimlash tartibini belgilaydi. Bu tartibda
xodimlar va resurslar orasidagi ish tartibini, vazifalarni va taqsimlashni o'z
ichiga oladi.
 Xato holatlariga javob berish: Xizmat so'rovchisi tranzaksiyalarda yuzaga
keladigan xato holatlariga qarshi muomala qilish tartibini belgilaydi. Bu
tartibda xatolarni aniqlash, tuzatish va xatolarga to'g'ridan-to'g'ri javob berish
protseduralari kiritiladi.
5. M/M/2
tizimini
modelini
tushuntiring?
M/M/2 tizimi M/M/1 tizimining kengaytirilgan versiyasidir. U M/M/1
tizimidan bir necha xodimning (serverning) bo'lishi bilan ajratiladi. Quyidagi
xususiyatlarga ega:
 M: Markov (keyingi holatni faqat hozirgi holat ta'sirida aniqlash)
kelishuviga asoslangan.
 M: Qator holati kengaytirilgan (tizimga kelishuvlar Poisson jadvaliga
mos keladi).
 2: Tizimda ikkita xodim (server) mavjud.
M/M/2 tizimida kelishuvlar Poisson jadvaliga mos keladi va kelishuvlar o'zaro bog'liq
emas. Kelishuvlar kelishuvlar qabul markaziga borganida bir xodim (server) tomonidan
qabul qilinadi. Agar birinchi xodim band bo'lsa, kelishuvlar o'zlarini kutishlari mumkin.
Agar birinchi xodim band bo'lmasa, kelishuvlar birinchi xodim tomonidan qabul qilinadi.
Qabul qilingan kelishuvlar umuman xodimlarga tasqil qilinadi. Xodimlar kelishuvni
bajarib bo'lgandan so'ng, kelishuvlar tahlil markaziga yuboriladi. So'ng kelishuvlar natija
sifatida tahlil markazidan chiqadi.
M/M/2 tizimi statistik va tartiblarni o'rganish, xizmat vaqti, xizmat o'rtacha kutilish va
boshqalar kabi tizimning xususiyatlari hisoblanishi mumkin.
6. M/M/K
tizimini
modelini
tushuntiring?
M/M/K tizimi M/M/1 tizimining kengaytirilgan versiyasidir, bu yerda M
kelishuvlar kelishuvlar kengaytirilgan markov holatlariga mos keladi, K esa
tizimdagi xodim
7. O'zbekiston Xalqaro Kompyuter Texnologiyalari (OXKT) tizimlari, o'zining
xizmatni takomillashtirish, tashkil etish, ta'minlash va boshqarishga oid
ixtisoslashgan o'ziga xos tizimlardir. OXKT tizimlari, o'zgaruvchan xavfsizlik,
ma'lumotlar bazasi boshqaruv, qo'llab-quvvatlash va boshqaruv, tarmoq boshqaruv,
axborotni yetkazib berish va qo'llash, tizimni monitoring qilish, ma'lumotlarni
saqlash va boshqarish, tahlil qilish va ko'rsatish, interaktiv so'rovlar va javoblar,
tizim ishini nazorat qilish va boshqarish, va boshqalar kabi funktsiyalarni o'z ichiga
oladi.
8. OXKT tizimlarining asosiy parametrlari quyidagilardir:
1. O'zgaruvchanlik (scalability): OXKT tizimlari o'zgaruvchan bo'lishi lozim.
Bu tizimning iste'molchilar soni, ma'lumotlar miqdori, tarmoq trafiki va
boshqa tizimlarga qo'yiladigan tuzilmalar o'zgarishi bilan tizimning o'zgarishi
mumkinligini ifodalaydi.
2. Xavfsizlik (security): OXKT tizimlari ma'lumotlarning maxfiylik va
himoyalanganligini ta'minlash uchun xavfsizlik tizimlari bilan jihozlangan
bo'lishi kerak. Bu tizimlar ma'lumotlarni shifrlash, foydalanuvchilarni
identifikatsiya qilish, foydalanuvchi huquqlarini boshqarish, xavfsizlik
yozuvlarini o'rnatish va boshqalar kabi xavfsizlikni ta'minlash usullaridan
foydalanadi.
3. Ishonch (reliability): OXKT tizimlari ishonchlikni ta'minlash uchun qattiqlik
va barglarni qo'llab-quvvatlash, muvaffaqiyatli saqlash va tiklash,
tartibotlarni ta'minlash va yedirilgan vaqt ichida xizmatni ta'minlash kabi
usullardan foydalanadi.
4. Ishga tushirish (deployability): OXKT tizimlarining o'rniga o'rnatish va
sozlash oson bo'lishi kerak. Bunday tizimlar o'rnatishning avtomatlashtirilgan
usullarini qo'llaydi, o'rnatish jarayonini oddiy va tezlashtiradi.
5. Boshqaruv (manageability): OXKT tizimlarining boshqaruvini ta'minlash
uchun interfeyslar, monitoring vositalari, diagnosika va xato javobni aniqlash,
tizim sozlashini, ma'lumotlar bazasini o'rnatish va boshqarish, ma'lumotlar
tarqatishni boshqarish va boshqalar kabi vositalardan foydalanadi.
6. Qo'llanish intuitivligi (usability): OXKT tizimlarining foydalanishga qulay va
oson bo'lishi kerak. Bu tizimlar foydalanuvchi interfeyslari, qo'llanish
qoidalari va yordam materiallarini o'z ichiga oladi.
Amaliy mashg’ulot № 17
MATLAB-SIMEVENTS DA KO‘P KANALLI OXKT NI
MODELLASHTIRISHNI O‘RGANISH
Кўп каналли ОХКТ ни моделлаштриш.
Ишсан мақсад: моделни ишлаб чиқиш ва кўп каналли ОХКТ
характеристикаларини текшириш.
Бошланғич малумотлар:
Иккита кўп каналли ОХКТ мавжуд:
-Тизим I- чексиз кирувчи бошқарувлар буфери.
- Тизим II – чекЛАНган кирувчи чақирувлар буфери.
Чақирувларни келиб тушиш интервалини тақсимЛАНишини ва
чақирувларга ҳизмат кўрсатиш вақти вариант номерига мос ҳолда жадвалда
берилган. Мисол учун берилган тизимга чақирувларни келиб тушиш вақт
интервали. Експоненсиал қонуният бўйича тақсимланган. Чақирувлар
орасидаги келиб тушиш вақт интервалини ўртача қиймати 30 га тенг.Ўқув
материаллари
77
Чақирувлага ҳизмат кўрсатиш давомийлигининг ўртача қиймати [10,29]
интервалда ўзгаради. Ҳизмат кўрсаиш қурилмаларини (процессорларини)
сони 2,3 ва 4 қийматларни қабул қилади. Тизим II да буфер ўлчами 2га тенг.
Amaliy
mashg’ulot
MATLAB-SIMEVENTS
DA
MODELLASHTIRISHNI O‘RGANISH
№
KOMMUTATOR
18
ISHLASHINI
Тармоқ сегментлари орасида юқори тезликли трафикни узатиш учун
комутаторлар
қўлЛАНилади.
Комутаторларни
қуришнинг
замонавий
усуллари ҳар бир интерфейси пакетларга ишлов бериш учун ички
процессорлар биЛАН таминЛАНган мултIPроцессор вариантида тузилган.
Бундан
ташқари
преферияли
микропросессорларининг
ишлашини
кординациялаш учун марказий комутаторлар ишлатилади. Комутаторнинг
портлари
орасида
пакетларни
узатиш
учун
комутация
матрицаси
ишлатилади. Матрицанинг 4 та портлари учун портларнинг ярим дуплекс иш
режимида 4 та ички каналлар бир вақтда ва 8-дуплекс режимида тамнлаши
мумкун. Пакетли комутаторларнинг асосий ҳусусияти пакетларни вақтинча
сақлаш учун ички Буфер ҳотираси борлиги ҳисобЛАНади. Шунинг учун хар
бир пакет битлари кетма-кетликда кириш буферида жойлашади. Мана
шундай авзаллигини ҳисобга олган ҳолда пакетли комутация тармоқлари
силжишли сақлаш теҳникасидан фойдаЛАНади (store-and-forward)
Amaliy mashg’ulot № 19
MATLAB- NEURAL NETWORK DA BASHORATLASH
JARAYONLARINI MODELLASHTIRISHNI O‘RGANISH
Amaliy mashg’ulot № 20
MATLAB-STATISTICS DA EKSPERIMENT NATIJALARIGA ISHLOV
BERISH VA BAHOLASH
Телекоммуникация соҳасининг теҳник воситаларини синаб кўришда
уларнинг қувватини билдирувчи (carrier power) катталиклар ўлчаниб кўрилади,
бундай тажрибаларда йигирмадан кам бўлмаган ўлчаш натижалари лабаратория
журналларига қайд қилинади
% The following section perform measurement of carrier power
% The example test is a conducted measurement. The measurement was repeated
% 45 times. The following results were obtained (before correcting for
% cabling and attenuator network insertion loss):
% 0,57 mW; 1,76 mW; 1,88 mW; 2,54 mW; 2,98 mW; 3,02 mW; 3,13 mW; 3,52 mW;
% 3,72 mW; 3,88 mW; 4,05 mW; 4,10 mW; 4,29 mW; 4,44 mW; 4,56 mW; 4,72 mW;
% 4,85 mW; 4,93 mW; 5,05 mW; 5,16 mW; 5,23 mW; 5,37 mW; 5,45 mW; 5,50 mW;
% 5,54 mW; 5,64 mW; 5,76 mW; 5,86 mW; 5,95 mW; 6,06 mW; 6,15 mW; 6,36 mW;
% 6,54 mW; 6,72 mW; 6,88 mW; 7,13 mW; 7,21 mW; 7,38 mW; 7,62 mW; 7,91 mW;
% 8,23 mW; 8,46 mW; 8,62 mW; 9,35 mW; 9,98 mW
>> x = [0.57, 1.76, 1.88, 2.54, 2.98, 3.02, 3.13, 3.52, 3.72, 3.88, 4.05, 4.10, 4.29, 4.44,
4.56,
4.72, 4.85, 4.93, 5.05, 5.16, 5.23, 5.37, 5.45, 5.50, 5.54, 5.64, 5.76, 5.86, 5.95, 6.06,
6.15, 6.36,
6.54, 6.72, 6.88, 7.13, 7.21, 7.38, 7.62, 7.91, 8.23, 8.46, 8.62, 9.35, 9.98];
Тақсимот қонунини визуал усулда аниқлаш
Авваламбор гистограммани чизиб оламиз
% Vertical Bar Graph Plot
[m, xout] = hist(x, 10);
plot_bargraph = bar(xout, m/length(x));
Тортилган ип усули
Масала-Юқоридаги масала шартларига асосланган холда y a b ,
x
= + функциянинг a /b ,
параметрларини аниқлаш керак. Хисоблашлар нуқтаси y ва x сифатида ( , ) x y i
i қийматлар
тўпламинниг энг четки нуқталарини танлаймиз. Олинган қийматларни асосий
тенгсизликлар системасига жойлаштириб, a/b , ларни аниқловчи иккита
тенгсизликни
хосил қиламиз.