QIYOSIY MUHANDISLIK
TUSHUNCHASI NIMA?
 Turli
muhandislik
yechimlari
va
texnologiyalarini solishtirish orqali eng
samarali variantni aniqlash;
 Obyektiv baholash va tahlil asosida
qaror qabul qilish;
 Murojaat etiladigan asosiy maqsadlar:
samaradorlikni oshirish, xavflar va
xarajatlarni kamaytirish.
Qiyosiy muhandislikda tahlil
qilishning bir qator bosqichlari
mavjud,
ular va
quyidagilar:
1. Loyihani
aniq maqsad
talablarini belgilash;
2. Bozor va texnologiyalar haqida maʼlumot
toʻplash;
3. Har bir variantni iqtisodiy-meʼyoriy baholash;
4. Texnikaviy baholash;
5. Ekologik va ijtimoiy omillarni baholash;
6. Qiyosiy jadval tayyorlash;
7. Qaror qabul qilish va yakuniy xulosa.
Aniq maqsad
Avvalo, loyihadan kutilgan aniq
natijalar, foydalanish sohasi, quvvat yoki
ish unumdorligi talablari kabilarni
belgilash lozim. Masalan, ishlab
chiqarish korxonasida belgilangan
maʼlum hajmda mahsulot ishlab
chiqarish yoki maʼlum miqdorda
energiya tejash maqsadi yoki shung
oʻxshash boʻlishi mumkin.
Talablar
Mavjud
texnologiyalardan
kutilgan sifat, ishlash muddati
(resurs), xavfsizlik normalari,
ekologiyaga
taʼsir,
optimal
ishlash sharoitlari kabilarni aniq
belgilash zarur.
Muhandislik yechimlarini oʻrganish
Mavjud
mahalliy
va
xorijiy
texnologiyalar,
ularning
ishlash
tamoyili, qulayliklari, kamchiliklari,
texnik koʻrsatkichlari (energiya sarfi,
ish unumdorligi, xizmat koʻrsatish
osonligi va h.k.) boʻyicha maʼlumotlar
jamlanadi.
Iqtisodiy holat va narxlar
Qurilma yoki texnologiya
xarajati, oʻrnatish (montaj) va
ishga tushirish xarajatlari, kafolat
muddati
va
keyingi
ekspluatatsiya narxlari, ehtiyot
qismlar narxi va boshqalar
aniqlanadi.
Ishlab chiqarish (ekspluatatsiya)
xarajatlari:
Energetik sarflar (elektr energiyasi, gaz,
suv va h.k.);
Xizmat koʻrsatish xarajatlari (muqobil
ehtiyot qismlar, mutaxassislar ish haqi);
Sogʻliqni saqlash va xavfsizlik xarajatlari,
agar maxsus uskunalar kerak boʻlsa
;
Tayyor mahsulot tannarxi yoki tender
loyihasida bajarilgan ish qiymati
Moddiy resurslar;
Mehnat sarfi;
Investitsiyalardan qaytish muddati
(ROI)
Texnologiya yoki uskunani ishga
tushirish
bilan
bogʻliq
boshlangʻich sarmoyalar;
Ushbu sarmoya oʻzini necha
yilda yoki necha oyda oqlashini
hisoblash;
Xavflar va yoʻqotishlar (risk analysis)
Yoʻqotishi
mumkin
boʻlgan vaqti, sarflangan
mablagʻlar,
xavfsizlikka
bogʻliq muddatlar
Uskunaning ish unumdorligi
Bir soatda, bir smenada yoki bir
kunda beriladigan ishlab chiqarish
quvvati;
Uskunaning uzluksiz ishlab turishi
uchun
kerakli
shart-sharoitlar
(temperatura, bosim, relyef va h.k.);
Ishlab chiqarish sifati
Sifatni qanday taʼminlash, norma
yoki standartlarga qanchalik javob
berishi;
Ish jarayonida yuzaga kelishi
mumkin boʻlgan texnik nuqsonlar;
Xavfsizlik
Uskuna
va
texnologiya
qanchalik xavfsiz;
Korxona xodimlari (ishchilar)
uchun
talab
etiladigan
muhofaza vositalari;
Boshqa texnologik integratsiya
◦Mavjud ishlab chiqarish zanjiri bilan
uygʻunlashuv;
◦Korxona yoki zavod sharoitlariga
muvofiqlashuv.
Ekologik va ijtimoiy omillarni
baholash
Atrof-muhitga taʼsir: Karbonat angidrid (CO₂) yoki
boshqa gazlarni chiqishi, chiqindilar, havo va suv
ifloslanishi, undan keyingi utilizatsiya jarayonlari.
Energiya tejamkorligi: Texnologiya qanchalik kam
energiya sarflaydi, qayta tiklanadigan energiya
manbalaridan foydalana olish imkoni mavjudligi.
Ijtimoiy samara: Yangi ish oʻrinlari yaratilishi,
mahalliy mutaxassislarni ish bilan taʼminlash imkoni,
mahalliy infratuzilma rivojlanishi.
Tahliliy maʼlumotlarning qiyosiy
jadvali
Variant
Boshlangʻic
Ekspluatatsiya
Ish
Energiya
Ekologik
ROI
(Texnologiya)
h sarmoya
xarajatlari
unumdorligi
sarfi
taʼsir
(qaytish)
Variant A
Variant B
Variant C
Xavfsizlik
Umumiy
baholash
Qaror qabul qilish va yakuniy xulosa
Mutaxassislar bilan maslahat: Turli sohalar mutaxassislari
(iqtisodchi, texnolog, muhandis, ekolog, xavfsizlik boʻyicha
mutaxassis) bilan muhokama qilish.
Tavan (trade-off): Bir mezon boʻyicha yaxshi koʻrsatkich,
boshqa mezon boʻyicha uncha maqbul boʻlmasligi
mumkin. Masalan, energiya sarfi kam, lekin boshlangʻich
sarmoya katta boʻlishi. Shu bilan birga, bitta variant
nafaqat iqtisodiy, balki ekologik jihatdan ham afzal boʻlishi
mumkin.
Risklarni baholash: Eng yuqori umumiy bahoga ega
variant amaliy jihatdan naqadar ishonchli ekanini ham
koʻrib chiqish (kamchiliklari nimada, istalgan holatda
avariya yoki nosozlik ahamiyati qanchalik, saqlash va
mahsulot yetkazib berish sharoiti qanday va h.k.).
Loyiha monitoringi va nazorat
Ish unumdorligini monitoring qilish. Kutilgan
texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlarga erishilganerishilmaganligini tekshirish.
Modernizatsiya va optimallashtirish. Agar
belgilangan
talablar
bajarilmayotgan
boʻlsa, yaxshilash choralarini joriy qilish.
Hisobot tayyorlash: Xar oyda yoki har
chorakda moliyaviy va texnik koʻrsatkichlar
yuzasidan hisobot olib borish; ushbu
maʼlumotlar asosida keyingi qarorlar qabul
qilish.
Turli muhandislik yechimlari va
texnologiyalarni solishtirishda
har bir variantni iqtisodiy,
texnikaviy, ekologik va
xavfsizlik jihatdan kompleks
baholash zarur