Мавзу
Махсулотларни қадоклаш
ва зарур маълумотлар
билан таъминлаш
Режа
• Махсулотларни
тамғалашга
қўйилган умумий талаблар
• Махсулот тўғрисидаги маълумот
• Чизиқли (штрихли) кодлаштириш
• Тамғалашда
қўлланиладиган
белгилар
Махсулотларни тамғалашга
қўйилган умумий талаблар
• Махсулотни тамғалаш товарни етказиб
берувчи томонидан таъминланиши шарт;
• Тамғалаш қонуний шартларга жавоб
бериши лозим;
• Ундаги маълумотлар сифатли ва ишончли
бўлиши керак;
• Тамғалашнинг тузилиши ва мазмуни
етарли ва хафвсизликни таъминлаши
лозим
• Тамғалаш аниқ, равшан, қадоқнинг рангига
монанд, иқлим шароитларига чидамли
бўлиши лозим.
• Тамға махсулотни кўзда тутилган
фойдаланиш муддатигача сақланиши
лозим;
• Қўйиладиган тамға ёки ёрлиқлар ва бунда
қўлланиладиган материаллар махсулот
хусусиятидан келиб чиққан бўлиши керак;
• Тамғалашда қўлланиладиган белгилар
осон аниқланадиган ва тушунарли бўлиши
лозим;
• Қўлланиладига белгилар махсулот тури ва
функциясидан катъий назар битта
маънони англатиши керак.
Товар (иш, хизмат) ҳақидаги маълумотда
қуйидагилар курсатилиши шарт:
• Товар (иш, хизмат) мажбурий талабларига
мувофиқ келиши шарт булган норматив
ҳужжатнинг номи;
• Товар (иш, хизмат)нинг асосий истеъмол
хусусиятлари, шу жумладан узига хос
хусусиятлари рўйхати;
• Баҳоси ва сотиб олиш шартлари;
• Айрим турдаги товарларнинг ишлаб
чиқарилган санаси;
• Ишлаб чиқарувчи (ижрочи)нинг кафиллик
мажбуриятлари;
• Товардан самарали ва хавфсиз фойдаланиш
қоидалари ҳамда шартлари;
• Товарнинг хизмат (яроқлилик) муддати ва
ушбу муддат тугаганидан кейин истеъмолчи
нима ишлар қилиши зарурлиги, шунингдек
бундай ишларни бажармаслик натижасида
келиб чиқиши мумкин булган оқибатлар
тугрисидаги маълумотлар;
• ишлаб чиқарувчи (ижрочи, сотувчи)нинг номи
ва мулкчилик шакли, руйхатга олиш ва
лицензия гувоҳномасининг номери;
• ишлаб чиқарувчи (ижрочи, сотувчи)нинг
ҳамда улар истеъмолчидан даъво қабул
қилишга ваколат берган, шунингдек
таъмирлаш ишларини бажарадиган ва
техникавий хизмат курсатадиган
корхоналарнинг манзиллари;
• Товарларни сақлаш, хавфсиз утилизация
қилиш усуллари ҳамда қоидалари;
• театр-концерт тадбирлари утказилаётганда
фонограммадан фойдаланилиши тугрисидаги
ахборот.
• Сертификатланиши шарт булган товар ҳақида
истеъмолчига унинг сертификатланганлиги
тугрисида маълумот тақдим этилиши лозим.
• Товар (иш, хизмат) ҳақидаги зарур
ахборотнинг йуқлиги бундай товар (иш,
хизмат)ни реализация қилиш маълумот
берилгунга қадар тегишли давлат бошқаруви
органининг курсатмаси буйича тухтатиб
турилишига сабаб булади.
¤ здон маµсулот ДАК
М ЕҐ Н АТ- РОҐ АТ
к орхон аси
ST
O’ zd on m ahsu lot DA K
<<
DUNYO- M > > À J
М У К А ПШ Е Н И ЧН АЯ Х ЛЕБОП ЕК АРН АЯ
БИ РИН Ч И
Н АВ
Соф оІирлиг и
50 кг
Qar sh i sh .
И шлаб чиі ари лган
сан аси_______
сменаси _____
Саі ланиш муддати
6 ой
ТУ- ¤ з 8- 115-97
EAN -13
4 780011 840012
BI RI NCHI NAVLI
BUG`DOY UNI
Sof ogi rli gi 50kg
I shl ab chi qari lgan sanasi
Smena
1
2
3
Saqlash muddati 6 oy
Tsh O’ z 8- 178- 2002
O`ZBEKI STOND A I SH LAB
CH I QARI LGAN
Сро к хранен ия:
Срок хранен ия:
Чизиқли (штирхли) код
• Турли қалинлик ва қадамдаги паралел
чизиқли тўпламлар ёрдамидаги белги бўлиб,
кўндаланг сканерлаш йўли билан оптик
аниқланади.
• Чизиқли код – маълумотларни комьпютерга
тез ва аниқ киритиш учун турли энликдаги
оралиқ ва чизиқларни кетма-кетлиги
кўринишидаги сон, ҳарфлар ва бетларни
кодлаштириш усулларидан бири ҳисобланади.
• ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИДА
ИШЛАБ ЧИҚАРИЛАДИГАН
ТОВАРЛАРГА ШТРИХЛИ КОДЛАШНИ
ЖОРИЙ ЭТИШ ТУГРИСИДА
УЗБЭКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ
ВАЗИРЛАР МАHКАМАСИНИНГ ҚАРОРИ
• 21.09.1999 й.
• Н 438
• Ўзбекистон Республикасига 478
рақамли идентификатлаштириш коди
берилган
• Чизиқли кодга иккинчи жаҳон урушидан
кейин Гарвард бизнес мактаби томонидан
патент олинган.
• XX асрнинг 60 – йилларида АҚШ темир
йўлчилари томонидан биринчи бўлиб
қўлланилган
• 1973 йилда А£Ш универсал товар кодини
қабул қилди – UPC (Universal Product Code)
• 1977 йилда олдин Европада ва кейинроқ
бошқа минтақаларда Европа кодлаштириш
тизими –
EAN (European Article
Numbering) тасдиқланди
EAN (European Article Numbering) — бу
товарларни штрих-код орқали идентификация
қилиш мақсадида жорий этилган халқаро тизим
бўлиб,
маҳсулотлар
упаковкасининг
тезкор
сканерланиши ва маълумотлар базаси билан мос
равишда мувофиқлашувини таъминлайди. Тизим
илк бор Европада ривожлантирилгани учун
шундай ном берилган бўлса-да, бугунги кунда у
жаҳон миқёсида кенг тарқалган ва глобал стандарт
сифатида қабул қилинган.
EAN International ҳақида қисқача тарих
•Бошланиши: Европада товар айланмасини яхшилаш,
савдо жараёнларини автоматлаштириш мақсадида 1970йиллар охири — 1980-йиллар бошларида ЕАН штрих-код
тизими пайдо бўлган.
•EAN ва UCC (Uniform Code Council) бирлашуви: АҚШда
тасдиқланган UPC (Universal Product Code) билан Европа
EAN тизимининг бирлашуви натижасида 2005 йилда GS1
ташкилоти вужудга келган. Ҳозирги пайтда EAN кодлари
ҳам, UPC кодлари ҳам GS1 нинг ягона стандартлари
асосида бошқарилади.
•EAN International → GS1: Энди EAN International номи
GS1 International сифатида танилади. Шундай бўлса-да,
барча хоҳловчилар EAN коди олиши, ундан маҳсулотига
штрих-код сифатида фойдаланиши мумкин.
EAN код тизими хусусиятлари
1.EAN-13: Энг кенг тарқалган вариант. 13 та рақамдан
иборат бўлиб, одатда:
1. 1-3-рақамлар: мамлакат (ёки минтақавий) коди
2. 4-12-рақамлар: ишлаб чиқарувчи (ёки дистрибьютор)
ҳамда маҳсулот коди
3. 13-рақам: назорат (checksum) рақами.
2.EAN-8: Бу қисқартирилган кўриниш бўлиб, кичик ўрамли
маҳсулотларга мўлжалланган (8 рақамдан иборат).
Структураси EAN-13 каби бўлса-да, код қисқа бўлгани учун
маълумот ҳам камроқ.
3.EAN-14 (ITF-14): Савдо қолиплари (коробкалар, блоклар)
ёки улгуржи маҳсулотлар учун ишлатилади. 14 та рақамдан
иборат.
4.Чекка элементлар: EAN штрих-кодида махсус «жим
жойлар» (quiet zones) бўлади, яъни штрих-коддан олдин ва
кейингни оқ жой сифатида ажратиш керак. Бу сканерга
кодни аниқ ажратиш имконини беради.
Нега EAN коди муҳим?
1.Глобал ҳамкорлик: EAN коди дунё бўйлаб, хусусан, Европа,
Осиё, Африка, Америка бозорларида осон тан олинади. Шу сабабли
ишлаб чиқарувчилар экспортга маҳсулот олиб чиқишда умумий
идентификациядан фойдаланади.
2.Сотувларни автоматлаштириш: Магазинда кассалар EAN кодни
сканер қилиб, маҳсулот ҳақида барча маълумотларни (нарх, қолдиқ,
скут ўзгартириш) база орқали автоматик тарзда олади.
3.Логистика ва омборхона ҳисоби: Кодлар юк қабул қилиш,
тақсимлаш, омборхонада ҳисоб-китоб юритишни соддалаштиради.
Транспорт этикети ва счет-фактурада бир хил код кўрсатилганида
хатоликлар эҳтимоли камаяди.
4.Бозор таҳлили: Товар айланмаси, талаб ва таклифни таҳлил
қилиш осонлашади. Сканер қилинган кодлар асосида сотилиш
динамикаси кузатилиб, бизнес қарорлар қабул қилинади.
5.Истеъмолчилар учун қулайлик: Айрим мобиль илова ва
интернет-сайтлар EAN код орқали маҳсулот ҳақида турли маълумот
(масалан, ишлаб чиқарувчи, таркиб, нарх, шарҳлар) кўрсатади. Бу
маҳсулот ҳақида хабардор бўлиш имконини оширади.
EAN коди олиш жараёни
1.GS1 ташкилотига аъзо бўлиш: Ҳар бир ишлаб
чиқарувчи (ёки савдо компанияси) аввал GS1
ташкилоти билан шартнома тузади.
2.Рақам блоки олиш: GS1 ҳар бир аъзога муайян
рақам блокини ажратади. Унда мамлакат коди (ёки
минтақавий код), ишлаб чиқарувчи коди, маҳсулот
коди назарда тутилади.
3.Маҳсулотни идентификация қилиш: Компания
ҳар бир маҳсулот моделини мазкур рақам
блокидан
киритиб,
ягона
EAN
кодни
шакллантиради.
4.Штрих-код дизайнлаш: Олинган рақамлар
асосида махсус график штрих-код тайёрланади ва
маҳсулот упаковкасида чоп этилади.
Hisoblash Usullari
Quyida EAN-13 shtrix kodining tekshiruv raqamini hisoblash jarayoni misol bilan tushuntirilgan:
Misol: EAN-13 kodi
Faraz qilaylik, bizda quyidagi 12 ta raqamdan iborat EAN-13 kodi mavjud:
400638133393
Bu 12 ta raqam asosida 13-raqamli kod hosil qilinadi. 13-raqam – bu tekshiruv raqami bo‘lib, uni
quyidagi bosqichlar orqali hisoblaymiz:
1. Raqamlarni pozitsiyalarga bo‘ling:
o
Toq pozitsiyalar: 1, 3, 5, 7, 9, 11
(Bu misolda: 4, 0, 3, 1, 3, 9)
o
Juft pozitsiyalar: 2, 4, 6, 8, 10, 12
(Bu misolda: 0, 6, 8, 3, 3, 3)
2. Toq pozitsiyalardagi raqamlar yig‘indisi:
o
4 + 0 + 3 + 1 + 3 + 9 = 20
3. Juft pozitsiyalardagi raqamlar yig‘indisini 3 ga ko‘paytiramiz:
o
0 + 6 + 8 + 3 + 3 + 3 = 23
o
23 × 3 = 69
4. Umumiy yig‘indi:
o
Toq pozitsiyalarning yig‘indisi + Juft pozitsiyalarning 3 ga ko‘paytirilgan yig‘indisi = 20 + 69
= 89
5. Tekshiruv raqamini aniqlash:
o
Umumiy yig‘indini 10 ga bo‘lganda, qolgan (modulo) 89 mod 10 = 9
o
Agar qolgan 0 bo‘lmasa, tekshiruv raqami = 10 – qolgan = 10 – 9 = 1
Demak, to‘liq EAN-13 kodi quyidagicha bo‘ladi: 4006381333931
Товар белгиси ва хизмат
курсатиш белгиси
• Бу бир юридик ва жисмоний шахслар
товарлари ва хизматларини бошқа
юридик ва жисмоний шахсларнинг
шу турдаги товарларидан фарқлаш
учун хизмат қиладиган, белгиланган
тартибда
руйхатдан
утказилган
белгилардир.
• Товар белгилари якка тартибдаги ва
жамоавий булиши мумкин
• «ТОВАР БЕЛГИЛАРИ, ХИЗМАТ
КЎРСАТИШ БЕЛГИЛАРИ ВА
ТОВАР КЕЛИБ ЧИҚҚАН ЖОЙ
НОМЛАРИ ТЎҒРИСИДА»
ЎЗБЕКИСТОН
РЕСПУБЛИКАСИ ҚОНУНИ
2001йил 30 августда қабул
қилинган
Тамғалашда қўлланиладиган
белгилар
• Махсулот, товар ва юкларда
ГОСТ 14192-96 давлатлараро стандарти
талаблари асосидаги белгилар
қўлланилади.
Белгилар:
Қадоқлашдаги;
Огоҳлантирувчи;
Экологик
бўлади
Қадоклашда қўлланиладиган
белгилар
•
Идишсиз вазни
•
Фаррош меҳнатини қадрига етинг
Зарарсиз материалдан қилинган
Эхтиёт бўлинг мўрт
Намгарчиликдан асранг
Юқорига қараган ҳолда тахлансин
Қизишдан сақланг
Ҳарорат чекланган
Нурланишдан сақланг
Оғирлик маркази
Огоҳлантирувчи белгилар
Тропик қадоқ
Оловга хафвли
Кислота
Ташланмасин
Экологик белгилар
Қайта ишланган
Яшил нуқта «Der Grune Punkt»
Бу белгининг умумжаҳон қабул қилинган номи «такрорий ишлаб чиқариш рамзи» (Recycling
Symbol) ҳисобланади. У биринчи марта 1970 йилда АҚШда «Ер куни» (Earth Day) муносабати
билан ўтказилган танловда Ғэри Андерсон (Gary Anderson) томонидан яратилган деб
ҳисобланади. Белги учта бир-бирига боғлиқ ўқлардан иборат бўлиб, учбурчак шаклни хосил
қилади. Ушбу учта ўқ:
1.Ресурслардан фойдаланиш
2.Истеъмол (ёки ишлатиш)
3.Такрорий ишлаб чиқариш (ёки қайта ишлаш)
ҳалқасини ифодалайди. Яъни бир маҳсулотни ишлаб чиқариш учун хомашёдан фойдаланилади,
у маҳсулот сифатида маълум вақт ичида ишлатилади, кейин эса чиқиндига айланганидан сўнг
қайта ишлаш жараёни орқали қайсидир кўринишда яна иқтисодиётга қайтиши мумкин. Шу тариқа,
табиий ресурслардан тежамкорлик билан фойдаланиш ва чиқиндилар миқдорини камайтириш
таъминланади.
Бу белги нимани англатади?
•Белги, аввало, маҳсулот ёки идиш (упаковка) такрорий ишлаб чиқариш учун яроқли эканлигини
кўрсатади. Йўл-йўлакай у инсонларни чиқиндиларни саралашга (масалан, қоғоз, пластик, шиша
каби турларини алоҳида йиғиш) ундайди.
•Айрим мамлакатларда ёки минтақаларда бу белги аниқ бир материал ёки рақам билан бирга
ишлатилади. Масалан, пластик идишларда 1 дан 7 гача бўлган рақамлар билан белги қўйилиши
мумкин (PET, HDPE, PVC, LDPE, PP, PS ва бошқалар). Бу рақамлар ҳам маҳсулот қандай
материалдан тайёрланганини англатади.
Яшил нуқта «Der Grune Punkt»
•Қайта ишлаш тизимида иштирок: «Der Grüne Punkt» рамзи маҳсулот ишлаб чиқарувчиси ёки
таъминловчиси ўзи ишлаб чиқарган упаковкани йиғиш ва қайта ишлаш дастурига молиявий ҳисса
қўшганлигини билдиради. Бошқача айтганда, бу белгини қўйган корхона «Duales System
Deutschland GmbH» (Ёки бошқа рухсат этилган оператор) билан шартномага эга бўлиб, упаковка
чиқиндиларини йиғиш ва қайта ишлаш жараёнини маблағ билан таъминлаб туради.
•«Иккиламчи тизим» нима?: Германияда упаковка чиқиндиларини йиғиш ва қайта ишлашда
«иккиламчи тизим» (Duales System) жорий қилинган. Унга кўра, упаковка чиқиндилари (ойна, қоғоз,
пластмасса ва ҳ.к.) уй ёки корхона ташқарисида махсус белгилаб қўйилган контейнерларда
тўпланади ва бевосита қайта ишлаш шохобчаларига юборади. «Der Grüne Punkt» ана шу
«иккиламчи тизим»да иштирок этиш рамзи сифатида кўрилади.
•Истеъмолчилар учун қулайлик: Истеъмолчилар маҳсуот қутиларида шу белгини кўрганларида,
бу упаковка расмий қайта ишлаш дастурига қўшилганини биладилар. Бунда улар чиқиндиларни
қолдиқлар (текширилмаган) ўрнида эмас, балки махсус контейнерларга ташлаб, экологик жиҳатдан
тоза йўл билан йўқ қилиш ва қайта ишлаш имконига эга бўладилар.
•Қонунчилик асоси: Германияда упаковка чиқиндиларини бошқариш «Verpackungsverordnung»
(Упаковка ҳақидаги қонун/фармойиш) билан тартибга солинади. Унга кўра, маҳсулот ишлаб
чиқарувчилари ўз товарларининг упаковкаси учун масъул бўлиб, чиқиндиларни йиғиш ва қайта
ишлаш харажатларини ҳам қоплашлари шарт. «Der Grüne Punkt» мана шу талабни бажаришда энг
кўп тарқалган тамғалардан бири ҳисобланади.
•Экологик аҳамияти: «Der Grüne Punkt» мамлакатда чиқиндиларни камайтириш, қайта ишлаш
даражасини ошириш ва табиатни муҳофаза қилишга ёрдам беради. Бу тамга билан ишлаб
чиқарувчилар ҳам, истеъмолчилар ҳам чиқиндиларни қайта ишлаш жараёнида биргаликда иштирок
этадилар.
Тўқимачилик ва енгил саноат
махсулотларидаги белгилар
Дазмоллаш мумкин
Дазмолланмасин
Юқори ҳароратда (200 С) дазмоллаш
Ўрта ҳароратда (150 С) дазмоллаш
Паст ҳароратда (110 С) дазмоллаш
Буғлаш мумкин эмас
Қуруқ тозалаш
Кимёвий тозалаш мумкин эмас
Ҳар қандай эритма билан тозалаш
Углеводород, хлорли этилен ва
монофлотрихлорметанда тозалаш
Углеводород ва трифлотрихлорметанда тозалаш
Оқартириш мумкин
Оқартириш мумкин эмас
Хлорда оқартириш мумкин
Хлорсиз тозалаш мумкин
Қуритиш мумкин
Қритиш мумкин эмас
Машинада сиқиш ва қуритиш
Машинада сиқилмасин, қуритилмасин
Эҳтиёт бўлиб сиқиш ва қуритиш
Вертикал қуритиш
Сиқмасдан қуритиш
Горизонтал сиртда қуритиш
Сояда қуритиш
Ювиш мумкин
Эхтиёт бўлиб ювиш
Жуда этиёткорлик билан ювиш
Ювиш таъқиқланади
Совуқ сувда ювиш (30 С гача)
Илиқ сувда ювиш (40 С гача)
Иссиқ сувда ювиш (50 С дан юқори)
Фақат қўлда ювиш
Сиқилмасин