вя
Логопедия
меъёрий талаффузга
ургатиш
$
/А /
<2fО.
0J{, / if
x /y
ог/W
///? J P S / V
1#/f L i l t'S
№ i°'Q l/dZ
bi о ъ , 14
JL06 tr.o ? /f'
ic"
УЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ
ХАЛ К, ТА'ЬЛИМИ ВАЗИРЛИГИ
ЗАРОФАТ ШАМУРАТОВА
ЛОГОПЕДИЯ
МЕЪЁРИЙ
ТАЛАФФУЗГА
УРГАТИШ
Тошкент
“NISOPOL1GRAF”
2012
УДК 376.37
Шамуратова, Зарофат
Логопедия: меъёрий талаффузга ургатиш./ 3.Шамуратова: Узбекистан Рес­
публика» халхчтаълими вазирлиги. —Тош коi i t : Niso poligraf, 2012. —200 б.
Мазкур услубий едшланма Узбекистонда миллим логопедия фанининг
назарий асосларини яратган, фаннинг ривожига катга хисса кушган олимларнинг илмий изланишлари ва шу соха вакилларининг олиб бораётган
назарий /\амда амалий билимлари натижасига асосланган. Боланинг нут^и
унинг ёшига мое, хрр томонлама меъёрда ривожланишига а^амият бериш
ва камчиликларини бартараф этмш, масъулиятни щ с этган лолда мавжуд
крнуи ва дастурлардагм талаб ва таклифлар асосида, назарий билимлари и
амалётда куллаш натижасида куйидаги услубий вдлланмани амалиётда фаолият олиб бораётган, азиз ,\амкасбларимиз эътиборига \авола этамиз. Шунингдек ёш мутахассисларимизнинг назарий ва амалий билимларинн яна­
ла мустахкамлайди, деган умиддамиз.
УДК 376.37
КБК 74.3 (5У)
Ш 21
Педагогика фанлари номзоди,
профессор М. Ю.АЮПОВА тщрири остида
Тавдизчилар:
Д.АНУРКЕЛДИЕВА, педагогика фанлари номзоди, доцент
X -Ж. КАЛ БАЕВА, РТМ махсус таълим булими бош методисти
Ш. Ш. БОЛТАЕВА, 560-махеус МТМ логопеди
Мазкур цулланма 2012 йалда Республика таълим маркази махсус
таълим илмий методик кенгашнинг 2-сонли йигилиш %арори билан нашрга
тавсия этилди.
Муаллиф рухсатисиз китобдан кучириб босиш ман этилади.
Гуво^нома № 3283 email: zaromax@mail.ru
Телефон: +99890-978-93-47, +99871-277-05-51
ISBN 978-9943-4046-1-8
е
© Зарофат Шамуратова, 2012.
NISO POIJGRAF, 2012.
МУАЛЛИФДАН
Давлатимиз келажаги - бугунги кун ёшларидир. Юртимиз мустакиллигини муста^камлаш борасида олиб борилаётган ишлар, амадга
о| мирилаётган дастурларнинг барчасида ёш авлоднинг таълим-тарбияси билан боглик; масалаларга к^аратилмокда. Келажагимиз эгалари фаршпдларимиз, \ар томонлама с о т о м ва баркамол булиб ривожланишмда, ^укуматимиз томонидан “Таълим тугрисидаги к;онун” к;абул
килиииши, “Кадрлар тайёрлаш миллий дастури”, “ Махсус таълим
концепцияси”, улар асосида вужудга келган “Болажон” таянч дастури
фндоимиз далилидир.
(Узбекистонда миллий логопедия фанининг назарий асосларини
ир.тггаи, фаннинг ривожига катта \нсса кушган олимлардан педагоI ика фанлари доктори, профессор —Л.'Р.Муминов, педогогика фаннар номзоди, профессор —Р.Ш.Ш ома^м удова, педагогика фанлари
номзоди, ТДПУ профессори — М.ЮАюпова, педогогика фанлари
номзоди, ТДПУ профессори —В.С.Рахдооиова, педагогика фанлари
момзоди —Д.А. Нуркелдиева ва бошкаларнинг илмий изланишлари
иа гижаси ва шу сох^а олимларининг олиб бораётган назарий билимларига асосланиб боланинг нущи унингёшига мос,
томонлама меъ­
ёрда ривожланишига а\амият бериш ва камчиликларни уз вак^тида
бартараф эт и ш /масъулиятни щ с этган додца, юкрридаги к;онун ва
дасгурларяЗш талаб ватаклифлар асосида, назарий билимларни амалиётда куллаш натижасида куйидаги методик кулланмани амалиётда
фаолият олиб бораётган азиз ^амкасбларимиз эътиборига х^авола этамиз. Кулланма уч бобдан иборат булиб:
Биринчи бобда товуш х^акдца тушунча, товушларни сузларда мусI а\камлаш, меъёр \осил кдлиш жараёнига куйиладиган талаблар, нущ
аппарата камчиликлари, умумий артикуляция машклари ва зондлардап фойдаланиш берилган.
Иккинчи бобда меъёрий талаффуз, нотугри талаффуз турлари ва
меъёр \осил к;илиш усуллари; меъёрда хрсил булган товушни бугинларда ва сузларда муставкамл аш, лугатни бойитиш учун махсус материаллар берилган.
-
3
-
Учинчи бобда меъёрда досил булган нущни фаоллаштириш учун
мулжалланган кушимча материаллар берилган.
Логопедия фанининг биргина йуналиши булган, товушларнинг
меъёрий талаффузи юзасидан методик курсагмалар тавсия этилган.
Мазкур кулланмада назаримиздан четда долгам масалалар булиши
мумкин. Шу боис, билдиражак самимий масла,\ат ва таклифларингизни мамнуният билан кабул кдламиз ва келгуси ишларимизда албатта, инобатга оламиз.
4
1 БОБ
ТОВУШ ЗДВДЦА ТУШУНЧА
Табиий кузга куринмас холатларни биз \ис кдлишга харакат кдламиз. Товуш дам курижшш буяй#, ш ш тщ д,
ниш яъни англаш ва ,\ис кддиш орк,али \аётимизда мавжуд.
Биз нущ оркали хсёрш ва макщвдшримязми, | з фйкр мрбо*
хдзаларимизни узгаларга етказамиз ва жамиятда уз урнимизн и топамиз. Шаклланмаган нутк* и неон шахеининг тулик, риножгшщшига туск,иилик к^илади.
Х,ар бир товушнинг алохида уз меъёри мавжуд булиб, меъё­
ри га етказмасдан -ЭДйффуШ кдгшнган щ> кдидай нотугри то­
нут ни тингловчи аник, пайкайдн. То£ршарнинг нотугри ш лаффузи натижаевда ran мазмуни узгариб кетади, сузловчининг макеадшш тингловчи т^уШ йМЖШ мумвдн. Товррщрпинг меъёрдаги талаффузи хаётимизда мухим урин эгаллайди.
Х,ар бир фонемани яъни товушни алохида талаффуз килмш
учуй лаб, тиш, тил, жар, Вр Щ . .ода^уршйяашри Ш уйШШН
чикаётган \аво ок.имининг уз меъёри булиб, \ар бир товуш
Iалаффузининг узига хос даракати натижасида вужудга келади.
Ёш беширр ривожлалиб ва шакдяаниб §<зрар дорр щгжуй!ладан, уларда товушларни талаффузи \ам шаклланади. \ а р
Кандай бола биринчи сузини ноаник;, баъзи товушлар урнига бошк,асини к$д|1аб йлкЬора атрофдагиларга мурожаа^дадади. Кундан-кун га турри нущни узлаштирган бола меъёрда
4,5-5 ёшга етганида нущи тулик, ривожланган ,\исобланади.
Ушбу ёшгача 0 м |р л Ь й р Р Щ 1М$Ерщад^ффузйи фак,ат так;лид орк,али ривожчантириши зарур. Чунки 2,5 —3 —4 ёшли
боладаги нотугри талаффузи инг асосий сабаби анатомик усиб
ривожланйфаганлаш; буляии м умки п. Яыш тил Щуекулдаринииг шаклланмаганлиги, жат тишларининг | ш 1 Танлигй,
лабларни керакли холатга келтира олмаслик вакдинчалик сабаб булиб, бола уз ривожланилш жараёнида меъёрга келиши
учун таклид уеуа^рн фойдалаииш кифсщ.
Н ущ камчиликларини услубий меъёрга келтириш 5 ёшдан
бошланади. Аммо эшитиш крбиляти меъёрда булганда, нутк,
-
5
-
аппаратида жисмоний камчиликлари булганда ишни эртарок,
бошлаш мумкин. Масалан реноламияда.
М ЕЪЁРИЙ ТАЛАФФУЗГА УРГАТИШ БОСК>ИЧЛАРИ
1. Болачарни меъёрий тачаффузга ургатиш якка тартибда олиб
борилади. Логдаед, боЛа б план узаро ишонч ва ш з щ муносабатни яратиши зарур. Мутахассисга нисбатан булган боладаги
ишонч, меъёрий тачаффузга ургатишнинг асоси дисоблашди.
Боланинг толик,иб крлмаелигини таъминлашда машкдарни
мажбурий бажартирмаслик му\им.
2. Cytapa. нущ шпЩШЛЩЩ*камчиликларини текшйриш
ва аникдаш боск^ичига утиш мумкин.
3. Боланинг лурат бойлйшни текши риш ва нутадаги то­
вушлар талаффузини аниьуташ боск,ичида дар бир бола учун
шахе ий дафтар тутиб, товушлар талаффузидаги камчиликла­
рини бшгияаб к^йиш, олий борилаётган иш жараёнини дафтарга к^йт этиш зарур. Нотугри талаффузга сабаб булаётган
долатларии аий^щб ишни режачаштириш мудим.
4. Умумий артикуляцион машкдар ичидан бола нущида
хосил кушшиши керак ‘ЩЬШШ товуш учун меъёрий тялаффузни талаб кдчадиган тил, лаб, тиш долатлари даракатини
.\исобга олган дящ р танлаш боск;ичида дар бир болага инди­
видуал ёндашиш керак.
5. Махсус машкдар ва керакли усулларни куллащ йули билан
меъёрдаги товуш досил булиши натижасида товушни соф долатда узок, мудцат чузиб талаффуз килиш боск,ичига Утилади.
6. Соф долатдаги товушни унли товуш билан кушиб талаф­
фуз кдлиш боск;ичи бир нечта машгулотни уз ичига олади.
7. Товушларни сузларда мустадкамлаш боекдчига ачодида
ах,амият бериш зарур. Бола нуттдвда “3* товушини меъёрий
\осил к^илинса-ю “Л” ва “Р” товушлари талаффузи бузилган
булса, “3” товушини лугатда мустадкамлаш учун efaaap тан-ланганда “Л" ва “Р” товуши иштирокидаги сузлар вак,тинчалик болага берилмайди. Масалан: зар, зулук, зилзила, зум-
6
-
рат, зира. Бола
Др1 соф талаффузви талаб ЩШЩи, Ч г ' ва ^Рш й ^ м у м Ш
ш Щ зш келтирi лплан efHr у м % товушлар йжтарш ш дает
дуратда мусгахкаэдлашш.
#ар*а,/ЩАушл#рш;ШШВЩ1й. Бола
'lyi’cvpi*
Щ№тэвдущ. c f i # о щ в й , ®§1я ||р ш ш да
Щ Ш Ш Ш Ш ай&зряр- гща м н ­
мл с у з
ят бсриб О д о д о * .
8. Ж уш а ва щпмар,
с о ф 'й у щ м а я щ , №
тпишмок*. ва ЦЮ рщ р
Ш ш ещ ят
•
9. Тукри таяаффрня' « р з д а фаоялаштйрйш учун иугк, §шжриш м аш уащ щ радая фойдашгаиа мумкин.
МЕЪЁР ДОСИЛ К.ИЛИШ ЖАРАЁНИГА
КУЙИЛГА11 ТАЛАБЛАР
Говушларнинг
ш заф ф р и усщща. иш
борил| .шла, мавжуд шущ вуаммшларшйнт саваб ва. щщъшхшрнлан -Щ
ЩШ
шшшш бщр ш а у » ®яаффужд4ги ш а милик р Ц $ З Д шш 'шйШ борщщщщф М К М ш ш к 1ВДЙШ31Р' ШШ*
кпчлариямйг .^нагшй таршбйш амш. едш ш зарур.
Бола щ д а шшшшшшфмттшшщя&ш'
* уму&Шй щ щ щ рт щ т Н1Ё|1|||||№Ш Ешкариш;
~ вут.кде меъёр хрсш}1 щшшш щруяарм р кн у р ишяаш:;
—
тшушии м$шш$шттш,;,шаташш. ш ан щ
1ллафф§Шй "%йМИ»|.
“щ
‘ щшшш
«fшдаЩ: ва гтштглр^ Ъф ^ т т ъ т :
—яр щ яр ш м м к ш ш ш щ
—4MIK Ш Щ р Ё Й
"^одаашсйрйш. § « р * й |ш дан ибвраг,
Анщ, ва равой тэдаффузяй,. арвил
товушни
Пуг'ншш Шя ф$ш ЩШЩШШШщшшш шш штшщж, ТГаJia(|g^p^m м ш ш ю щ ш р ц #й|Щ $аф шшш *ара®й»да.’*шйяг
дащ ЩШШЩШ р я ж ip*!*® ДцМь
Бац*
тояудаздрщвг бир lyppfpc Щ шя ш гря. шу
| урух,
тйсиаффзди оощр 'ЩШШ то§р$Ш й йш бошлаиади. Турщ ф@;1шт»ктуру^арш.а1||давуй1шр1ашффузи бу*
7
-
зилганда, масалан: сирралувчи, шовкинли ёки сонор товуш ларда, ишни сирралувчи товушлар гуру^идан бошлаш зарур.
Сонор товушлар устида иш олиб борилганда, аввал «Л» то­
вуши, сунгра «Р» товуши устида иш олиб борилади.
ИККИ ТОВУШ БИЛАН ИШЛАШ
Бир вактнинг узида товуш артикуляцияси бир-бирига Я1<;ин
булган лаб, тил, \ара катл аниши таркиби ухшаш товушлар
устида иш олиб бориш мумкин. Масалан: «С»ва «3» товушлар
устида ишлаш мумкин. Артикуляцон ,\аракатлар бир-бирига
зид булганида икки товуш устида иш олиб бориш катъиян
ман этилади. Масалан, бир вактнинг узида «3» товушини ва
«Л» товушини хрсил К.ИЛИШ устида иш олиб бориш мумкин
эмас. «3» товушини турри артикуляция к,илиш учун тилнинг
уртасида «арикча» ,\осил к,илиш зарур. «Л» товуши учун тилни тепа тишлар тамон кутариш машк, к,илинади. Бу хдракатларни болага бир машрулот валдгида машк, кдвдириш, зиддиятни юза га келтиради ва товуш хрсил булишининг умумий
тормозланишига олиб келади.
Нафас олиш аъзоларининг куп кучланишини талаб к,илувчи
«III» ва «Р» товушлари устида, бир машБулотда иш олиб бориш
боланинг тез чарчашига, баъзан боши айланишига олиб келиши мумкин. Машрулот вак^гида логопед боланинг холатини назорат ьушиши ва зарур булганда машгулотни тухтатиши зарур.
Якка тартибда \ар бир бола билан ^афтасига 3 тадан 5 тагача машрулот утказилади. Машгулотга ажратилган вак^т 10-15
дак^икдцан ошмаслиги керак.
Турри талаффузни шакллантириш устида олиб бориладиган машрулотлар к,атъий тартибга солинганда ва мунтазам
равишда олиб бор ил ганда ш ла натижага эришилади.
- 8 -
11УТК ALIИАРАТИ КАМЧИЛИКЛАРИНИ АИИКЛАШ
ВА МЕЪЁРГА КЕЛТИРИШ
11уткдаги нотугри талаффузнинг асосий сабабларидан бири
1 1 у 1 1\ аппаратидаги камчиликлар ^исобланади. Лаб, тиш, тил,
жаг, танглай, юмшок; танглай, овоз, унпайчалари, бурю ва
ц||\оят упкадан чик,аётган \аво окдомининг турри йуналиши
<>у ишганлиги меъёр хрсил булишида туск,инлик кдяади.
Лею — жарро^ушкдан сунг чан дик, асорати ок,ибати бартарп(|> этилмаганда, лабларнинг \аракатсизлиги, камчилик
\псобланади. Лаб машкларини мунтазам бажариш, чандик,ларни массаж кдлиш билан меъёрга келтирилади.
Тиш — тишларнинг нотекис усиши. 5-6 ёшлик болаларда олд
шшларнинг тукилиши, пастки ва юкрриги тишларни бир-бирш а текис тушмаслиги, нотугри талаффузга сабаб булади. Тишдагц камчиликлар анш^амганда, ота-онага болани стомотокн га курсатиш ва камчилигини даволатиш тавсия этилади.
Тил — тилнинг юмшок,лиги ва катталиги, о р и з н и тулдириб туриши ва шуни акси ингичка тил, ^ар доим юкрри
Iпшлар томом кутарилган холда булиши, тил фалажлиги камчпликлари. Куйида берилган тил маищлари м о с и н и к^уллаш
чилаи меъёрга келтирилади.
Тил ости юганчаси — тил ости юганчасининг калталиги,
|\;птиклиги, тилни эркин ^аракатланишига туе кин лик к;илиIIIи камчилик саналади.
I ИЛ ОСТИ ЮГАНЧАСИ НИ ТЕКШ ИРИШ ЙУЛЛАРИ
Тскшириш турлари ва меъёрий долатга келтириш усуллари
\а р цандай нутки ривожланмаган боланинг, тил ости юган­
часи текишримшедан, стоматолог хирургга мурожат этиб
кестириш цатъиян май этилади. Тил ости юганчасини кестириш бола нутцини ривожлантирмайди.
1-усул: Ориз ва тиш очик, ,\олатда тил юк;ори тишлар то­
мон кутарилади. Юганча меъёрида булганда, тил ,\аракатига
\алак,ит бермайди, тил остида нозик парда куринишда була_
9 .
ди. Тил учи тепа тиш ва милкларга эркин \олда такдлиб туради 1-расм (а).
Тил юганчасини асосий текшириш усули: лаблари бир-би­
рига тегиб турган холда тилни огиздан таищарига чик,ариб,
энгак томон пастга тушириш тавсия этилади. Логопед \apaкатни узи курсатади ва болага такдид к^илишни таклиф к.илади. Бола тилининг хдракатини кузатиш ор^али аникданади.
1-куриниш: тил учи ингичка, пастга текис тушиб туради.Меъёрий долат 1-расм (б).
2-уеул: O fm3 ва тиш очик, хрлатда тил юк,ори тишлар то­
мон кутарилади. Юганчатарангтортилибтуради. Бундайкуриниш юганчасининг бир оз калталиги булиб, тилнинг эркин
Харакатланишига бироз тускинлик кдлади. Тил учи тепа тиш
ва милкларга куч билан такали б туради 2-расм (а).
2-раем.
-
10
-
2-куриниш: ШМ учй
ЩшшШ т ш ш М
тушиб
туради. 2-f>asK©*
Логопед
теза ш в и ц ав
ШШЩ. "шШ осшдаги тортилган юганчасини т^б р аш ш ш $ргаявди~ Машк­
ин боланинг f ад; бажариши му^им . Л М Щ , ШШШШШ SMN»
рагиш д а ш ж й ш д е й р м ш щ Л щ ш & ш цр щ ш ш |ш . щ ш м ш
на бошк.ариши мухим. Логопед шш 'ШЩЩ&ШШШШШЩШ-кррщй*Машкдар flH p iM l W Л у ш бир Щ М р | ЩШШШ « e b i p t l
\олатга я вгауи н .д ю й м ШШЩ0ШЯВк
3-усул: Огиз ва тиш очи*; ^сишда тил юк,ори тишлар томон
ку гарилади. Хия Фшвдаш, ранШ ИЬ| р М ва 1$юзщ жвш #
ниш ида щЩШШШШШ юкрри Ш Й К м
о
й
Ш
■»ркии
Тшаг'уад/'шштимшрш
стмайди. БушаЙ 3фт ш ш боланинг
ШШШШШШ.
мурожат Ш Щ У М М М в Ш Р Д Ц р ^ р И Ь
3-куриниш: т а учщ. шшдай® Ш Ш Ц р Н ЩРМШ читали,
Тил остида№ яз* 1 й|§йан т I fH I K 'iM itiP к^йяийиэдй
(>Улиб даязш нг эркин здрщ раиив»шмма ч в я р Л в й Ш - Т ая
урта с и -шргиаиб турщци, Щ 1 Ю iйаершШ ш шакл :к|р1ш ш й да
(>улади. Стоматожмр
машк^тари бажарилади Щ
ар и ш щ ц и' 3-расм (б).
Ж аг — .яушк Щ Ш ЁШ Ш Щ ПШ ШШШШШШШШШКШк нотурри талаффузга сабаб Щ ш т . Тил, лаб машкдарщси бажариш
иатижашда. ,Щ 0ш м ^ ещ яащ ш ы^вш дрш т м ящ щ . Manual ар
куй ида
Тат т й ~ Ш Ш Щ Щ Щ Ш Щ юмшок тангт Ш т я щ р ж ш н ш ш к M & ip щ>сш щшмящш тущ инлик
рщ и.
Д Я Ш # ШШЩЩШШЩШЩ Ш Ш А Ш И .Ш С баж к и л и ш га у р г а Тййид,, Д орщ щ щ лш р р § 1р |а ,к ; И В 1Ш Ш Д 1 -j p e w i *Щ шщщ|ч а н д и к ,л а р н п тш аттщ щ в щ р jШ Щ 0 Ш ' Ш Ш Щ Щ Ш Ш б о л а г а
з м н Ш т и ц р ш м ф л й * щ нш и . ,
Овоз — p t ш ш щ ш р иш т ? Wfflk хщ т т ш ш щ овоз пастлиОЩ? ЩВШЩШ Щ Ш 0№ЯШ щш й^|Ш Ш 1да' *§«ри-1а^шШанма.емеъёр ф вШ ,!^Ш 1 ад|Щ.''^ск,инЯ Ш Р Р |
■Хар iбир ш р щ Й Н
ш ш р а р я здрур* Щ щ 0$ш
^Щ0к ЙЁЩНМ81 артикуляция
'«чь%®ш,цоеия:.к,илиш| щ р р № : танлаб олинади ва
ШЩЙИР ШЩЩ усзйрр иш ояиН боршаДии
У М У М И Й АРТИКУЛЯЦИЯ МАШ КЛАРИ
И утк а я щ р т щ н 1 Ш*ЙрЮ jp p siK R i. келтириш да лаб,
•ЩИ, в ш , уш ш йчалчри ва $ ш а д ш - ч ш р |т ш 1 »\аво ок,и.ми­
ни
y i p f тжтжВ ц р ш & ш и м я машкда-*
1Щ%0к
НЪЩНЩЩ ШЩЩЩ illS n aaftti талаффуз меъёри устида
..ШШШНЩ-ада шу товуш ни дцщш. &$ШШЩ учун керакли ар1ШщрщШ8йо» ш ш Л р а р с р*ум*с1 артикуляция маш клари
Л а б уч ун м аш цлар:
М агш рарци.лого^адбщ щ ш .к|щ |р зд и , Бола такдид кдлган
'^жщ^а.щашкдарнм'
J
ЛаЙцар им кон ;)^дар ;1рЖШЙща долда 4-расм;
jfaf|ti|p. имкон кдаар й ш ш р м ЩЙШ 5-расм;
Лвбнинг жилмайиш ва й и ш ш тезли ги ошириб борилади.
Машкди овоз иштирокида бажариш, ж идш йганда «и-ий - и ^ м ^ даблар йигилганда «у-у-у-у-у-у* укди товуши биДШ вйрШ ш кда талаффуз к;илинади.
-
12
-
Лаблар ^аракатмнинг тезлмги ва овоз тезлиги ортиб бора1И. М атюнин г давомийлиги 1-2 дакик^а.
It I
а
^
ь^пт/тг*
4-расм.
а) ЛК К яр шЩйаЩрщ..
бир-бирнШ- « П # fjp g B f 6
раем.
в} J lrih p p ж ш м а й ш а ЧРИ 1| и ш щ р щ^да-шб! «гурщш 7
раем.
с) Лаёйараи очиш щ ёпиш тезлиги ортиб боради
Машк, давомийлиги 2-3 дак.ик;а.
зЁн-рЩМ
Тил учуй машцлар:
М ш а р * ! аВДйййдга
х1осйжЩЯЩЧ^шхщ.ба,5 1 ^ р й «
6-8 тщттж ж ш щ 4м ш ш щ л
-
бшшрйййади. Б с р а ^ Ш йШ Ш
ИвдНР бир машк,
13 -
1. а) Тилнинг лаблар орасидан чик^ариш;
в) Тилни к^айтиб кескин огиз ичига тортиб олиш.
2. а) Тилни лаблар орасидан чикариб пасш и энгак томон
чузиш 8-раем;
в) Тилни к,айтиб кескин ошз ичига тортиб олиш 9-расм.
8-расм.
9-расм.
3. а) Тилни бурун томонга юкррига кутариш, 10-расм;
в) Тшши кайтиб кескин огиз ичига тортиб олиш 11-расм.
11-раем.
10-расм.
4.
Тилни лабнинг унг бурчагидан чап бурчагига \аракатлантириш 12-13 расмлар.
- 14 -
12-расм.
,
13-gassi,
V а) Гил билан пастки лабни ялаш 14-расм;
(>) Тил билан юкрриги лабни ялаш 15-расм.
Р-расм.
14-расм.
(i Гил билан лабларни айланма даракатда ялаш, аввал унг
■омоига, сунг чап томонга ^арака#антирилади 16-раем.
16-расм:
- 15 -
7.
Тилнинг учини op ка томонга к,аратиб оз-оздан тишлаш
17-расм.
рЦрнн»
8. Тил билан яунжни
ш®риш ва айланма харакат кдолиш, аввал унг томонга, сунгра чап томонга 18-расм.
18-расм.
9. Тил билан юцори тишларни олди томонидан артиш;
Тил билан юк,ори тишларни ички томонидан артиш;
Тил билан пастки тишларни олди томонидан артиш;
Тил билан пасши тишни ички томонидан артиш;
10. Тил билан тангяайни артиш, танглай буйлаб \аракатлантириш;
тилнинг танглайдаги зрракатлари:
— олдинга-оркага;
— чапга-унгга.
11. Тилни лаблар орасида чикарнб, шаклиии «Оелкуракча»
^аяйШ Келтириб, тил учи га пуфлат Гил тсбрппишипи \<>сил
ЩЩ№ iapyp 19-расм.
- 16 -
19-расм.
12.
Тйлни ёи'^вмвШ ари ЯрМ рй*
гам, т и ! §^аойдаы ар щ ч а |рИШЕ |рзааб тм й -у ч и т РрМ М
мйКШРЬ
товушларини щтша кдашзйщ учун бадари-*лади. .|0-ра®щ..
20-раем.
М вШ рм И № Щ РЮ Я £Я бшшнииг Хояагини назорат
туриш.
;1 вяща6' колишига Щ^мШ^рщрмлШнш;
1З.Тш ш . чзшпщй
ф Ш турйб в д ета тортищ, Бу машк; фр-жрая' т ш ости юганчаси
Тиш ин?
те 11аш
шшщмщ... в&шжщ ЩЩ/Ш/йШ?' «рияв*г» !»%•*
П1д 'ЩШШШк Бу имщйй.мщш шш
—.аябшвр зШШЩа1|ййй ЩЯШ. ЩШШЩ
бажариш' керак:
юри-
шига *шрид;1р:ай11Ч(й;
* Ш И р Ш #©» ¥0вушйшнг ‘ш даффузй
Ьзфцаб,
"отищц*шйфш1ЯЁ& ®рсщизра,зщ#щ| ЩШЙШМШЬ Й-раеас ‘
т 'Щ
у>с . _ J s n Q
21-расм.
14.
Лаблар бир оз чуччайган, худди «урдак тумшуги»га так,лид кдлгандек, буш хрлатда тутиб, упкадан чик,аётган \аво
окими тил ва лабларни тебрантиради, яъни «отни тухтатмо^чи булган отликдай», «ду-у-у-у-у-у* деган товуш хрсил
кдлади. Лаб ёки тил мускуллари таранг \олатда булса, машк,ни керакли хрлатда бажариб булмайди.
Овоз унпайчалари учун машцлар:
Овоз унпайчадарининг тебранишини ошириш, упкадан
ЩШН0ВЯШ ЗрШ ЯИМК йуналишини тугрилаш учун умумий
щ т э & Ш т машк/тр.
паст ва бм ® щ о^ангда талаффуз кдлиш машк;и.
1) а-а-а-а-а-а-а-а-а-а-а-а
и-и -и -и -и -и - и-И-У-и-и
INI
о~о-о-о-о-о-о-о-о-о-о-о
у -у -? -у -у -у -у -у ^ у ;~ #-у-у
Икки унли товушни бирга Шлаффуз кдпиш машк,и.
эа-эа-эа-эа-эа-эа-эа-эа
2. ау-ау-ау-ау-ау-ау-ау-ау
уэ-уэ-уэ-уэ-уэ-уэ-уэ-уэ
уа-уа-уа-уа-уа-уа-уа-уа
уи-уи-уи-уи-уи-уи-уи
иа-иа-иа-иа-иа-иа-иа-иа
ау-ау-а^-ау-ау-ау-ау-ау
иу-иу-иу-иу-иу-иу-иу
ио-ио-ио-ио-ио-ио-ио
уу- уу-Уу-Уу- уу- уу- уу
уэ-уэ-уэ-уэ-Уэ-уэ-уэ-уэ
щМу-иу-иу-иу-иу-иу
18
■
3. Чукур тил орка товушларини юзага келтирувчи машкдар:
—баланд овозда «\» товушига y p F y бериб, «хр-\о-\о» бугиппни талаффуз кдгшш;. Тилнинг оркд томони тебранишини
\ис кдлиш керак булади.
—баланд овозда «к,» товушига ypFy бериб, «кр-кр-кр» бугиIIпни талаффуз кддиш;
—баланд овозда «г» товушига ypFy бериб, «го-го-го» бугииини талаффуз кдииш.
Машцлар бажарилганда боладаги керакли товушни \осил
Килиши учун зарур булгани танланади.
ЯКУНЛОВЧИ М АШ К
Артикуляция машкдари нафас олиш ва чик,ариш машк^ари билан якунланади.
Бурундан о^иста нафас олиб, кукрак к,афаси ва к,орин
Оушлиги кутарилишини назорат к,илиш керак.
Нафас доимо огаздан одиста, шошмасдан чузиб чикдри'1 !1 ди. Аввал к,орин сунг кукрак кафасининг пасайиши ва ичга
тртилишини кузатиш керак булади.
Нафас маищлари бир нена бор такрорланади ва артикуля­
ция машцлари якунланади. Боладаги цайси артикуляция аъзоси
к упроц %аракатсиз булса, шу аъзога эыпиборни царатиш, тонуш уносил цилиш учун керакли машцларни цул/гаш зарур.
Артикуляция машцларининг %аммаси,ни бир вацтнинг узида
Оажариш цаыпиян ман этилади.
ЗОНДЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШ
Чондлардан нутк, бузилишининг ош р куринишларида, тил
фп.пажи, тил \аракатсизлиги, машкдар натижасида тил кернкли маълум хрлатларни эгаллай олмаслиги юзага келгани(Шфойдаланилади.
Боланй зонд билан таништириш, зонд ^акдца тушинча бе­
ри Iи ва болага курсатиш зарур. Болада зондга нисбатан куркув
- 19 -
ва ,\ис ханжой ш таи брЯР,
ШВШщ .щйдашй: ХряШри
кузатШШрр,
щ р а Ш ЩщщвШШ §#§1 .билан .иш
олиб б о р й И Щ ! sO lp p ap iii ^рЦрПШШВ натижа бермайди.
Зондларни ишлатиш: Зощ дар слиргга Вотирилган пахта
бИЯйй дщщифшвишя '.взАййащди^ яьии ЯЯШШЩИР ва ишлатиэ
,црр 18ШШяшф р р а б х№* 1|Я ш ф еедия. килинади.
1*31Щ. Тилни оиш ЯЩЩ тинч щн м ШЩИ1шда тилнинг fprftfifflM »*здуци-Гтш*#! НШ НН.%Ш 1||Ш |Ш | хис килиш
тафсия Щ
И1111Щ1Г Б о т |р |й Ш .ШМШ1Шй# 1р я 11Щ1 тгш ини/ 1^шиниши зарур.
2-зондцан бола тилининг j p f :щ>орШ11 щЩттящ, з р в ш
булса, тил учи машкдар натижасида эркин \0йатда пастки щ ц
тишларга такалиб турмаса, тил учини бола онгли равшцца турри
йуналтириши учун фойдаланилади. Тил учини зонд билан охиста
босилади, болага шу хщатни хис кдлиш ва машкни муста кил
Йажариш таклиф этилади. Бундай артикиляцон холат «С» ва «3»
Т01рН[Ж1;Щ:ЩЯЖ КИЛИИтя lsyjLiai 1И.Ц1ДН.
Ъ -т щ & т Л » ва *§* тО'Вуш'йни:щс мШД ви р Ш&ЩШЩШШ
Хосил килиш да,, бола тилининг уртасидан Хава окиминп
йуналтириш яъни *арикча» доемл килишда фойдаланилади.
© й й о ч и щ щолатда, й & а д тил уртасига куйилади ва охиста
бощ ярж , Ш Й М рй вщ и ш .ЩЩрT Jti'fto дащ кш озгина чир­
кан холда. Зондни ишлатиш натижераида, Тил уртасидаги
«арикчадаи» ха во ок,имнинг турри йуналишини хосил кдлишШ.
Йг
4-вондда.н «Р » товушини лишня ЩВНИРР фойдаланилади.
O fh3 бир бармок оралишда очи к, тил тепа тиш ва танглай
•|1||ИТ к^гаридгж ЩОЖЩ». Бола шу холатда *д-д-д-д-д» тову­
шини талаффуз кйлади* доаддед бола тили таги ни 4-зййЦ
билан тебратади.
Тебраниш натижасида «др-р-р-р-р-р» товуши \осил була­
ди. Тебраниш хосил булгач зонд урнида боланинг уз бармога
билан тебранишни давом эттириш мумкин.
5*в$МДцан «Л» товушини хосил кил и шда, тил учи юкори
тишлар ва танглай томон кутарилишда кийиичиликлар кузаяъни тил бутуилай юкори га кутарила олмагапда
4*#ойД билан тил та гида и кутарилади. Баъзан шу зонд билри»
шлнинг уртаси ва устки кисмини босиб, тил учини ю корит
ку гариш машк килинади.
6-зонддан «К» товушини \осил килишда фойдаланилади.
Бола тили огиз ичкарисига тортилмаганда фойдаланилади. 61 ондни бола тилининг учига киргазилади ва болага «та-та1 а-та» бугинини такрорлаш таклиф этилади. Шу вактнинг
узида 6-зонд билан тил огиз ичкарисига итарилади. Тил меъ1 'рдаги \олатини эгалаганда «та-та-та-та» бутини «ка-ка-кака» бушнига айланади.
Зондлардан имкон кадар киска муддат файдаланиш керак.
Бола тили билан керакли хрлатни хис килишда ёрдам курсаI илади.Кейинги боскичда кузгу рупарасида меъёр хосил
килишдаги артикуляцияни мустакил эгаллаш машкдарига
утилади. Зондлар бола учун ёкимсиз муолажа эканини унутмаслигимиз зарур ва улардан меъёрида фойдаланишни тавС1 1 Я этамиз.
-
21
-
и БОБ
МЕЪЁРИЙ ТАЛАФФУЗ ВА ТАЛАФФУЗ БУЗИЛИШ
ТУРЛАРИ
СИГМАТИЗМ
СИРРАЛУВЧИ «С» ВА «3» ТОВУШЛАРИ
«С» товушининг меъёрий талаффузи
«С» товушининг меъёрий талаффузи куйидагича:
—лаблар жил май га н х°лда;
— юк,ори ва пастки тишлар
якин жойлашган, бир-бирига тегмайди, 1 мм ораликда очик,.
—тил учи пастки олд тишларга ва милкка так,алган, тилнинг
сп кисми бир оз кутарилган, тепа
жар тишлар га тешб туради.
—тил уртасида «арик^ча» \осил
булади, упкадан чикаётган х;аво
окдми .\осил булган «арик,ча»дан утиб тиш орасидан сик,илиб чидиши натижасида эркин \олда меъёрда «С» товуши
,\осил булади. «С» товуши талаффузида овоз унпайчалари ишIпрок этмайди.
«С» товушининг нотугри талаффуз турлари
I.Тишлараро сигматизми товуш талаффузида, тил учи тиш­
лар орасидан бир оз ташкдрмга чикдриб талаффуз к,илинади.
Ьунда ясси чучук товуш ЗРКНК булади.
2.
Лаб сигматизми. Тил нормал холатда булиб, пастки
лаб юкори олд тишга кутарилади ва товуш чикиш йулида
Iорайиш хосил булади. Бу тор жойдан хаво ок»ими сик^илиб
чикдди, натижада «С» товуши урнига «С+Ф» товушини ичи­
га олгаи бир товуш хосил булади. Шу боис, талаффуз соф
булмайди, товуш тушунарсиз, ёк,имсиз булиб кулоккд чалипади.
- 23 -
3. Тил олди сигматизми. Талаффуздаш бу нуклон куйидагича. «С» товушини татаффуз кдпаётганда тил учи нормал
\олатда булса-да, устки ва пастки олд тишларга так.апади.
Натижада чик,аётган \аво ок^имининг йули тусилади. Хаво
отними тиш орасидаги тусикда учрайди ва «С» товуши урнига
«Т» товуши эшитилади. Бола нутк,ида «С» товуши иш тирокидаги сузларни куйидагича талаффуз кдяади. Масалан: «суттуг», «самолёт-тамолёт», «совун-товун».
4. Ш овцинли сигматизм. Сигматизмнинг бу куринишида
товушлар куйидагича нотугри талаффуз кдлинади. Тил учи
пастки олд тиш олдидан, огиз буш лиш ичи томон тортилади.
Тил уртаси к.атгик, танглай томон кескин эгилади яъни, кутарилади. Натижада «С» сирралувчи товуш урнига юмшок, крриш и к «111>>товуши хосил булади. Бола «С» товушлари иш тирокидаги сузларни куйидагича талаффуз к^илади. М асалан: «сутш ‘ут»: «самолёт-ш 1амолёт», «совун-ш ‘овун».
5. Ён сигматизм — ён сигматизмнинг икки хилдаги та­
лаф ф узи мавжуд. «С» товуш ининг нотугри талаффузи куйдагича.
1-талаффуз: тил учи пастки олд тиш ва милкка такаладм.
«С» товуш и талаффуз кдлинганада тилни н г уртаси кутарил­
ган холатда упкадан чик,аётгаи \а в о окдм и тилн ин г ён том онларидан чик.а бош лайди. Жар мускуллари буш аш ади, тилни н г ён том онлари, тепа жар тиш лар том он кугарилади. Н а­
тиж ада ш улпилловчи товуш читали.
2-таааф ф уз: тил учи ю крриги ти ш ва милкларга так^алади.
«Л» товуш и артикуляц иясин и эслатувчи .\олат. \ а в о окдм и
т и л н и н г ён том онларидан утади.
Ён сигм атизм бир том он лам а ва и к к и том онлам а булади,
яъ н и \а в о о к д м и тил уртасидан эм ас, башки ж аг ва ён ти ш лар бир том онидан баъзан иккала то м о н и д ан чикдци.
6. Бурун сигматизми. Б ундай нотугри талаф ф уз «ринолалия» таш хиси булган болада учрайди. «С», «3» сиргалувчи ва
«Ш» ш овкднли, «Ж», «Ч» крриш икдовуш ларида. Товуш куйидаги х°-'ттида талаф ф уз к д л и н ад и . Т и л узаги кугарилади ва
-
24
-
юмшок танглай га тегади. Ю мш ок танглай пастга тушади.
Oiиздан чик,иши керак булган х,аво окими бурундан чмкдди
ва «Х»га ухшаш товуш эшитилади. Бола сузларни куйидагича
талаффуз килади. Масалан: «сув-хув», «асал-ахал».
«С» ТОВУШИНИНГ МЕЪЁР х о с и л
1Щ ЛИШ УСУЛЛАРИ
Тишлараро сигматизмида меъёр хосил кдшш усули
Логопед меъёрий талаффузни кузгу рупарасида болага
курсатади. Холатни такрорлашни таклиф килади. Бола машкип осон бажара олса, узок, муддат упкадан чикаётган \аво
окимига товуш кушади «с-с-с-с-с-с-с-с-с-с хосил булади.
Купгина х;олларда бола тили меъёрий холатдаги «арикча»III! \осил к,ила олмайди, бунда махсус артикуляция
машкдаU
ри танланади ва «арикча» .\осил килинади. Упкадан чикдётtaij ,\аво ок,имими узлуксиз, бир нафасда узок, вакт чмкариш
на тижасида «С» товуши досил булади.
10- ва И - тил машкдарини бажариш тавсия этилади. Хаво
окими огиздан бир текис чик,аётганини кузатиш учун пахта
юласини кафтга куйиб, бмр хилда тебраниш ини кузатиш
пилам назорат килинади ёки ёниб турган шам шуьласини
(Н издан чикаётган хаво окимида тебранишини назорат килииади. Барча машцлар узлуксиз узоц муддат такрорлаш натитчсида хосил булади.
Гигилараро сигматизими бартараф этилгандаи сунг. Бут и
ни сузларда товушни муста.усамлаш учун лексик материал
тииланганда «С» товуши бутн охирида, суз охирида булганла/чит танлаш ва машк цилиш зарур. Масалан, бугинда: «ас»,
•‘ос», «ус; сузда: «атлас», «либос», «автобус»; суз бошида «С»
товушини машц цилиш бола одатига кура тилни тишлар орасидан чицариши такрорланади. Суз охиридаги товуш тилни
(щ ага, OFU3 ичига тортиб турри талаффуз цилишига ёрдам
неради.
-
25 -
Лаб сигматизмида меъёр хосил кдлиш усули
1-усул. Кузгу рупарасида «С» товушининг тугри талаффу­
зи курсатилади. Болага талаффузда пастки лаб олд тишлар га
тегмаелиги ски лабни олд тишларга якинлаштирмасликка
харакат килиш керашшш тушунтирилади. Бола берилган вазифани ихтиёрий равишда бажара олса, ушбу машк такрорланади. Вазифани бажаришда кийинчилик булса, ишни артикуляцион машкдарни бажаришдан бошланг.
2-усул. Умумий артикуляцион машкдардаги лаб учун 2маищни такрорлаш асос кдлиб олинади. Ушбу холатда олд
тишларни курсатиш ва ёлиш машки бир неча бор кетма-кет
такрорланади. Зарур булганда пастки лабни бармок билан
ушлаб туриш, яъни жилмайиб тишларни курсатишга ёрдам
берилади. Бола машк.ни мустаьдил ургангач бармокдан фойдаланилмайди. «С* товушининг меъёрий артикуляциясини
куллаб, соф Ш Ш т яник; хосил булган, «О» товушларини
бугинлар ва сузларда мустахкамлаш мумкин.
3~усул. Лаб тиш сигматизм ига сабаб буладиган яна бир
ходат тишларнинг нотугри жойлашиши, устки ва пастки олд
тишлар жипслашганда оралик бушлик, хрснл булиши нати­
жасида хам товуш талаффури бузилиши мумкин. Боланинг
ота-онасита стоматологга мурожаат этиш тавсия этилади. Сто­
матолог хамкорлигида ишлаш яхши самара беради.
Болада кандай анатомик камчилик булишига карамасдан,
«С» товушининг турри артикуляциясини машк килиш нати­
жасида тугри талаффузга эришилади. Юкорида санаб утилган
машклар бажарилади.
Лаб-тиш сигматизмида меъёр хосил килиш усули
Кузгу рупарасида болага тугри артикуляция курсатилади.
Агарда бола бу холатни такрорлашга кийналса, куй ида ги ма­
шклар кулланилади:
1-усул. Тил учи пастки тиш ва ммлкка такдлган х°лда, лаб ва
тиш холати нормал артикуляция талаб килганидек. Упкадан чиКаётган хаво оциминимг узок ва тугри чикиши машк, килинади.
- 26 -
2-усул. Упкадан чикаётган щ во окимининг тугри чик,аётI'«иищу бола .\ис этиши керак. Машк бажарилаётганда ,\аво
окимининг турри чик;аётганини назорат килиш учун пахта
голасинм кафтга куйиб, бир хилда тебранишини кузатиш
мумкин. Хаво окими ёнланма чикаётган булса, «С» товуши iin бола алохида талаффуз килади. Бола нущи ва лугатида
■■С» товушлари хосил булмайди. Бола кафти билан чикаётган
уию окимини хис килиш и керак. Болани тил, лаб, тиш аргикуляцияси нотугри булса хаво окими кулга сезилмайди.
11атижада «С» товушининг хосил булиши кийинлашади. Хаво
окими текис, узок, мудцат хрсил булса «С» товуши бугинларда, сузларда мустадкамланишига шароит яратилади.
Шшщинли сигматизмда меъёр хосил килиш усули
1-усул. Биринчи навбатда, боланинг эътибори «С» тову­
ши пи туфи ва нотугри талаффузи орасидаги тафовутга карашлади. Масалан: «соч-ш‘оч», «сим-ш‘им», «суяк-ш‘уяк»,
*совга-ш‘овга».
Болага кузни юмиб, товушлар талаффузини хис килиш
Iлпсия этилади. «Сим» ва «шим» расмини курсатиб, иккала
сушинг талаффузини ажратиш яъни фаркдашга ургатилади.
2-усул. Тилнинг тугри холатини эгаллаб нафасни кушиш,
«с» товушини хосил килиш учун узок, муддат чузиб талаф­
фуз килиш маыщи давом эттирилади. Бола уз кул кафтини
чпблар як,инида тутиб хаво окими тугри йуналтирилганлигиии \ис этишга ургатилади.
Юк,орида кулланган усул натижа бермаганида куйидаги
усулни куллаш мумкин:
3-усул. Меъёрга зид «С» товуши хосил килиш. Тишлараро
сигматизмида учрайдиган холатни куллаш мумкин, яъни «с»
к»нуШИШ талаффуз кдлганда болага тилни тиш орасидан бир
о I чикариб талаффуз кдлиш таклиф этилади. Бу холат вактинчилик кулланилади. Зидлик натижасида бола учун тилни нисОатан олд ва нисбатан орка томонга тортиш орасидаги фар кии
.иилаш осон кечади. Кейинчалик бушн ва сузларда «С» тову- 27 -
шиии муста\камлашда тишаро артикуляциясига эришиш, сунг
«ИГ»,
товушлари билан дефференциацияга эришгач тишлараро сигматизмини бартараф этиш усули кулланилиши, яъни
сикдлгаи тиш орти товушини талаффуз килиш машкдарига
утилади. Меъёрий \олатида «€*•• товуши досил килингандан
сумг, бурин ва сузларни танлашда «С» товуши суз бошида
келган бугин ва суз танлаш ва машк; кддиш керак. Масалан:
буганларда «са», «су», «си» сузларда «соя% «сада»:, «сават».
Ён сигматизмда меъёр досил килиш усули
1-усул. Огиз бушлирвдаги ёнланма сикилиб чикаётган хаво
йулини беркитиш тил уртасида даво окими учун «арикча»
хосил килиш машкидан бошланади.
Кузгу рупарасида «С» товуши турри артикуляцияси, о р и з ни озгина очган .\олда болага курсатилади ва нотугри арти­
куляцияси билан солиштириш керак булади. TyFpn артикуля­
ция сабабини тушунтиришнинг узи ма^садга эришишда асос
була олади. Кузланган максадга эришишда кийинчидик пайдо булса, куйида берилган машклардан энг яхши натижа берганини танлаш керак булади. ■
2-усул. «С» товушининг тугри талаффузига эришишда «Т»
товуш ида н фойдаланиш мумкин. Болага «Т» товушини кучли нафас билан машк килиш таклиф этилади. Хаво кучли
портлаб чикиши натижасида «Т» ва «С» аралаш товуши хосил
булади. «ТС» товушига ухшаш товушнинг хрсил булиши за­
рур. Кучли нафас мавжудлигини \и с килиш учун огиздан
чикаётган хаво окими кул кафти билан иазорат килинади.
Портловчи ва оралик товуш бирикувига керакли товуш хосил.
булганда, кейинги босрдлчга утиш мумкин.
3-усул. Болага тил учини пастги олд тиш ва милкка такаб
«ТС».товушини куч билан такрорлаш тавсия этилади. Бирбирига сикилган тишлар орасидан, таркибида «Т» ва «С» то­
вуши булган овоз яккол эшитилади. Боланинг эътиборини
бу товуш аралашмасига жалб килмаслик, намуна сифатида
талаффуз килмаслик керак. Бола '«ТС» товушини намунага
l^iраб айтишга интилиши одатий нотугри артикуляция га саПаО булади.
4-усул. Тил учини пастки олд тиш ва милк ортида ушлаб
гуриш имкони булмаганида зонддан фойдаланиш мумкин. Тил
учини механик усулда босиш натижасида «ТС» товушини кучли
\олатда такрорлашдан, секин-аста товушни чузиб талаффуз
Килиш натижасида «С» товушининг аник; талаффузига эришилади. «С» товушини намуна сифатида курсатиш, бола узи
шлаффу! кцлаётган товуш артикуляциясига эътиборини к.араiiiiu мумкин. Соф холда пайдо булган «С» товушини буринлирда, сунг сузларда мустахкамлашга утиш мумкин.
Нисбатап мураккаб вазиятларда 4 босцичдан иборат усул
цулланилади:
1-боскич: Аввало, упкадан чикаётган хав° окимини тил
си томонларидан эмас, балки тил уртасидан чикариш машк,1 ари берилади;
- х,аво окимини назорат кил иш учун пахта толасини кафтдп тутиб пуфлаш ёки КУЛ кафти оркали хаво окими назорат
Килииади;
—сунг бу машк, кузгу олдида бажарилади;
бунда тилнинг ён тарафлари тепа жар тишларга тегиб
гуради, тилнинг учи ясси шаклда лаблар орасидан озгина
миккан холда пуфлаш такрорланади (10-расм).
Машкдардан мак,сад тил уртасида тил буйлаб «арикча»
\осил килиш.
Упкадан чикаётган хаво окими йуналишини назорат килиш
па кучайтириш учун о р з и тор шиша идишидан (бутилкадан)
фойдаланиш мумкин. Шиша идишни пастки лаб уртасига
куйиб машк давом эттирилади. Тил уртасида тил буйлаб
•■арикча» хосил булса, хаво окими ташкарига турри йуналса,
гилиинг турри холатини тасдиьуювчи кучли шовкин эшитилиши керак.
2-боскич: Натижа булмаганда хаво окимини тил уртасидан
чикаришга имкон булмаса, яъни хаво окими жар томондан
чикишда давом этса, зонддан фойдаланилади. Ёки'гугурт чупи
- 29 -
ёрдамида тил уртасини босилиб «арикча» хосил к,илиш керак
булади. гаво окимини турри йунаятириш машк, к^шинади.
3-босщм: Лаб орасидан тилнинг урта чизиги буйлаб пуфлашга эришилгач, кейинги боскдчда йС» товушини тил орасида талаффуз этишга утиш мумкин. Бу макрадга эришиш учун
пастки лабни бармок билан бир оз кутариш кифоя. Натижада
тил ва юкрри лаб уртасидаги оралик, урнига тил ва юкрри олд
тишлар уртасида оралик, хосил кдлмнаци. Тишлар орасида барк,арор артикуляцияга эришиб, бола эътиборини «С» товуши аник,
талаффузига караташ мумкин. Меъёрда хосил булган товушни
аввал бушнларда сунг сузларда мустахкамлаш керак.
Нихоят тишлараро сигматизмини бартараф этишда кулланадиган усул билан тишлараро артикуляциясининг меъёрий
тиш орти артикуляциясига утилади.
4-босцич: «С» товушининг ёнланма артикуляциясини бар­
тараф этиш буйича яна бир усул:
— болага *Ф»: товушини чузиб талаффуз этиш таклиф
к,ил инади^ i
— тил имкон кддар олдинга сурилиб, тил учи пастки тишларга такалган холда яна «Ф» товуши чузиб талаффуз к,илинади. «С» товушига хос сирралувчи шовк,ин кушилиши керак.
Бу товушлар кушилмасидан лаб-тиш сигматизмига хос то­
вуш эшитилади.
Нихоят ёнланма артикуляциядан холи булган «X» тову­
шига таяниш оркали максадга эришиш мумкин.
Болага овозсиз ,«ихи» бирикмасини талаффуз килиш, ушбу
бирикмани тишларни бир-бирига жипислаган холда такрор­
лаш таклиф килинади. Натижада юмшок, «С‘»га як,ин овоз
эшитилади. Одатий ёнланма артикуляцияни келтириб чикдрмаслик учун муддатидан аввал бола эътиборини бу овозга
жалб к,илмаслик керак. Maungiap натижасида «С» товуши артикуляцияси мустахкамлангач бола дикдатини «С» ва юмшок,
«С‘>>орасидаги фарккд к,аратиш мумкин.
Ута мураккаб холларда тилнинг ён тарафлар билан юкори
жар тишларнинг жипслашуви» тил учининг пастки олд тиш
ва милкка такали б туриш куникмасини ишлаб чик,ишга к,ара« 30 -
пинан артикуляцион гимнастика тавсия этилади. Бу машк,лар куйидагича:
1. Тилни «арикча» кдпиш.
2. «Белкуракча» килиш.
3. Тилни танглай томон торшш.
4. Пастки лабни очиш ва ёпиш, хар бир холатни саклаб к,олиш.
5. Тил ён тарафларини, жар тишлар билан жипслашуви,
ни ни пайтда тил учини пастки олд тиш милкларга так,аш.
Машкдарни аввал огизни очган холда бажарилади. Астасск1 ж о р и з яъни жагларни якинлаштириб машк, бажарилади.
Гм л ни хосил килинган вазиятини сакдаб коли ища галма-галд а н нафас олиб, чик,арилади. Натижада «F» ва юмшок, «С‘»
нжушлари уртасидаги товуш хосил булади. Машкдар мунта•нм бажарилганда соф холда «С» товуши хосил булади.
Бурун сигматизмида меъёр хосил килиш усули
1>урун сигматизмининг барча куринишларида боланинг
уикасидан чикаетган хаво окимини огиздан чмк,аришга
юмшок, танглайни кутариб, бурун йулини тусишга ургатиш
ii;i тилни турри артикуляциясига эришиш машк к;илинади.
Ён сигматизмни бартараф этишда куллаш тавсия этилган
I бойрРёШ усулни куллаш купрок, натижа беради. Бурун сиг­
ма гизмини, ёнланма сигматизмни бартараф этишда кулланпладиган усуллардан баъзан содца усуллар ёрдамида меъёр
у ни л кдлинади. Меъёрда хосил булган «С» товушини аввал
(»yi ннларда сунг сузларда мустахкамланади.
МЕЪЁРДАГИ «С» ТОВУШИНИ БУРИБЛАРДА
МУСТАХКАМЛАШ
«С» товушини узок, вак;т чузиб талаффуз кили над и ва унли
кжуш кушилади. Боладаги нутк, бузилишига к,араб очик, ёки
i‘iinis, буринларда мустахкамланади.
с-с-с-с-с-с-а
с-с-с-с-с-с-о
с-с-с-с-с-с-и
с-с-с-с-с-с-у
с-с-с-с-с-с-э
с-с-с-с-с-с-у
- 31 -
Епик; бушн.Бир нафасда унли товуш талаффуз кдлинади
меъёрдаги товуш узок, чузиб талаффуз кдлинади.
а-с-с-с-с-с-с
ои-с-с-с-с-с-с
с-с-са-с-с-с-с-с-с
у-с-с-с-с-с-с
МЕЪЁРДАГИ «С» ТОВУШИНИ СУЗЛАРДА
МУ СТАВКАМЛАШ
«са» бутнида суз бошида
сада
сароб
сатх; (денгиз)
са)фо
сайл
capeF
сават
сарой
/ада
сарик,
сакдач
сайёд
саман (от)
садка
санок,
сапча
сатин
салла
сандон
сандик,
сайдон
саксон
салкден
саржин
саратон
сайлгод
сартарош
Самарканд
«са» бутни суз уртасида в а охирида
асал
падса
коса
майса
касал
тирсак
ракурса
калтакесак
«ас» бутни суз уртасида ва охирида
даре
ананас
нафас
дастго/\
атлас
кдекрн
кэфас
пастлик
тасма
настарин
тасаввдо
дастурхон
даструмол
Узлаштирилгам сузлардан тужтш т$тш ва ганлар
Самад саднага чикди.
Сарик; сапча.
Са^рода сароб.
Салима ракурса'.
- 32 -
Саида саватга сапча солди.
Пахсада калтакесак.
Сахрода саратон.
«си» бут нида суз бошида
сим
сигар
сих -•
•
сирка
синф
см щ он
с и ник,
сидящ '
«си» бут ит сШ'§ртасида
тусин
Ш Ш
\осил
исирик,
косиб
ШфрНЩ
симёроч
Сирдарё
сиртлон
©иловсин(хдйвон)
•
• Ш КЮ Ш
f"
«ис» в а «си» ЩШШШ egfe охирида
раис
курен .
махеи ,
' Ш Ш т
«се» бущци суз бошида
сел
севги
серка
севара
семиз
серсув
севинч
сергап
серсокрл
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Серка, серсокрл.
Синик,, так^симча,
Ойим исири^ солдилар.
Синфдошим "■ сирдошим.
«с» товуши ЭДН бут нида вЦ бошида
сой
сокол
.
сомон
e o n ,.
совук,
сочик,
соч
совун
совга
соя
сохдл
соябон
соат
сомса
- 33 -
«со» ва «ос» бушнлари суз уртасида
осмон
кассоб
косов
тукрон
босма
тимсох;
«со» бутни суз охирида
мос
чарос
тос
мерос
олмос
либос
бостон
посбон
рассом
новвос
кутос (^айвон)
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Со\илда тимсод.
Тос Тула гилос.
Усма сояда усади.
Собир остонада сомса еди.
Рассом со\илда раем чизди.
«с» товуши «су» бутнида суз бошида
сув
супра
сут
сурат
сули
суръат
супа
сурнай
сувмлон
«су» ва «ус»
устун
устара
!лари суз бошида
устахона
уст-бош
«ус» бутни суз охирида
товус
фонус
крмус
глобус
«с» товуши «су» бугинида суз бошида
сута
сурок,
сургич
- 34 -
сумалак
супурги
суварак
сухандон
Сурхондарё
суварак
сувчечак
автобус
сук^мок,
суфитургай (куш)
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва галлар
Супани сулурдим.
Су ада сувшюн.
Суп рада ги ун щмиииЕ учун.
Ховлига су в сепиб еуяурэдм'..
Жукори щ ш ш .щ ю ж ь.
«С» товуши иштирокидаги умумий узлаштирилган сузлардан
тузилган жумла ва гапларни маищ цилиш
СуЩа сада сояси. Садр&да строб.' Сарё^нйнг ранги сарщ .
Косим Щ Н нилди Даре. Сойда еоямни курдим. Соябон щЩшь
дан соя
Содил бш^йн. ОаЖй Тойчок; сомон|$Л | Сигир
сомон ©са куп сутЦр^пг! C$gapt мез(монЛйрщ11ретурхон
ди. Сарвар сартарощга соч оддйрди. Темнрчи Саттор аш ки,
ишлатар сандон. Самарк^нддаги
щ йр килдилар. Силовспн, сиртлон &войи дайвон. Сочйк ва совун саломатлик учун. О т т е р с я бердим. Олапар итмм суяк гажида,
Литобуе, трШЖйбус трайсйбрт ^^риДМр. Суфи. азон чщирар,
( ийёхдар еукмокдан келмокда.
1’асмларни номланг, суздаги «С» товушининг урнини топинг
Соябои
ЗЁИЩЙ
Ж^офияли соф нущ манщи
са-са-са — ШШШШЙШ ШЯЩШШШ
са-са-са
'маДеа.
са-са-са — атлас гулли коса
Гйиос
ас-ас-ас — китлар ^аводан олади нафас
ас-ас-ас — чиройлидир хон атлас
сак-сак-сак — кулда булади тирсак
сал-сал-сал —ари беради асал
си-си-си — бувим кияди мадси
ис-ис-ис — мана бу-чи, мис патнис
ос-ос-ос — тос тула гилос
ос-ос-ос —бежирим либос
ос-ос-ос —бир коса гилос
сох-сод-сод — йиргкич дайвондир тимсо,\
ус-ус-ус — кушлар гузали товус.
ус-ус-ус — тез юради автобус
ус-ус-ус — думалокдир глобус
Топишмо^лар
Топишмо^лар жавобида «С» товушини тол инг ва болага
кулай булган топишмокди ёд олдиринг.
Ер тагида олтин козик(сабзи)
Чул, сахрода. усади,
Шамол йулин тусади.
Совукда ёк^санг уни,
Босар кумир урнини.
(саксовул)
Кдлишмайди заводдан,
Сут, ёг ишлар ем утдан.
(сигир)
Учганда енгил кушим,
Кунганда огир кушим.
(самолёт)
- 36 -
Бир боши бор, минг оёга,
Тоза кдтар даммй'Задаь.'
(супурги)
Хар куюэрта турив,
Куришаран кул бериб,
Юзлари тонгдек очи к,,
Юмшоккина ок,...
(сочиц)
Танасидан думи узу и,
Ш Ш
д а . муртр? кузин.
(сичцон)
Июль ойи |рж%да,
Бир уй курдим панада
— Ким бор? —лея. Эшик коксам,
f ljiif f учиб чикди бари, ^ а с а м Ш ™ '1
(асалари)
Бир о щ щ а.икки тил, t
Эрта-ю кеч чик,, дейди.
Ётаверма тонг отди,
Тур, борчага бор, дейди.
:’фшат)
Кули йук,, оёги йук,,
Уриб турар йраш .
Хар кун унии г кулогин
Дадажоним бурайди.
(warn)
«С» товуши ишгирокида тез айгиш
( оиукда тустовук, сову к, кртди.
(. отиощй '«бЬсЬолди* к;овун сотйб ощи.
Дсад асил аЬшг сак/хади.
Товук, совукда совук, котдими?
Сбвукда'тойу.к, Ш Ш кбчдими?
- 37 -
«С» товуши иштирокида шеърлар
Саъва са^ар сайради,
Салк,ин борда яйради.
Сумалакни кекса-ёш
Суюб-суюб ейишар.
Сумалакка туйганлар
« С о р л о м булар», — дейишар.
«3» товушининг меъёрий талаффузи
«3» товушининг меъёрий талаффузи куйидагича:
—лаблар жилмайган холда;
— юкрри ва пастки тишлар
якдон жойлашган, бир-бирига
тегмайди, 1 мм браликда очи*;.
—тил учи пастки олд тишларга ва милкка такалган, тилнинг
ён кдадми бир оз кутарилган, тепа
жар тишларга тегиб туради.
—тил уртасида «арикча» хосил
булади, упкадан чикаётган хаво
окими хосил булган «арикча»дан утиб тиш орасидан сикилиб чикиш натижасида эркин холда меъёрий «3» товуши хосил
булади. «3» товуши талаффузида овоз унпайчалари тебранади.
«3» товуши меъёрини хосил кдлишда «С» товушига таалукди барча усуллардан фойдаланиб «3» товушига, овоз унпайчаларини тебрантириш билан эришилади.
“3” товушининг нотугри талаффуз турлари
1. Тишлараро сигматизми. Товуш талаффузида, тил учи
тишлар орасидан бир оз гашк^рига чик,ариб талаффуз килинади. Бунда ясси чучук товуш хосил булади.
2. Лаб сигматизми. Тил хрлати нормал холатда булиб, па­
стки лаб юкори олд тишга кугарилади ва товуш чикиш йули-
38
-
да торайиш 'ЩШШ Шшшш, Бу тор жойдан даво окими: ШЩШВт.
чикдди, нш ош ада Й ^ т й я у ш и урнига «3+В», товуш ини ичига
олган |хар товуш ЦШ Ш #р»йм < Н атиж асида талаф ф уз соф
т°йУш туш редш ® §| еки м свз булиб кулокка чалииади.
3. Тил вади -сшлттызти. Талаффуэдаги бу нуксон куйидаIича бул ади.«3» :товуши«италаффуз килаётга ндауня -учи нормал хадажда б5?иоа-да, устга ва аастки оадтишдарга такалади. Натижада чикаётган хаво щим!иш-нг Й|йш трешщщи. Даво
о 1\ими таш враеияагй трсй'кка
«3«* товуши урнига
*Д» товрши. шшшжйший, Бояанущшр Шр-ШЩЙЩ иштмроШЯ“
лаги cffiapHM Щ^НЩНЯН! © Д ^ф у^.кзащ вм ., М Ш Ш Ш ШКШШ
дина», ^жрщ^дира!»,, Атардуз^ТарвуДЭ- ва хоказо.
4. Ш овцинли сшшаштшМ; С д ам эти зм н и н г Щ 1 к^рикш ш вда
гоиушлар куйидагича ШЩШШ талаф ф уз к р р н а д а ь Т ил учи
пастки ш щ т ш » олдараи о ш з бушлиги ичй тйшзи тортмлади-Гил |р г а е » Кйтта1;.1|й ш а в Т й м о н Кёежмн эгидади яъшг, я$тй1»
рил ади. Натижада «в» еиррдаувчи Тбйуш $ршщ» ю м ш ок к°Ри ~
ШИК «Ж» ш вущ и ,\ОСИЛ б§ЙаДИ. Шй1
ТОВуШЙрй иштязра**кидаги с^Щ ф н й
•ййаффу» к*®3# ,
на -жЧша», ■«йрак-ж’вр аю ^ -«Ш рвуз-Ирв^^» ва хрказо.
5.
Ён тттфжм. Ей ш ш т а р и м д а икки хмщаги тадаффу ! мавдув*. «’3»-Товуши йот^рри таяаф ф ри
I -таааффуз': тил учи б й М К олд: тиш ва мил к ка тщршди.
»i" товуши талаффуз вущ мтшда. тилнинг |ртйсй KfrapiwIa 1 1 \олйтя1 упкадан чйкрёТГШ %аво окими тилнинг'ён томо| шармщан ч и ф воммайди. Жар Мущулларй 3$ааш адиг Т3№
ннпг ён томонлари, тейа ж ш ти ш ш р томон кУтзрня&ди. Щ р
шжада шулпилловчи товуш ш тшш.
2-тагщффуз: ,Ш 1 'учя юкорити тиш ва м ад№ рщ тщ .»айзй.
•Л’> товуши
зршт» Хаво окими
I нл 11инг € » тсш й вдард щ н ушдй»
!'п сигш тш м бир т о ш ш ш ва "икки. томонд&мй. б^дади,
мы hi \аво окйЛ т тил |ргш идай
в и к и ж ат в а ' ён тиш»шр бир томонидан бш»з«ш иккаяа то мон идан чи кади.
Крфияли соф нущ маищи
за-за-за —сув Тула куза.
са-са-са — чиннидан ишланган коса.
са-са-са —обдон, лой кррилиб урилди пахса.
зи-зи-зи — сарм к, рангам сабзи.
уз-уз-уз — мадси тикар махсидуз.
оз-оз-оз — Козим ака соатсоз.
оз-оз-оз ~ циркда уйнар мас^арабоз.
ос-ос-ос — узукнинг кузи олмос.
ус-ус-ус — хайвонот бошда биз курдик товус.
ус-ус-ус — бензинсиз юрмас автобус,
уз-уз-уз — ёмгирли, шамолли, совукдина куз,
сон-сон-сон — туккиз билан ноль тукрон.
со^-сох-сох. —сох;илда тимсо^.
зам-зам-зам — йик,илиб тушгалдим, орриди тиззам.
син-син-син — фил хартумида кутаради тусин.
сиб-сиб-сиб —пойафзал тикади косиб.
ШОВЦИНЛИ
«us»
«Ш» товушининг меъёрий талаффузи
«Ш» товушининг меъёрий хрлатм.
—лаблар очик чуччайган.
—тишлар 1-2 мм атрофида очи*;.
— тилни ofm3 ичида таеаввур
кдгшнганда «пиёла» четига ухшайди,
яъни тилнинг ён тарафлари юкрри
жаг тишларига так,алиб туради.
— тилнинг олд томони ярим ой
шаклида, танглай томон кутарйлган оралик крлдиради.
— юмшок, танглай кутарилган ва бурунга утадиган ^аво
окимини тусиб куйган.
—овоз унпайчалари бушашган ва упкадан чикаётган заво­
пи о риз бушлигига утказади.
— упкадан чикаётган даво окими тилни олд чети ва танг­
лай уртасидаги оралик тусикка дуч келади. Шу хрлагда шовКинли «ш» товушининг меъёрий долати хосил булади.
«III» товушининг нотугри талаффуз турлари
1. «Ш» товушини «С» товушига алмаштириб нотугри та­
лаффуз килиш. Бола «111» товуш и иштирокидаги сузларни
куйдагича талффуз килади. М асалан: «Шамол-сомол, шакар-сакар, шашлик-сасли».
2. «Ш» товушини «Т» товушига алмаштириб нотугри та­
лаффуз килиш. Бола «ш» товуш и иштирокидаги сузларни
куйидагича талаффуз килади. Масалан: «Шакоар-такар, шовлатовла, шашли-татли».
Шовцинли ва цориишк, товушларнинг нотугри талаффузи­
да, ёнланма ва бурун сигматизмидаги нотугри талаффузидаги учрайдиган турлари булади. «Ш» товушининг ёнланма ёки
бурундан нотугри талаффузини сигматизмда берилган меъёр
х,осил к;илиш усулларидан фойдаланилади.
«III» товушини меъёр ^осил килиш усуллари
1-усул. Болага гакдид килиш таклиф килинади. Енгил турдаги товуш бузилишлари такдид асосида меъёрий талаффузга
эришиш мумкин. Масалан: кучли шамол эсганда дарахтлар
шовкини «ш-ш-ш-ш» ёки илоы юрганда «ш-ш-ш-ш» шовКинли товушларни талаффуз этиш таклиф килинади.
К,айд этилган усул натижа курсатмаганида.
2-усул. Бола нуткида «Р» товушини меъёрда талаффуз кдиинмб, «Ш» товуши нотугри талаффуз килинса, «Р» товушидан «Ш» товушини меъёрий артикуляция асосида фойдалапиш мумкин.
Болага кузгу олдида «Р» товушини чузиб овозсиз ёки шииирлаб талаффуз килиш таклиф килинади. Машк то тебра-
57
-
6.
Бурун сигматизми. «Ринолалия» ташхиси булган болада уч­
райди. «С», «3» сиргалувчи ва «Ш» шовкинли, «Ж», «Ч» крриШЩ товушларида бурун сигматизми учрайди. Товуш куйидаги холатида талаффуз кдгсмнади. Тил узаги кугарилади ва юмшок;
танглайга тегади. Юмшок, танглай пастга тушади. Огиздан чикдши керак булган хаво ок,ими бурундан чикдди ва «Х»га ухшаш
товуш эшитилади. Бола сузларни куйидагкчи талаффуз кдлади.
Масалан: «зина-хина», «шам-хам», «жой-хой» ва хоказо».
«3» ТОВУШ ИНИНГ
МЕЪЁР ХОСИЛ К,ИЛИШ УСУЛЛАРИ
Тишлараро сигматизмида меъёр хосил цилиш усули
1-усул. Логопед меъёрий талаффузни кузгу рупарасида бо­
лага курсатади. Шу холатни та^.орлашни таклиф 1 <;илади. Бола
манщни осон бажара олса, узок, муддат упкадан чикаётган
х,аво ок,имйга товуш кушади овоз унпайчаси тебранади «з-зз-з-з-з-з» товуши х°сил булади.
2-усул. Купгина х°лларда бола тили меъёрий холатдаги
«арик,ча»ни хосил к,ила олмайди, бунда махсус артикуляция
мапщяари танланади, тил уртасини зонд билан босиш орк,али «арик,ча» хосил к,илинади. Упкадан чикаётган хаво окими­
ни узлуксиз, бир нафасда узок вак,т чик,ариш натижасида
,\ осил булади.
3-усул. Логопед кузгу рупарасида болага тил учун 11-машк,ни курсатади. Лаблар чуччайтирилган, яъни энг юкрри даражада йигилган тил учи огаздан чик,к,ан, тил уртасида «арик,ча» хосил кдгшнади. Упкадан чик,аётган хаво ок,ими узлуксиз
бир хил тезликда узок, муддат талаффуз кдгшнади. Хаво окдми
огиздан бир текис чик,аётганини кузатиш учун щ хта толасини кафтта куйиб, бир хилда тебранишини кузатиш билан
назорат килинади ёки ёниб турган шам шуъласини огиздан
чик,аётган хаво ок,имида тебранишини назорат килинади. Барт
«J»
машцлар узлуксиз узоц муддат такрорлаш натижасида %осил
булади.
-
40
-
Бола манщни ихтиёрий равишда бажара олса меъёрий хдпат
у )лаштирилиб «3» товуши талаффуз кдлинади.
Тиш аро сигматизми бартараф этилгандан сунг, бутн ва
суыарда товушни муста^камлаш учун лексик материал тан.шпганда «з» товуши бутн охирида, суз охирида булганларини
танлаш ва маищ цилиш зарур. Масалан: бупшда: «аз», «оз»,
«уз; сузда: «муз», «тарвуз», «куз», «ошпаз», «гумбаз», «денгиз»;
cyi охиридаги товуш тилни брцага, отз ичига тортиб турри
талаффуз цилшиига ёрдам беради.
Лаб сигматизмида меъёр хосил гщлят усули
1-усул. Кузгу рупарасида «3» товушининг тугри талаффузи
курсатилади. Болага талаффузда пастки лаб олд тишларга тегмаслиги ёки лабни олд тишларга якднл а шт и р масл и кк а харакат кдлиш кераклиги тушунтирилади. Бола берилган вазифапи ихтиёрий равишда бажара олса, ушбу машк; такрорланади.
Назифани бажар ишда кийм н чил и к булса. Ишни артикуляциом машкдарни бажаришдан бошланади.
2-усул. Умумий артикуляцион машк/шрдаги лаб учун 2машщщ такрорлаш асос к,илиб олинади. Ушбу холатда олд
гишларни курсатиш ва ёпиш машки бир неча бор кетма-кет
1 акрорланади. Зарур булганда пастки лабни бармок билан
ушлаб туриш, яъни жилмайиб тишларни курсатишга ёрдам
(юрилади. Бола маищни мустак;ил ургангач бармовдан фойлаланилмайди. «3» товушининг меъёрий артикуляциясини
кулланиб, соф холатда аник, хосил булгач, «3» товушларини
иукинлар ва сузларда мустахкамлаш мумкин.
3-усул. Лаб тиш сигматизмига сабаб буладиган яна бир холат
пппларнинг нотугри жойлашиши, устки ва пастки олд тишлар
жиислашганда оралик, бушлик, хосил булиши натижасида хам
т и р е талаффузи бузилиши мумкин. Боланинг ота-оиасига стоматологга мурожаат этиш тавсия этилади. Стоматолог ха м кор '| и гида ишлаш яхши самара беради.
Болада кдндай анатомик камчилик булишига к,арамасдан,
•i» товушининг артикуляциясини машк, килиш натижасида
| угри талаффузга эришилади.
-
41
-
Лаб-тиш сигматизмида меъёр я;осил р л и ш усули
Кузгу рупарасида болага тугри артикуляция курсатилади.
Бола бу долатни такрорлашга кийналса, куйидаш машкдар
куллаиилади:
1-усул. Тил учи пастки тиш ва милкка такдлган х,олда, лаб
ва тиш ,\олати нормал артикуляцияни тала® килади. Упкадан
чик,аётган х,аво окимининг узок, ва тугри чгщиши машк, к,илинади.
2-усул. Упкадан чикаётган хаво окимининг тугри чик,аётганини бола \и с этиши керак. Х,аво окимини тугри чикаётганини назорат килиш учун пахта толасини кафтга куйиб,
бир хилда тебранишини кузатиш мумкун. Х,аво окими ёнлан­
ма чикаётган булса, «3» товушини бола ало\ида талаффуз
килади. Аммо бола нутк,и ва лугатида «3» товушлари хосил
булмайди. Товуш узок, муддат давомида чузиб талаффуз Кили­
нади. Бола кафти билан чикаётган ,\аво окимини хис к,илиши
керак. Болада тил, лаб, тиш артикуляцияси нотугри булса,
хаво окими кулга сезилмайди. Натижада «3» товуш ининг
хосил булиши кийгшлашадм. Х.аво окими текис, узок, муддат
хосил булса «3» товуши бугинларда, сузларда мустахкамланишига шароит яратилади.
Шовкинли сигматизмда меъёр >;осил килиш усули
1-усул. Биринчи навбатда, боланинг эътибори «3» тову­
шини тугри ва нотугри талаффузи орасидаги тафовутга к,аратилади. Масалан: «зина-ж‘ина«, «зирак-ж‘ирак», «тарвуз-тарвуж‘».
Болага кузни юмиб, товушлар талаффузини ,\ис килиш
тавсия этилади, иккала талаффузини ажратиш яъни фарк,лашга ургатилади.
2-усул. Тилнинг тугри \олатини эгаллаб нафасни кушиб
овоз унпайчаларп тебранади. «3» товушини хосил килиш учун
узок, муддат чузиб талаффуз килиш машк,и давом эттирилади. Бола уз кул кафтини лаблари як,инида тутиб, ,\аво окими
тугри йуналтирилганлигини \и с этишга ургатилади.
К) кор ида кул лам га н усул натижа бермаганида куьидаги
усул пи куллаш мумкин:
3-усул. Меъёрга зид «3» товуши хосил кдтинади. Тишларпро сигматизмида учрайдиган хрлатни куллаш мумкин, яъни
и3» товушини талаффуз кил га ида болага тилни тиш орасидш I бир оз чнкдриб талаффуз килиш таклиф этилади. Бу хрлат
iniK'l'инчалик кулланилади. Зидлик натижасида бола учун тилни
иисбатан олд ва нисбатан оркд томонга торгиш орасидаги
фаркии англаш осон кечади. Кейинчалик бугин ва сузларда
»!•> товушини мустахкамлашда тишаро артикуляциясига эришиш, сунг «11Г», «Ж‘» товушлари билан дефференциацияга
)ришгач тиш лараро сигматизмини бартараф этиш усули
кулланилиши,'яъни сикилган тиш орти товушини талаффуз
хилиш машкдарига утилади. Меъёрий холатида «3» товуши
Хосил, к,илингандан сунг бугин ва сузларни танлашда «3»
гоиуши суз бошида келган бугинда, сузларда иштирокини
машк, кдвдириш керак. Масалан, бугинларда «за», «зу», «зи«
сузларда «занжир», «завод», «загизгон» ва хрказо.
Ён сигматизмда меъёр досил вдилиш усули
1-усул. Огиз бушлищдаги сикдаиб чикаётган хаво йулини
йсркитеш тил уртасида .хдво окдми учун «арикча» хосил к,илиш
машкддан бошланади.
Кузгу рупарасида «3» товуши тугри артикуляцияси, ош зни
о п ина очган холда болага курсатилади ва нотугри артикуляпияси билан солиштириш керак булади. Тугри артикуляция
сабабини тушунтиришиинг узи макс ад га эришишда асос була
олади. Кузланган макрадга эришишда к^ийинчилик пайдо бутса,
куйида берилган машкдарни энг яхши натижа берганини танiaiu керак булади.
2-усул. «3» товушининг тугри талаффузига эришишда «Д»
кжушидан фойдаланиш мумкин. Болага «Д» товушини кучли
нафас билан машк, кдгшш таклиф этилади. Хаво кучли портчаб ч икиши натижасида «Д» ва «3» аралаш товуши хосил булади.
«ДЗ* товушига ухшаш товушни хосил килиш зарур. Кучли
нафас мавжудлигини ,\ис к;илиш учун огиздан чикдётган хаво
тщщш щ Ш
IJoptaeiPw| ва орашш| ШЩШ я р вви м ш а р момг 1 ЕЭДврц щ>.фя. ЩщйЩщ кейИ:Нги..:Лес-1Щ*ад р М мщмщщ,
3-ftyjir Вйааш m i
дштмя
тщш Д^.МяйЩр такдб
#SB*ЩЩШЩЩЩЩ, S iB S i’ЯЩрШрйИ' 1 М Л » и^Ш а^в. Бир-би­
рига Ш$ЩШЩ 1Й11йр|р ЩШЩШт11РШЙШЮ rijpS№Ш i3* давуши
ё§й|й88в м ш лщр® тавдшюйй. Вшвмш.е щ щ й Ь р ш ! Ш МР1Й
щ т т т ъ щш$щ тф№шт:штффщ$- килШШШК, &$&$* ШШ йЩк ЯЗДрщ&Ш .м и р * ® 1рра6 ашшига
■ПШШВР *9ЯШШ)Ш$ф№ :1рИЯ||ШЩ111Ш РЙЙЗЙЩШ.PDBL
4-yepi... Тмя М Ш к йМйШ « и ш ш ш Ш Ш # р ш ш ’':рм аб
fyp **. я ц р р р щ т т т т ч м к щ й ш фШшшшш мумкин,.
Ш ^ а м ш :ъдштжуерщш йм аш щщщжтщщк ^^-''|щ риини
ШШЯ ЩЭЩЩ я щ ^ р ш в в щ , ШШШММЩШj j j W i i
таЛаффщ. йишн'ш.. : я ш р п щ шр ШЩЩШШШЯ К :w ii# # fзига.
;йрИ0Ш|ЩЙ.. <$йЬ 1Ш|$Щ1Ш1 ШшфЩШ-ВВбфШ^Р-куретшщ,Iбела
р щ /яйвффр!. щршф&шм :ш ^ и . | р риур8Д|рммир| ш й ^ о р ш и
щ ^иираш иивш » Щяф а р ^ . дш йаУ Ш ^я^.аа& ш щ ш ш ф и н - )
J tefp сунг $$$Щ$0£ь ^шщЩШшМ тА fr ie s .мрсщН'‘ШжВтттй' ш^ртж*ра# т$№шютрёя 4. Ш тда^ш щ^Лщтж усул
щфшмшм&ёш:
1-бос1дич: Щ1Ш#г $Щ 0Щ 1 ЧвфЙУШЩ; jjpsS 0®ршиЩ,тил
ад 1ш дащ ряйИ 1!1#щ ШШШ,1й!1
Wfffl;. б е р ш ш ;
зцржэ рщврщмя.Щ Ш Ж ШЩЩJPPV ..ШШ&УРШвШ" f l f e l
|р fj|j¥f$ 4i^jM A ё .« ||р д ЩтШа. Щйф ш зЦНь о^щ^и* н^Ищт
3|Шай§1вда2
-*• Щш бу ;ШЯ1:8;',^ ^ у м д а # Ш ж ^ш ада!
'Ащщш* Ий
Щ Щ щ& ЩЩШЯШ тегиб
Щ§ШЩ# ВИШШГ учш Ш®Щ. А 1Щ Д |§§Йй»р <^р!Ш|^1-©Ш^на
шщаа» з р м » иуфжй! ,а и у у а^щя» ШуидУь _
М ш ррщ рар: *рщрщ: wm Ш ттш -WUk #Ш ш § и^ДОвмН
ЩЩ% ^РИ Р^ Уакщ ш . ШШ0ВШШЗЩШК о ^ и ж ^ н а д и ш и н а
e e p f t 1рйрШ;ва К^шШщрйш
тт. «я? ...ишим. здш а ^ Д
P f
ф^&рШШИЩ. .ЯрйШ'Н,-.ЩЩВЙ, ЖШзйШ йшткид
лаб йршшша. 1ЙМЙ М4ШЩШ
щшрм>вди.;"1!щ} Урй®щш
„
-
44
- -
П |/| пуНЛпб «арикча» хосил булса, хаво окими тадщарига
|¥ijUI llViiii ica, тилнинг xyFpn ,\олатини тасдикдовчи кучли
■ H ikiiii ииитилиши керак.
i Лисьим: «арикча» хосил килиш машки ни такрорланиши
^рНжт'пла \аво окимини тил уртасидан ч и кари ш га имкон
ftV'IMilu'H, иыш \аво окими жартомондан чикишда давом этса,
П Н 1 ми фойдаланилади. Ёки гугурт чупи ёрдамида тил урта■|1Н Посилнб «арикча» хосил ^илиш керак булади. гаво
■М минн IуI ри йуналтириш машки к,илинади.
< (Ккцич: лаб орасидан тилнинг урга чизиги буйлаб пуфММН>| фишмлгач, кейинш боскичда «3» товушини тил ораси■Тнчпффу i л и ш и утиш мумкин. Бу максадга эришиш учун
■ t lM i мпбми бармок; билан бир оз кутарищ кифоя. Натижада
H i |ш юцори лаб уртасидаги оралик урнига тил ва юкори олд
Htyl'inp Уртасида орали*;хосил килинади. Тишлар орасида барЬарпг при ичуляцияга эришиб, бола эътиборини «3» товуши
тлнффузиШ каратиш мумкин. Меъёрда хосил булган то-■ИМИ пинал бугинларда сунг сузларда мустахкамлашга керак.
Нмцоит гншаро сигматизмини бартараф этишда кулланаlililiill усул билан тишаро артикуляциясининг меъёрий тиш
Н }И мрI нку.чициясига утилади.
I Oiu'K,iri: «3» товушини ёнланма артикуляциясини бартаРИ)| н и in п инг яна бир усули куйидагича:
1 flo.'iara «Ф» товушини чузиб талаффуз этиш таклиф
цн щипли;
им имкон кадар олдинга сурилиб, тил учи пастки тиш™
* Н 'н 1 .1 к,.ипап \олда яна «Ф» товуши чузиб талаффуз кили*•*!>•» гомушига хос сирралувчи шовкин кушилиши кеКй* t•v гонушлар куш ил мае ида н лаб-тиш сигматизмига хос
Mfylii иш гг'илади.
Пну»ят ёнланма артикуляциядан холи булган «X» товуHtytt гияниш оркали максадга эришиш мумкин.
1
Оочага овозеиз «ихи» бирикмасини талаффуз килиш,
HIH'V Сирикмани тишларни бир-бирига жипелаган холда такHjMniii iai,чпф килинади. Натижада юмшок «З‘»га якин овоз
ИНиш м ш ОдатиЙ ёнланма артикуляциями келтириб чикар-
м аслик учун муддатидан аввал бола эътиборини бу овозга
жачб килмаслик керак. Маш к/1ар натиж асида «С» товуш и артикуляцияси м у ставка мл а н гач бола дикдатини «3» ва юмшок,
«3»орасидаш ф ар к ^а к,аратиш мумкин.
Ута мураккаб лолларда тилнинг ён тараф лари билан киф ри
жар тиш ларнинг ж ипслаш уви, тил учининг пастки олд тиш
ва м илкка такалиб туриш куникм асини иш лаб чикищ га к,аратилган артикуляцион гим настика тавсия этилади. Бу машк,лар куйидагича:
1. Ти лни «арикча» кддош .
2. «Белкуракча» кдаиш .
3. Тилни танглай томон тортиш.
4. П астки лабни очиш ва ёпиш , дар бир холатни с а к /т б
к,олиш.
5. Тил ён тараф ларини, ж аг тиш лар билан жипслаш уви,
ай н и пайтда тил учини пастки олд тиш м илкларга так,аш.
М алпугарни аввал огизни очган х,олда бажарилади. Астасекин о п 1 з яъни ж агларни як,инлаштириб машк; бажарилади.
Т илнинг хосил к,илинган вазиятини сакдаб колиш да галмагалдан наф ас олиб, чик,арилади. Н атиж ада « F » ва юмшок, « 3 »
товуш лари уртасидаги товуш хосил булади. М аш кдар мунтазам бажарилганда соф холда «3» товуш и хосил булади.
Бурун сигматизмида меъёр хосил килиш усули
Бурун сигм атизм ининг барча куриниш лари боланинг упкасидан чикаётган хаво ок,имини огиздан ч и кари ш га юмшок,
танглайни кутариб, бурун йулинн тус-ишга ургатиш ва ти л­
ни нг тугри артикуляциясига эриш иш дан иборат.
Ё н лан м а сигм атизм ни бартараф этиш да куллаш тавсия
этилган 4 боск,ичли усулии куллаш куп рок; натижа беради.
Бурун си гм а т и зм и н и н г, ён л а н м а с и гм а ти зм н и б ар тар аф
этиш да кул л ан и л ад и гаи усулларидан баъзан содда усуллар
ёрдам ида меъёр хосил килинади.
М еъёрда хосил булган товуш ни «3» товуш ини аввал бугинларда сунг сузларда мустахкамланади.
-
46
-
Меъёрдаги
«3» товушини бугинларда мустаздамлаш
•3» товуш ини узок; вакт чузиб талаф ф уз кд/ш нади ва унли
юиуш талаффуз килинади. Боладаги нутк бузилиш ига к^араб
очик; ёки ёпик; бугинларда мустахкамланади.
О чик бугин
з-з-з-з-з-з-а
з-з-з-з-з-з-о
з-з-з-з-з-з-у
-3 -3 -1 -3 -3 -И
3 -3 -3 -3 -3 -3 -Э
3-3~3~3~3~3-у
Ёпик; бугин. Бир наф асда унли товуш талаф ф уз кдгшнади
меъёрдаги товуш. узок, чузиб талаффуз килинади.
а - з - з - з - з -з -з
у -з -з -з -з ~ з -з
И -З-З-З -З-З-З
у -з-з-з-з-з-з
\> -3 -3 -3 -3 -3-3
М еъёрдаги
«3» товушини сузларда мустахдамлаш
«за» б у т н и д а с у з бош и да
зах
;ар
занг
шхча
к.рба
taвод
гамон
за мин
зарар
зарур
зарра
заргар
зардуз
зайтун
замбил
занж йр
зангори
заги згон
зам буруг
зардуппи
зам барак
заргалдок
зам онавий
зараркунанда
« ш» б у т н и с у з у р т а с и д а
узан (сув узани)
газаб
I узал
•)гизак
узаиги
лаззат
ф арзанд
пазанда
ж иззаки
.манзара
пойафзал
ти рм и зак
м ирзатерак
дарвозахона
« '>а» ovfuhu с у з о х и р и д а
к уза
гу за
тизза
ж изза
-
47
дераза
бемаза
тоза
найза
ларза
мазза
Хавз!
ла^за
линза
покиза
дарвоза
муъжиза
маза-бемаза
«аз» бутни суз уртасида
дазмол
шзмол
хазрат
кургазма
«аз» бутни суз охирида
газ
жаз
ошпаз
марказ
гумбаз
бегараз
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Замира заргалдок; шафтоли терди.
Дераза тоза.
Заминимиз гузал.
Замонавий иойафзал.
Зайтун дарахтида захча.
Зардузи зар ишлатиб, зардупли тикди.
«зи» бутни суз.бошида
зич
зиё
зиён
зина
зира
тщнв
зирак
зиёли
зигир
зилол
зиндон
зиёфат
зийрак
зиёрат
зирапча
зилзила
зинапоя
зирапча *
зиравор
зимистон
«зи» еа «из» бутни суз уртасида
нозик
чузик;
\азил
базм
Кизил•
кдзик;
хизмат
чизгич
бензин
вазифа
■хазина
магазин
- 48 -
Хоразм
жизгинак
жазирама
гимназия
кузикорин
кизилиштон
\03HJP
К,уЗИЧО!<,
иазир
чизик,
резинка
юмронкрзик,
лолак,изралдо к,
К,ИЗРОНЧИК,
«зи» бутни суз охирида
този (ит)
рози
крзи
дази
гурзи
тарози
хонкизи
Кирмизи
«из» бутни суз охирида
из (оёк, изи)
к,из
эгиз
0FH3
ожиз
Матиз
ЯЛПИЗ
б и ги з.
магиз
уттиз
х;офиз
полиз
ХУКИЗ
магиз
КИГИЗ
ёлриз
КДМИЗ
илдиз
К^НРИЗ
тун РИЗ
тукдиз
денгиз
дадлиз
инглиз
ЯЛМОРИЗ
жуволдиз
тиллакунриз
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Нозик ишланган зирак.
Този итим зийрак.
Базмда катта зиёфат.
Машинага уттиз литр бензин куйдим.
Пойафзалчи ишлатар бигиз, жуволдиз.
бугшшда, Ш бошида
аот
зовур
зотли
золдир
зотдор
зорорабалик,
«зо» бутни суз уртасида
ущщ
безор
ф|Щ
хазон
тузон
интизом
бозор
беозор
гулзор
-
49
0LUK030H
пахтазор
дошкрзон
-
КОЗОН
бузок
ша^зода
одамзод
телевизор
«03» OVFUHы суз бошида
03
ОЗРИН
03 -м ю
озик~овкат
«оз» ва «зо» бутни суз охирида
соз
F03
овоз
жазо
имзо
Короз
намоз
мижоз
жщоз|
лумбоз
пешвоз
пардоз
танноз
дорбоз
тормоз
паравоз
чавандоз
поёндоз
хокондоз
гулкороз
ш,
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва ганлар
Зотдор бузок,.
Кузда хазон булди ххшли.
Хокондозга хазон солинган.
Езда кунлар угар соз.
«зу» бутнида , суз бошида
зулф
зукко
зулук
зулм
зулмат
зувала
:умраша
«зу» бутни суз уртасида
узум
узук
узун
хузур
бузу^
Кузгук
оузуки
оилакузук
камзул
ёвуз
Х°вуз
юлдуз
кундуз
тарвуз
Кукдуз
талаффуз
«уз» бутни суз охирида
туз
муз
куз
- 50 -
Щ р ва щ т бутни tm бошида ва уртасида
шзоинак
зур
кузгу
КуЗМуНЧО!^
зурга
зуравон
s j » бутни щш охирида
Щш
куз
очкуз
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва ганлар
Хузур к,или§ ЯНН узум.
Музга се исан г туз, зриб кетар тез.
Ховуз лабида тарвуз.
Кундузи осмонда куринмас юлдуз*
Камзул чунтагида кузойнак.
«3» топуши иштирокидаги умумий узлаштирилган
сузлардан тузилган жумла ва гапларни манщ к,илиш
Полизда тарвуз. Хрвузда сузади р о з . За\ча, загизрон борда
сайрайди. Ёзда пишади тарвуз. Крра узумдан кдпинар магиз.
I улноза олди хокондоз, ховлини супурди соз. Денгиз хавзаси.
Зирак, узук бйлагузук, кизлар зийнати. Хонк^изи бу кунгиз.
Биз ёзда чумилдик соз, Зокир тиззасини уриб олди зинага.
Расмларни номланг, суздаги «3» товуш урнини топинг
Зебр!
Дазмол
Крфияли соф нутц манщи
за-за-за — муз^аимок, еииш мазза.
за-за-за — никдяганда оррийди тизза.
- 51 -
Юлдуз
за-за-за —тоза экан дераза.
аз-аз-аз —осмонупар гумбаз.
аз-аз-аз —таом тайёрлар ошпаз.
аз-аз-аз —тутун чик^армай ёнади газ.
зи-зи-зи — итлар зотида булади този.
ЩЩШШ~ куйшшг бол а,сими атаймиз кузи,
ш-зи-зи — бдаори Щшш ШШфторози.
из-из-из — данак ичмда. магиз.
ШШфУШ—f s p l: куритилеа '^'М'ми магиз.
йз^иЗНйй ~~ зйнйиш'аб учарр кушиз.
из-из-из - 5 кушу в 4 б узщ и '^Ц й *.
из-из-ш — ер щ щ щ
МИК1
из-из-из — 20 га я ;к$йЙ® Щжади уттиз.
оа-йЭ-ор ~ лапанглаб юради рож (
т*оз-ош —тонЩй 1^ичнирар хуроз.
of* 0 3 - ® сим ycspipa уйнайди дарбоз.
уз-уз-уз — олтинга ухшайди куз.
уз-уз-уз —сув к,отиб крлса булади муз.
у4-уз-уз —х;ар куни овк^атга солинади туз.
уз-уз-уз - 50 га 50 \осил булди юз.
Топишмокдар жавобида «3» товушини топинг ва болага
кулай булган топ иш мокни ёд одциринг
Отга ухшайди тани,
Ола-була бадани.
(зебра)
Тунларини ташлади,
Кузларимни ёшлади.
(пчёл)
- 52 -
Ойа-буж. tjaa .йннян,
Армонда
era н.
(тарвуз)
Текислайди газмол,
Ун инг номи
(дтмт)
Мазали,- музш ц: оппоц,
У НИЩ' номи
(му'щаймоц)
А©1 бобом новвот сотдМ*
Ол@й ДИММ
Кр'ГДИ.
Ёнса fytf,H чи^майди,
Х,еч ерга гард
Бас гугурт -чшйсанг фздцр,Кайнар чай, дишар ©щат.
.
фшф
Маржой, маржон юмалокШШИЩтщэдяд©*^
Кора,
о к;.
Еб ЯЙрШЙМ щЯЩ
Сен айт, Малика Mpfljir!
Бущмдй дая| 80й,..,..,, *
(узум)
Боши т$щ Щ
Ц
Ш
Щ
урок,.
(хуроз) :■
Ранги Я р хил,'кулранг, о к,.
Ашувйбй Ш^-FOK-fei^
Севтани -ЯИ| ер, утлок^
■Р Р Р
Тупи силлик, туки ЩЖ
Хам'маеи
пукй Рф^
Ичйр^кзил, куки 1 Щ г
(Жйй‘чук;олмас :4$Шчу1с.'
У нима к,изим К*ундуз?
=Ti Буми дадавой ...
(тарвуз)
Ёмкир аста томчилар,
Барглар ерга сочилар.
Пкщйяйр ^ам очиЩ|С ■
Б ур ш ей фасл ^ 9 Н
«3» товуши иштирокида шеърлар
Захча золдир то п и ки ,
Зарзралдокка ч о ш й щ £
. Зур эмас полво!-!
Зурра^<икки, уч>> ш ш щ .
Зурди р.^дб «аълогаа^
Зу^фа Марсга учолган.
«С » - «3» ТОВУШЛАРИНИНГ Д И Ф Ф Е РЕ Н Ц И Я С И
■‘С ” ва “3 ” товушларининг бир сузда талаффуз к^шшниши
бола лугатида эркин холатда ,\ар бири алохида \ о си л булгандан сунг, куйидаги бос^ичга утилади. Хар бир то в у щ га алон
хида а\амият бериб талаффуз килиш ва нуткда м устад кам лаш бос^ичма-боскич олиб борияади.
Логопед бугинларни ёки сузларни талаффуз к и л а д и сунгра
болага такрорлашни ,закл иф этади. Бола дар бир то вуш н и Я
урнида талаффуз к,илаётгани назорат к и л ц и б о р и л ад и .
«С » — «3» товушларининг бир бугинда тал аф ф уз
килшшши
са-за-са-за
за-са-за-са
ас-дз-ас-аз
аз^ае-аз-ае
- 54 -
ис-из-ис-из
из-ис-из-ис
ес-ез-ес-ез
ез-ес-ез-ес
си-зи-си-зи
Ш -С И -З И -С И
се-зе-се-зе
зе-се~зе1се
i • Ю-СО-ЗО
O C O 3 -0 C -O 3
'»
ОЗ-ОС-ОЗ-ОС
0-.Ю -СО
су-зу-су-зу
1у-су“3у~су
су-зу-су-зу
У С “ У 3 т у С - уЗ
уз-ус-уз-ус
ус-уз-ус-уз
уз-ус-уз-уз
З У -С У -З У -С У
«с» — «3 » товушларининг бир сузда талаффуз
зщлиниши
У^
асз
1*МИЗ
.10314
ЧСИЗ
\ ;ма
Vн ич
фбоЗ
v ;ана
омсоз
о ;анда
1о б е И З
семизут
соатсоз
си визга
сазовор
ойнасоз
сабзавот
аскиявоз
аелзода
Каровсиз
зимистон
ишеизлик
сомсапаз
заоардаст
махеидуз
саргузашт
муковасоз
уйкусизлик
козонсочик
кемасозлик
масхарабоз
бахтсизлик
самолётсозли к
«С» — «3» товуши иштирокидаги умумий
у (лаштирилган сузлардан тузилган жумла в а гапларни
манщ килиш
.шатда сабзи. Саргузашт китобни укдди устоз. Даре киргогм
Ьузилган соатни тузатди соатсоз. Ошпаз турради сабзи.
•псдап олинган андоза. Ошпаз козон га солди сабзи. пиёз.
« он га кушдим тукдиз хосил булди тукрон тук&из. Кузда
ч>да мулдир сабзавот. Денгиз сатщ ца тудкин!
-
55
-
ниш тухтамагунича ва суст шипирлаш эшитилмагунича да­
вом эттирилади. Аста-секин упкадан чикаётган хаво босимини камайтириб бориш керак. Бир неча машклардан сунг
шов^инли товушни чузиш оркали жарангсиз «Р» товуши
\осил булади. Хаво окимини сусайтирмасдан хам шовк.инли
овоз пайдо кдлиш мумкин. Бунда жарангсиз «Р» товуши та­
лаффузи пайтида тилни пастки юзасига зондни теккизиш ,\ам
тил олд кисмининг тебранишини тухтатади. Очик, огизда ме­
ханик ёрдам билан бир неча бор машк; утказилгач, керакли
артикуляииянинг меъёрий куникмаси ,\осил булгач, товуш­
ни сикилган тишлар билан талаффуз кдлишга утиш мумкин.
Машкдар сунгида лаблар чуччайтирилади, шу холатда «Ш»
товушининг меъёрий талаффузига эришиш мумкин.
3-усул. «Т» товушини асос сифатида куллаш мумкин. Болага
кузгу олдида «т» товушининг 2-3 сония оралигида бир неча
бор такрорлаш таклиф кдлинади. «Т-т-т-т-т-т» товушининг
талаффузида тишлар бир-бирига тегмайди. Ошз бироз очик,
Нолда булади. Болага тилнинг олд чети аввалгидек тишлар би­
лан эмас, тепа ички милк билан жипслашиши кераклиги тушунтирилади. Шу \олатда портлаш овозига киска шипирловчи шовк^н аралашади. Кейинчалик бу шовщн аста-секин чузилади ва аввалги портловчи овоз талаффуз кдлинмайди. Болага
ТИЛН ИНГ учини OFH3 ичига бироз чукуррок, тортиш, тишларни
бир-бирига босиш ва нщоят лабларни чуччайтириш тавсия
этилади. Шу холатда меъёрий «Ш» товуши ЩШЩбулади.
4-усул. «Ш» товушини нуткда хосил килиш учун «С» то­
вушининг тугри артикуляцияси асос кдалиб олинади. Болага
«С» товушини ало.\ида ёки «А» унлиси иштирокида 2-3 маротаба чузиб талаффуз килиш тавсия этилади. «С-с-с-с-с-а»
шундан сунг зонд ёрдамида тилни бир оз юкррига кутариб,
тишларни бир-бирига босган \олда «С» товушини к,айтариш
тавсия этилади. Тилни юкррига кутарган сайин «ш» товуши­
нинг тугри талаффузига эришилади. Бола тарафидан бу талабларни бажариш, тилга механик таъсир курсатиш окибатида «С» товушини «Ш» товушига монанд овозга олиб келади.
- 58 -
Тилнинг янги артикуляцияси мустах,кам булмагунича бо­
лага «ш» товушини эслатмаслик, шу товушга мос \арфни
курсатмаслик, машк, давомида, таркибида «ш» товуши мав­
жуд сузларни кулламаслик зарур.
Бола машк,ни мустак,ил бажара олганидан сунг «Ш» тову­
шини чузиб талаффуз кдлиш зарур.
5-усул. Нисбатан мураккаб вазиятларда, яъни тил уга катга,
огиз бушлитини тулдириб турувчи ва бех,аракат булганида, тил
ости юганчаси уга ьдиск,а ва тилнинг ^аракати чегараланган лол­
ларда, тил очик, огиз х,олатида, юкрри тишларга кутарилмаганда «Ш» товушининг меъёрий \олатини талаб к^шадиган артикуляцион машкдардан бошлашга тугри келади.
Тил машкдари: «белкуракча» шаклида чик,ариш.
1. Эркин лолатда «арик,ча» \осил к,илиш. Бола машк,ни эр­
кин бажара олганида упкадан чикаётган ,\авони шу «арик,ча»дан чик,ариш, пуфлаш тавсия этилади 20-расм.
2. Юк,ори олд тишлар ва юк,ори лабга тилни чик,ариш, лаб
буйлаб лабни тил билан ялаш 14-15-16-расмлар.
3. Тилни лабга куйиш ва о.\иста огиз ичига тортиб олиш,
огизни ёпиш 8-9-10-11-расмлар.
4. Тилни юк,ори лаб томонга кутариш ва юк,орига пуфлаш.
Бунда упкадан чик,аётган .\аво ок,ими йуналишини к,огоз би­
лан текшириш мумкин. Шу х,олатда \аво ок,ими юк,орига чик,иши зарур.
Тилни ихтиёрий равишда огиздан чик,ариб ва юкррига кутариб туриш имконй булмаса бола бармокдари билан тилни
юкррига кутарилиб туришига ёрдам беради.
Машкдар тил ихтиёрий равишда юк,ори лаб томон кута­
рилиб туришига эришгунча давом этгирилади. Муставил
\олатда тил тепа лаб томон кугарилгач тилни очик, огиз \олатида тиш ортига утказилади.
Тилни шу вазиятда тутган додда болага пуфлаш тавсия
этилади. Бунда бугик, шовк^ин .\осил булиши керак.
Тилни танглай тарафга сургандан сунг тишларнинг жипс­
лашуви ва ни\оят лабларни чуччайтириш натижасида «Ш»
товушининг меъёрий талаффузи х,осил булади.
- 59 -
Лабларни муддатидан аввал чуччайтиришга уриниш мак,-;
садга мувофик, эмас. Бу тил долатини кузатишга халак,ит бе­
ради ва нотугри артикуляцияни Келтириб чик,аради.
«Ш» товуши устида иш олиб борилганда боланинг \олатини алохида назорат кдлиб туриш зарур. Товуши учун мапщлар упкадан чикаётган хаво окимини кучли чик,ариш ва на­
фас олиш билан боглшушги; болани тез толицтиради. Болани толик,тимаслик зарур.
Меъёрда хосил булган «Ш» товушини аввал бугинларда
сунг сузларда мустахкамланади.
Меъёрдаги «III» товушини бугинларда мустахкамлаш
«Ш» товушини узок, вак,т чузиб таМффуз 1<илинадй ва унли
товуш талаффуз кдяинади. Боладаги Нутк, бузилишига к,араб
бугинлар очик, ёки ёпик, бугинларда мустахкамланади.
Очик, бугин
щ-ш-ш-ш-щ-ш-о
ш-ш-ш-ш-ш-ш-у
ш^щ-ш-ш-ш-ш-у
ш-ш-ш-ш-ш-ш-а
ш-ш-ш-ш-ш-ш-и
ш-ш-ш-ш-ш-ш-э
Ёпик; бугин. Бир нафасда унли товуш талаффуз к,илинади
меъёрдаги товуш узок, чузиб талаффуз килинади.
о-ш-ш-ш-ш-ш-ш
а-ш-ш-ш-ш-ш-ш
у-ш-ш щ-ш-ш-щ
и-ш-ш-ш-ш-ш-ш
у-ш-ш-ш-ш-ш-ш
э-щ-ш-ш-ш-ш-ш
Меъёрдаги «Ш» товушини сузларда мустахкамлаш
«шо» бутнида суз бошида
шод
шох (дарахт)
шо,\ (подшох)
шоли
шода
шойи
шоир
шовла
шофёр
шолча
шотут
шовкдн
- 60 -
г*
ШОЛРОМ
шокила
шошона
шоколад
шошкшюк,
«ош» бугини суз бошида
ош
ошна
отхода
ошпичок,
ощкозощ
оштахта
ошкршик*
ошик-мошик*
«шо-оц1» бутнлари суз уртасида
Тошкент
кошик,
пошна
боища
машокок,шом
юмшок,
куршов
тоищин
бошлик,
чошгод
тошлок,
пешона
кошона
нишона
дашорат
боищача
тошбак;а
тошойна
тошотар
бошяланг
боищарма
тошкумир
«ош» бугини суз охирида
бош
мош
крш
тош
к,уёш
маощ
бебош
ундош
ёнбош
ювош
йулдош
усгбош
'навдош
тенгдош
курсдош
касбдош
о^актош
сартарош
аччи^тош
ватандош
замондош
чегарадош
кайроктощ
мармартощ
чакмоктош
су\батдош
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Мош ичидан чикди тош.
Кршик, олиб едим ош.
Шоли куёшда яхши усади.
Ошнам билан едим шовла.
Шотут шохи эгилганди ^осили муллигидан.
«шу» бутни суз бошида
шукур
шуьла
шуруп
шу)фат
- 61 -
шудгор
шудринг
«уш» бутни суз уртасида
мушт
мушук
пушти
Хуштак
душман
муштум
хушбуй
тушлик
хущвакт
урушкрк,
нонушта
хушовоз
бурушкрк,
хушомад
петрушка
хуштабиат
хушчакчак,
хушмуомола
хушманзара
«уш» бутни суз охирида
к,уш
туш
душ
муш
хуш
улуш
юмуш
ковуш
нохуш
кумуш
туякуш
бойкуш
хамиртуруш
«шу» бутни суз охирида
учрашув
тортишув
сузлашув
мослашув
«шу» бугини суз бошида
шух
шур
шуро
шурва
ш^рлик
шухчан
«уш» бутни суз уртасида
гушт
кушни
кушнай
бушлик;
куштуёк
куштирнок*
«уш» бутни суз охирида
буш
жуш
туш
хуш
куш
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Мушук куш тутиб олди.
Куёш шуьласи хонага тушди.
Шудгорда шудринг.
I 62 -
Икки мушук уртасида булди тук^ашув.
К^ушни дуконда сотилади гушт.
«ила» бугини суз бошида
шак
шагал
шар
шанба
шай
шамол
шам
шашлик
шайх
шакар
шарк,
ша^ар
шарф
шахсий
шакл
шахмат:
шама
шаф^ат
шайба
шарбат
шанга
шабнам
шапка
шалток;
шатак
шаррос
шарпа
шаффоф
шамшир
шалола
шабада
шамдон
шаталок;
шапалак
шафтоли
шарманда
шарсимон
шартнома
шакарк;амиш
шакарпалак
шшшангкулок,
«та» бутни суз уртасида
эшак
башара
хашак
сещанба
тушак
якшанба
\ашар
душанба
миршаб
панша^а
равшан
эшакмия
гулшан
кушало*;
хашаки
лапашанг
ташаккур
тезпишар
пайшанба
му^ташам
дамша^ар
бешафкдт
«та» бутни суз охирида
теша
тараша
пашша
хархаша
зумраша
«аш» бутни суз охирида
адаш
тараш
кураш
к;араш
туташ
кенгаш
хомталаш
^азилкаш
аравакаш
- 63 -
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Шамолда шафтоли тукилди
Шакарпалак ковун ширин чикди
Шакарк^амиш усимлигидан шакар кдгсинади
Курашда рак,иби тушакка йикдлди.
«ши» бутни суз бошида
шим
шип
ишф!
шиша
шийпон
шилта
шимол
ширин
шинни
шифер
ШИНГЙЛ
ширмой
шифокор
ширахур
шилимшик
шимпанзе
ширинлик
ширковок
«ши» бутни суз уртасида
эшик
яшик
ЯШИН
яшил
тешик
бешик
пешин
пишик
кошик
кушик
кийшик
ведший
машина
Хамшира
K ypFoniH H
бешиктебратар
«иш» бутни суз уртасида
к;ишки
кишлок
пишлок
саришта
тегишли
топишмок
«иш» бутни суз охирида
тиш
Киш
идиш
хох,иш
финиш
ОЛКУ1Щ
камиш
етмиш
калиш
болиш
кукиш
таниш
«те» бутни суз бошида
шер
шеф
шеър
шерик
- 64 -
\амкишлок
ангиихвона
jv "
тилиш
олтмиш
сар£иш
тиркиш
йуналиш
нотаниш
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Шишадан яёШйШ идиш
Шкафда турган шим
Устоз у^иб бсрди шеъру, топишмок,
Нонуштага ширчой билан ширруруч.
Умумий узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Шурва-ю, шовлага солдик толком
Ошхонада пиёлада нишолда
Тушимда курдим чиройли куш
Щаща ва шимимни узим кийдим
Шоколад, шакар бундам ширинликларни мен яхши к>фаман
Шифокор ва ,\амшира инсонларни даволайди.
Расмларни номланг, суздаги «Ш» товушининг урнини тонинг
Пашша
Кофияли соф нущ манщи
шо\-шох-шох — эртакда булар подшо\
шох-шох-шох —дарахтда булади шох
ош-ош-ош —чарак,лар кукда к у ё т
ош-ош-ош —мош ичидан чикди тош
ош-ош-ош —coF-еаломат булсин бош
ош-ош-ош —чиройли бежирим к,ош
- 65 I
уш-уш-уш —кафасда сайрайди куш
шук-шук-шук — товушсиз юрар мушук
уш-уш-уш — бу идишнинг ичи буш
ша-ша-ша —укам к,илди >;архаша
ша-ша-ша —бизнинг уйда бор теша
аш-аш-аш —навруз сайлида булади кураш
аш-аш-аш —арал аш у- куршхаш
шар-шар-шар —бизнинг кучада хдшар
иш-иш-иш —улкамизга келди к,иш
иш-мш-иш —ёмшр ёгса кий калиш
иш-иш-иш —сув ичишга бер идиш
шик-шик-шйк — уйга кирганда ёпиб юр эшик
шик-шик-шик —узукни уртаси булади тешик
шик-шик-шик — кузмунчок, такдяган бешик.
Гопишмо^лар
Топишмокдар жавобида «Ш» товушини топинг ва болага
кулай булган топишмокни ёд олдиринг.
Кулсиз, оёк,сиз эшик очади.
(шамол)
Калта бобом ичкарида,
Кулокдари тацщарида.
(шолюм)
Узи кичик хашорат,
Хиралик унга одат.
(пашша)
Мотори йук, учади
Кенг фазони кучади
(Куш)
Думи бор сичкрн эмас,
Думалокдана копток эмас,
(шар)
-
66 -
*
Ранги сарик* шафтолимас,
К,ани топинг: бу нима?
( шолгом)
Туяси бор исмида,
К,аноти бор жисмида
(туяцуш)
Узи жажш) ящил тощ,
Пишнрсангиз будар ош.
(моги)
Катталиги уй кабл,:....
Ризиллатиб кетади,*;
Миниб тушиб одамлар, ;.а,
Жой-жойига етади.
(машина)
«III» товуши иштирокида тез айтиш
Шамол шовуллаб шовк^ин солади. .
Мошдан т о т , тошдан мош булмас.
Шавкат шолииояда шовдин солиб, i
шакдлдоцни шадиллатди,
Тош ЖОНСИЗМИШ; МОШ ТОШСШМИШ«Ш » товуши иштирокида шеърлар
Шер узун шеър ту^ВДИ
Шарйллатиб ук,иди.
Шамол шамол шошма-ей,
Шовк^ин солма ошна-ей.
Шох-шаббани еиндирма, 5
Шухлш-ингни ташла-ей.
В 67 -
КОРИШ1Щ “Ч” ВА “Ж” ТОВУШЛАРИ
«Ч» товушининг меъёрий талаффузи
«Ч» товушининг меъёрий талаффузи куйидагича:
— «Ч» товуши «Т'» юмшок, ва
«ИГ» юмшок, товушлар к^оришпри­
дан хосил булади.
— тилнинг олди кисми танглай
билан жипслашади.
—тилнинг сатх,и ва ён тарафлари «ши», «ше» товушлари талаффузвдаги вазиятни эгаллайдй.
— юмшок, танглай кутарилган,
овоз унпайчалари бушашган, х,аво окими жипслашув жойидан портлаб чик,ади ва тилнинг олд кисми юмшок, «ИГ» ар­
тикуляциясига хос х,олатда «Ч» товуши меъёрда хосил була­
ди.
«Ч» товушининг нотугри талаффуз турлари
«Ч» товушининг нотугри талаффузи.
1. «Ч» товушини «С» товушига алмаштириб талаффуз килиш.
Боланинг тили тепа тиш ва танглай томон кутарилмайди ёки
кутарилса-да, щ ека муддат ичида пастга тушиб кетади. Ке­
ракли артикуляцияни хосил кила олмайди. Бола «Ч» товуши
иштирокидаги сузларни куйдагича талффуз килади. Масалан:
«чой —сой, чучка —суска, кайчи —кайси».
2. «Ч» товушини «Т» товушига алмаштириб талаффуз килиш.
Бола «Ч» товуши и ш т и р о к и д а г и сузларни куйидагича талаф­
фуз килади. Масалан: «чой — той, чучк,а — тут^а, кайчи ~
кайти».
3. «Ч» товушини мутлако ишлатмаслик. Икки куринишда
булади.
Биринчи куринишида бола «Ч» товушидан кейин келган
унли товушни чузиб талаффуз килади. Масалан: «чой —оой,
чучка —уука, кайчи —кайии».
- 68 -
Иккинчи куриниши «Ч» товушини тушириб крлдириб,
буШЙ структурасини бузиб талаффуз килади. Масалан: «чой
—ой, чучка —ука, кайчи —кайи».
«Ч» товушининг меъёр хосил килиш усуллари
1-усул. Меъёрий талаффузи кандай булиши кузгу рупара­
сида болага курсатилади.Товушга так1!ид килиш болага тав­
сия этилади.
2-усул. «Ч» товушини «С» товушига алмаштириб талаффуз
кдиганида.
Умумий артикуляцион машкдардаги тил машкларини асосан огиз ичида, юкорига кутариладиган машклар билан так­
рорлаш зарур. Машклар тил танглай томон эркин холатда
кутарилганидан сунг, логопед томонида «Т + Ш» товушларини юмшок охангда кетма-кет талаффуз килинади ва бола­
га шу коришик товушни таклид килиш таклиф этилади.
Мустакил равишда <<Т + Ш» товушининг тезлиги ошириб
борган сайин, «Ч» товуши хосил булади.
«Т + Ш» товушидан иборат шовкин хосил булганида, бо­
ланинг диккатини бунга каратмаслик, намуна сифатида «Ч»
товушини алохида талаффуз килмаслик зарур.
Машклар давомийлиги натижасида соф холатда мустакил
«Ч» товуши хосил булганидан сунг боланинг диккатини ушбу
товушга каратиш мумкин. «Ч» товушини бугинларда сунг
сузларда мустахкамлаш боскичларига утилади.
3-уеул. «Ч» товушини «Т» товушига алмаштириб талаффуз
цилинганида умумий артикуляцион машклардан фойдалани­
лади. Боланинг нутк камчиликларига а\амият бериш ва шахеий
камчилигига караб ёндашиш керак. Болада «Т» товуши талаф­
фузи бор булса, шу товушни юмшок талаффуз килиб, «III»
товушини кушиб талаффуз килиш машк^лари оркали эришилади, яъни «Т + Ш». Машклар давомийлиги натижасида соф холат­
да «Ч» товуши хосил булади. Хосил булган товушни бугинлар­
да сунг суаларда мустахкамлаш боскичларига утилади.
4-усул. «Ч» товушини мутлако ишлатмаслик. Сузларда «Ч»
- 69 -
товушини тушириб колдирувчи боланинг нутк аппаратный
яхшилаб урганиб чикиб, меъёрий талаффузига халакит бераётган ^олатни аник^лаш зарур.
—тилнинг харакатсизлига;
—.тилнинг юкррига кутарилмаслиги;
—тил, жаг мускулларининг яхши ривожланмаганлиги сабаб булиши мумкин.
«Ч» товушини меъёрий талаффузига тускинлик килаётгац
\олатни аник^ащ. Тил, лаб машкларини бажариш. Тил пола­
ти «Ч» товуши артикуляциясини эгаллангач, юкррвдаги усуллардан мосини куллаб товуш хосил килинади. Меъёрда хосил
булган «Ч» товушини аввал бугинларда сунг сузларда мус­
тахкамланади.
Меъёрдаги «Ч » товушини бугинларда мустахкамлаш
«Ч» товушини узок, вакт чузиб талаффуз килинади ва унли
товуш кушилади. Боладаги нутк бузилишига караб бушнлар
очик, ёки ёпик бушнларда мустахкамланади.
Очик бугин
ч-ч-ч-ч-ч-ч-о
ч-ч-ч-ч-ч-ч-а
ч-ч-ч-ч-ч-ч-у
ч-ч-ч-ч-ч-ч-и
ч-ч-ч-ч-ч-ч-у
ч-ч-ч-ч-ч-ч-э
Ёпик бугин. Бир нафасда унли товуш т&таффуз килинади
меъёрдаги товуш узок чузиб талаффуз килинади.
о-ч-ч-ч-ч-ч-ч
а-ч-ч-ч-ч-ч-ч
у-ч-ч-ч-ч-ч-ч
и-ч-ч-ч-ч-ч-ч
у-ч-ч-ч-ч-ч-ч
э-ч-ч-ч-ч-ч-ч
Меъёрдаги «Ч » товушини сузларда мустахкамлаш
«чо» бут нида су з бошида
чои
човли
чол
чодйр
чок
чорва
чойнак
чопик
- 70 -
чоихона
чордона
чорраха
«4р» бугини суз уртасида
учЬк
щшщ
пучок
пичок,
пачок
кучок
мунчок
тойчок,
уйинчок,
кузичок
аргамчок,
мактанчок
аллакачон
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла. ва ганлар
Чоллар чопон киядй.
Учок; бошида човли.
4орра\ада эхтиёт бул.
Чойхона учогида пишар ош.
«он» бугини суз бошида ва уртасида
почта
сочма
бочка
очлик
очкуз
иочор
крчок
очофат
оч-яланг
«он» бугини суз охирида
ёгоч
омоч
окроч
кулоч
яланроч
Каздирроч
«чу» бугини суз бошида
чучук
Ч УК УР
чумчук
чумоли
чучвара
чувринди
чурурчук
чувалчанг
«уч» бугини суз боиш, уртаси ва охирида
куч
пуч
учли
учук
учкуи
кучли
кучук
гуруч
учувчи
куч-кувват
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Сувни мазаси чучук.
Борларда сайрайди чурурчик,, чумчук*
Чаросни чумоли чакди.
Уч ога-ини ботирлар.
/ J-.
«чу» бугини су з бошида
чуп
чур
чул
чуян
чулок,
чупон
чутир
чукка
чунтак
чук,к;и
чучк;а
чулток,
«уч» бут ни су з бошида
кучма
кучкрр
учиррич
кучманчи
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Гугурт чупидан ясадмм уйча
Чуян крзонга солинди чумич
Чупон кучкррни аркрнга боглади
Т ор чуккисига ёрипти крр.
«на» бут ни су з бошида
чаи
чанг
чана
чаён
чала
чайла
чанок,
чакка
чакки
чанри
чапак
чаток*
чалри
чарм
чакмои
чакдон
чаьумок,
чайков
чандик,
чакана
чакддок,
чакалак
чалк,анча
чавандоз
чамбарак
чархпалак
«на» бут ни су з урт асида
ичак
кучат
улчам
уйчан
ихчам
пачава
уятчан
бурчак
луччак
кую нчак
- 72 -
куричак
куйпечак
беланчак
бола-чак^а
гулчамбар
«ач» бут ни су з уртасида ва охирида
врач
уркач
узгача
сачратк,и
к,изилунгач
о
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Беланчакда чакзлок,.
Уйимизга келди янги келинчак.
Беркинмачок, уйнаймиз деди амакиваччам.
Крвун пишмай узилса, дейишади сапча.
«ни» бут ни су з бошида
чин
чим
чит
чирк
чипта
чивин
чизик,
чизма
чинни
чинор
чигал
чигит
чилла
чипор
чирок,
чимён
читтак
чиябури
чиранок,
чиллаки
чиройли
чилдирма
чик,инди
чигиртка
«ни» бут ни с у з уртасида
очик,
аччик,
лочин
хивчин
балчик,
олачипор
сирпанчик,
K,H3FaH4HK
камчилик
к,ийинчилик
кирчиллама
пахтачилик
намгарчилик
«ни» бугини су з охирида
элчи
овчи
совчи
эгачи
к,айчи
к,амчи
сокди
буёк,чи
ёзувчи
уйкучи
суюнчи
сузувчи
йуловчи
айгок,чи
- 73 -
тикувчи
тукувчи
к,арок,чи
ук,итувчи
к,урувчи
токк,айчи
кемирувчи
томчи
отарчи
алдок,чи
биринчи
кущарувчи
маърузачи
«ич» бугини суз уртасида
СИЧК.ОН
кдочкдоик,
курсичкрн
кичкинтои
кискдочбака
шоличилик
«ич» бутни суз охирида
сакдоч
богич
кдрич
киршч
еритгмч
елпишч
йиртщч
тутнагич
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Оилада биринчи фарзанд дейилар тушич.
Чиябури номланар йиртк,ич.
Осмондан ёмшр ёгади томчи-томчи.
Шеър ёзади шоир.
Йул буйида усади чинор.
«не» бутни суз бошида
чек
чет
челак
чечак
чевар
чевара
чегара
чемпион
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Мен бувимнинг бувисига саналаман чевара
Ховлимга челакда сув сепдим
Гав\ар холам матонинг четини к,ирк,иб олди
Аскарлар кечаси-ю кундузи курикдайди чегара.
Умумий узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Чиллаки узумни чумчук* чук;иб кетди.
Кучамизга экдик кучат.
Illy кеча байрам утди узгача
- 74 -
Бувим тикиб берди хипчагина нимча
Чунтагимдан чуп чикдм
Борчада едик кичик кулча
Токча устида турган хурмами
Бувим кавидилар анча-мунча к^рпача
Аччик,-чучук тайёр ликопчада.
Расмларни номланг, суздаги «Ч» товушининг урнини топинг
Кдргич
Чойнак
К^офияли соф нущ манщи
F04-F04-F04 - бизнинг айвонга курди ин кдлдиргоч
оч-оч-оч —дарахтии кесиб, йуниб кдвдилар ёроч
чок,-чо%чок, - чиройли 1кан кузмунчок,
уч-уч-уч —eHFOK, ичи чикди пуч
ча-ча-ча — к;очиб кетдм улок^ча
ча-ча-ча —деразада бор токча
ча-ча-ча —ба^орда мевалар довучча
ча-ча-ча — Ватанимни севаман мен бошк;ача
ча-ча-ча — ме^мон келса солинг курпача
ча-ча-ча —оппоккина кррпарча
ча-ча-ча —ойим ёпдилар иссик, кулча
ач-ач-ач —туяда бор уркач
- 75 -
ач-ач-ач —шифокор булади русчасша врач
чи-чи-чи —K.0F03 к,ирк,ади кайчи
чи-чи-чи — мени укам уйкучи
чи-чи-чи —йуловчиларни манзилига етказар дайдовчи
ич-ич-ич —пойафзалда бор богач
ич-ич-ич —чакалокк3 керак суршч
еЧ-еч-ёУ —куёш ботса булар кеч.
Топишмоклар
Топишмок/iap жавобида «Ч» товушини топ инг ва болага
Кулай булган тогшшмок.ни ёд олдиринг.
Бошида к°пк°к> бурни узун,
Елкасида кулок^-дастак,
Паровоздек аста-секин,
Чикаради годо тутун.
(чойнак)
Кушим чик-чик этади,
Гилос чук,иб кетади.
(чумчщ)
Гуё отарчи машшок,
Текин гажийди бошок,.
(чигиртка)
Боши корни филдай,
Бели оёга киддек.
(чумоли)
От думидан булган полвон,
Юрса кочар, чангу тузон.
(чутка)
Кдшда \ам, ёзда хам
Бир хил кийимда.
(арча)
-
76 -
-
Бошида таёги бор,
Сакказта туёги бор.
(эчки)
Соколли булиб дунёга келур,
Узи кийикдек югуриб елур.
(эчки)
Узи кичик бир нарса,
Керак булар \ар дарсда,
Чизиб куйсанг нотугри,
Йук килади бирпаста.
•
(учиргич)
Турлар ёпиб кетади,
Пашша чивин тутади.
(ургимчак)
Битга унинг тищи,
Кесиш-к.ирк.иш шли.
(пичоц)
Чак-чак этиб тушади,
Зарби томни тешади.
(томчи)
Хар кун эрталаб туриб,
К^ришаман кул бериб,
Юзлари тонгдек очик,,
Юмшокдана о к ....
(сочиц)
Кр розни крралайди,
Харфни саралайди.
(ручка)
«Ч» товуши иштирокида шеърлар
Чумоли чигирткани,
Чак^ирди чой ичгани.
- 77 -
Чумчук,-ой боласинн,
Чак,ириб, « чик,-чик;»л айд и.
Чаток, мушук курмасин,Чик, уйга, «чик;-чик,»лайди.
«Ж» ТОВУШИНИНГ МЕЪЁРИЙ
ТАЛАФФУЗИ
«Ж» товушининг меъёрий х;олати куйидагича:
— “Ж” товуши юмшок, «Д’» ва
юмшок, «Ш’» к,оришики натижаси­
да хосил булади.
— тил олд к,исми «ИГ» юмшок,
товуши талаффузи вазиятини эгаллайди. Лаблар очик, чуччайган.
—тишлар 1-2 мм атрофида очик,.
Тилнинг ён тарафлари юк,ори жар
тишларига такалиб туради.
—Тил нинг олд томон и ярим ой
шаклида оралик, колдиради. Хаво ок,ими жипслашув жойидан
портлаб ёриб чикдди.
— Овоз унпайчатари жипслашади ва тебранади. Упкадан
чик,аётган хаво ок,ими бир оз сусаяди. Тил ва танглай уртаси­
даги оралик, бир оз тораяди.
Натижада «Ж» товушининг меъёрий артикуляцияси хосил
булади.
•
«Ж» товушининг нотугри талаффуз турлари
«Ж» товушининг нотугри талаффузи куйидагича:
1. «Ж» товушини «д» товушига атмаштириш. Бола «Ж» то­
вуши иштирокидаги сузларни куйидагича талаффуз к;илади.
Масалан: «жужа - дуда, жой - дой, тож - тод».
2. «Ж» товушини «С» товушига алмаштириб талаффуз кдлиш.
Бола «Ж» товуши иштирокидаги сузларни куйидагича талаф­
фуз цилади. Масалан: «жужа - c$tea, ж о$ - сой, тож - тос».
3. «Ж» товушини «3» товушига атмаштириб, тачаффуз
I 78 -
Килиш. Бола -«Ж» товуши иштирокидаги сузларни куйидагиm талаффуз зкилади. Масалан; ж уж а “ 1узз, жой> —зой,да>ж
—таз». Нотугри тшаффузгасабаб, Тилнинг юкорига танглай
томон кутарилолма1 а или гида дисобланадм,
«Ж» товушининг меъёр хосил килиш усуллари
1-усул. Болага к$згу рупарасица *Ж>>товушининг меъёрий
Холати к>фсатилади. Так^чид килиш таклиф килинади. Натижа
булмаганда боища усуллар Кулланилади.
2-усул. «Ж» товушини «Д» товушига алмаштириб талаффуз
килщнда. Бола нуткида.<<Ш» бор булса ёки «Щ»товущи<*$йилган буш ь йвуцщан фойдаяанйш "мумкин. «Д+Ш» товушни
юмшок узлуксиз талаффуз килиш натижасида хосил килинади.
«Ж» товуши аник хосил булмагунича боланинг эътибори­
ни хосил булаётган коришик товушига каратмаслик керак.
Бир нечта машклардан сунг аник «Ж» товуши соф холатда
Хосил б^лгач, бола эътиборини хосил булган товушi а каРа~
тиш мумкин.
3-усул. Бола «Ж» товушини «С» товушига алмаштирганда,
ишни тилини юкори тиш ва танглай томонщ кутариш
машк'таридан ббшланади.
Керакли артикуляция эгаллангач, болага «Д’+ЦГ» к,ориШик товушни йлаффуз киЛищ таклиф этилади йа тёзйиш
оширилади. Натижада «Ж» меъёрий товуши хосил булади.
4-услуб. «Ж» товушини «3» товушига алмаштириб талаффуз этганида, болада «Ж* товушининг меъерий талаффузини хосИл кидищ учун ю^оридащ 3-усулдан фойдаланидади.
Меъёрда хосил булган товушни «Ж» товушини аввал
бугинларда сунг сузларда мустахкамланади.
Меъёрдаги «Ж» товушини бугинларда мустахкамлаш
«Ж* товушини узок вакт чузиб тадаффуз килинади ва унли
товуш талаффуз килинади. Боладаги нутк бузшшшша караб
бугинлар очик ёки ёпик буринларда мустахкамланади.
- 79 ■
Очик, б у РИН
ж-ж-ж-ж-ж-ж-о
ж -ж -ж -ж -ж -ж -у
ж -ж -ж -ж -ж -ж -у
ж -ж -ж -ж -ж -ж -а
ж-ж-ж-ж-ж-ж-и
ж -ж -ж -ж -ж -ж -э
Ёпик, бугин. Бир нафасда унли говуш талаффуз килинади
меъёрдаги товуш. узок, чузиб талаффуз килинади.
о-Ж-ж-ж-ж-ж-ж
а-ж-ж -ж -ж-ж -ж
у-ж -ж -ж -ж -ж -ж
и-ж-ж-ж-ж-ж-ж
у-ж -ж -ж -ж -ж -ж
э-ж -ж -ж -ж -ж -ж
. Меъёрдаги «Ж» товушини сузларда мустахкамлаш
«жо» бутнида суз бошида
жой
жон
жом
жохил
жосус
жонли
жонвор
жозиба
жонажон
«ж» товуши «жо» бутнида суз уртасида
ижод
уй-жой
нажот
анжом
маржой
ижозат
,\аяжон
Андижон
тажовуз
важохат
х°вли-жой
баклажон
саранжом
рохатижон
бажонидил
Хижолат
''*жо*0оЖ* бугйнлари срз охирида
тож
илож
бажо
хирож
мухтож
ноилоЖ
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Хурозни бошида булади кизил тож.
Баклажонни жойига куй.
Ойи ижозат беринг, уй анжомларини чангини артай.
Дадамнйнг илтимосини келтирДим бажо.
- 80 I
«жу» бутнида суз бошида
жун
жуда
жума
жуфт
жусса
жувоз
жулдур
жумбок;
жудолик
жуволдиз
«жу» бутни суз уртасида
ружум
сержун
хуржун
мавжуд
кунжут
анжуман
таажжуб
мавжудот
«жу»ва «уж» бутнлари суз уртасида ва охирида
руж
инжу
вужуд
хужра
гавжум
мужмал
руж-руж
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Кдшда кийдим жун пайпок,
Жуволдизни ишлатадй этикдуз
Бизнинг кучк^ор сержун
Бугун бозор гавжум.
«жу» бутнида суз бошида
жун
жува
ж$фа
ж уяк
жужа
жухори
журттага
жухорипоя
жужахуроз
«жу» бутни суз уртасида
ножуя
ок^сухори
маккажухори
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Жужамга жухори бердим
Жумракни бураб, сув ичдим
Ойим хамир жувалаб, сомса ёпдилар
Жуяк оралаб бориб, пишган тарвузни топдим.
- 81 -
«ж» товуши ежа» бутнида суз бошида
жаг
.
Жайра
жадвал
жаз
жадал
жавон
жар
жамол
жамбул
жанг
жасад
жавохир
жала
жажжи
жасорат
жафо
жаннат
жарохат
жазо
:
жавдар
жамалак
жавоб
жарима
жамулжам
жа.\л
жарро.\
жамгарма
жаноб
жайрон
жаханнам
жануб
жанжал
жаранг-журинг
жахон
жавлон
«жа», «аж» бутнлари суз уртасида
ужар
гажак
Хожат
гажанг
мажбур
ханжар
мулжал
рижжак
Хажвия
хужжат
кажава
хужалик
панжара
хужайин
ружанак
келажак
баджахл
мужассам
тежамли
хусн-жамол
хозиржавоб
сохибжамол
савол-жавоб
«жа» бутни суз охирида
гужа
улжа
режа
панжа
гижжа
натижа
даража
бафуржа
исканжа
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Жар ё^асида усди мажнунтол.
Рижжакдан ажиб куй таралади.
Жаннатмакон улкамизда ажиб гуллар усади.
Жайрон жалада крлди.
«жи» бутнида суз бошида
жим
жиз
жилд
жисм
жиян
жияк
жило
жипта
жизза
жи^оз
жийда
жигар
жилов
жик&а
жинни
жиккак
жим-жим
жиз-биз
ЖИДЦИИ
жирканч
жиноят
жимжима
жирилдон
жиннилик
жизранак
жингалак
жимжилок,
«жи» бутни суз уртасида ва охирида
анжир
абжир
бежиз
инжик;
мунажжим
мижоз
РИЖИМ
гажим
саржин
занжир
мижров
гижингтой
хижрий (йил)
хорижпй
мухожир
бежирим
бижилдок;
таржима
гултожихуроз
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Жилга жилваланиб окзди
Ойим жизза бердилар менга
Ёмрирда крлган курирчок,, булипти жикда хул
Кунрйрок; жиринглайди жиринг-жиринг.
«дж» товуши сузларда, суз бошида
жераф
жетон
журнал
жемпер
«дж» товуши суз уртасида ва охирида
морж
аждар
биржа
багаж
гараж
пейзаж
кружка
дубляж
- 83 -
пеижер
инженер
дирижёр
персонаж
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Онам мен га Журнал берди
Хайвонот бощда курдим жирафа
Менинг отам инженер
Аждар эртакларда булади.
Умумий узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Жайрон утхур жонивор
Узбекистан жаннатмакон улка
Бир жуфт пойафзал
Хужайин мажлис утказди
Дустим Жура шрромчи ва жанжалкаш
Жавох^ирни дадаси баджа^л одам
Ховлимизда жаннат гуллари усади
Кузда кушлар учиб кетар жанубга
Бошмизда усади жамбул-у райхрн
Жамила жавондан китоб олди
Кеча жуда жала куйди
Жар ёк,аси жуда хавфли.
Расмларни номланг, суздага «Ж» товушининг урнини топинг
Кофияли соф нутк манщи
жо-жо-жо —дада менга иш буюринг, этаман бажо
ож-ож-ож —йикдш б йикладим ноилож
ож-ож-ож —уй хайвонлари одам парваришига мухтож
- 84 Я
уж-уж-уж - узум пишибди руж-руж
жа-жа-жа —кулимизда беш панжа
жа-жа-жа —овчи пойлади улжа
жа-жа-жа —жуда яхши натижа
жа-жа-жа —товук, тухумидан чикэди ж\'жа
жим-жим-жим - кийимингни тахламасанг булади рижим
аж-аж-аж —темирдан ясалган гараж
жин-жин-жин — бувим юзида ажин
жир-жир-жир —бизнинг \овлида пишди анжир
жир-жир-жир — кучугим борланган занжир.
Топишмоцлар
Топишмок^ар жавобида «Ж» товушини топинг ва болага
кулай булган топишмокни ёд олдиринг.
Усти кизил, ичи ок,
Ичида бор бир таёк,-
(жийда)
Ёриб оппок, уйчасин,
«Чип-чип», деб куяди,
Чувалчангни чучимай,
Чук;иб еб куяди.
(ж уж а)
«Ж» товуши иштирокида шеърлар
Жужа ва жибилажибон,
Жуда жура, жонажон.
Жуда хушбуй булади,
Жийда гуллаган пайти,
Жийдазорда юрган соз,
Журалар кушик айтиб.
- 85 -
«III» - «Ч» - «ж» ТОВУШЛАРИНИНГ
ДЕФФЕРЕНЦИЯСИ
“ИГ, “Ч” ва “Ж” товушларининг бир сузда талаффуз
кдлиниши бола лугатида эркин холатда х&р бири ааохида
Хосил булгандан сунг, куйидаги боскдечга утилади. Х^Р бир
товушга алохида ахамият бериб талаффуз ьуишиш ва нуткда
мустахкамлаш боск.ичма-боск.ич олиб борилади.
Логопед бугинларни ёки сузларни талаффуз кделади сунгра
болага такрорлашни таклиф этади. Бола хар бир товушни уз
урнида талаффуз кдпаётгани назорат к*илиб борилади.
«Ш» —«Ч» —»Ж» товушларининг бир буринда талаффуз
кдлиниши
шо-чо-чо^шо
ош-оч-оч-ош
чо-шо-шо-чо
оч-ош-ош-оч
шо-чо-жо, чо-жо-шо, жо-шо-чо
ош-оч-ож, оч-ож-ош, ож-ош-оч
шу-чу-жу, чу-жу-шу, жу-шу-чу
уш-уч-уж, уч-уж-уш, уж-уш-уч
шу-чу-чу-шу
чу-шу-шу-чу
уш-уч-уч-уш
уч-уш-уш-уч
шу-чу-чу-шу
чу-шу-шу-чу
уш-уч-уч-уш
уч-уш-уш-уч
шу-чу-жу, чу-жу-шу, жу-шу-чу
уш-уч-уж, уч-уж-уш, 5^-УШ-уЧ
ша-ча-ча-ша
ча-ша-ша-ча
аш-ач-ач-аш
ач-аш-аш-ач
ша-ча-жа, ча-жй-ша, жа-ша-ча
аш-ач-аж, ач-аж-аш, аж-аш-ач
- 86 -
иш-ич-ич-иш
ич-иш-иш-ич
ши-чи-чи-ши
чи-ши-ши-чи
ши-чи-жи, чи-жи-ши, жи-ши-чи
иш-ич-иж, ич-иж-иш, иж-иш-ич
чэ-эш-эш-эч
эч-эш-эш-эч
шэ-чэ-чэ-шэ
эш-эч-эч-эш
шэ-чэ-жэ, чэ-жэ-шэ, жэ-щэ-чэ
эш-эч-эж, эч-эж-эш, эж-эш-эч
«III» —«Ч» —»Ж» товушларининг бир сузда талаффуз
Щ1ЛИНИШИ
жарчи
чашма
ишчан
шолча
чойшаб
ширчой
кашнич
чалкаш
оши^ча
шижоат
жудщин
учрашув
жазирама
ошпичок,
жомошов
к$шимча
чоршанба
ширгуруч
шамчирок,
аччикрош
жимжилок;
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Жамшид хушчак^чак йигит.
Навруз сайлига чак;ирди жарчи.
Чанша ёнида дам олиш боищача.
Ошпичокда туррадим кашнич.
Уида чирок, йук, эди, ёкдик шамчирок,..
Ширчой, ширгуруч тайёрлаш учун керак сут.
Укамнинг кулгуси жуда бошк,ача.
К^офияли соф нутк, мапщи
ча-ча-ча —йулакка солинган шолча
чи-чи-чи —
—деб чакдрар жарчи
аш-аш-аш —аркрннивг бир булаги чалкаш
- 87 -
чан-чан-чан — катта акам ме.\наткаш ишчан
нич-нич-нич — шурвага солишди кашнич
шаб-шаб-шаб — каравотнинг устида чойшаб
чой-чой-чой —менга беришди ширчой
чак-чак.-чак, — болалар хушча^чак
руч-руч-руч —тайёр булди ширгуруч
тош-тош-тош — минг дардга даво аччиктош
чок-чок-чок — ошхонада ошпичок
ча-ча-ча — бу к,илигинг ошикча
Ча-ча-ча —тойчогимни сева.ман мен боищача
ча-ча-ча — овкатимнм еб булдим, беринг кушимча.
СОНОР «Л» ВА «Р » ТОВУШЛАРИ
«Л» товушининг меъёрий талаффузи
«Л» товушининг меъёрий талаффузи куйдагича:
— ю^ори ва пастки жаг тишлар
бир-биридан унча узок, булмаган
масофада жойлашган.
—тил учи, юкори олд тишлар то­
мон кутарилган ва тиш билан милк
уртасига так^лган.
— тилнинг ён тарафлари ж аг
тишларига тегиб туради. Натижада
чикаётган хаво окайми учун ён томондан оралик К°лади.
— юмшок танглай кутарилган, бурун йулини тусган, овоз
унпайчалари жипслашган ва тебранади.
— Упкадан чикаётган х;аво окими тепа тишларга тегиб турган тилнинг ён томонларидан ч икади ва тил пастга туша бошлайди ва «Л» товушининг меъёрий талаффузи хосил булади.
- 88 -
«Л» товушининг нотугри талаффуз турлари
1. Бола «Л» товушининг урнига «В»+«У» товушЛарини ишлатади. «В+У» товуши пастки лабнинг юкрриги лабйга келиб
гакалиши натижасида, бир-бирига якинлашган лаб уртасида
хосил булган оралик^ дсворларга ишк^алаНишидан юзага Келади.
«Л» товуши урнига «ВУ» товушини алмаштириб талаффуз кили­
нади, масалан: «лаган — вдозн»^ ^ Ь й ;^ / эуо й ^ «п ул — пуву»
2. Нотугри талаффузнинг бошка куриниши. «Л» товуши­
нинг урнига киска «$ tf товуши алмаштириб талаффуз килинганДа.,.масалан: ^ 1 аган — яган»,, «лой — ёой»^«дул — пуй»,
3. Куп учрайдиган нотугри талаффуз «Д>>’товуши урнига
ёлашган, унли товушларни талаффуз ки-i ин га 1 1д а ( куйидаги
сузларни эшитамиз, масалан: «лаган — яган», «лой — йой»,
«пул — пуй»..
4. Хаво окимини бурундан чикариш натижасида «Л» тову­
ши урнига «Н» товушини талаффуз килиш натижасида. Куйдаги нуткни эшитамиз, масалан: «лаган . н а г а н у ^ о й . ёой», «пул — пуе».
5. «Л» товушининг урнига унинг ёниДа келаётган унли
товушни чузиб талаффуз килинганда, масалан: «лаган —
ааган», «лой — оой», «пул - пуу».
«Л» товуЩйниНг нотугри таффузйга бола тил'йнинг юкори
тишлар томон кутарила олмаслиги, куларилганда узок муд­
дат юкори тишлар олдида ушлаб тура олмаганлиги сабаб булади.
«Л» товушини меъёр хосил килиш усуллари
1-усул. Кузгу рупарасида «Л» товушининг меъёрий талаф­
фузи болага курсатилади ва такдид этиш тавсия этилади. Бола
машкни бажара олмаганида.
2-усул. Тил Ва лаб машкдарйни бошлаш зарур 10-11 расмлар.
3-усул. Тилни эркин холатда юкори тишлар ломонга ку гариб «Л> товушини талаффуз килиш.
4-усул.Тилни огиздан эркин холатда чикариш ва тишлар
орасида сйкиш, яъни тилни енгил тишлаб туриб^А» ёки «И»
- 89 -
унли товушини чузиб талаффуз килиш болага таклиф кили­
нади. Машк овозсиз бажарилади. Паст овозда, аммо кучли
нафас билан бажариш, o fh 3 ёнвдан чикаётган хаво о'кимига, боланинг диккатини каратиш зарур.
5-усул. «Л» товушининг талаффузи учун зарур булган холат­
ни таъминлашда кийинчилйк турилса, бола тилни Тишлар
орасвдан бемалол чикариб тилини енгил тишлаб кисганида
жар шишадиган даражада нафас чикариш асосидаги тайёрлов
машкдарйни бажариш. Максадга эрйшилганда овознй кушиш
керак. Натижада «Л» товуши шовкйн аралаш эшитилади. Маш к д а р н и такрорлаш натижасида шовкин йуколиб кетади.
6-усул. «Л» товуши «Н» товуши билан алмаштирилганда. Оризда
тилни ён оралик, хдлатини хосил килиш учун т т г а пластмасса
чуп ёки кала мни кундаланг куйилади, тил учи юкори тишлар
билан жипс лашганидан сунг тип уртаси куйилган предмет би­
лан бир оз пастга босилади. Бунда упкадан чикаётган хаво учун
ёнланма оралик хосйл килинади. Овоз кушилганида эса «Л»
товуши хосил булади. Меъёрда Хосил булган «Л» товушини ав­
вал бугинларда сунг сузларда мустахкамланади.
Меъёрдаги «Л» товушини бугинларда мустахкамлаш
«Л» товушини узок вак,т чузиб талаффуз килинади ва унли
товуш кушил ад и. Боладаги нутк бузил ишига кдраб очик ёки
ёпик буринЛарда мустахкамланади,
Очик бугин
л -л -л -л -л -л -а
л -л -л -л -л -л -и
■ л^ л-л-л-л-л-э
■
л -л -л -л -л -л -о
■ л -л -л -л -л -л -у
, л-л^ л-л-л-л-у
Ёпик бугин. Бир нафасда унли товуш талаффуз килинади
меъёрдаги товуш узок чузиб талаффуз килинади.
а-л -л-л -л -л -л
и -л -л-л -л -л -л
М И Ш
о -л -л -л -л -л -л
у -л -л -л -л -л -л
^-Л-^-Л-Л-Л-Л
- 90 -
Меъёрдаги «Л» товушини сузларда мустахкамлаш
«ла» бу тнида суз бошида
лаб
ланж
лаган
лазги
лав^а
лампа
ла^за
латта
лакдб
лакма
лакда
лаббай
лагмон
лаззат
лайлак
лахтак
латифа
лапашанг
«ла», «ал» бутни суз уртасида
элак
йулак
сулак
палак
челак
Вилам
талаб
талаш
пулат
билак
атлас
галла
куйлак
савлат
баланд
куклам
давлат
аланга
галаба
\ижолат
жамалак
яхмалак
камалак
капалак
каламуш
сумалак
кдтлама
димлама
па^лавон
мамлакат
«ла» бугини суз охирида
бола
жала
лола
алла
тола
шуъла
к,аъла
салла
калла
шошха
к>айла
чилла
пилла
малла
оила
пиёла
акула
ашула
гувала
кабила
шокила
шалола
зувала
сумбула
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Сулакча такдан бола.
Пиёла, лаган, элак ошхонада б;улаци.
Лаганга суздим шовла.
^збек ш ллщй либоси атлас.
- 91 -
«ал» бугини суз уртасида
кдлгб
чалги
халат
салат
к.алпок,
салкдм
талион
калхат
касалхона
чувалчанг
калтакесак
Хайкалтарош
«ал» бугини суз охирида
кал
асан
касал
шагал
газал
гузал
дагал
жадал
йутал
масал
сандал
вокзал
жанжал
Байкал
камбагал
о
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Вокзал олдида Байкал.
Асал ейди айикполвон.
Кун салдин, кийдим эдММВ
Янги галстук жуда чиройли экан.
«ли» бутнида суз бошида
лифт
либос
лимон
лицей
ликоп
лимузин
«ли» бугини суз уртасида
ил ик,
балик
кдлич
соли*;
эллик
яхлит
ёшлик
келин
чилим
золим
утлик
халим
калиш
калит
дахлиз
бойлик
шухлик
тушлик
бушлик;
сойлик
силлик
мажлис
дустлик
пастлик
тинчлик
малика
авлие
«ли» бутни суз охирида
учли
урлй
ёрщ
энли
шоли
ховли
кухли
човли
жонли
зиёли
тотли
ТОРЛИ
чумоли
акдди
мазали
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Лщкрк, шафтоли.
Аиа у “ Лутфуллаыинг угли.
Ховлиммзда курибди ин чумоли.
Тухумнинг пустлори силлик;.
«ил» бутни суз бошида ва уртасида
жилд
илон
илдиз
илмок;
жилва
ШШШ
енилри
мустакдшшк
илик;
рилоф
«ил» бутни суз охирида
фил
йил
уздш
кщ щ
хазил
энгил
жохил
сохил
эпчил
ХОСИЛ
окосил
еигил
вакил
крбил
сингил
жамбил
манзил
кдндйщ
замбил
думбил
хилма-хил
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Илоннинг захри хавфли булади.
Сохил буйида усган дарахтнинг илдизи куриниб турарди.
Янги енгил машина олиб бердим углимга.
Шомил ЩЩЩэпчил ва к^обилиятли бола.
Ёкддги куйиш шохобчасида эпчил Кр§щ ишлайди.
«эл»у «ел» бутнлари суз бошида, уртасида ва охирида
эл
сел
бел
кел
элак
электр
элчи
эллик
елин
елим
елка
елкан
белги
белбог
тел пак
елпигич
беллашув
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Молга бердим ем.
Елкан яеади акам, уни елимладим мен.
У ешмни елкамга опичиб олдим.
Белга борланг белборни.
«ло» бутни суз бошида
лой
лола
ловия
лойк,а
лозим
лочин
лочира
лолак^зг&вдок,
«ло», «ол» бутнлари суз уртасида
лол
тол
шол
уло К,
улов
салом
гилос
урлон
ёл %Ш
авлод
палов
палое
кулоч
кулок,
яйлов
утлок,
эълон
булок,
алокд
зилол
глобус
ЙИРЛОК,
жавлон
жаллод
муйлов
тошлок,
крплон
ШОЛРОМ
пишлок,
япалок,
укдлон
к,ишлок,
бзлгалок,
шапалок,
чак,алок, *
исмалок,
учовлон
талофат
маловат
халоват
окдлона
муло^аза
MapFHJioH
«ло» бугини суз охирида
аъло
Лайло
ялло
Шщло
тилло
имло
Щ
т
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Кдлдирроч лойдан ин ясайди.
Лола лЬлазордан Лола ’Тердй.
Бизнинг борда пишади олхури-ю, олча, гилос.
Эллик, олтмишгача санашни ургандим.
«ол» бутни суз бошн ва суз охирида
к,ол
бол
гол
Хол
тол
мол
у в о я л'# ^№ ;^
савол
сопол
сок;ол
кулоЛ
Подол
макол
:н щол
румол
жамол
купол
шамол
кдорол
п!ок,ол
мажнунтол
:
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Тол дарахтида бор нщол.
Сопол синса булади увол.
Усгага керак болга-ю, болта.
Эчкида булади сокол.
шя/&бутни суз бошида
лунж
лукма
лураг
луччак
лутф
0М' бутнлари суз уртасида
КУ-чф
улуш
у луг
1р|ф
кулба
куш !
тулки
зулук
. уЛОК,
лутф
_ туЩ|§к
вулкой
- 95 -
,
'
гулгун
зулмат
ГУЛХЭН
гулкогоз
гултувак
гул рун а
«ул» бутни суз охирида
кул
шовул
пул
кул
овул
тановул
саксовул
крравул
довул
булбул
ясовул
щ
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Денгизда кутарилди довул.
Осщо||1§; булут булди гИ ц о.
Туш|(ГУтшШМ
«лу» бутни суз бошида
лум
лунда
#уппи
‘ лумбоз
«ул» бутни суз уртасида
тула
култик
кулкоп
чулток
тул^ин
йулдош
йуловчи
йулбарс
«ул»щугини суз охириди^
кул
хул
йул
.. V
Л л
" i ■’
*КУД
«
^Зм И
Н
* УЖ Л ^
40
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Йуловчилар учун йул: '
Х^Яку.жоа.
ЙЩтт хосил мул.
Х«В0р^*>:^Я№ор1Й$М|арС:
Умумий узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
М ещ н г .'кучуримнинг зоти лайча.
БиШинг ]Цга§Ьокца лййлаклф ' ин курган.
Il;i пахли таом.
I уминая кунимда мента рангли кдпам совха к;илишди.
Лкам билан мен яхмалак учдик.
Имрткдч \айвон акула.
I>ола айтган ашула.
Опам укамга айтдй аллаГ
I рни к,азиб топдим чувалчанг.
йшейкада чиздим тугри чизик.
Келинойим менга узатди иссик чой.
Жала куйди, ер булди лой.
Катталарга салом бермок, одобдандир.
Осмондаги куёшни беркитиб куйди булутлар.
Гасмларни номланг, суздаги «Л» товушининг урнини топинг
Крфияди соф нутв^ манщи
ла-ла-ла — Кучада жала."'
ла-ла-ла — уткир тиш л и акула,
ла-ла-ла — чой куйилган пиёла.
ла-ла-ла —лой уйнайдй шух бола .
сал-сал-сал — касал булсанг егин асал.
ли-ли-ли — отам бобомнинг угли
ли-ли-ли — чучвара пиширганда ишлатамиз човли.
ли-ли-ли — совгам бор сенга туфли,
ли-ли-ли — менинг аммам отамнинг емнглиси
-
97
-
ил-ил-ил ~ дартуми бор катга фил
ул-ул-ул - сув уйнагандим устим булди хул.
ЩШШй - яшил чирок; ёнса йуловчига йул,
ел-ел-ел — к,ани укам буёк&а кел.
ел-ел-ел — торлардан келади сел.
лов-лов-лов — оташин ёнар олов.
ол-ол-ол — асални йккинчй номи бол
ул-ул-ул — ладам бердилар менга пул.
ул-ул-ул — K.0F03 ёниб булди кул.
Топищмоклар жавобида «Л» товушини гопинг ва
кулай булган топишмо^ни ёд олдиринг.
орта рахор к.ирмизгинам,
Тонула сиди к,изил гилам.
(лот)
Шифтга осдик битга нок,
Ёп-ёрур булди хар ёр.
(лампочка)
Ёрури
бор, доврури бор,
KJt
Узи йук,, овози бор.
(яшин момацалдирок).
Кус!ига ух inар афтидан,
к^айнар' гафтидан.
аи-та п этади,
агидан карвон утади.
И
Эсмаса шамол,
жили!пи ма.\ол.
(елкан)
- 98 -
Жмгар эмас жигарранг,
Бодринг каби хуп таранг.
(бацлажон)
Утин ёрар эрта кеч,
Узи ёрилмайди хеч.
(болта)
Танасидан орир боши,
Куп жойда у иш боши.
(болт)
Булут кули очилди,
Ерга бодрок сочилди.
(дул)
Гилам устида ок, бодрок,jyH ■
■■ШЩ
■-■(дул)
Кулош зур елпигич,
Тумшугида барча куч.
Тусйнни кутарар даст;
Бадайбат, зурлиги рост.
Хайвонларнинг полвони,
Хиндистондир макони.
Эсга тушдими энди,
у к;айси дайвон эди?
(фил)
«Л» товуши иштирокида шеърлар
Лайлак келса, тулки-вой,
Ликобчада берди чой.
Лола лолани узмас
Лолазор хуснин бузмас
Лола дам яшасин, дер,
Лоладек яшасин дер.
- 99 -
«Р» ТОВУШИНИНГ
МЕЪЁРИЙ
ТАЛАФФУЗИ
«Р» товушининг меъёрий талаффузи куйидагича:
—лаблар жилмайган долатда;
—юкори ва пастки олд тишлар
орасида бир бармок ораликда очик,
брдади.
— тил «котик» чети шаклйга
келади, тилнинг ён томонлари
юкори ги жар тишларига такалган.
Олд к,исми танглай ва олд тишлар
томон кутарилган долда.
—юмшок, танглай кутарилган ва
бурун йулини беркиттан, овоз унпайчалари жипслашган дамда1
тебранади. Упкадан чикаётган даво окдми босимида тил дам
тебранади. «Р» товушининг меъёри досил булади.
«Р» товушининг нотугри талаффуз турлари
1. «Р» товуши урнига ёнида келадиган унли товушни чузиб
тадаффу! килиш: бунда «Р» товуши артикуляпияси мутлако
ишлатилмайди. Масалан: «туршак —туушак», «сурнак —суунай** «Карам кааам».
2. «Р» товушининг ТОМОК, титрок товуш куриниши икки
хдлда булади.
Биринчи куриниш; артикуляция тилнинг илдиз кисми
юмшок танглайнпнг пастки чети га якинлашади ва оралик
досил килади. Бу оралиадан утаётган даво окими юмшок
танглайнинг шртибсиз тебранишини юэщга кещтирЩи- На­
тижада шовкин досил булади.
Иккинчи куриниш; томокда «Р» товушини нотугри *талаффузида тилча тебранади, бунда аник, шовкин эшитилади.
3. Иккала лаб тебраНиши натижасида хосил булувчи нотуг­
ри талаффуз. Лаб тебраниши натижасида дошил булади. От
тухтатаётган отликдек «дууу» шовкини «Р» товуши урнига
‘вшаффуЬ килинади.
ЯШ -
4. Лаб тиш оралик, ёрдамида хосил булувчи талаффуз «Р»
товушини хосил кдлмш учун бола пастки лабни тепа олд тиш­
ларга текказади. «В» товушига ухшаш товуш хосил кдлади. Бундай нотугри талаффуз, тил юганчаси калта болаларда учрайди.
Масалан: «раем —васм», «гуруч —гувуч», «атир —атив».
5. «Р» товуши урнига чукур тил орк,а «F» товушини ишлатилади. Масалан: «ром —гом», «урмон —угмон», «памйдор —
иамидог».
6. «Р» товушини ёлашган унлиларга алмаштириш. Маса­
лан: «ром —ём», «урмон —уемон», «раем —ясм», «гуруч —
гуеуч». Бу турдаги нотугри талаффуз болаларда купрок, уч­
райди.
7. Бир урилишли «р» товушининг талаффузи. Бунда тил
керакли артикуляция холатига киради, аммо тебранмайди.
Бундай бола талаффузида «Р» товуши борга ухшайди, аммо
бола узок, мудцатли «р-р-р-р» товушини талаффуз кдла олмайди.
8. «Р» товушини «Л» товуши билан алмаштириш. Масалан:
«раем —лаем»,- «гуруч —гулуч», «атир —атил», «ром —лом».
«Р» товушини меъёр хосил ^илиш усуллари
Тил ости юганчаси калталиги гуфайли «Р» товушининг
артикуляцияси хосил булиши к,ийинлашади. Бунда тил ости
юганчасининг ходатини аникдаш зарур. 1-2-3 расмлар.
Одатда «Р» товушининг меъёрий талаффузини хосил кил иш
махсус машк^арни талаб этади. «Р» товушининг артикуляция­
сини хосил К34ЛИШ учун икки йуналишда тайёрлов машкдари
зарур 21-расм, 13-маш*;:
1-усул. Бир к,атор машклар тилнинг тугри холатини эгаллашга к,аратилган. «Р» товушининг меъёрий артикуляцияси­
ни тебранишеиз товуш хосил кдяишга к,аратилган. Болага
тилни юк;ори тишлар ортида мустакил ушлаб тура олганидан
машклар берилади. 10-1 Граем, 3-машк,.
2-усул. Тилнинг тебранишини юзага келтиришга к,аратилган. Умумий артикуляцион хмашкдарда тил учун машкдари- 101 -
дан зарур булганини танланади. 19-21-расмлар, 11- 14-машк,лар.
3-усул. Лаблар жилмайган \олатда булиши зарур. Тиш
бир бармок оралигида очик,. Тебраниш юзага келиши учун
бир нафасда зарб билан «д-д-д-д-д-д-д-д» товушини тез4;
тез такрорлашдан бошланади. Аввало машк, товушни бир
тартибда 2-3 маротаба такрорланади. Худди шу гартибдаги,
аммо охирги товушни кучли талаффуз килиш талаб кили­
нади. Товуш куп бора такрорланади. Бунда жат харакатланмаслиги назорат килинади. Фак,ат тил \аракатда булиши
керак. Бола тишлари орасига курсаткич бармогини куйиб*
маищни давом эттиради. Одатда, «Д» товушининг кетмакет кучли,талаффузида тишлар уз-узидан бир-бирига якинлашиб боради.
Лаблар Ж 1ымайган холатда ва тииыар орасидаги оршшц
масофа сацланмаганда «Р» товушининг турри артикуляцияси
^осил булмайди.
4-усул. Машк^арни мустакил равишда бажара олганидан
сунг тилнинг тебранувчи холатини юзага келтирувчи машк,к,а
утилади. «Дин-дин-дин», «дин-дин-дин-дин-дин» бугини
узо^ муддат такрорланиши натижасида упкадан чикаётган
Хаво окимини тил учига йуналтириб, «дин-дин-дин-дринг»,
«дринг-дринг-дринг» сунг «р-р-р-р-р-р-р» ,\осил булади.
«Р» товуши устида иш олиб борилганда боланинг холатини алохида назорат к,илиб туриш зарур. Товуш учун машклар
упкадан чикаётган \аво окимини кучли чикариш вЗ нафас
олиш билан богликдиги, болани тез толиктиради. Болани толиктирмаслик зарур. Меъёрда хосил булган «Р» товушини ав­
вал бугинларда сунг сузларда мустахкамланади.
Меъёрдаги «Р» товушини бугинларда мустахкамлаш
“Р” товушини узок вакг чузиб талаффуз килинади ва унли
товуш кушилади. Боладаги нутк бузилишига караб бугинлар
очик ёки ёпик бугинларда мустахкамланади.
Очик; буп4н
р-р-р-р-р-р-а
р-р-р-р-р-р-и
р-р-р-р-р-р-э
р-р-р-р-р-р-о
р-р-р-р-р-р-у
р-р-р-р-р-р-у
Ёпик, бугин. Бир нафасда унли товуш талаффуз килинади
меъёрдаги товуш узок чузиб талаффуз килинади.
а-р-р-р-р-р-р
о-р-р-р-р-р-р
м-р-р-р-р-р-р
у-р-р-р-р-р-р
э-р-р-р-р-р-р
у_р_р_р_р-р_р
Меъёрдаги «Р» товушини сузларда мустахкамлаш
«ра» бутнида суз бошида
ранг
равон
раем
рак*иб
расо
ра^м
рак£
ранда
раис
раста
раъно
разм
ракам
райхон
рассом
ра\мат
ракета
рак&оса
рамазон
ра^мдил
«ра» бугини суз уртасида
врач
чорак
кран
тийрак
грамм
\азрат
урам
байрам
дарахт
юрак
дарак
дуранг
зирак
гуррак
сийрак
сурат
карам
жумрак
терак
тараша
зиёрат
орасита
кррамой
чорра\а
зирапча
1<;арагай
назорат
саратон
\ашорат
типратикан
«ра» бутни суз охирида
шура
ура
барра
яра
сайёра
чегара
- 103 -
ь;ора
Fypa
жура
зира
хира
супра
чехра
дойра
эвара
бечора
чевара
минора
мак,бара
чучвара
,\амшира
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Кдрагай расмини рассом чизди.
Бола юрагини врач текширди.
Рамоса байрамда ракрга тушди.
Ра\им шеърни равон ук,иди.
«ар» бутнида суз бошида
арча
арк
арзон
арпа
аркрн
арримчоь;
«ар» бутни суз уртасида
парча
барг
зарда
дарз
даре
дарча
к,арс
зарра
сарой
к;арз
\арж
карам
корсак
фар к,
бармок,
\арф
карнай
чарх
пар^ез
чарм
саржин
мард
сарриш
зарб
тарной
шарпа
баргак
1<;арши
баркаш
к>арга
зардоб
барра
шарбат
дарра
кзрдош
барок,
карнай
жарчи
зардуз
харбий
фарзанд
мардона
адрсанг
тарсаки
саришта
дарвоза
йулбарс
ажда^о
мар^або
дастурхон
жамрарма
картошка
каркидон
зартуппи
зарпечак
зарпопук
зарралдок,
- 104 -
сарпа
capeF
маржой
харита
«ар» бутни суз охирида
зар
хабар
жар
са^ар
ужар
аскар
падар
аждар
хатар
гузар
чсвар
жигар
чопар
камар
шакар
\ашар
ша\ар
зарар
мар\амат
тарбиячи
гав^ар
жавдар
савсар
ханжар
навкар
минбар
отбок^ар
савдогар
бешиктебратар
у
Узлаштирилгаи сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Расул ва Раъно учди арримчок,.
Ажда\о бошини чопди аскар.
Чевар эрта са^ар тикди камар.
Гав.\ар тутиб олди бешиктебратар.
«ри» бутнида суз бошида
риск,
риоя
ризо
ривож
ривоят
риск,-руз
«ри» бутни суз уртасида
ярим
харита
арик;
айириш
орик;
ажирим
тирик
исирик,
йирик
офарин
харид
яширин
к,ария
жарима
к,орин
шарият
тарик,
шудиринг
ворис
бодиринг
табрик
хайрият
изририн
доривор
к,иринди
чигирик;
хайриХох
кариндош
дорихона
тиришк,ок;
кузик,орин
жухорипоя
хиринг-хиринг
- 105 -
«ри» бугини суз охирида
ари
вдж
дори
тери
мури
айри
бури
фт
чури
тангри
жухори
чиябури
«ир» бугини суз уртасида
сирт
сирдош
хирмон
WPK
чирк
тиркдаш
сирра
тиртик
клиров
тирсак
чирок,
тирнок,
ирмок;
КДрРИЧ
мироб
К^ирШй
йиртк^ч
миршаб
ширин
сидирра
йигирма
ширчой
ширмой
чиринди
чиройли
кирсовун
бурирсок,
сайиргох
тирговуч
кекирдак
к^шрчок,
кунгирок.
чигиртка
тирранча
ширгуруч
атирсовун
«ир» бутни суз охирида
сир
мощр
кир
мудир
чодир
ягар
темир
сатира
^амир
та^ир
патир
чайир
нодир
пакдо
кумир
таъсир
сезгир кампир
тандир
Узлаштирилган сузлардан тузилган жу^ла
ва гаплар
Бодринг устига тушибди шудринг.
Онам хамир крриб пиширдилар патир.
Темир йулда кдздик сайр.
Хамир учидан патир.
Я 106 -
«ре» бутнида суз бошида
режа
резинка
рентген
реклама
«ер», «эр» бутнида суз бошида
ер
эрхмак
эрк
эртак
эрка
ертут
«ер» бугини суз уртасида
тери
серка
керак
ферма
терак
сергап
терма
серсув
ректор
ресторан
ерёнгок,
эрталик
термос
сергушт
серсалом
серкддам
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва пиш
Ерёнгок, солинган пирог.
Фермада серсут сигирлар бор.
Серсокрл серка така.
Радиода реклама
«ро» бутнида суз бошида
родат
ром
роса
Родила
ромсоз
ростгуй
«ро» бутни суз уртасида
сарой
тарок;
исроф
сурок,
ирода
бирок,
к,айрок;
сароб
титрок,
хароб
тупрок,
чирок,
мехроб
шароб
жайрон
айрон
тарози
япрок,
тарона
гаров
к,арок,чи
бодрок,
макарон
фаровон
шарофат
жародат
зуразон
навк,ирон
шамчирок;
тарозбон
- 107 -
мерос
фаросщ
вайрон
юмронкрзик,
\аикалтаройi
«ро» бугини суш охирида
сахро
метро
Бухоро
«ор» бутнида
оряу
чорва
ортик,
чорбог fopBia
ихтиро
фукрро
уртаси ва охирида
чордона
кррбобо
тортишув
чоршанба
транспорт
«ор» бут ни , фз. охирида
кор
гор
top
Ййёр
анор
диёр
меъёр
сайёр
чинор
Чинор
абгор
атгор
бозор
ёдгор
m ofop
беМор
меъмор
ифтор
омбор
сардор
маккор
йхтйёр
такрор
шудгор
диктор
Доктор
зангор
iop-fOp
кучкор
жонвор
помидор
жодугар
уймакор
, дурадгор
навбахор
Миришкор
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Сартарош ишлатар тарок,.
Кечаси хонани ёригар чирок,.
РуЗй ту§Шн бувимар кдлдилар ифтор.
Бозорд# сотилар анор.
- 108 *
«ру» бутнида суз бошида
РУХ
руда
рукум
ручка
рухсат
рухоний
«ру» бутни суз уртасида
УРУР
гуруч
труба
Куйрук
семруг
урупщок,
«ур» бутнида суз бошида
курт
хурма
юрт
гуруч
курка
курок,
курак
дурра
муруч
сурнай
сурат
мургак
сурма
туршак
сурул
хуржун
турна
бургут
бурга
бурчак
гугурт
КУРШ
Дурбин
замбуруг
кечхурун
кемирувчи
курмак
хуррак
журъат
хурсанд
курбак,а
супурги
хурмача
к,овурга
дурадгор
крвурдок,
табаррук
дастурхон
«ур» бутни суз охирида
тур
охур
жасур
зовур
чукур
танбур
мащхур
манзур
сукрур
тенщур
ташаккур
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва ганлар
Сурнай чалинди, биз булдик хурсанд.
Мошхурдага мурч солдим.
Турналар бахорда учиб келадилар.
Коптогим чукурга тушиб кетди.
«ру» бутнида суз бошида
руё
рукач
руза
румол
«ру» бугини су з охирида
бур
зур
тур
*'УР
шур
«ур» бутнида суз бошида ва уртасида
кург к
урдак
мурт
курий
турт
хурда
ту рва
тура
урим
буррн
шурва
урин
курпа
урок
хуроз
урток
бурей*;
урмон
уркач
куркам
X
рудапо
руйхат
КУР
куры
тур Fail
суррич.
курфаз
кургон
йуопач!
кургазма
туоковокъ
мошхурдШ
курсичк;он
куршапалак
•/ А
*
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла па гаплар
Ма зза цилиб ичдик шурва.
К’уртнинг мазаси шур.
Ту яда Ш аай'и уркач.
V? хуроз — уи паррандаси.
Умумий узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Рассом чизган расмга разм солдим.
Опам pas<;c ту га ра гига катнашали.
Бизнинг ,\овлида paiixpn ва раъногул ус ал м.
Хашоратлар дарахт пустлоги остига яширинишади.
, Бобомнинг набира-ю, эвара, чеваралари кун.
Дадам бизга аркондан аргчмчок ясаб бердилар.
Саре!-’ солингал ликолча.
- 110 -
Изриринда дарахтларнимг шовулл&ши эшит
Муридан чикдаи тутун.
Чиройли куйлагим йиртилиб колди.
Дадам бодро^олмб бердилар.
По >рга ишлов бердй.меъмор.
\Шт>
Рубоб
щ)фты№ соф п ущ м т щ
ра-ра-ра — ймкмлмб тушдим OCFHM, яра
ра-ра-ра
ака.м чалар дойра,
ра-ра-ра
мен бувимга набира.
я
f
ра-ра-ра
ар-ар-ар
ар-ар-ар
ошга соли и гаи зира.
они , чойимга солинг шакар.
Тошкемт чиройли шщар
ар-ар-ар ■- куйлак тикади чсвар.
ри-ри-ри - тегмасанг чакмашш api
ри-ри-ри - урмоида яшайди бури.
ри-ри-ри - касал булсанг ич дорм.
ир-ир-нр - ошиб чикди ошхамио.
ир-нр-ир - роса уйнаб булибди кийймим яр
•
1
L
ир-ир-ир
бувим 1 ШШШР патир
ро-ро-ро — ер тагидя юради метро,
ро-ро-ро **
дарахтсиз еа\ро.
ор-ор-ор
минг йил яшайди чинор.
ор-ор-ор ***трщдаб К0 ГД11 бемор.
ор-ор-ор —шрчиллайди оппок, крр.
УР-УР-УР ” туртйлиб ш щ им сизга КШйрайМ^ узр.
ур-ур-ур — овдат буптм жуда зур.
УР~УР-?Р “ ёзиш учун мана бур.
Топишмок;лар
Топишмокдар жавобида,/»Р» товушини топинг ва болага
цулай булган топишмок,ни ёд олдиринг.
Кенг фазони кучщщ/
Ойлаб-йиллаб учади.
(ракета)
KoFQiHH крршайд%,
Харфни саралайди.
i '
(ручка)
Бир бурчакда ^^|ша|||р*
FaM чалади, куйлайди.
Хамма унинг еррагщ*
Хабарини тинглайди.
(радио)
^
Эрта турар —жар чак,арар.
г ‘Г:
(хуроз)
-*
Бир Саф унинГ тишдари,
Кесиш, булиш ищлари.
(арра)
Жилка, десам, окщрщр*. "
Илон десам чакмайди.
-
(а р к щ )
V;' , :
Новдалррнинг к ул ош Д
Кислороднинг булош.
(япроц)
Ма1 д^-е 1з^$(ек к,изил,
Ширин кордон ШЛШ4 ЙШ
Канин тахир пусти бор,
Хамма ерда д^сти бор.
Сен айтчн кдайм ГушРр-*
tfypHjjpipBoii.
(анор)
Тишламок, нукул иши,
Дурадгорда юмуши.
(арра)
ЧейШМ® су в олиб 1 ё1р|М,,
Шамол ;й|лщ еолиб келди . 1
(ёмгщр)
Эгаси билан юради,
«дук-дук» кдлиб туради.
(юрак)
Баланд темир уй юрар,
Бурн и токяарни сурар.
(экскаватор)
Л и пиллага ухшар,
Ичи тиллага ухшар.
(ерёнрщ)
Узи букир тиши |ткир.
(урок)
Пи in маган и мазза,
Пишгани бш ар ^
(бодринг)
Эрз?#'®щор кулади,
Совук тушса тукилади >
- ШШ
Ялаирочдир тушса со«ук,
Кийим кияр булса иссик.
(дарахт)
Тикувчи эмас, бичувчи эмас,
Нинаси анча экан, ёвга санчар экан.
(т ипрат икон)
Кдг-^ат тунли, кдрич буйли.
(карам)
Маконидир далалар.
Ер тагида болалар.
( картошка)
«Р» товуши шптирокида шеърлар
Раъногул, хай раъногул,
Рангинда куп маъно гул.
Расмга к,араб ранжима кузим,
Ростини айтсам, рассоми узим.
'
*
»
щ/
Л» ва «Р» ТОВУШ ЛАРИНИНГ ДИФ Ф ЕРЕНЦИЯСИ
“Л ” ва “Р” товушларининг бир сузда талаффуз килиниши
бола лугатида эркин х,олатда хар бири алохида хосил булгандан сунг, куйидаги боск^ичга утилади. Дар бир товушга алоХида ахамияг бериб талаффуз килиш ва нуткда мустахкамлшн бос к,ичм а - б о с кчич олиб борилади.
Логопед бушнларни ёки сузларни талаффуз килади сунгра
болага такрорлашни таклиф этйщи. Бола хар бир товушни 5'3
урн ида талаффуз килаётгани назорат килиб борилади.
«Л» — «Р» товушларининг бир бутанда талаффуз цилинннш
ла-ра-ла-ра
ар-ал-ар-ал
ра-ла-ра-ла
ал-ар-ал-ар
лк-ри-лн-ри
рй-ли-ри-ли
ил-ир-ил-ир
ир-ил-ир-ил
-
!х 1S4«
-
л э -р э -л э -р э
р э -л э -р э -л э
ло-ро-ло-ро
ро-ло-ро-ло
э л -э р -э л -э р
э р -эл -эр -эл
ол-ор-ол-ор
ор-ол-ор-ол
лу-ру-лу-ру
ул-ур-ул-ур
ул - у р “ул ~у р
ур~ул-ур"ул
л у - р у - л у - ру
ру-лу-ру-лу
ул-ур-ул-у
ур-ул-ур-ул
рул
рол
рельс
орол
литр
рояль
разм
кур ол
илш р
лапар
лазер
румол
лобар
лангар
тарш л
тулпор
лаш кар
рал вир
ертула
бирлмк
ж арлик
чилвир
жулдир
зархал
золдир
олхурм
доллар
залвор
боларм
асалари
реклама
эрталаб
ЯЛТПрОК
атиргул
эрталик
кррамол
коровул
коракул
лолазор
кислород
килограмм
сарлав^а
ёдгорлик
лойхурак (куш)
- 115 -
гармсел
белкурак
рилдирак
гулкарам
чмлдирма
йилтирок,
к^аландар
к^алампир
туррилик
лайлаккрр
чархпалак
галлакор
к>ирровул
ш ирин лик
серсавлат
олачипор
карнайгул
калдирроч
курш апалак
йилк.ибок.ар
зорорабалик,
Умумий узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Поезд, метро, трамвай^ керщР^Щш:’*
Ертулага кузДа: солдик сабзавот.
Ойим олибкелдилар гулкарам.
Кишда 1гар лайдак к,ор.
Бизнинг айвонга ин курди кдпдиргоч.
1\офиялм соф нутк. манщи
ул-ул-ул — машинада булар руль.
террер-тер ю ишлаб, чарчаб чикди пешонадан тер.
ол-бл^ол — каМгакон д ен й й Орол.
яль-яль-яяь — опам чалади рояль.
сШ-^Шол isr жангчилдубулар курол.
ар-ар-ар —-щдзлар айт^рАадар.
ол-ол-ол —, бувимга бердйк р$де№
иА ил - ил| ^ ол ма пишибди таргил.
ор-ор-ор froigjap сараси тулпор.
ир-ир-ирН уйимизда бор галвир.
|рс%рс-ар.ш—;Урмонда яшар йулбарс?.'
дир*йиргдир —Вдтййни севмок, иййдщМвдир.
ри-ри-ри — ййша зерйЦк олхурй." ’
ри-ри-ри — асал берар болари.
yllT^-pEt'^/^iuSyft, гуасш! атиргул.
f/ч
~~ зотли, серсуг к;орамо^'
p.y n-yr!-y;i — тунда ишлар коров^Л.
^л-ул-уд — }^ОСИЛИМЗШ% й и л мул..
оя -ол -Ш ^ синиб тушди к^тта тол.
рак-рак-рак —Хор курайдм белку^Ш;рак-рак-рак — 'аййанадк' шлдирйк.
116 -
11ИК-1Же[.|№М
ШШИШШК.
лак-лак-лак — сув чикррар чархпалак.
ла к-лак-лак — тунда учар куршапштк.
ул.Д к
1
jiШ\-Лик,-"ЛШ\ -
биз тугдик зогорабалш-у
lyip-jgap-K.ap ~~ куёшга ухшар кунгабоцар.
[
.T.^j|SOP.I|Af^MBAm<r» ТОВУШЛАРИ
К > щ товушининг меъёрий
т,а>Щ
£1ффузи
К» то вуin и н и н г м еъёр ий тал аффу®I
— юкррп ва пастки олд тишлар
пнгдаР
tail ва ичкарига тортилган. тил тапас ин и 1 1 г о р к;а ig 1 с ми та н.глай то ■мои курарилган.
- упкадан чикаётган ,\аво тил
\оо
.
—
кIгг
i\Iсъёрш талаффузи хосил булади.
<<К»- 'в11^В11ии№
йул и Н р «К» товуши
' талаффуЙЙду
1. «К» урнига буруп аралаш «Т» товушини талаффуз кдшиб
;иIмяшкидш п^Д Р », тар а п14^ ^ ™ ^пой^^ИЙ||М иДдК куйида1 ПЧ
' копток —то лто. келдим
юлдим, калит — талит.
2
.
ам Нэ т й ЛИИ^ ИИИ' килиш.
Масалан: копток — хоптох, келдим — хелдим, катит — хал иг.
-
117
-
3. «К» товуши урнига бола бугазида бир урилишлик узига
хос чертгига ухшаш овозни талаффуз ьдилади. Ушбу талаффузни ёзма ифодалаш к,ийин булганлиги сабабли мисол келтирилмади Бундай талаффузни ШШЩ амалда куриш мумкин.
4. Уз талаффузида «К.» товушини ишлатмаслик сузда келаётган кейинги унли товушни чузиб талаффуз к^илинишига
сабаб булади. Масалан: копток —оопто, китоб —иитоп, ка­
лит —аалит.
КМ
«К» товушини меъёр хосил килиш усуллари
«К» товушининг нотугри тачаффузини юзага келтирадиган сабаблардан бири, ошз бушлигидаги анатомик камчи­
лик хисобланаци. К.аттик.танглайнингбаландлиги ваторлиги.
«К» товушининг тугри талаффуз килишда керакли артику­
ляциями эгаллашда тускинлик килади яъни тил танглайга
маркам жипслаша олмайди. Болани огаз бушлигини текшириш вакдида бундай камчилик ЙШНЙ куринади.
1-усул. Кузгу рупарасида болага турри артикуляция курса­
тилади ва такдид щшиш таклиф этилади.
2-усул. Болага ofsh очик, х,олатида, «та-та-та» буринини
кетма-кет талаффуз кдвдириб, тил учини пастки олд тишлар
томон зондца ёки бола бармоги билан босилади ва ofh3 ичка­
рисига оз-оздан итариб борилади. Бола такрорлаётган «та-тата» бугани тя-тя-тя буринига айланади. Тил уртаси танглай
тамон кутарилгани сайин «тя» урнига «кя» бугини эшитила
бошлайди. Тил уртаси танглай томон батамом кутарилиб танг­
лайга жипслашганда «ка-ка-ка» бугини эшитилади. Машк,
давомида «К» товушини болага эслатмаслик зарур. Намуна
сифатида курсатилганда, боцща куринишдаги камчилик бола
нущида хосил булиши мумкин
«К» товушининг меъёрий талаффузини ,\осил кдяиш ХаР
бир болада хар хил булади. Бир болада бир маштулотда натижага эришиш мумкин. Айрим болаларда босigi чма -боск,ич
утади, бир машрулотда «тя» бугини сунг «кя» буринини, кейин эса «ка» бурини хосил кддиш мумкин.
- 118 -
Тез сурапларда «К» товушининг меъёрий талаффузига эришишга уриниш, бола тили ва танглайникг жипслашув \олатини \ие килишда к.нйналса, натижада меъёр хрсил булиш и
ноаник булиб колади. Товуш устида иш олиб борилганда бола
,\олатшш назорат к ил иб туриш ва имкониятини ,\исобга олиш
зарур. Баъзм болаларда орзига зонд билан таъсир килинганда
укчи^ пайдо кил иHi, йирлаш, инжикчик килиш ,\оллари учраб туради. Бундай лолларда, боланинг бармогидан ф ойдалаииш мумкин. Боланинг кулини яхшилаб имшб, курсаткич
бармогани зонд урнига тил учини босишда фойдаланиш м ум ­
кин. Кагор машкдардан сунг «К» товуши мустахка мла нгач
болага товуш хосил булганини маълум килиш, намуна сифатида курШшш мумкин. Меъёрда х°сил булган «К» тову­
шини аввал буриймарда Efунг сузларда мустахкамланади.1:
Меъёрдаги «К» товушини бугинларда мустахкамлаш
«К» товущи аник чузиб талаффуз килинади ва унли товуш
куишлади. Бодадаги нутк бузилишига ^араб очик ёки епик
бутинЙкрда ’мустахкамланади.
Очик бугин
й-к-к-к-к-к-а
к-к-к-щ-к-к-о
К -М т К -К -К -К - И
к-к-к-к-.к-к-^
.
■'
ф ?К -Ц г ^ к -к -у
к -м - к - к - к - у
Ёпик Мурин. Бир нафасда унли товуш талаффуз килинади
мет||рдаги тойуШ узок, чузиб |гашффуркилинади.
Щг К -К у К й К -К - К
И ~К —К Й ш к - К - К
й - К - К ’- К - К - З ^ К
У 7 .К 7 К -К -К -К -К
# - K - K - K - K - K - i% |i
у -К -К т К -К -К -К
Меъёрдаги «К» товушини сузларда мустахкамлаш
щщбутнида срзбошиди
кам
■
камар ’ ■
Ш ®'1 1 1М
камон
- 119 -
Шмпир
капгир
3. «К» товуши урнига бола бугизида бир урилишлик узига
хос чертгига ухшаш овозни талаффуз ьушади. Ушбу талаффузни ёзма ифодалаш к^ийин булган лиги сабабли мисол келтирилмади Бундай талаффузни фа^ат амалда куриш мумкин.
4. Уз талаффузида «К» товушини ишлатмаслик сузда келаётган кейинги унли товушни чузиб талаффуз к,илинишига
сабаб булади. Масалан: копток — оопто, китоб — иитоп, ка­
лит —аалит.
«К» товунпши меъёр хосил килиш усуллари
«К» товушининг нотугри талаффузини юзага келтирадиган сабаблардан бири, огиз бушлигидаги анатомик камчилик хисобланади. Катти к та н гл а й н инг баландлиги ва торлиги.
«К» товушининг тугри талаффуз килишда керакли артику­
ляциями эгаллашда туекчинлик килади яъни тил танглайга
махкам жипслаша олмайди. Болани огиз бушлигини текшириш вактида бундай камчилик яккол куринади.
1-усул. Кузгу рупарасида болага тугри артикуляция курса­
тилади ва такдид килиш таклиф этилади.
2-усул. Болага огзи очик, х ° л а т ИДа, «та-та-та» бугинини
кетма-кет талаффуз к,илдириб, тил учини пастки олд тишлар
томон зондца ёки бола бармоги билан босилади ва огиз ичка­
рисига оз-оздан итариб борилади. Бола такрорлаётган «та-тата» бугини тя-тя-тя бугинига айланади. Тил уртаси танглай
тамон кутарилгани сайин «тя» урнига «кя» бугини эшитила
бошлайди. Тил уртаси танглай томон батамом кутарилиб танг­
лайга жипслашганда «ка-ка-ка» бугини эшитилади. Машк,
давомида «К» товушини болага эслатмаслик зарур. Намуна
сифатида курсатилганда, бош^а куринишдаги камчилик бола
нущида хосил булиши мумкин
«К» товушининг меъёрий талаффузини хосил килиш хаР
бир болада хар хил булади. Бир болада бир машгулотда натижага эришиш мумкин. Айрим болаларда боск^чма-бос^ич
утади, бир машгулотда «тя» бугини сунг «кя» бугинини, кейин эса «ка» бугини хосил к;илиш мумкин.
- ! 18 -
Гоз суратларда «К» товушининг меъёрий талаффузига ;>ри
ииинга уриниш, бола тили ва танглайнинг жипслашув .\ола
мни \п с К11лиц:ла к,ийналса, натижада меъёр хосил булиши
иоанпк, булиб колади. Товуш устида иш олиб борилганда бола
v 1.ГГИНИ назорат кдлиб туриш ва имкониятинн хисобга олиш
lapyp. Баъзи болаларда окзига зонд билан таъсир килингаида
пайдо килиш, йиглаш, мнжиклик к,илиш холлари уч| туради. Бундай хрлларда боланинг бармокидан фойдаламиш мумкин. Боланинг кулини яхшилаб ювиб, курсаткич
H.ipMOFiiHi'i зонд урнига тил учини босишда фойдаланиш мум­
кин. Катер машклардан сунг «К» товуши муста\камлангач
оолага товуш хосил булганини маълум кдяиш , намуна сифатиЯЙ курсатиш мумкин. Меъёрда хосил булган «К» тову|пи 1 и 1 -#йв1 в^б 5'гинларда сунг сузларда мустахкамланади.
Меъёрдаги «К» товушини бугинларда мустахкамлаш
«К» Товуши аник чузибЩалаффуз килинади ва унли тощ ш
к.ушилади. БолЁшги нутк, бузилишига Хараб очш(';ёки ёпик,
<>угайййрда мустахШМланади.
Очик буки и
К■
”К ~К - К “ К ~К “Д
К ~К - К " к - к - к - о
К ЩК ~ К “ К г К “ К —И
К “ К ~К ~ К ~ К ” К ” у
К" К - К - К - К - К - Э
К “К~К~К“К -К “У
Ёпик бугин, Бир нафасда унли товуш талаффуз килинади
меъёрдаги товуш узок чузиб талаффуз кдпш ади.
а -к -к -к -к -к -к
о - к - к - к -к - к - к
и- к - к- к - к - к - к
у- к - к - к - к - к ~к
э -к -к -к -к -к -к
у -к -к -к -к -к -к
Меъердаги «К* товушшш сузларда мустахкамлаш
« щ бупшида суз бошида
камар
кал
ка мо и
-119-
кампир
кап гир
кафг
кабоб
калиш
какку
калит
калла
калта
касал
кашнич
канал
канон
карам
карра
кашта
калава
калтак
калхат
карнайгул
каптар
карвон
карнай
каклик
камалак
каламуш
кашфиёт
картошка
«ка» бугини суз уртасида
елкан
навкар
тикан
такрор
шакар
таклиф
улкан
^айкал.
лашкар
чакана
баркаш
пакава
мактаб
йсканжа
мактуб
адвокат
марказ
назокат
маркам
ма^кама
ма.\кум
жирканч
бачкана
жафокаш
гаваккал
мураккаб
мукам мал
хокондоз
саркарда
баркамол
Хазилкаш
аравакаш
ёлрондакам
«ка» бугини суз охирида
дока
якка
така
серка
бека
сирка
улка
мукка
упка
доска
елка
чекка
эрка
хакка
чукка
тикка
бонка■
тунка
чакка
ботинка
математика
«ак» бугини суз бошида
ака
ака-ука
акс
аксинча.
акула
академик
актёр
аксирик,
- 120 -
актриса
акустик
■акация (дар;
«ак» бутни суз охирида
гудак
так
ичак
гажак
етмак
уза к
ипак
бешак
билак
элак
энгак
пукак
илгак
эшкак
хашак
юксак
тушак
урнак
MypFaK
тилак
ровак
паррак
луччак.
урдак
ралтак
челак
лахтак
дарак
эрмак
лайлак
хуррак
терак
зийрак
эртак
сулак
жиккак
жумрак
печак
пустак
йулак
сийрак
палак
сунгак
чорак
баргак
малак
бурчак
зирак
чуррак
демак
чалпак
данак
чунтак
ургимчак
телпак
тентак
тиргак
турмак
вдрсак
чойнак
читтак
буйрак
душтак
чалпак
шиппак
чакалак
теварак
сумалак
яхмалак
бедарак
дуварак
беланчак
белкурак
довюрак
жамалак
гултувак
енгилтак
дунгалак
жингалак
бойчечак
чупчак
«и*
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Бувам етмак солиб тайёрлади нишолда, пашмак.
Эшак еди хашак.
КдхрамЬн ^аммага урпак.
Киш келди, кийдим телпак.
- 121
-
Кйр
кит
кифт
кино
кииим
китоб
кишан
киндик
кишмиш
кичкима
кирсовун
километр
кинотеатр
«ки» бугини суз уртасида ва охирида
ёки
икки
эски
эчки
укки
к
дакки
эркин
текис
VTKHD
таркиб
сепкил
покиза
шокила
секин
укинч
орзаки
текин
таскин
тарсаки
чиллаки
хркисор
ДУСТЛИК
я шик
илик
тешик
тирик
ёшлик
этик
IdUpFilV
тушлик
УЗЛИК
ТОРЛИК
ёвузлик
бойлик
жарлик
дарслик
узунлик
эсдалик
эрталик
тозалик
ёрурлик
тепздшк
ёдгорлик
очкузлик
лик
кел
/J.VJLCI
кесак
- 122 -
келин
кечаси
кенг
кенжатои
керак
кенжа
КЙвй
келипойи
рйи'
мШЙр ■
' '•
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
1Щч!Иь^ездрщ;.
ДЩ
КшИУВЦУИ
Кема кенг денгизда сузиб борар манзилга.
К ^ и ^ ^ ^ В д д ж Ш Й ювдилар.
<м | р <! ^ / / Ж д бощщщк
кон
кокил
1§рЩг^
^ "
ко шона
ко
рт
'и’кР: д . ) . ^ Ш а д Щ Ь 4
^аиияНг
;,ииш^ЩР^к<)р
.
'мвуш ':;' г ■■#Ы '
Ai'.;.iry>\
Ч’^Ш ^;й'^Д1ъа1у»р
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Kgpiif? шр^ршгикадж:
Дуконда н конфет сотиб олди к.
КШ1ЙО!^р Д ;р/^^^'ЯНИ и и н атгй.
тШтШти/jfeivfe
куЯ^ЭДи *- V-,'
куч
к
• кулча
кучук
•'!■■/
■:■
•• ^
--ЩЗ, -
курка
кургак
■ Кундуз
куй ■ ■л. , X-t
кул
кулба
'- УА
кумуш
курси
кутубхона
кунгабокар
. «ку» бутни суз уртасида
■;. ■••;
букур
сукут
*JН
мускул
M y»«yt W№.gcm: о
«ук» бутни суз охирида
тук
хунук
туйнук
'Я к
хукм
тупук
^ркуц .
сукунат'
.
сузук
попук
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Зулфия дуркун кифбулибди.
БуЩ|^1удй1дк.: 01[Kfife
АкМЦ^'Шявш. яшайди.
Кучугимнинг номи Олапар.
Цуп
кул
Щ
куз
куза
куча
курпа ,
кузгу
яя
куклам
куйлак
:Я У н ' У 1 1
ЗяшийЯ
кур ик шгэдр! .* '>
кусак
кукат
кЦ ойнак
' куксултон
XJf
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
К узой ьшк*шенга ■■tea, я ш и г л м
Самарканд ку^на шахар.
Янги куприк кур или Iпи битди.
-
124
-
У
м
ж
у
м
л
а
ва гаплар
Далага карам ва картошка, кучатини экдик. Келинойим капа
ч
о
й
г
кушлар. Уй
иурчагида суварак. К.узда. мева-сабзавотлар мул булади. Омам
укамни бешикка белади. Бекатдагм рекламами увидим. Эчки
с ути фойдали. Буваки узумни'Ш шга caiyi аб ку йд ик.
РасмШр в д н ом ^м гяиШйаати;-«К» 'тЬв^йМ ш мг^нини топинг
ймимшв
Лампочка
К^офияли еоф в я а н ш р
ка-ка-ка — ,\°влимизда И Я
а к-а к-а к —дойра шаклда элак
ка-ка-ка — т о р чук.к.иси тикка
ка-ка-ка — кичкина укам эрка
ик-ик-и к
тешиккулча уртаси теши к -
m -kpp-kh
ик-ик-ик — радиола тии гладим янгилик
ик-ик-ик — бе губор ёш л ик
к 1!^шМШР1т-||^Шш:и ов килар укки ■,
Тошшшоклар
Топишмсмрар жавобидарК» товушини топинг ва болага
кулай булган тогшншокни ёд олдиринг.
Уймищ раедбларни,
Елдиради изидан.
Терлатса ,\ам уларнм.
Тер чщмайди узида! I.
(копток)
Ерга урсанг ишлайди,
Ерни гарчча тишлайдй.
(кетмон)
Ун икки га буз.угаон,
Йилда бир булар .ме,\мон.
(ун икки ой)
Турлар ёйиб кутади,
Пашша чивин тутади.
. (ургимчак)
Бошида таёри бор,
Саккизта туёри бор.
(эчки)
Узи думалок;, енгил,
Куриб кувоиар кУ'Нгил.
Каноти, иати йук-ку,
О
КушДек учиб кетади.
(пуффак)
Кескирликда пичок;войга укаман,
Дам олгавда мен |елимни букаман.
(пйкки)
Кдламим оппок,,
Дафтарим к;оп-кора.
Аввало кучираман,
Сунг зса учираман.
(доска)
- 126 -
«К» товуши иштирокида тез айтиш
Комил, кучада. копток тепдими?
Кучада, КсШйл й|эдр§р тепдимit?
Карима косага картошка соддм.
Картошкани Карима косага солди.
Кеча.
ки1м %лаим.'
Кутубхонадан китобни кеча олдим.
■■Кун »нгШ|)К1а ^ ^ ^ 0 К^дШй1? ■
ШУШШо^аЕр ку|мШо.к1адиШи?
Кеча кечаси кучадан келдим.
КД1с|щ кечйси кеча кеЩ |р 1 .л'
«К» товуши иштирокида шеърлар
К у -Щ и б ,дейди КакйЯЯ
■
Kyi^.|Mgaf ин<:^©ра^-к;у!
Куклам гули куйлак кияр,
KyiC,,ДИзЩ[’:01<, сарийшн.
Куййар ок^го ётг'ан каби,
Кумуш, биллур арикдан.
«Г» ТОВУШИНИНГ МЕЪЁРИЙ ТАЛАФФУЗИ
<<Г>^трвушш|инг ^еъёрий^щшаф-^
<|)узи куйидагича:
J a мкррц^., p|i паШюки
уртасида муайян оралик, масофа сак,ланади.
,аг ;ТИл- йчи ИушмилМн ва,,№ш|
ичига тортилган, тил танасининг
ё|ф,-^шишргаВ гиб'
ди ва уртаси кутарилади.
- Л -
— юмшок, танглай юк;орига кутарилган, бурун йули берЧ
китилган, овоз унпайчалари бушашган ва тебранади,«Г» го|
вуши меъёрий талаффузи хосил булади.
«Г» товушининг нотугри талаффуз турлари
1. «Г» товушини мутлок, ишлатмаслик, урнига ёиида кела!
ётган унли товушни чузиб тачаффуз к,илиш, масалан: гул -i
уул, газета —аазета, гилос —иилос.
2. «Г» товушини «Д» товушига алмаштириб талаффуз к,илиш|
Бола сузларни куйидагича тачаффуз к^илади: гул —дул, газе­
та —дазета, гилос —дилос.
3. «Г» товуши урнига «В» товушини ишлатади, масалан!
гул — вул, газета — вазета, гилос —вилос.
4. «Г* товушининг урнига бола бугизида бир урилишли
черткига ухшаш овоз ,\осил гдялади ва товушни нотугри та|
лаффуз к,илади.
5. «Г» товуши урнига «F» товушини талаффуз килади, масачан: гул — #уя, газета —газета, гилос — гилос.
<Г» товушини меъёр хосил килиш усуллари
Бола «К» товушини тугри тачаффуз к,илса ёки бола нутк,ида «К» товуши соф долатда хосил дилинган булса «Г» тову­
шини такдид асосида хосил кдчиш мумкин.
«К» ва «Г» товушларининг артикуляцияси бир хил булиб,
фаркд жарангли ва жарангсиз тачаффуз кдчинишида. Яъни
«К» товуши талаффузида овоз унпайчалари тебранмайди то­
вуш огиздан портлаб чикади. «Г» товушида овоз униайчачари
тебранади. Тебранишни к$л кафтини томоша хуйиш орк,ачи
Хис этиш мумкин.
1-усул. «Г» товушини .\°сил килиш учун «Д» товушидан
фойдаланилади. Механик усул да тил учи остки олд тишлар
томон босилади, сунг «д-д-д», «да-да-да» бугини талаффуз
кдчиниб тил огиз ичига итариб борилади. Натижада, «дя-дя­
дя» бугини хосил булади. Бушн бир нечта машрулот натижЩ
сида хосил булади. Тил уртаси ю^ориги танглай томон кута'|
рилгач, «гя-гя-гя» бугини аник, эшитилади.
2-усул. Тил уртаси танглай билан жипслашган сари «га-гага» бугини хосил булади. «Г» товушининг соф холатдаги меъсрий талаффузига хосил б|дганидан сунг бола эътиборини
мсъёрдаги талаффузга к;аратилади.; Меъёрда хосил булган «Г»
товушини аввал б^шнларда сунг сузларда мустахкамланади.
Меъёрдаги «Г» товушини бугинларда мустахкамлаш
«Г» товуши аник; чузиб талаффуз килинади ва унли товуш
Кушилади. Боладаги нутк; бузилишйга к,араб очик, ёкиепик,
бугинларда мустахкамланади.
Очик, бугин
г-г-г-г-т-Т -a.
г-г-г-г-г-г-и '
г -г -г -г -Т -г -э
.
■
’'''-"'f-T-r-r-r-F-o
г - г - г - г - г - г -у
r-r-r-r-i-r-y
Ёпик, бугин. Бир нафасда унли товуш талаффуз килинади
меъёрдаги товуш узок, чузиб талаффуз к,илинади.
а-г-г-г-г-г**г
-о-т,*5 -г-Г’|:-.1'.И-Г-Г“Г-Г-Г-Г
'
у-г-г-г-г-гчг
3-г-г-г-г-г-т ■
'
^fV-fw^-r-r-Ii 1 ■
Меъёрдаги «Г» товушини сузларда мустахкамлаш
«га» бутнида суз бошида
ran
гаров
газмол
гад
гадой
гапдон
газ
гард йш
гажак
ганч
газак
газета
гада
гараж
газанда
гашт
гавжум
газлама
гавда
гавх,ар
гармдйри
«га» бутни суз уртасида
жигар
дангал
дунгалак
эргаш
заргар
фирибгар
ягана
камгап
жавобгар
илгак
кенгаш
жиигалак
I 129 -
-л-.
лаган
сергап
сунгак
тиргак
чан гал
баргак
лангар
мерган
узгача
илгари
жодугар
кимёгар
тергамок,
Наманган
тайёргарлик
узгарувчан
к.изилунгач
жа^онгашта
саргардон
«га» бутни суз охирида
нега
пойга
танга
энага
аланга
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Алангали салом.
Кучук мужияпти сунгак.
Кузда дарахт баргларм саргаяди.
Эгилган шохга тирадик тиргак.
«ги» бутни суз бошида
ШЩ
гилос
гимн
гирён
гипс
шлам
гина
гирдоб
гимназия
гирифтор
«ги» бутни суз уртасида
енгил
гамгин
чигит
тегирмон
йигит
янгилик
утказгич
чигиртка
ургимчак
«ги» бугини суз охирида
нариги
супурги
барзанги
«ге» бугини суз бошида
герб
гердаймок,
география
- 130 -
«ге» бу fuhu д и м ^ ваймд
рентген
бегемот
Щлаштирилган сш ардан тузилган жумла ва гаплар
ЭрЗЯгшВ?:
Тегирмонда бурдой янчилади.
Ё н р о к , ва магиз ~
мевалар.
Бегемот иссик, улкаларда яшайди
Ш Я Ш ш т сШтшШЗЬ
гул
гувох
гулли
гузар
гурзи
гуруч
гумон
гурВ
гумбаз
гулхан
гулнор
гухмро^
гувала
гулбеор
гулдаста.
гулдурос
«гу» бутни суз уртасида ва охирида
бургут
югур
тугун
вергул
бегумой
кузгу
август
тугуиак
сургун
хиногул
«го» бутни суз бошида ва суз уртасида
абгор
шудгор
ёдгор
гоэдида
бегона
вагон
дастгох
иигох
ягона
зодагон
тергов
зангор
- Ш I
гулкарам
гултувак
гулхайри
гулчилик
гулкргоз
гулгунча
гулчамбар
гумбур-гумбур
эзгулик
келгуси
бегунов
атиргул
саргузашт
нигорон
хиргойи
сайргох;
талабгор
дурадгор
зиёратгох;
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
ШбэШд-г гурр
Дурадгор ром ясади.
Ховлимиздаги гуллар рунчалади.
Умумий узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Дадам машинасини гаражга к^йди. Ба^ор фаслида гала-гала:
кушлц? учиб келадр. Уймарор устаВерожй^щ^ со^ ^ Гулхонада гулхайри рунча очди. Газда чой кайнади. Бургут тогда
яшайди. Дадам бозордан гушт олиб келди.
Расмларни номланг, суздага «Г» товушининг урнини топинг
Урщмчак
Кофияли соф нущ мапщи
га-га-га —темирдан ясалган танга
ган-ган-ган — пахта гулли маган
ЯШрНпгад —#рМШЖ^ д м ^ е-Д |г
гаш-гаш-гаш — туфлини кийиш учун энгаиг
гар-гарКар В |кем а 1 ^ Д т о д ш и И ш г я^Н
г а ч Н Н Н в а * СП^ И | кзлщюни.о®ф, бехато З К рНИ
гор-гор-гор —ёрочга ишлов берар дурадгор
го\-гох;-гол, — атласюу^ийдиган дастгох,
гор-гор-гор —кШШШшШъЫшшуШШЩ
-
132
-
Тогшшмоцлар
Топишмокдар жавобида «Г» товушини топинг ва болага
кулай булган топишмок^ни ёд олдиринг.
Кук, К.ИЗИЛ лов-лов,
Огзишда ёнар олов.
(гармдори)
Ёнса тутун чик^армайди,
Хеч ерга гард юк^майди.
Бас гугурт чакранг фак,ат,
Кайнайди чой, пишар овк^ат.
'■'(газ)
Хаммага тун тикади,
Узм ялащ'оч.
(игна)
Тикувчи урток, узи,
Биттагина жажжи кузи.
(игна)
«Г» товуши иштирокида тез айтиш
Гулнора гул саралаб, гул санади.
Гулноза гулзордан гул узди.
Гулондон гулни гулдонга солди.
Гулдонга гулни Гулондон солди.
Газ гугурт билан ёщладими?
Гугурт билан газ ёкдладими?
Осмон гумбазининг тагида мовий гумбаз.
Мовий гумбаз устида осмон гумбаз.
- 133 -
«Г»**го!шни иштирокида шеърлар
T n p lM M trifr1майму н,
Пй^ д Щнабди бир кун.
Г\я В И м К ш о и В И И
Гумбирлайди дамо-дам.
Гуё нимадмр излаб,
Гугурт чак,иб бир одам.
«К» ва «Г» ТОВУШЛАРИНИНГ ДЕФФЕРЕНЦИЯСИ
тК ” ваШГ” товушларининг бир сузда татаффуз кдш ниш и
бола лугатида эркин холатда хар бири алохида хосил булган-i
дан сунг, куйидаги боск;ичга утилади. Хар бир товушга алоХВДа ахамият бериб талаффуз килиш 'го ' иДкда мустахкаш
яаш босцичма-боскдгч олиб бормш ЦН
Л огопед б В Н Н В ! ёки с$^зл|^Ш Н |Ш [^з к,илади сунгра!
ролага такрорйЯ Н Л акли ф этад»У Бомвдар бир товушни уя
Ш ш тал аф ф ^Щ и ж 11 ани
борилади.
«К» — «Г» товушларининг бир бугинда талаффуз iшттптт
ка-га-ка-га
га-ка-га-ка
ки-ги-ки-ги
ги-ки-ги-ки
кэ-гэ-кэ-гэ
гэ-кэ-гэ-кэ
ко-го-ко-го
го-ко-го-ко
ку-гу-ку-гу
ук-уг-ук-уг
ку-гу-ку-г^
гу-ку-гу-ку
ак-аг-ак-аг
аг-ак-аг~ак
эг-эк-эг-эк
эк-эг-эк-эг
иг-ик-иг-ик
ик-иг-ик-и г
ог-ок-ог-ок
ок-ог-ок-ог
уг-у к-у г-у к
ук-уг-ук-уг
уг-ук-уг-ук
ук-уг-ук-ул
-
134 -
«г», «к» товушларининг бир сузда талаффуз цилиниши
э н га к
газак
гултувак
гулкарам
гуёки
косагул
гузаллик
гуво\лик
гудак
гуно^кор
пуркагич
гайка
ГУЛЧИЛИК
геологик
гажак
щ р щ ТИЛ ОРКД «К» ВА «F» ТОВУШЛАРИ
«К,» товушининг меъёрий талаффузи
«К,» товушининг
меъёрий та­
лаффузи куйидагичас
— Юкори ва пастки олд тишлар
уртасида муайян оралик, масофа сак,ланади.
— Тил учи хэракатсиз, х,еч к,андай
шакл эгадламайди.
— Тил узаги танглай томон кута­
рилган.
—«К» товуши буризда хосил булади.
—Тил узаги ва унпайчалар дсвори кучли тебранади.
— Юмшок, танглай кутарилган упкадан чщаётга'н хаво бурунга утадиган йулини тусган.
— Овоз унпайчаларининг кучли тебратилиши натижасида
«К,» товушининг меъёрий артикуляцияси хосил булади.
«К» трвуши чукуртил оркадшушларинщ; артикуляциясиии куриш ёки бошк,а товушлар талаффузига ухшаб тил, лаб,
тиш холатларини болага курсатиш бирмунча мушкул. Шунга
кура «К,» товуши хосил кдлишда болага товушни хискдгшшни ургатиш зарур.
Бола иутцида «ДЦтовуш талаффузи меъёрда булцаса, «А'»
товушининг меъёрий талаффузини шакллантириш натижа бермайди.
- 135 -
«К» товушининг нотугри талаффуз турлари
«К,» товушининг нотугри талаффузи амалда кам учрагай-1
ди. Шунга кура нотугри талаффузни дар томонлама мукам!
мал урганйб чикилмаган. Хозирда амалиётда учрагай иккм
куриниши маълум:
\, -ftК,» товуши урнига «К» товушини алмаштириш. Вола «К*|
товуши иштирокидаги сузларни куйидагича талаффуз кила!
ди. Масаяан: «Крр —кор, ^ й и ? -кйНиТда^^ой? —качон?.*!
2.
Бола «К,» товушини мутпако йшлатмайди ва сузларнш
•куййдагйча талаффуз’киЛадй. Масалан: **Крр' °Р, кани?
ани?, к,ачон? — ачон?».
«К,» товушининг меъёр хосил килиш усуллари
1-усул. «К.» товушини хосил ^илишда, болага товушни хй<Й
Килишга ургатиш зарур. Болага «К» товушинй артикуляцион?
холатгйни ^галлаш ва шу холатда тил узаги тебраниши, упка4
дан чикаётган хаво окими портлаб, тебраниш хосил килиб"
чикаётгайини тушунтириш керак. Бола шу ХОлатни* хис Щдшшт
ута зарур. Болага ушбу холат тушунтирилмаса ва бола бу Жа1
раённи шахсан хис крлмкса, ва «Р>ктовушйнинг меъё-1
рий талаффузига эришиш кийинлашади.
2-усул. «К,» товуши урн ига «К» f ову шин и иШлатганда. «К,»
товушини талаффуз килинади ва так’ШД килиш таклиф эта1|
ди.
3-усул. Диккатни тил ^загинйнг Харакатланишига кара-тиш артикуляцион машкларни танлашдан иш бошланали.
4-усул. «К» товушини мутлок ишлатмаслмк булганда бола!
нуткида «К» ва «Г» товушларининг меъёрий талаффузи бор*лигини анивдаш мухим. Иккинчи усул кулланилади ва - го*
вушнинг меъёрий талаффузи хосил килинади.
МеЪёрда хосил булган «К>> товушини аввал бугинларда
сунг сузларда мустахкамланади.
- 136 -
Меъёрдаги «К,» товушини бугинларда мустахкамлаш
«К» товушни и узок, вакт чузйб тйЛаффуз килинади ваунли
товуш кушиШди. Боладаги нутк; б$Йшишига караб очик, ёки
ёпик б^РЙийарда мустахкамлаНадй;
Очик, бу'кин.
К-К-К-К-К-*ч—а
;
к-К-К-К-К-к-°
к,-к,-к,-К-К-К-и
к,-к,-к,-к,-К-К-У
к-к-к-к-к-к-э
к-л-к-к-к-к-у
-
Ёпик, бугйн.Бир нафасда унли товуш талаффуз килй*й&ди,
меъёрдаги товуш узок, ч^зиб талаффуз килинади.
а-кгк-к-кгк-к
п-КгКгКгк^КгК,
Э-К гК гК^Щ ^
о- К-КгКгК-К-Х
\1;.§у-■ц-К-К- К-Кг*ч
, У"Щ-КсКгКгКгК
<>
Меъёрдаги «К товушини сузларда мустахкамлаш
«ца» бутнида суз бошида
к;айчи
к,анд
ЩШШЩ
к^айсар
к^айла
к*арз
к,ана^а
к,ари
к>ачон
к^азрок,
K,apFa
Кадок,
к^аймой;
кдцим
к.атик,
карок^и
к,афас
к;адам
1<;а.\рам6 н
Харйя
к^анот
к^ариндош
к^аггик,
к,амчи
к^скря
к^алампир
к.амищ
щ&рШвч
к^ассоб
к,алам
к^армок,
^адцйргоч
к.амал
к;айрот^Ош
к;андил
к.аяъа
^аищатаёк*
колком
кдлай
ща»,«ак^» бутни суз уртасида
шафк^ат
вак^т
накдош
иакд
садок^ат:
бекасам
накш
накд
овкат
токкат
факат
таксим
диккат
локайд
такдир
сайкал
мартов
макрад
макбул
«ац» бутни суз охирида
нохак
варак
ща» бугини суз охирида
така
чучка
чака
лойка
бака
боища
орка
алока
бука
дак^икз
халка
табака
бекарор
бакалок
макбара
пайкамок
баклажон
таксимча
бакатерак
мактанчок
вак-вак
варака
рафика
томорка
гощбака
кискичбака
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Канддондан к,анд олиб чойимга солдим.
Нак^ош уй деворига накш солди.
Aiguiii одам токатли булар. ь
Тошбака жуда секин ^аракатланади.
щи» бутнида суз бошида
киз
кийин
^ия
клиров
Кир
КДДИЧ
Кил
к^фрич
Киш
кизикчй
Кизил
кишлок
щи»,«иц» бутни суз уртасида
я^ип
аниклик
1 138 -
Кирговул
кизралдок
кизгайчик
Кизилиштон
кискичбака
бщин
сукир
салк,ин
балщчи
бакир-букир
щи» бутни суз охирида
коки
сайроки
йилки
бурдоки
ташки
«и^» бутни суз охирида
ёпик,
ёстик,
ёник,
синик
аник,
отлик;
арик,
пишик
айик,
балик;
КОШЙК,
тарик,
мантик
тиртик
бушлик
бошлик
К.ОЗИК,
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Ма^муднинг отаси кирда йилки бокдди.
Кдоговул, кизилиштон урмон кушлари.
Товук^а тарик, бердим.
Кулда балик, куп.
«Ко» бутнида суз бошида
к,ош
к,оп
К он
К ор
К ора
коки
ковок
кози к
к,о ву н
К озон
конун
корин
KOF03
кош ик
коплон
копкон
«Ко» бутни суз уртасида
сокол
аркон
каскон
баккол
- 139 -
к,оровул
К °р б о б о
корак^л
коракуя
К орбурон
коворари
ковурдок
викрр
ишкрр
мщол
якдол
чадщон
ялков
яс\крн
ракрбат
раккоса
«оц» бугини суз охирида
ток,
эснок
узок
чанок
увок
чирок
улок
тарок
учок
товок
сурок
томок
ёток
пичок
янок
нунок
урок
машок
урток
марок
утлок
сабок
янток
булок
буто к
бошок
барок
санок
илмок
пишлок
сукмок
тирнок
таркок
мушток
турпок
пешток
боткок
бармок
кесмок
япалок
салмок
буталок
жумбок
откулок
аргамчок
ширковок
буришкок
\м
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Ёзда оёкяланг юриш марокди.
Крплон йирткич хайвон.
Туя бола буталок,, унинг емиши яитокПичокда кесдик пишлок,.
щу» бутнида суз бошида
КУМ
КУЛ
к,уш
к,улф
кути
куён
- 140 -
КУРУК
кувнок,
КУВват
куда
КУРТ
КУёш
курбака
К улупнай
кулок
КУРУК
«цу» бугини суз уртасида
нукул
халкум
за'кк ум
м а ъ к ул
туякуш
бойкуш м
тен щ ур
бакувват
«уц» бутни суз охирида
ю м ук
ДУКУК
ю тук
тустовук
т а р а к -т у р
пучук
«цу» бутнида суз бошида
К уй
КУЛ
К у зи
К уш и!
К утое
КУРКОК
Кучпкрр
К уш ув
култик
кулкоп
К унриз
КУНРир
К улбола
курирчок
к узи ч ок
Кукрн
«уц» бугини суз уртасида
туксон
тукувчм.
тукчилик
|Ё§|М^ в|угаплар
' Куён кулош узун.
Куёшдан барча жонзот олар куч-кувват.
Кчулимда кунриз юрди.
v К^й ва куч ко р бол ас и куз и. '
УмтмйиИ |аи 1тийилгаи сузлардан
Б вщ и вд
ва гаплар
пиIII-
яна пишлок сутдан тайёрланади.' Кррбурон ум наш учун кулкоп КИЙ-
дШ Ш ^^И и^ш ж Ж м ш Ш
Кднр адирларда
- ш В
куй-кузилар утлайди. Менинг отам иктисодчи булиб ишлай|
ди. Сумалак козон и коракуяси кулимга ювди. Крзоннинг устм
ёПИК
;
Расмларни номланг, суздаги «К,» товуш урнини топинг
\
Кдлам
К,офияли соф нутк, маш^и
ак-ак-ак ~ урушкок. бола но^ак
ка-ка-ка ~~ менинг туфлигим боцща
ка-ка-к» :Н“' от оёги тагига кокилар така.
§
ка-ка-ка —сувда сузади бака
ка-ка-ка ёмгирдан сунг apHF суви окади лойка
ки-ки-ки ~ отлар подаси йилки.
кин-кин-кин — ёз куни сувнинг буйи салкин'
кир-кир-кир сумалак кайнайди бикир-бикир
ик-ик-ик юмшоккина пар ёстик
ик-ик-ик —лаганнинг ичи ботик
ок-ок-ок ~ ноннинг булаги увок
ок-ок-ок ~ эчки боласи улок‘.ф*
■
j
-Я
Топишмоклар
Топишмокдар жавобида «К,» товушини топинг ва болага!
кулай булган топишмокни ёд олдиринг.
Беш хонага бир йулак,
|
Кулимга лойик куйлак.
(цулцоп)
1
-1 4 2 -
Туси oiiiioK, пахта эмае,
Еирчиллайди тахта эмас.
Эшитмайди кулога,
Исеик кайнар булори.
■
(цозон)
Косага шунгиб кайтар,
Орзига бориб айтар.
(цошиц)
Ерни кавлаб йул очар,
Доим нурдан к,очар.
(юмрощозщ)
Битта унинг тиши,
Кесиш, к;ирк,иш иши.
(пичоц)
«К» товуши иштирокида тез айтиш
Ок, чойнакка ок, копток,
Кук чойнакка кук копток
Ок,ил ок, олма олди
Ок, олмани Окил олди
Кувондикнинг к,овун копией Крвунчидан
Кунгирок кугирчокникими, кузичокникими?
Калин корга кора кар] а,
3ypFa кунди, ана кара.
- 143 -
«К,» товуши иштирокида шеърлар
Калт-калт ^агётира^Щрён;
КУРЩКани цiушШ^ЙШВт^’
Кдгтик ердан бойчечагим,
Катраб чикдинг ойчечагим,
Ки ш каттш и щрЯШ» дединг,
Куёщжонга салом, дедингёй;
«рГ ТОВУШИНИНГ МЕЪЁРИЙ ТАЛАФФУЗИ
Ирюовуш'ив®^г ^Ш^рий' к&афф}Ци куйидаЬича:
— Юк^ори ва пастки олд типшар
Уртасида муайян ор^^1Шасйфа :f
w Тил учи хадаццеМ'^ .\еч к^лдай "?
шзлрщгаэдама^ди.
—Тил узаги танглай томон « le a рил ган.
1
^»,;щз1гщи <б#гишфШдрй8р-Шт Ми^
уf" Т ш ^заги ва унпайчалар кучли тебранади.
—Юмшок танглай кутаршшш ffiigig^H mA i I t m хавоаМ-!
руш а ушдиган Щлинш?^ ^ р 4 :;—Оцрз: унпав^гиирини#' куч^Йр^ш щ лиш и натйжасида
«|Итовушшшнг меъерий артикуляцияси досил булади.
k*JF» товуши чукур тил орка товушларини артйкудацияси|
ни куриш ёки бою ка товушЯйр 1Шафф.у^ка ух ци д M Aift
тиш хощщрарини баиДИДШ мрг! ii бййШщча Цушкул. Шунга]
^Шй’й Д шД швушини хЛил килишда болага товушни дис
Килщхши УР1ШИШ зарур.
Бола н утки да «Г» т о в щ |Щ аф ф |Щ |^ ^ И |ж ШЯШса. .<щЯ
т щ р и н и н г м еЛ ри й ц ж Ф Ф шШн и -.ыгайш ш Ь ф ин i натижа
берм|^и.
- 144 т
«F» товушини нотугри талаффуз турлари
«F»товушинингнотуфи талаффузи амалда камучрайди. lllyiira
кура нотугри талаффузи и дар томонлама мукаммал урганиб чикдлмаган. Хозирда 4машёгда учраган икки курйниши маълум:
V. «F» товуши урнига «Г» товушини алмаштириш. Бола '«F»
товуши иштирокидаги сузларни куйидагича талаффуз кила­
ди. Масалан? "«Роз —гоз, риддирак —глдирак, йшлт —гшт».
2. Бола Зр» товушини мутлакр ишлатмайди ва сузларни куйидагича талаффуз килади. Масалан: «Fo3 — оз, гилдирак —
илдирак, гишт —ишт».
«F» товушининг меъёр хосил хилиш усуллари
1-усул. #F» товушни хосил килишда, болага товушни хис
Килишга ургатиш зарур. Болага «Г» товушини артикуляцион
Холатини Згаллаш ва шу холатда тйл ^заги тебраниши, Упка­
дан чикаетган хаво окими портлаб, тебраниш хосил кдлиб
чикаётганини тушунтириш керак. Бола шу холатни хис кдлиши
ута зарур. Болага ушбу холаттушунтирилмаса ва бола' бу жараённи шахеан хис кдамаса, г«К,» ва «Р» товушининг меъё­
рий татаффузига эришиш кдйинлашади..
2-усул. «F» товуши урнига «Г» товушини ишлатаганда. «F»
товушшИгШад^ффуз едлинаа^щ тщйвд к и л и ш таклиф э т ^ д и .
3-усул. Диккатни тил узагининг \аракатлан ишига крратилган артикуляцион машкдарни танлаш зарур.
4-усул. <<F» товушини мутлоко ишлатилмаганда бола нуткида «14». цГ»: товушларининг -меъёрий талаффузи борлигини аникдаш мухим. Иккинчи усул кулланилади ва товушнинг меъёрий талаффузи х°сил килинади.
Меъёрда хосил булган «Р» товушини аввал бугинларда сунг
сузларда мустахкамланади.
Меъёрдаги «F» товушини бугинларда мустахкамлаш
«Р»
Талаффуз 1<дпинщйи ва унли то­
вуш кушилади. Боладаги нутк бузилишига караб очик с ки
ёпик бушнларда мустахкамланади.
-
145
-
Очик, бугин.
F -F rF -F f F -F -a
F - F - F - F - F - F -И ‘
,
.. ^
- J - F - F ,- F t# - 0
p _ F _ F _ p _ F _jp_y
F - 'iS g E - F r J P r 3
".F -F T F -F -E -F -y
Ёпик, o v f w h . Бир нафасда унли товуш талаффуз килинади
меъёрдаги товуш узок чузиб талаффуз килинади.
a -F -F -F -F -F -F
И -F -F -F -F -F -F
S -F -F ^ F rF -F -F .
O -F rF -F -jE rF -F
y -F -F -F -F -F -F
^ - f -F -F .-F -F -F
Меъёрдаги «F» товушини сузларда мустахкамлаш
«т» бутнида суз бошида
гаш
Fap6
радтак
рам гин
ралаба
ралати
газал
FaM xyp
F a H H ^ ia f".
ралла
гайир
Еазаб
гараз^
рарбий
Faфлaт
райрат
галвир
рамламок
гадир-будур
рачир-ручир
«га-а/» бутнлари суз уртасида ва охирида
олга
торара
тамра
й>фра
фарорат
j u if m o h
болра
маглуб
сидирра
сагир
маблаг
балорат
бегам
рагбат
берараз
дагал
тур рай
дарразаб
жи л Fa
маррур
пайрамбар
нарма
A iypFaK
жамгарма
зарча
сарана
пара-пара
лурат
бусага
ардар-тунтар
шагал
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Чойгумда сув кайнагаииии бур чик&анидан билдим.
Кари кишиларни улурламок, керак.
- 146 1
flaFa-naFa ётдм крр.
«ш» бугини суз боияда
f h jl jt
ги рром
р и р а -ш и р а
рнрт
ги й бат
FMiMupJiaMOK,
очт
риж ж ак
и пай
риж им
ъщщШШни суз уртдсщда
yFH.il
OTFH p
урит
о
,
ЙИРИН.',
й ирик,
' 5.1Л,‘ '
• Х О рП Ш
ти ри з-
саваги ч
1ь
_ f>'
к >л р Г Я ^
' ,,<^ %ИЗ Р ЙЧ
c a p F H iu
йийЩ йл
елпирич
.■ I
б9й » и
бурик,
сищ м
} ;fгтгм - ^ Г Я и р В
c y 3 FM4
3a F H 3FOH
аР гИ м чж "
бурирсок,
сием ок;
.з я и р
зи ри рп оя
■ ..
у ^ ж ^ н т й л л а .] ^ '
ш и и м -т е р и м
«ШШ бугщМ дуз: охирида
ш ан ги
о ш и ри
олчи
чанри
то м и зри
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Эртакларда куённи галай деб аташар.
БА и билан б а^ й щ гащ тулки, .|мрро$рйк щеддй; ч
Ёввойи чучк,а аталар туншз.
Сузнинг бир булаги дейилар бугин.
«to», бутни суЩбоишда
РОЗ
РОЯ
РОЙИб
I
- 147 -
голиб
рофил
«го» бугини суз уртасида
ёрОЧ
иргрр
=&
1 орор
ишроа*'-’ ;
n 0 f9 « J|
бияарон
:ТОПОРОН!
F-F+Мгоюлча
чарогон
йурон
.
Фаррона
. аркщгрон
МИЖГОВ
РИ рР
|С||щ|ок>
М
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Tof ичига кирдик тор щуаакдан торга.
Уй томйни ёпишда ишлатиладиган ш рон ёгоч.
Боримизни сермева щ |г а н бсшбон Уеднати.
«гу» бутнида суз бошида
руж
i i r pr, ' ' ‘
р^бор
FyH 4a/t,lj!,.\
тулом '
FyqcaK *** н - I I ГдИВумбак I
щ в-кув
ружанак
«уг>>, «/у» бугини суз уртасида
турмр .
лурат
сурур
6jf|fg|.H
урурлик
бурдой,,.
машрулот
машрул
суздиёна.
МЩ, «гу» бутни cm охирида
бур
тур
урур '' '
буру
'ы::'|рур
чолру
замбурур
чурурчук
•
ЦШк бут нидё тШ бдШидаЧ
-<«4 фула
iy$a
Н
I ■
Н
"
,
-
148
-
pvpa
ЩШ
«уг» бутнида суз уртасида
TyFOH
Турри
йурон
туррази
туррилик
туга ио к,
Узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Рула ёниб тушиб, кип-к;изил чугга айларщи.
Эшик ташк,арисида рунрир-рунрир овоз эшитилди.
Пахта даласида очилди руза.
Туррилик ва \алоллик инсон зийнати.
Умумий узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаплар
Ралтак аравада ришт ташидик. Куёш Fap6ra ботади. Fotfmp
гайратяи бола. Ёк.к.ан корни босгандим овоз чикди рарч-рурч.
Акам рижжагини рилофга солди. Сарёгни ранги capFniu. Биз­
нинг чакалок, йирлок. Мана бу гулнинг номи “ иториз”. Бугирсок,ни айёр тулки еб куйди. Менинг укам топарону-биларон.
Расмларни номланг, суздага «F» товушининг урнини топинг
Кофияли соф нутк, мапщи
р а - г а - г а —уйин бошларщи олга
Fa-Fa-Fa —акам чавди сибизга
F a-F a-F a — кор ёгар nara-naFa
РИЛ-ШЛ-РИЛ
Filр - РИр- РИр
РИЛ-РИЛ-ШЛ
олма пишибди таррил
бизнинг «Олапар» олгир
узум пишибди ШИРИЛ
- 149 -
щч-шч-шч —омлада тугилган биринчи фарзанд аталар тунгич
of- of- of — чуккиси'баланд ток
OF-OF-OF —дастурхонга ЧОЙ тукдим, булиб КрЛДЙ flOF
Fy-Fy-jpy — шимолда яшар буру
pyF-pyF-pyp — офтоб чикди оламга дамма^к, epyF
pyp-pyF-pyF —дар бир тсимликда булади урур.
Топишмоцлар
Топишмокдар жавобида «F» товушини топинг ва болага!
кулай булган топишмокди ёд олдирииг.
У тушгар! дала кир,
Кулади кикир-кик^ир.
(ёмтр)
Узи кичик бир нарса,
Керак булар дар дарсда.
Чизиб куйеам нотугри,'
Йук, килади бир nadjp*®
(учиргич)
Денгиз эмас чайкалади,
Дедкрнни jV бой килади.
(бу/дойзор)
У тугамас бойлик, кон,
Ундан булур ош -feHOH.
(бурдой)
Патлари сувдек оппо%~
—Сувда сузиб юради.
Год киррок^а чик^иб,
Саапат тукиб туради.
■;
•
(ГР3)
«F» товуши иштирокида тез айтишлар
Рани рцлдиракн!1 >ризиллагиб шлдиратдй
Рилдиршши Рани рилдиратиб, шзиллатди.
- 150 -
Г'ир-рир шамол эсадими!
Г из- риз шамол эсадими?
Щщш йирим-терими кизрин палла.
К^изрин палла, йигим-терим галла.
Рулом Ранидан голиб чивдим|$?
Ранидан Рулом ролиб чикдими?
К^арра дейди — k^f- k^f
Розлар дё% и — рак;-рак,.
«F» товуши иштирокида шеърлар
РЩ Яр ш ш га
Faiia-FOByp бош ланди.
.Fya i i a acfe ffcagfp арЯЙ
Р Famra тегма к,оч нари
Разабимни кузратеанг
Fapu санчамИН иаштарим?
Ш
- «F» ТОВУШЛАРИНИНГ ДЕФФЕРЕНЦИЯСИ
“К,” ва “F* товушларининг бир сузда талаффуркдгшниши
бола луЩ’ида эркин долашажар бири алодида досил булгандан сунг, куйидаги боск,ичга утилади. Хар бир товушга алохипалиЯ тят бериб таяаффуз килиш ва нуткда му'стадкамЛогопед б#||И1р1#/ёкй^я&НРГ:1Яафф^^^Вщ'1 сунгра
болага такрорлашни таклиф этади. Бола дар бир товушни уз
урнида^ййффуз 1д а
Швйб брридоди.*..
«К» — «Г» товушларини бир буганда талаффуз цилиниши
канШр ш -Fa
КИйри- ки- ри
•ш - рэ - к э - рэ
:Щ Ш Я1гКа
ри - к,и- ри - к;и
рэ-кэ-гэ-к'э
- 151 -
fo- ko- fo-KO
Ky-Fy-K,y-fy
гу-^у-ру-ку
ку-ру-ку-гу
гу-КУ-гУ-КУ
а ^ -а г-а д -а г
H K -IIF-M X -H F
эк.- э р - эк ;- э р
и р - и к ,- и р - и к ;
3 f - 3 k ; - 3 F - 3 k;
уд-ур-ук;-ур
ур-укгур-ук;
| ш д р
ур-у^-уг-ук;
k ;o - f o - x o - f o
OK-OF-OK-OF
ОР-ОД-ОР-ОК;
щ»-«г» товушларининг бир сузда талаффуз ъшгиниши
оррщ
СОРЛИК
боглик;
K.yHFH3
к,оронги
айрокчи
чурурчук;
шуигимок,
гулк;ороз
олак,арра
сирганчик,
улугламок;
цалдиргоч
болга-урок;
лолакизгалдок,
тиллакунриз
улгаймок,
Умумий узлаштирилган сузлардан тузилган жумла ва гаилар
С орлирингни сафюсанг сезмайсан огрик,.
Урмовда яшайди куншр айик,.
Гилосимиз лишганда бизнинг довлида купаяди чурурчук;.
Карра к,арагай дарахтига келиб купили.
К,ишлоримизга Навруз байрамида к,изик;чилар келишди.
Опам кдргичда ковок, к;ирди.
Кунгир тусли айикча.
Каранг бизни айвонда к,алдирроч ини.
Кизганчик; бола саналади одобсиз.
Кофияли соф нущ манщи
Ч 'о ш м д ш
ш — р о с а .у ч д и к а р р и м ч о к ;
ри з - ри з - ри з
— зи н р и ллаб учар кун ги з
F a-F a-F a — ц а р -к ,а р -к ;а р , д е й д и к а р г а
ч и к -ч щ -ч р щ — ю р у ч а м и з си рр ан чи к,
FH3-FH3-F113 — з и н г и л л а б у ч а р ц у н р и з
F04-F 04 -F 04 — б и з н и н г к у ч а д а у с а р к д й р а г о ч .
- 152 -
I l l БОБ
Т У Р Р И 1 Ш Ф | З Н 1 НУТ^^:<Й.ОДБ1АШ ТИРИШ
УЧУН К УШ И Я Ч А М АТ^РИ АЛЛАР
Ш ЕЪ РЛШ
Кушимча адабиётдан бола нущ ида барча товушларнинг
меъёри тачаффузига ва дефференцациясига эришилгандан
сунг фойдаланилади.
Бола ёшини, крбилятини дисобга олган долда шеърларииЩ1 Д » И и п t.
и~|р Д И И ш п г . болага ёкдаи
11и ифодали ёдлашига ахамият бериш зарур.
' ;:qAM AfI ТОЙЧО#Т П *
Уйна хар чок,,
I Пешонагинанг
Кррдай опгкж,
Саман тойчок,.
■
КУЧУГИ М
Ivyчу гим бор — Олапар,
Уйимизни пойлайди,
Нон беради Крбилжон,
Оркдсидан крлмайди,
Каравотнинг тагидан
Содикрконга хуради,
, Содик,нинг жадли чи^иб,
^Ш 1Ж|ШмНмИЯВ
- 153 -
L
ХУРОЗИМ
К у-ку, к у -к у хурозим,
т
,
Юзинг кйзйЛ Ьжгёщёк,
Ота —бобо хурозим.
Деразадан карай к°л ,
Мана нухат олшколФ
ШАРИФАХОН
Шарифахон —ой,
Яхшиликка бой
Я.^шУстиккан'
Осмондаги ой.
Кулларида гул,
Огзигани-чи. [!»н№,
ЛАЙЛАК
Л в & й й р шриб ||||М.'
Жанубдан кучиб келди.
ЛалЩй;-!^а|*ЙаТo^Eita.WSШу ерлик булиб колди.
ЛарЩ#^^Иа!
Келганлари соз-'булди,
Биз ёкда дам ёз булди.
ХУРОЗ
Юзларииг дола, хуроз,
1|||||з.
Фермага чирой хуроз;.
Шух-у, эркатой хуроз.
Ух|р&'
Яхши килдинг уйготиб.
Кунгирок овоз хуроз,
бсШ /рор
;/ЯШШ&арни еГшшаб.
Mteqte{fara медтфТтшЩМ
БуЙНИНГ тутиб F 0 3 хуроз,
Юришларинг соз, хуроз!
БУТАЛОЕ^
j
К,. Мухдммадии
Туя бола —буталок,
Чопиб -р%ф шатйлок,
1.Л|1рм 6 й^Мулчашу мал Ьк,
Буталокжон, буталок,
Хадеб отма шаталок,
И|1|бзи Щтр' ер Я Щ И й к;.
Ердан ема шапалок,.
УЛО КДАМ
/С Абдуллаева
Хой улокчам, улокчам
Т®Якел,;щадгщег ку|Ш<Щ||1., |
Ут кслтириб еб олииг,
Тезрок семира колинг.
5 ? F H P 4 0 ig K 0 H
Куёш билан тенг туриб,
Озша: Ш1тен|р||риб,
. Сенга такамиз маржон.
KyMipejSK,, .КуЯЙрЧО'ЩЖО^^Р
Кулдан куймаймиз сира,
Юктирмаймизугард, шира i
Овун'Шксш
Курирчоксан бийй$рга.
154 -
БОТИНКА
ЬУВИМ
Й. Сулаймон
О. Маркам он
Куриб колдн онажони:
«Пойма-пой-ку, болажоннм,
Мана бундай кийиб бок,чи!...'>
Энди билиб кияр Рустам,
Ошеига буюрмасдан..
I)увюконим к,арилар,
\атго юздан нарилар.
Йукдаган онларида
Д о и м о й ёндаридаД!
Сув деса, сув тутаман* 3
Сузларини кутаман.
КУЁНИМ
Т. Йулдош
Куёнжоним, куёним,.
Менинг кунгил к^;йга;мим,
Кулок^ларинг к,амишдай,
Курйнишинг хомушдай.
МИТТИ УРДАК
И. Муслим
Лекин шухсан, утдайсан,Я
Кузичокдек утлайсан.
Уйнайсан дикнр-дикир,
Кеч булди, хонангга кир!
СУ^БАТ
А. Обиджонов
—Розлар бир суз дейсизми!
— Ра&га-вдЬ
—Тотли сули ейсизми'Щ
—\а, \а, ха.
— Нега патни силайсиз?
^j Fok^-fok^-fok,.
— Мендан нима тилайсиз?
— Бок,, бок,, бок,.
Ботинкасин олди Рустам,
Онйсига буюрмшсдан.
Терлаб кетди кийгунича,
«Вой ботинкам, торсан бунча!»
Инкубашордан^кеча
Чикди митти 1рдакча.
Курбгщадан у митти.
Ойисин сураб кетди.
Кейин борди арига,
Ари кувди нарига.
Куриб к;олди каргани,
Скради: —Ойим к,ани?
Кейин чумчук,ни курар:
—Ойим к,аии? —деб сурар.
Учратиб бир лайчаниЯ
Сура ли: —Ойим к,ани?
Хутикка бориб тунда,
Ойисини сурар ундан.
Иулда мушукни курди,
У ейман, деб югурди.
Келиб 1<олДи-ю Fami,
Кущарди урдакчани.
155 -
Урдак рариллар доим:
— Канилар менинг ойим!
ОЙМОМА
Ш. Саьдулла
Аям деди' «Кукка бок:
Ёниб турар бир чирок;!»
Кукка боксам бир патир,
Нури оламга татар.
Тишлаб олди Кучуквой.
Кучуквойнинг юзларин
Юмдалади Мушуквой...
Учрар шундайлар баъзан,
Урна к олманг улардан.
БАХОНА
.
Щ
Т. Холматов
Онаси дер: —Юзингни юв!
Зафар дейди: —Ювдим карай! ij
— Кузингга сув тегмабди-ку,
— -Хой оймома, оймома,
Сеисан нурли, щух мома,
Нур ёрдириб. минг яша!
Бизларга кулча та шла!
Хулланйбди орзинг аранг.
— Кузим билан, ахир, нон
Емайман-ky, ойижон!
Дарахтга чикрам эди,
Сени узиб олар эдим
Кулчалигйнгча, узим —
Еб куярдим, чин сузим!
иш килдим
Дадасига Лола дерди:
— Мен ищ цилдим!
— К,андай, кизим?
—Ойим овк,ат солиб берди,
Олиб келиб едим узим.
Х<)й оймома, оймома,
Хой нурл и нон вой мома
Ёрду сочиб минг яша!
Бизларга кулча та шла!
СЕВАР
*■
КУЧУКВОЙ ВА
МУШУКВОЙ
Й. Султоиов
Кучуквой ва мушуквой
Жанжаллащиб к;олишди.
Бир-бирини дуппослаб
Роса шовкин солишди.
Мушукнинг барок, думин
Олиб берди дадаси
Рангли калам Сенарга.
Рассомман деб мак^ганиб,
Севар чизар деворга.
ЛОЛАЛАР
М. Мущммадцулов
Бахтимиздек очилипти
Кирда кизил лолалар.
- 156 -
Уни териб, байрок^чадек —
Кутарайлик, болалар!
KYHFH3 НИМА ДЕЙДИ?
О. Абдурафюнов
Тилла к^шиз,
Дейди: «гиз-щз»
—Куйвор мени,
К^ани, уйна, айик;ча,
Ёнингда кум-кук арча
Атрофидан айлангин,
Уйинчокдарни кургин.
УРДАКЧАМ
Э. Р<щим
Урдакча-ю, урдакча,
Юришларинг булакча.
Мултиллатиб кузингни,
Туришларинг булакча.
ИШИМ THFH3.
Бировга сен
Берма озор,
Бекорчидан
Эл дам безор.
ОЙМОМА
Ш. Дадашева
—Кдранг, ойи, оймома,
Дейди кичкина Жасур, —
Кучада чопиб юрсам,
Кетимдан юрар нукул...
АЯСИНИ АЯСИН
П. Мумин
Энди довлимизга дам,
Аста кириб олибди.
Ойи, мени оймома
Яхши куриб к,олибди.
АЙИКЧА
М. Оцилова
К,ора кузли ок; айик,
Бизга медмонга келар.
Янги йил байрамида
Уйнаб, жуда шод кдлар
Оёкутаринг сап-сарик,,
Сенинг севганинг арик;.
Шунгиб, шунгиб сузасан,
Ход к.оронгу, ход epyF.
Дон терасан шип, шип, шип,
К,анот цок,иб лип, лип, лип.
Узим сени бок;аман,
Кел урдакча м, чип, чип, чип.
Нима еса Ханифа,
Аясига илинар.
Ханифанинг бу билан
Шпщмедри билинар.
Ачом-ачом кдлади,
Юзларини силайди.
Мак^ашиб бир-бирини,
Яхшиликлар тилайди.
Хаммадан дам Ханифа
Аяжони чарчаса
Утиради ёнига.
- 157 -
Ширин сузлаб, кулдириб,
Ором берар жонига.
Яхши курар аясин
Ханифадек хамма дам
Аясини аясин.
Ханифалар яшасин!
НОН ОЛИБ КЕЛДИМ
Ёлрон эмас — чин сузим,
Магазрндан бир узим
Куча четидан юриб.
Анча нарсани куриб,
Кайтимни йукртмасдан,
Кучукка тош отмасдан,
Олщб келдим иссик, нон,
Уйга келганда медмон!
БИРГАЛАШИБ
ЙИЕЛАЙМИЗ
(щ зил)
Й иоама куп, укажон,
Ёшинг тугаб к;олади.
Бизга тарвуз, кутариб
Ойим келиб к.олади.
Эй куйсанг-чи, укажон,
Кел, иккимиз ухлаймиз.
Келганда-чи, ойимлар,
Биргалашиб йи^рщцизС
ОНАЖОНИМ
Э. К,амбаров
Багри ободЯ
Че^раси шод,
Онажоним
Энг улур зот.
Суибош ий — сиз,
Сирдошим — сиз,
Хонамдаги
Куёшим — сиз.Й
Сиз олиб дам,
Юринг бардам.
Хизмагда мен
Булай дар -щам.
Рурурим — сиз,
К,албим кури — сиз,
Умр буйи
Рамхурим —сиз.
ОВУТАМАН
О. Мсцкамов
Ёк,имтой бир синглим бор,
Унинг исми Мукамбар.
Овутаман мен уни,
Уйнатаман дар куни.
«Ана, миёв»;' деМайман.
«Ана, бобов»!| демайман,
Укарнй ^ркмтмййман!
- 158 -
11OK
СОЧИ К
X. Эрматов
К,- Абдуллаева
'Орта пишар досил и
Ширинлиги худди бол
Пишганнни териб ол.
Кир булса кулу юзим,
Ювиб артаман узим.
М иннатдорман, очиги,
Радмат($енга сочигим.
IНАФТОЛИ
КИЧКИНА КУШЧА
11 ок —мевалар асили,
Куплигидан шафтоли
Шохи ерга букилар.
Гирговучлар ушлолмай,
Ша.мол турса тукилар.
АНОР
Янги, кизил коптокдек!
Булик, анор донаси.
Хуштаъм, ёкут донаси.
Тули^^Ьубир хонаси.
КУЁНИМ
Ок, куёним аломат,
Отин куйдим Саломат:
Тинмай чопиб уйнайди,
Чарчаш нима билмаййн.
Куёнимни севаман,
К ук бедалар бераман.
Семирсин деб куёнчам,
К ук майсалар тераман.
Ш. Саъдулла
Х,ай, ^ й чумчук, — ж аж ж и
куш ,
Шохда турм а, пастга туш!
Эрта-ю кеч тинмайсан,
Чарчамок,ни билмайсан.
Чиркиллайсан излаб дон,
М ана чумчук,, сенга нон
Кррнийг туйса айтасан,,,
Сунг уйингга к;айтасан!
КАНДИ P F 0 4
М енинг отим к,алдирроч,
Эшигингни тезрок; оч!
Дон-дун ишни сочмасанг
Эшигингни очмасанг,
Ашулалар айтмайман,
Учиб кетиб, к,айтмайман.
- 15 9 -
УРДАГИМ
Жж
Ок,мас ёшларим.
ШупиптЩЧун
Кийим-бошларим.
и!1 ш а 1 Ш )
С й ж кунгшг ОШЩ<г
’^ F H Q p ^ a ианг» а
Беринг1 кийихмларимни,
Кияй ОЙИЖОН.
Уйпаб-кулиГ) й§орчамга
Кетай ойижон.
TOBYFHM
— Инидан ч и х » то|р|шг
Нега « к о к » Ш ] Д
у
..
К,ОР ВА ОФТОБ
МЕН AKjJIJIH BOJ1AMAH
А. АЩраззоц.
Ё Щ и Й й а -уиай ш б
Б й м Ш ИШ ».уйга§^Щ&
Х^ч" ъ;аёеда деч ^ардай^
Кор к;олмабди сира хам.
Й ШДЮ^ж В А &Т^
Йиглагац боЖшрга
Урток, эмасман.
ЙйШ^ВЁ^ШШЬжй»'■
•
У р сош
Минай деса кишнагац
То йчори 1feynмайди.
Й йелo^efeiiiF ишШШй
Оi\ca ёшлари,
К,очар йЙшииРинчо^
Кнйим-бош лари.
К,очии кетар ^алпога,',
К,очиб\ кетар налога. v
Крчар кел!‘ан и щ Я р
К орн ей Й ^ ^ ч ^ р у н
Хурсанд1#ртиб ётганДим.
Т у ш и м и ,|^Щ'Щ©р
Хуп яШ Л Л в^ Н Д И М .
М ят1
и ^
ОФянШ икиб еганмиш.
КеЦМ г о нган болага
Кор колмасин леган ми т .
ШИРМОЙ н о н
Ю. Шомансур
О й й м ;^ р р ' 1 аГй^рй'’ж й ,
M e tf ^^^^ара1®1|р!^®:1ЩнЯ
Грг 4 сЙлййан хам ирга,1’
Ух ёк,аманЙандирга.
Кгятй: Ш м И й Н И
и п н
Мс.\нат ки л га ч албатта.
< индириб катга-катта
I йплганда ширмой нон,
Мен хам кдраб турмайман.
СОРА СУРАР ЕАЙЧИНИ
Ё. Комилое
Курирчоги кул ида,
( ора сурар к,айчини,
Нимага керак эди,
Ьолажоним айт чинин?
■Ойижоним, ойижон,
С'цзга узим боламан.
Кайчи билан «болам»нинг
Тирногини оламан.
БАЛАНД ОСМОН
К. Ройибов
1>уви:
- Бошим осмонга етди.
Сени куриб болажон.
Набира:
■Бошингиз дандай етар
Жуда баланд-ку осмон?
К У Т И РЧ О К Д А
Э. Ра^им
Мен чиройли
Курирчо^ча.
Севган жойим
Ясли, борча.
Жиринг, жиринг
Тезрок, юринг,
Бодда тулиб,
Жавлон урин г,
Ж иринг, жиринг,
Кул ни ювинг.
Ошхонага
Томон юринг.
То вок, тула,
Ширин шовла,
Иссик, булса,
Яхши ковланг.
Кучирманглар
Товоксирин.
Синдирманглар,
Хеч, хеч бирин,
Ж1иринг, жиринг,
Бок^а киринг.
Туп-туп булиб
Уйин ДУРИНГ.
Ишга тушеин
Болгачалар.
Куш дек учеин
Йуррачалар...
Куш и к, айтинг
Ушлашиб кул.
Уйга хай ти н г,
Сизга ок; йул.
Айтинг, айтинг,
Куш йк айтинг,
Эрта билан
Тезрок, кайтинг.
- i6 1 -
ХАММА ХУРСАНД
И. Сулаймон
Зеби бувин
Ташиб сувин,
Енгил к^илсам юкини,
— Д адапг ,\ам,
Аянгга хам
Рахмат, ~ деди у купи.
Д адам хурсанд,
Аям хурсанд.
Кул им буш ми,
К уни-куш ни
Юмушида боламан.
Оск, чакдон,
Меига бочкам
Одамлар дер: — Бул, омон!
Роса мак,таб,
Очишар гаи
Доим акду хушимдап.
Дадам хурсанд,
Аям хурсанд.
Х ам м а хурсанд ишимдан.
МЕНИ ЭМАС
Т. Абдулла
— Вей ари курсин, к,ачон
Чакди сени, думбокимни?
— Мени эмас, ойижон,
Чакди кугирчогимни.
КУЁНЧАМ
Э. Ёндош
Чарос кузли куёнчам
Булди роса бир ойлик.
Кумуш р акш и юнги ш л
Куз олгудек чиройли.
Кенг катакча курганман,
Яйраб ётенн деб уни,
Янгилайман юмшатиб,
Тагларинй Хар купи.
Беда солсам олднга,
Киртиллатнб ейди у.
Кул пн куйнб кукси га
Гуё рах.мат дейди. у.
Ширин бола буламан
Хар эрталаб бокчамга мен
Йул оламан.
Дустларимга кул бераман.
Кул оламан.
Асал сузли тарбиячи _
Жамол она.
Карши олар юзларимдан
Упа-1па.
«Ш ириним» деб эркалатиб
Эси кетар.
«Ширин бул» деб кулларимга
Конфет тутар.
Рахмат айтиб ктщир-^икир
Куламан мен.
•г'
Упкасиии туголмай,
Йигааб кирди-да Дилдор.
Ганин тула айтолмай,
«Ари. ари» дер такрор.
>
коифетЛар еб ширин бола
Ьуламан мен.
ЬУВИЖ ОНИМ
Т. Иуцомое
Хасса д у к -д ук килялти,
Бувижоним кслянти.
• Мен очаман эшикни!
Мен очаман эшикни!
Уига кирли бувимиз,
Нурга тулди уйимиз,
— Меи куяман ёстикз-ш!
—Мен кулман ёстикни!
Бувим юзи маржой тер,
Еллигачни менга бер.
— Мен елпийман бувимни!
—Мен елпийман бувимни!
ВУЛСИН ЧЕВАР
С. Хасанова
Кугирчокин, —
Овунчогин
Ухлатади.
Тонг отганда,
Уй гон ганда
Овутади.
Юзин ювар,
Сочин урар
Кугирчоги н,
Кийинтирар,
Сайр этдирар
Гулзор бОРИН.
— Кугирчоким
Тезрок, уссин, —
Дейди Севар,...
Онам каби
Кугирчогим
Булейн чевар.
АРАЗЧИ
Т. Йулдош
Арзимаган гапга куйнб,
Булар— булмас ковок, уйиб
Ён-верига карам аган,
Одати кун ярамахан,
Аразчи.
Бас кил десант батгар о шар,
1\андай бола, аклинг шошар.
Курган барча:
— Аттамг, — дейди,
Бир кун уз и афсус ейди.
Аразчи.
Мушукии «пишт> десанг гамом
Дастурхонда колар таом...
Бошкдга хам едирмайди,
Бир огиз суз дедирмайди
Аразчи.
АЙИК
111. Саъдулла
U
Урмонда булга 11мисиз,
Айик,пи курганмисиз?
Устида пустим и бор,
■Писанд эмас унга к,ор.
Мен унинг наслиданман,
АЙИК.НИНГ аслиданман.
Отамдан долган, пусти н,
Уша пустин менга тун.
Фаркуим шу: мен кугирчок,,
Болааарга уйинчок;.
КОР
Кор ёгар элак-элак,
Гуё гала капалак.
Тущич бермай кафтимга,
Эриб кетар тафтимга.
Кувнок, крр,
ОФТОБ ЧИВДИ ОЛАМГА
Кочкрк, крр.
1\. Носирова
«Офтоб чикди оламга
Югуриб бордим холамга»
ГТешонаси жиада тер
Олов ёвуиб холам дер:
— Гулнора, к;изим, бугун —
Бувинглар тугилган кун.
Кенжатой эварасан?
Табриклаб не оборасан?
Холамга дедим шу чок;:
— Гул териб кучок^кучок,
Тутаман кулларига.
Сочаман йулларига...
Холам ёпиб бир тандир —
Жиззали кулча, патир,
Юзларида маржой тер,
Яна менга шундай дер —
—Саначи, нечта бари
Бувингни болалари?
—Бирдан йигирмагача
Санаб чикди м бехато:
Нарёгига утол май
Адашиб крлдим аммо.
Офтоб мендан кулгандай
Мазах к,штиб кулгандай.
Роса уялиб кетдим.
Корни йириб олайлик,
Бир шаклга солайлик.
Болалар, келинг, к,ани,
Корбобо яса, Рани.
Кор ёгар хамон-хамон,
Куламиз хандон-хандон.
Кизиб кетди уйин хам,
Шодлик Курар бахам.
Кувнок К,°Р)
Оппок к,ор.
КАПАЛАК
Т. Хусаинощ
Капалакжон, капалак,
Бахордан бердинг дарак,
Нусхангдан тикдим палак, |
Жажжи гузал капалак.
Богни кезиб тинимсиз,
Чарчашни хеч билмайсан |
Менга туткич бермайсан, i
Жажжи гузал капалак.
- 164 -
Гулзоримда гуллар куп,
Кел, сен гулларимдан уп.
Очилсин булиб туп-туп,
Жажжи гузал капалак.
Мушугим бор кора мош,
Узи жудаям ювош,
Мендан олдин туради,
Юз-кулини ювади.
Капалакжон, капалак
Бахррдан бердинг дарак,
Нусхангдан тикдим палак,
Жажжи гузал капалак.
ЧИТТАК
Мен кушчаман кичкина,
Тилларим чучуккина.
Ола чипор кдногмм,
Билеангиз —читгак отим.
HHFJIAMA O il! ЮККИ НАМ
Турсунбой Адашбоев УЛОКЧАМ
Арикдан утаётиб
Гулнора тойиб кетди.
Мунча анкдйдим дея
Узин и койиб кетди.
Урнидан туриб дар\ол,.
Куйлакларини к,окди.
Сунгра курирчогига
Мехр-ла кулиб бокди:
—Вой, кдттик; йикилдингми,
Кузлари мунчокдинам?
Бошинг гошга тегдими
Йирлама, оппоккинам.
ЛОЛА ВА МУШУК
Ш. Саъдулла
Мен Лоламан, Лоламан
Озода киз боламан.
Эрта билан тураман
Юз-кулимни юваман.
Кичкина эчки —улок,
Уйнар ошиб умбалок,,
Мен билан инок, урток,
Кукат берсам ямлайди,
Оркамдан хеч крлмайди.
Каппалайди ут берсам,
Уйнайди кулоч керсам.
Сузади мушт ук^талсам
Бошчасида шохи бор,
Думчасида ок,и бор.
ОЗОДА
Жажжйгина Озода,
Энди олтида ёши.
Хавас килгудай тоза
Озоданинг уст-боши.
Сочларини тарайди
Силлик, кдшб эрталаб.
Синглисига кдрайди,
Ургатади битталаб.
- 165 -
м и тти
ЖУЖА
А. Лаптевл
Митти деган мушугим,
Ута кетган олтир, шум.
Митти пойлаб туради,
Сичкрнвойни куради
Мени яхши куриб куй:
Уч кунликман, билиб куй.
Чувалчангни тутаман,
Сира куркмай ютаман.
Сичкон мушукни куриб,
Крчар тешикка уриб.
Синкоп крчиб кутулар,
Мушук эса тутилар.
САЛОМ
Т. Йулдощ
АРЧА
Т. Хусаинов
Арча, кум -кук арчажон,
Безаклари зар, маржой.
Залда хурсанд уйнаймиз,
Кушик айтиб яйраймиз.
Саломсиз утсанг агар,
Шурлик сок,ов экан дер.
Тилинг булгач, албатта,
Катталарга салом бер!
Кизил, кук, пушти чирок,,
Ёнар чиройли бир бок,.
Бахтиер авлодингмиз,
Кушдек учиб кувнаймиз.
УРТОК, КУШЛАР
П. Мумии
САМОЛЁТ
А. Рахмат
Хой, самолёт, самолёт,
Сени яхши курамиз.
Учиб утсанг осмондан,
Кувнаб кдраб турамиз.
Осмонда ,\ам куринмай,
Вариллаб сен кетасан.
Баланд тоглардан ошиб
Узокк,а тез етасан.
Йул устида учраган
Кишига берсанг салом
Алик олиб аввал и,
Сунгра дер: —Рахмат болам.
Бахор келди элимизга
Кувонч тулган дилимизга.
Келинг кушлар,
Учинг кушлар,
Бизлар дустмиз доим сизга.
БУЛБУЛЧА
Жон булбулим, булбулим
Борда очилган гулим!
Сенга кучок, кераман,
Гулларимдан бераман.
—166 -
ВОЛАРИ
К,. Муу,аммадий
Гув-рув учар болари,
Дув-дув учар болари
Гулдан-гулга кунишиб,
Шарбат ичар болари.
Болари, х,ой болари,
КУРБАКА
FvB-pyB нарманг чал,
Богимизда яйрашиб,
Азиз Абдураззок;
— Курбакджон, курбакд
Учиб уйин сол, ари!
Сен кддрдон дустимиз.
Асалинг еб усдик биз,
Богчамизда к,ол ари!
ЯХШИ БУЛ ДЕБ
Т. Йулдош
Яхши бул! —деб эркалаб,
Ойим мени суярлар,
Шухлик кдлсам койиниб,
Ичларидан куярлар.
— Боласан-да, —дейдилар,
Узим уйлаб крламан.
Айтганларин к,илай деб,
Йулда уйнаб крламан...
ЛАЙЛАК
Ажойиб кушдир лайлак,
HoFopa чалар тап-тап.
Думи гузал, бир тутам,
Кизикдир юриши хам.
Оёги узун-узун.
Хар ёнга тикар кузин.
Емиши илон, бак,а,
Кунмайди бизнинг бокда.
Чалса, бор ногораси,
Нороралар сараси,
Хам норора, хам кушик;,
Хам кул, 4 Vn-y хам тумшук;.
Нега кийим киймайсан?
Доим сувда юрсанг хам
Нега совук, емайсан?
Доим юриб яланроч
Нега совук, демайсан?
— Менга кийим керакмас,
Яхши курган жойим сув.
Кишин-ёзин сувдаман
Менга керак доим сув.
Сувда сузиб юраман,
Ерда сакраб юраман.
Майса утлар ичида
Яйраб-сайраб юраман.
Райратим зур, совук,ни
Совук, демайман.
Доим килиб харакат,
Совук, емайман.
КУЗИМ ВА УЗИМ
П. Мумин
(Хазил)
Яшасин, келса мехмон,
Тулиб кетар дастурхон:
- 167 -
______ d
Конфетлар йилт-йилт этар,
Кузларим рш гг - ри лт этар.
Шоколад, мармелади...
Хаммаси соз, талати.
Тутсам хамки узимни,
Эплолмайман кузимни...
АРЧА
Шодликка тулди
Бугун дилимиз
Улур байрамдир
Янги йилимиз.
CoBFtuiap олдик
Конфетга кул узатиш,
Дейишади уят иш.
Менда кунт —ирода бор,
Кдлмасам-да эътибор —
Карай десам бир четга,
Кузим oFap конфетга...
ДИМОРИМИЗ 40F .
БУЗОКЧАМ
Дикир-дикир уйнокдаб,
Чопк,иллайсан бузокчам,
Сен билан хуп чиройли
Менинг кум-кук утлок;чам.
КОР
Яна бир кучок,Корбобомиздан
Бойласам, шухлик кдяиб —
АркончаНи узасан
Эркаланиб мени хам
Хар замонда сузасан.
Устингдаги юнгларинг,
К,оп-к;ора хамда майин,
Утлоримда утлаб юр,
Яйраб, уйнаб кун сайин.
Говмиш сигир буларсан
Каттакон булганингда, ;
Суратга тушдик икков
Уч ойга тулганингда.
т
Келинг, болалар
Бирга уйнайлик.
Арча кушигин
Айтиб, кувнайлик.
X Ёцубоё
Кор, кор, корлар,
Атроф порлар.
Йилт-йилт нурдек,
Оппок, ундек.
Шакар ундек,
Шакар десам,
Агар есам,
Офир тишим.
Дод-дод ишим
*
К,ор, кор, кррлар...
Атроф порлар
Йилт-йилт нурдек,
Оппок, ундек.
- 168 I
КОРБОБО
EMFHP ЁРАЛОК,
М. Икромов
К,ор сгди гупиллатиб,
Кррбобо дукуллатиб
Келиб крлди борчага
Сокрлин селкиллатиб.
Олиб келган совшеин:
Курирчок,, айик,часин,
Танкча, тупча, урдак, р о з . . .
111. Саъдулм
Emfhp ёралок,,
Ям-яшил утло к,
Энди экинлар
ЧйК&рар кулок,.
Бизга берди хаммасин.
Тарновдан ошиб
Тушади шошиб,
Сунг жилхалардан,
Окдди шошиб.
Уртада кум-кук арча,
Кушик, айтади барча,
Кррбобо кулиб дейди:
— Уйнанг, кулинг дар к;анча
Арикдар тулар.
Зур ан\ор булар.
Сув сероб экан,
Куп пахта унар.
Биз уйнаймиз, куламиз,
Шод кушиклар куйлаймиз.
Атрофида айланиб,
Кррбобони кутлаймиз.
Ёмрирдан фойда,
Майсага, донга.
Юрт сероб булар,
Ок; бурдой, нонга.
КИМ ТУРАР АВВАЛ
Emfhp ёгалок,,
Т. Убайдулло Томчи юмалок,.
—Сизларнинг уйингизда
Ким турар аввал?
Узингми ё укангми,
Айт-чи, Таваккал.
Ёмгир тинганда
Чик,ар камалак.
U
—Уйимизда эрталаб,
Чалиб уз созин.
Уйронади биринчи
Бобок, хурозим.
КИШДА
Н. Орифжонов
Роса маза к,иш,
Корлари —кумуш.
Ок, кийган атроф,
Kjhui хавоси соф.
Коньки учамиз
- 169 -
ЮРИНГ, БОЛАЛАР
Хеч чарчамай биз.
Гохо кррбурон
Уйнаб, ким чак&он —
Билмб оламиз,
Кбйил колам из.
!щ Мурадов
К,иш кррин супуриб,
Кулди далалар.
Гул тергали хув токда
Юринг, болалар.
ТОЙ 4 0 1 ИМ
Бор менинг бир т о й ч о р и м ,
Севган оним —уртошм:
Як^ин кцлар йирогим.
Йулимизга поёндоз •
Ёзган бахоржон.
Худци кунглимиз каби
Чаракдар осмон.
Тикка к;амич кушги
Чак^нар олтин туёги,
Дикир-дикир уйноки,
Толмас кулу оёгим.
АЛЛА
Ёт болам, ухла, кузим!
Уйларда*тчди чирок;.' ’
Учлар асаларилар,
Ухдар баликдар тинчрок,.
Минсам сакрайди кукка,
Иркишлаб дикка-дикка,
Чух десам, тогдан тикка,
Учиб угар чакмопш.
МУ!'ОМ БИР
А. Обиджои
Нок бердингиз
Талаштириб, *
Кетинг энди
Яраштириб.
Булинг
Топиб уртасин.
Мещ^беринг...
Каттасин.
Кукда ой ярк,ирайди,
Деразадан к^арайди,
Кузларингни юмгйн, кузим,
Ёт кувончим, кундузим!
Алла-алла!
КУЗИ^ОРИН
Гур-гур момокдлдирок,,
Яшин тиши ялтирок,
Шамол, булут уйнашди,
Бир-бирини кувлашди.
Жала, ёмгир, сел купли,
Дала бетини ювди.
БирД'ан хаво очилди,
Куёш нури сочилди,
Биз чикдик дала-бок^а,
170 -
Кузик,орин термок,ка.
Этак-этак тердик биз
Уйга олиб келдик биз.
К,овуриб берди ойим,
Кузик,орин мулойим.
Мени бир тополмагин.
Сувингни сеполмагин,
Уйга кириб зинриллаб,
Турдим ойнадан караб.
КАККУ
МУРАББО
Хар куш \ар хил сайрайди,
Бор куш хар хил сайрайди:
Каптар сайрар ру-рулаб, '
Мусича-чи, ку-кулаб.
Чирк,-чирк„ дер митти чумчук,,
Олхури пишди,
Козон га тушди.
Шакар, сув билан,
Шунда топишди.
Учокца олов,
Ёнади лов-лов.
Учача урток,,
Ишлар ко зонда.
К,айнашар инок,,
Менман пазанда.
Бир-бирин улар,
Куллашиб ишлар.
ТинМай к,айнашиб,
Булишдилар бол.
Энди улардан,
Мураббо тайёр.
Келгин уртокжон,
К,иламан медмон.
Кок,- крк, деб куйлар товук,.
Узим кдндай сайрайман.
Сайрайману яйрайман.
Как-ку, как-ку!
Бу узимнинт отим-ку!
о
ТУЛКИ НЖОН
./(. Утаев
О
Em f h p
Шар-шар куяр ёмгир-ей,
Ёмгир мунча топкир-ей.
Кучада булсам топар.
Майдонда юрсам топар.
Устимга чак-чак томар.
Эй, эй, тухта, шошмай тур,
Куп хдадингдан ошмай тур.
Узи ерда-ю
Акли куёшда
Сирли жумбокдар
Ечилар бошда.
Ракета ясаб
Учирсам дейди.
Калбимда куёшга
Кучирсам дейди.
Шундай уйлайди
Тулкинжон тинмай.
Ук,ир китобни
Кулидан куй май.
- 171 -
эшикнинг
илтимоси
КУИГАБОКАР
Кунгабокар дазмй; эка^й
Бакри йул-йул чизик экан:
Мен эшикман уйингда
«От
Курилмадим уйинга
Ёирчиллатиб уйщма.
МиншЙрбир Шил уапарда,; ^
Магзи, дони тизик; экан.
Тонгаи кулиб каршилайди,
1 'аргш-тарам соч силайди.
Уйнайвер^ацг бир щ и
Уз урнимдан кучаман.
Оодук, ^ирй.6, уйингнид д
Фарки крлмас кучадан.
Уз номи ха*м кунгабокар,
Куёш йулин i юйш)б'>бокар.
Ш^мощашинг эдад ж едш н,
Уйинг нордай очилиб.
Уйнамагин шунинг-чун
Е и л д а м д ochjimSUL
Нур шайдоси каранг ана,
Куёш ЩЬшн пойЛ«р. яН@Ш
ЛОЛА
С. Барноев
МЕДНАТ НОНИ
Хг Аминов
Ха^ил.цшшб Ш.омит_ 4
Чикдин десам шотига,
Тинади кузим дейди.
Чика ко-i» узинг дейди.
Яхши, дейди узумни,
Яхши ейди узумни.
Яхшими текин томок,,
Ме^натсизга ов^ат емок?
Бир гапим бор Шодига,
КурКМЩ никсин шотига,
Ури^иб
Узумни узсии узи.
Медаат нони ширин дер,
Ширин нонни хамма ер.
-
Борчасидан хунг-хунг йдалаб
Келди Лола.
Дедим унга: —Хафа .кдзди
Кайси бола$&
СенЦ шаниЛсурсат менга
Юргин к,ани.
Лола деда: $ Салим бола"'
Урди мени.
—Оррйдими бирор еринг,
Десам унга|Я
Пальтосини курЬатиб, у .
Дели менга:
—Садам бола
лалаяамрз^чи,
—УрД%$?%Пальтом оррис^ колгани чун
Йирладим-да...
шш
ТОПИШМОКЛЛР
Топишмокдарни ёд олиш ёки тинглаб жавобини топиш
кичкинтойлар мавхум тафаккурини, тасаввурини ривожлантиришда кул келади. Топишмокка кцзиккан боланинг фикрлаш к;обилияти ривожланади, нутк,и равонлашади, лугат бойлиги ортиб боради.
Кулочида куш--куш .\ал^а,
Хизмат килар чарчамай халк;ка.
Кулиб турар мисоли офтоб
Хамрохидир, чанг, тор, най, рубоб.
(Чилдирма)
Кдздирсанг ишлар,
Кийим текислар.
(Дазмол)
Чузилиб ётар нарвон
Ундан утар уй карвон.
(Поезд)
Гох баркашга ухшайди,
Гох бобомнинг уроги,
Тунда пайдо булганда,
Яшнаб кетар.эл 6 ofh .
(Ой)
Душманидир чанг, тузон
Ишга шайдир хар к^ачон
Гарддан саклар уйимни
Тоза килар кийимни.
(Кийим чутка)
Чопса чопилмайди,
Ёпса ёпилмайди
Булутли кун хар к,анча
Изласанг топилмайди.
(Соя)
-
173 -
u
Ут оловни — тишлайди,
Орзи куйиб —пишмайди.
(Оташкурак)
Тунда куриб 4yF дейсан,
Тонгда туриб йук, дейсан.
(Юлдуз)
Илон изли ёрур нур,
Булутларни кучади.
Жарангдор овозидан
Еру-осмон кучади.
(Чакмок,)
Узи жуда ,\осилдор,
Корнида к,ора холи борУзун яшил уйчада
Ёгади катор-кдтор.
(Ловия)
Керагида сувга отасан,
Кимирлашин пойлаб ётасан.
(Кармоц)
Танга-танга туни бор.
Миттигина кузи бор.
Юрса сувлар жи мирлари
Камишлар хам к^имирлар.
(Бали^)
Кушалок, то во к,,
Ичи тула cf.
(Ёнгоц)
Оппок;, о шток;, оппорим,
Момикдан хам i o m j u i o f h m .
Ичи тула дои, ё?им.
Туп куйлагим, белбодам,
Ердан унган бойлигиМ-
(fjaxma)
- 174 -
Ойна эмас жимирлар,
Тек туролмас к,имирлар.
(Сув)
Кулсйз, оёк,сиз эшик очар.
(Шамол)
Касби доим такдо-тукур,
Каида илон курса чук,ир.
(Лайлак)
Катта оппок, дастурхон
Ер юзйни крплаган.
(Кор)
Бах,ор, ёз, куз к,ишлайди.
К,иш пайтида шцлайди.
(Печка)
BHpjтш тир иб ки йимни,
Иссик; тущци сизни.
(Тугм а)
Бир кушим бор жон зотини
>7зи айтар уз отини.
(Какку)
Огзи iiyFy, тиши бор.,
Дурадгор да иши бор.
(Арра)
Кундалик тарих узи
Х^р ерда унинг сузи.
(Газета)
1 икувчимае,
Бичувчимас,
Игнаси анча экан.
(Типратикан)
Уйнинг шифтида ини,
Куйлаб берар хар куни
Бахорда кутиб олиб
Кузатамиз куз уни.
(К,алдиргоч)
Узи к,изил, гузал бирам,
Kjwpra ёзар цизил гилам.
(Лолсщизгалдон;)
Пилла каби бугандор,
Хар бугинда магзи бор.
(Ерёнгоь;)
Узун кулок,
Туртта оёк;,
Ранги оппок;,
Юнги юмшок,.
(Куён)
Дам олади кундузи,
Хонадоннинг юлдузи.
(Лампочка)
Кучугимга ухшайди.
Товук,ни еб туймайди.
(Тулки)
Тогда —богда яшайди,
К,ишин-ёзин яшнайди.
(Арча)
Жойлашган беш бармок;к,а.
Донки кетган хар ёкда,
Вата ни —Узбекистан,
Тарбиячиси —дехкрн.
(Пахта)
Пичок, урсак к,он чик,ар,
Хамда руж-руж дон чик;ар.
(Анор)
- 176 -
Осмонда у яракдаб,
Кулиб турар чаракдаб.
(Куёш)
Куклам келса унади,
Офтоб чик,са кулади.
У ба\орнинг элчиси
Буни хамма билади.
(Бойчечак)
Ба\орга очиб кучок,,
Кукда солди арримчок,-
(Турна)
OF3H бору —тиши йук,
Ёзда iguiap иши йук,.
Утин, кумир ОЗИРИ
К,ишда хузур иссири.
(Печка)
Ер каби думало*^
Узи эса уйинчок;.
(Копток)
У бир ерда кдошламас,
Иссик, жойни хушламас.
(КарFa)
Бир к,арич келмас буйи,
Доим бирга уйи,
Секин кммирлаб
Юрар имиллаб.
(Тошбаца)
Уч кузли к;аранг,
Ёнар ранг-баранг.
( Светофор)
Гулзорда бир гул курдим,
Япроклари ялтирок- 177 -
зиокчи будган эдим,
'чиб кетди у шу чок,.
Сову^нй сову*; catyiapl
Уйингда доим сок,чи,
Бир огизда икки тил,
Эртаю кеч «чик,»; дейди.
Ётаверма гонг отд.и,
/р борчага чик,,.дейди.
(Соат)
"а сочилур.
сифатли, кушалок, о-тли.
афтоли зотли, мазаеи тотли.
Бир семйриб бир озар, кун кирганда нур сочар.
уртдир унинг оеги, темир михли !|уери.
Данзилга етказади, тОщда'н 'к^тти4 tfeFH.
ишлаш мукул шли, дурадгорда юмуши.
Бир ота, бир она, юз бола,
Юзови хам бир бола.
(Узум)
Сок,олли булиб, Дунёга келур,
Узи кийикдек югуриб елур.
(Энки)
Биров келса дарров,
Белги бераман «вов-вов»:
(Пт)
Пак-пакана буйи бор,
К,ава.т-к,ават туни бор.
(Пивз)
Урамаси эшилиб,'
Ё роч колди тешилиб.
(Парма)
Оппок, торлар уюм-уюм,
Ундан булар курпа-кийим.
(Пахта)
Ерга тушса ок, тутун,
Хиралашар куз бутун.
(Туман)
Чак-чак этиб тушади,
Зарби томни тешади.
(Томчи)
Хоппа семиз, бир туки йук,-
(Тарвуз)
Хунари куп ишласа,
Агар токни тишласа.
Те к ислан ар \ар гижим,’
Чизик булиб крлар шим.
- 179 -
(Дазмол)
Ярим палла, ярим шар,
Кийсам менга ярашар.
(Дуппи)
Узи темир, боши кршфк,,
Иморатга керак хар чок,.
(Мих)
Кули йук темир ушлар,
Орзи йук темир тишлар.
(Магнит)
Энг тотли улуг неъмат,
Дастурхонга курк зийнат.
(Нон)
Бурдойзорда йуррилганман,
Тандирда тугилганман.
Дастурхон зийнатиман,
Топинг-чи, мен нима-ман?.
(Нон)
-180 -
ТЕЗ АИТИШЛАР
Халк, огзаки ижодида тез айтиш узига хос а\амиятга эга.
Кичик хажмга эга булган тез айтишлар кичкинтойлар учун
яратилган булиб, у сузларни тугри, ох;ангдор талаффуз
кдлишга ургатади. Масалан:
Салим арралайди, Лола аллачайди.
Бир туп тут, бир туп тутнинг тагида бир туп туруп. ,>!
Бу хилдаги тез айтишлар боланинг акдий крбилиятини,
зехни, сезгирлигини ривожлантириб, нуткни аниьушшни
тезлигини яхшилайди.
Икки айик, к,айи*дк,а к,аради,
Ок, айик олдин карадими,
Крра айик, олдин к,арадими?
Тош жонсизмиш
Мош тошсизмиш.
Шамол шовуллаб шовкин солди.
Шалпанг кулок курк^анидан
Шатолок; отиб крлди.
Шавкат к,айга шошади
Жавлони тошиб ошади.
Сора аллалайди,
Ра^щд арралайди.
(Бокда кирдингми?
/Узум олдингми?
I Ари чакдими?
\Ж»з-биз, жиз-биз.
t ,к
Шокир шолипояда шовк,ин солиб, шакдлдок,ни шакдллатди.
Бир жуфт чуп купми, куш жуфт чуп купми.
- 181 -
Жамила жийдани жойига жойлади.
Шу мушук, Щум мушук, шумшук мушук.
Тез айтишни тез-тез айт.
Совукда тустовук, совук кртди.
Бок,и бокка, Сок,» токка борди.
Саодат соатини соатсозга созлатди.
Куш кулкоп, кушови \ам буш кулкоп.
Гулсара гул саралаб гул санади.
Тубсиз денгиз дедингизми? Денгиз тенгсиз дедингизми?
Бир туп тут, бир туп тутнинг тагида бир туп турп. Бир туп
тут бир туп турпнинг томирини туртиб турибди, бир туп турп
бир туп тутнинг томирини туртиб турибди.
Жухорини чумчук, еб кетди.
Эгаси эртага келаман деб кетди.
Ок чойнакка ок, крпкокКук чойнакка кук копкркЖужа чучиб
Гужа чукир.
Човли —симдан,
Човгум —мисдан.
Мошдан тош, тошдан мош булмас.
Кук урик куприкдан утгач куринди.
Ок,ил ок, олма олди, ок, олмани Ок,ил олди.
В 182
Йулда Йулдошга: йулбарс йуликдиКувондикнинг ковун к,ок,иси Крвунчидан.
Металлчи Мутгш металли делщдь ясади.
Нонвой Норвой нон ёпар,
Нонин нов вот, деб сотар.
К^ишда кишмиш пишмасмиш, пишса кишШгш к,ишмас1&|ш.
Кунгирок; 1\УF ИрЧОЩ*ики ми, куз ичокр ик ими?
Чумчук чурурчук,ни чу^имаса,,
Чурурчук, чумчукни чук,имайди.
Кук курирчок,ь;а куп мунчок,,
Куп курирчок,к,а кук мунчок,.
Кук отга ут бердим,
Ок, отга терт бердим.*
Калин к,орга кора к,арра
3ypFa кунди, ана к,ара.
АсйВ^асил асал йакдайди/;,
Олма шохида, Олмахон.
Олмани олма, Олмахон.
Жура журга жур булди.
Боки ботир бузок, бок,ар.
Овлокда овчи овин овлар.
ХаДйМани санйиа,
Салимани сана.
- 183 -
Пирпирак пириллайди, пирилдок чириллайди.
Сотводди босволди крвун сотиб олди.
Тубсиз денгиз дедингиз-ми?
Денгиз тубсиз дедингиз-ми?
Куридишда бурилиш,
Бурилишда курилиш.
Толиб турпни торозида тортиб топширди.
Эркин эгатга эртаки экин экди.
Содик, сарик, кдлам билан,
Сар ик, сабзини расмини чизди.
Сенда бори элда бор,
Элда бори сенда бор.
Со\иба са\пфани синчиклаб укдди.
Саодат соатни соатсозга созлатди.
Лола аллалайди, Салим арралайди.
TypFyH пиёзни тез тозаладими?
Турсун пиёзни тез тозаладими?
Чумчуц чугурчукни чук,имаса,
Чугурчу^ чумчукни чу^имайди.
Хасан Хусанга холва бердими?
Хусан Хасанга холва бердими?
ТуЛК,ИН ТОПИШМОЦНИ ТУГРИ ТОГ1ДИ.
Мавжуда хрвлида, синглиси кулида.
Олтита отлик, отчопарга отда отланди.
- 184 -
ХИКО ЯЛАР
\мкояларни
$ щ м д 1уШ Ш й I Д^ШШрйуи
^ М Д и ц Д ш Д
Д
11 бола
ВощЩ^р кетт\ иВшШэдн этиш га
Дилоро
МирМ0Щин
^ й Д Н ^ И ^ ^ са и И М Д .м ^ йь
булиб турган
эди, Дилоро Тулкиннинг юзини тимдалаб олди. Тулкин юзини
ушлаб анча вактгача ииглади.,
Эртаеига яна шундай булдиК Феруза деган к,изнинг коптоги ДтаЕ|ШЩ*жгиЩ В м .
чиккдп Я и т е ? Ф арН ш инг
— «Кечир», — деди Феруза ва юзларини ушлади.
И1
•билмашИн Я акд и н н й г 1гагини боеиб
олди. Дилоро: «Хозир Тул^ин юзларимни тимдалаб олади»,
— деб индамай, куркиб тураверди.
келиб «кечир, деб айтмайсанми,
Дилоро?»-" деди.
ЯВЯИ Н ирУ^^гигний «кёчир$^1^’;Д^8УТ^*ЕА «Зарарй> щк,-
Ч^вШм&й5ШШ^ш т т ЯЙ1иШИиЫ ^Ш^НШли1||1 ян<а*к)гуриб
К ^ ^ & р ш и Ы Я Я ^ ш ш о паси, акалари олдида Дилоро гаЩ 'ДДайшш И И йшиД с и Д ^
тимдалаб
олмади. Феруза \ам юзимни тимдалаб олмади.
— Тулк,ин яхши бола, — деди Дилоронинг акаси — яхши
Дилоро \ам ёмои Щ Щ К Ш УШ ки^И Д ш цпд уни кураЯйз^^ккЙйиИш. 1с Д 'Ш оШ г^ г^ И В Ы Я кийимлапини кир
'ЙишШм?ЯННИк^'шй..-ШЯ1
-
185
-
А. Ирисов
Раисой chfok чатдиб еди-да, пучошни оёк, остига ташлади.
Акаси Бахги^Р чопиб ч и д а н эди, у ёнгок пучорини боснб
олди, пучок, остита кириб к,онатди. Бахтиер ш ил ад и. Бахтиёрга кушилиб -Райхом .\ам йиглади. Чунки у акаси ним г оёки
огриётганига рахми келиб кетди. Унга ёрдам бергиси келар
эди-ю, лекин кул ид ап келмасди.
А. Ирисов
Бир бола йулда кетаётса, оёк, остида бир каттагина тощ
ётган экан. Бола: «Мен тошга кокилмай утйб олдим, керак
одам узи суриб ол ар» деб тошни четга суриб куймабди. Лекин
шу пайтда нима булибди-ю, руларадан бир новвос думини
хода килиб, шаталок; отиб чик,иб крлибдп. Буни курган бола
куркиб кетиб, оркасига ура крчибди ва келиб халиги тошга
кркдлиб, йикилиб тушибди.
1ИШ
Н. Орифжоиов
Уртокдари билан бекинмачок, уйнаб чарчаган Абдумутал
Ховлига хансираб кириб келди. Юзидаги терларига чанг утириб, лой булиб кетган эди. У водолроводнинг олдида кртиб
к,олди. Дадаси олиб келган ананас ковун ус гига сув шилдираб ок,иб турарди.
— К,овун суйиб беринг, — хархаша кдлди Абдумутал онаси Хакима опага.
—Аввал юз-кУлларингаи .ювиб олгин... —деди онаси супага курнача соларкан.
Абдумутал ^айсар бола, бориб личок,ни топиб келди-да,
ковун ни суя ббшлади. Буни курган Хакима оп::* углишшг
Лбдумутал ховликканича уни ейишга киришди. У шошилга
нидан крвун шираларини бетларига суркаб-суркаб ер эди.
Ш у вахт битта сап-сарик, ари каердандир рингиллаб учиб
келди-ю, унинг унг юзига кунди. У Абдумуталнинг юзларини худди ялаётгандек тум ш уш билан искаб курди. Кейин.
«Ке, сени чакрам булар экан », деб уткир найзасини бола­
нинг бетига сукиб олди. Абдумутал юзини ушлаганича чинк,ириб крлди. Ари булса, «Тоза ю рмаганнинг жаЗоси шу»,
дегандек унинг атрофида бир-икки айланиб учди сунг iFHHrгинг кил иб узоклаб кетди.
Орадан бир оз вак,т утгач, Абдумуталнинг юзида кип-Хизил
ёнгокдек шиш пайдо булди.
Л. Махмудов
LLiax/юнинг бувиси ошхонада эди. Айвонда кушрчок. уйнаб
утирган Шахло ойнадан бошини чикдриб бувисини чак,ира
бошлади:
— Буви, х°й буви!
— Нима дейсан, болам?
— Бу ёкда каранг.
Бувиси ошхонадан чикди...
“ Ха?.
— Келинг, курирчок, уйнаймиз?
Бувиси кулиб юборди.
— Вой, нима деяпсан, кдзи м кдриганда кугирчок, уйнамай мени кутарсин, ёш боламанми.
Шахло кузларини катта-катта очиб бувисига к,аради.
— Кеча узиз нима дедиз!
— Нима деиман?
~ Дадам/а «М ен хам к,ариб ёш бола булиб крлдим», деди з-ку.
— Х а, десам нима кипти?
— Бола булиб кол га н булсангиз, келинг, кутирчок, уПнмН
миз, деяпм ан-да.
Бувиси куМ ^кула ошхонага кириб кетди.
Шахло бармогини огзига солганча бувисининг кетидан
кдраб колди. Бувиси хам кизик, иимага кулди.
Ш ахлонинг бувиси Ш ахлонинг ой иен га: »■— Бир клотик, аччиккина шурва кила кол инг, —деди. Овкат пи шар -Махал нима хам булиб Шахло ошхонага кирган
эди, козонга кузи тушиб:
Ойи, —деди хайрон булиб.
life Нима кизим?
— Нега бувимнинг айтганларини кил машин из?
<. Вой, ана|Е*и деди ойиси — ш5фва ки ляп м ан -ку. Шахло
лабини буриб ойисига каради:
Бувим бир кош ик шурва килинг десалар, сиз бир козон
шурва киляпсиз-ку!
В
Оддий уткинчи кампир
Ш. Саъдулла
Бир бола билан бир кизча кучадан кетиб борардилар. Улардан сал нарида бир кампир хам кетиб бормокда эди. Куча
жуда тойеокзди . Кампир бирдан тойиб кетиб йикилди.
Китобяаримни ушлаб тур! ^ деди бола кизга ва кулидаш сумкасини бериб, кампирга ёрдамлашиш учун югурди.
-м» Бувинг буладиларми! — бола кайтиб келганидан кейин
суради кизча.
Йук, —деди бола/
•'J - Онангми? — хайрон булиб суради ян а киз.
— Йук.
гл^ Булмаса холанг буладиларми? Ё танишингми?,
— Вой, й ук деяп м ан -ку сенга! — деди бола жилмайиб, —
оддий уткинчи кампир. геч кандай танишлиги й у к
Дори
Кдзчанинг онаси касал булиб колди.
Доктор келиб караса, кизча ниш ойиси бир кули билан бошини ушлаб, иккинчи кули билан ердаги уйинчокдарни йи-
ишггириб юша^ия^йн. К изча/щеа^^^е|И[^^.рЕ ириб, хадеб оиасига иш буюргш^^н.^
; — Сух бер!
Ойиси зурр^||рвидан туриб, к ^тшш^Щ ттий бепяп экан .
и » Курирчогач^# олиб бер! Бo iи нжа !ш гл ^ 111Ш ауй ! — деб
бакирар экан
Доктор бунй.Ц^дибдища:
— То кд еч а.ш й й ! ойисига иш буюришни цщ В |||Й |[ча, у
тузалмайди, —аШ^яь»*
А. Зайниддинов
Дам олиш кущи;Иброхи^холасиникита борди. Холасиниш
о к; эчкиси учта
экан. Иброхим ШЭДМа оппок
ул о ^ ч ал ар н и н гё н ида н Щ йлмади. Уларнйнг сакр аб-сакраб
уйнаши Иброхим д ш уна ^ Д ёкиб крлибди-ки, §ошк,а хар
^андай |йин
^таверсин эди.
Кечки. пайт холаси:
ш БитФашни берсам бокасанми? —деб сурабди.
^ .'Й й К ам ан . холажон, сут бериб бокаман.
Н Яхши бокранг, танлаганингни ола кол, —Щци холаси.
Иброхим пешонасида тангадек кора каш каси, томоринипг
тагида иккита купгирокчаси бор улокчани танлади. Унга дарров «М ом ик» Деб ном кУйди.
Лекин уйига олиб келганида иш ёмон кетди. М омик огзига соска урнатилган шишага кайрилмб хам карамади. Хадеб
«м-м-ме>*, —деб нолирди.
Эртасига д ам , индинига хам ахвол шундай булди. Зурлаб
огзига- куйилган сутнинг купи ерга тукиларди. Иш чатоц
М омик хали бошка овкатни еёлмайди, очликдап улиб i\<» u а.
холасига нима дейди ахир.
Иброхим кечаси билан шу хакда уйлаб чпк/ш
Эрга билан бир тахта фанерпи кутари(». < umii/i ыриимим
йул^олди. С амаднинг акаси рассом Ундни и ними» км ни*
................... и К* мим ш н
халиги фанерга о к эчки расмипн .
1НЧ
аррача билан киркиб олди. Эчки шаклига суюк хамир суртибй
устидан оппок пахта ёпиштириб чивди. У куриган елинининн
бир учини тешди. Илик, эчки сути солинган шиша учидаги
сургачни уша тешикдан утказиб, Момикнинг якинига олиб|
борди. Узи шаклининг оркасига яшириниб: «м-м-ме», —дедид
Момик дик этиб урнидаи турди-да, думини ликиллатщ
ликиллата суррични тодди ва чапиллатиб эма бошлади.
Иброхим узиДа йук хурсанд эди...
Макланчоц
Карим Ра$ищ
Ортик бйлан Назар тортишиб к,олди.
—Мен .\еч нарсадан куркмайан, —деб керидци Ортик,—Агар хохдасам, мана шу арикка хам тушиб юра оламан.
Шундай деб Ортик балчиккатушди-да, лойни чапиллатиб
у ёедан-бу ёкка юра бошлади.
—Сен хам туш, —деди у уртогига.
—Тушардим-ку, хамма ёгим лой булади-да, —деди Назар.
— Вой кУРК>ор-ей, —деб масхара кдш б кулди Ортик- Шу
пайт кучанинг нариги бошидан шохлари буралиб кетган бир
эчки кела бошлади. Бир чол эчкини ушлаб ололмай, кетидан
Хассасини судраганча лапанглаб чопиб келарди. Ортик уни
куриб жуда куркиб кетди ва додлаганича кочиб колди. Лекин
Назар кочмай ерда ётган новдани олди-да, эчкини йулини
тусиб, оркага кайтара бошлади. Эчки каёкка к°чишини билмай тухтаб колди. Шу дайг чол етиб келиб, эчкини ушлаб
олди ва НаЗарнинг елкасига КРКДИ, кейин кучанинг бошида
турган Ортикка эшитиларли килиб:
—Умридгдан барака топ, умим. Отангга рахмут, кУР^мас
бола экансан, —деди.
Одоблиман
Хатил билан Комил эшик олдида кум уйнаб утиришар
эди. Уларнйнг олдидан урта ёшдаги бир киши утиб колди.
Бирдан Комилнинг эсига дадасининг айтган гапи тушди, у:
- 190 -
—Салом, амаки, —деди-да урнидан сакраб турди.
щ Куп яша, ушим, куп яша. Жуда одобли бола экинсли*
да, отангга рахмат! —деди хадига киши. Кейин нима учун*
дир Халилга караб бошини кимирлатиб КУЙ ДИ .
г->Ана курдингми, мен одобли боламан, — деди хурсанд
булиб Комил, —дадамга рахмат дедилар. Сенга бунака демадалар.
—Ха» билар экансан, —деди бирдан Халил пешонасмни
тириштириб, менга хам айтдилар!
—Айтмадилар!
—Менга айтдилар!
—Айтмадилар!
—Бупти юр сураймиз, —деди Халил халиги киши кетаётган томонга к,араб. У киши унча узокдашиб кетмаган экан.
—Амаки, тухтанг! — деганларича Комил билан Халил чо­
пиб кетишди.
Болаларнинг товушини эшитган киши хайрон булиб орк,асига ка ради-да тухтади.
— Мени одобли бола деб айтдингиз-а? —деди Халилдан
олдин борган Комил.
— Менга ка йен бирингиз салом берган булсангиз, шунга
айтдим! —деди у киши кулиб.
Комил «ана курдингми» дегандек боши билан Халилга
имлаб куйди. Халил нима дейишини билолмай ерга каради.
Шу пайт бир чол утиб колди.
—Салом, ота! —дейишди Халил билан Комил.
—Эй, саломат булинглар. Куп аклли, одобли болалар экансиз-да, деди чол. Халил булса:
—Ана, мен хам одобли булдим, —деб кичкириб юборди
севинганидан.
Томчи хакида эртак
Уткир Хошимов
Кишлок чеккасида,баланд тепаликда бир туп Урик усар
экан.У хар йили одамларга куп-куп мева бераркан. Аммо
- 191 -
атрофида дарахтлар булмагани учун жуда зерикаркан. Бир
куни эрталаб Урик уйгонса, япрокларида бир нарса ярак;ярак килиб турганмиш.
—Сен канала кушсан? —дебди Урик хайрон булиб.
— Мен куш эмасман. Мен —Томчиман, — дебди бояги
яракдаб турган нарса.
—Кел, урток буламиз, —дебди Урик.
—Бупти.
—Аммо кетиб крлмайсан, —дебди Урик. —Булмаса куш!
лардан ^ам уртогим куп-у, хам маем куз келиши билан к°чиб;
кетишади.
— Майли, —дебди Томчи. — Мен энг кийин пайтда сей
нинг ёнингда буламан.
Урик жуда суюниб кетибди. Икки урток; кун буйи маза
Килиб уйнашибди. Лекин Урикнинг кувончи узокда бормабди. Эртасига эрталаб уйгонса,Томчи йук, эмиш. «Томчи менй
алдабди», —деб уйлабди Урик хафа булиб. Энди шундокдеб
турган экан, биров уни чакирибди.
—Уртокжон! Х° й, Уртокжо н!
Урик кулок, солса, товуш осмондан келаётганмиш. Осмонга
караса, думбоккина, оппок, булут сузиб кетаётганмиш.
—Мени ким чак,иря!1ди? —дебди Урик шохларини силкитиб.
— Мен, сени дустингман! — дебди булут борган еайин
пастлаб. —Мен —Томчиман.
Урик хайрон булибди:
—Кдндок;Тдилиб осмонга чикиб олдинг?
—Мени офтоб бобом булутга чикариб куйди.
—Мениям опкет, - дебди Урик ^аваси келиб.
—Йук, сен одамларга мева беришинг керак. Куркма, мен
!,ам якинда кайтиб келаман.
Томчи шундай дебди-да, булутга миниб, олис-олисларга
;етиб колибди. Урик яна зерика бошлабди. «Уртогим энди
:елмайди, деб уйлаб хафа булиб. - Осмонга чикиб, мени
нутиб юборди».
192 -
Кунлар борган сайин исиб, Урикни росамм суп ичгисн
кслибди. Чанкаганидан япрокдари шалпайиб к,олибди. Суп
ичай деса, якин орада биттаям ар ик, йук эмиш. Охири у шумдок чанкабдйки, хуш идан кетиб к°либди.
Бир мадал биров унинг япрокдарини силагандай булибди.
Урик кузини очиб караса, япрокуствда Томчи турган эмиш.
— Мен сенга ёрдам бергани келдим, —дебди Томчи. У
шунака куп уртокдарини бошлаб келган экан, урикнинг
чанкоти бир пасда босилиб, яйраб-яшнаб кетибда. Иккала дуст
роса уйнабдилар.
ш
Кунлардан-кун, ойлардан-ой утаб куз келибди. Урикнинг
япрокдари тукилиб, ялангоч булиб к°либди. Бу ,\ам камлик
кдлгандек, изкирин шамол эсибди. Урикнинг аъзойи бадани
музлай бошлабди.
Томчи булгаНида ёрдам берарди, — деб уйлабди Урик
афсусланиб. Шундок дейиши билан осмондан бир вактлар
Томчини кутариб юргандек булутлар пайдо булибди* Булутлар куюкдашаверибди, куюкдашаверибди, охири к°Р ёгиб
юборибди. К,ор унинг шохларини курпадек ураб олибди.
—К,алай, исиниб к°лдингми, Урикжон?
Урик Томчининг товушини дарров танибди. Аммо узини
курмабди.
—К,аердасан, Томчи ? —дебди шохларини силкитиб.
—К^орнинг ичидаман, —дебди Томчи кулиб, —карасам,
совкотиб колибсан. Кррни бошлаб келдим.
—Энди кетиб колмайсан-а? —дебди Урик ялиниб.
—Йук, ба^оргача сенинг ёнингда коламан.
Ушандан бери урик одамларга куп мевалар берибди. Томчи
куп элларни кезибди. Аммо у каерда булмасин, кийин ва
зарур пайтда дуети —урикнинг ёнига келаркан.
Таъзирини еди
X Ахророва
Рустамни танийсизми? У нукул жониворларга озор бергани-берган. Бир карасангиз мушукнинг думига тош бойлаб
- 193 -
кийнаётган булса, бир оздан кейин товукда кесак отиб, кувлаётган булади. Куни кеча жуда кизик булди; Рустамга дайЯси уйинчок, самолёт олиб берди. Самолёт булганда \ам х у д я
ростакам самолёт. Рустам роса севинди. У самолётни кутадд
«F yB -B -B -B -», деб хрвлининг у бошидан бу боши га югура беж
ди. Олапар деган кучукчаси эса Рустамнинг орцасидан з а »
жирини узгудек булиб талпиниб, хура бошлади. Буни курит
бир нарсани эслагандек така-так тухтади.
щ.
—Менга кара; Олапар, —деди у, —бу самолёт эмас, рШ
кета, сен пассажир буласан. Утир, сени осмонга учираманяВ
Кучукча Рустамнинг нима деганига тушунмаса-да, думиВ
ни ликиллатди, олдинги оёгини кутариб, Рустамнинг кулиня
ялади. —Чик, утир, сени Ойга учираман, —деди Рустам яна!
кучугининг буйнидан тортиб.
—Нима килаётибсан узинг? —деди синглиси Санобар. -4
Олапар катта-ку, самолётйнгга сигадими? Рустам кучукчани
баттар кийнай бошлади. Чик! Чик деяпман сенга, —деди 1
ва кулидаги уйинчок билан кучукчанинг бошига бир тушир-|
ди. Кучукча вангиллаб узини четга олди. Рустам булса, кущ
чукни ушлаб олиб яна урди.
— Мана, гапимга кирмасанг, мана!
Олапар калтакдан куркиб, Рустамнинг атрофида гир-гир?
айланиб кочаверди. Бир ма^ал занжир Рустамнингг оёгании
ураб кимирлатмай КУВДИ.
Рустам !МЩ§(: билан кучукнинг бошига яна бир гуширган!
эди, Олапар жон ^олатда узини олиб кочди. Занжир 61ip тортилиб, Рустам «гул» этиб ерга тщилди, кулидаги самолёта
учиб кетди. Санобар булса:
—Ажаб бупти, хул бупти, кучукни урганингга йикитдику, —деб чапак чалди-да, кейин югуриб уйга кириб кстдиьАгар Санобар ойисини чакириб чикмаганида Рустам \алибери оёгани занжирдан бушата олмас эди.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР
1. Левина Р.Е. «Основы теории и практики логопедии» —
Москва. Просвещение. 1968.
2. Муминова Л. «Логопедия» Тошкент 2006 й.
3. Аюпова М.Ю. «Логопедия» Тошкент 2007 й 2011 й.
4. Ра^монова B.C. « Дефектология ва логопедия асослари»1991 й.
5. Шома,\мудов Р.Ш, Муминова Л.Р. «Болалар нущидаги
нукронлар ва уларни бартараф этиш» 1993 й.
6 . Аюпова М., Муминова Л,, Радмонова В., Шома^мудова Р. Нуркелдиев Д. «Логопедия» 2007 й.
7. Аюпова М.Ю., Хамидова М.Р. «Мактабгача тарбия мах­
сус методикаси»
8 . Шодиева К.С. «Мактабгача ёшдаги болаларни тугри талаффузга ургатиш». 199-5 й.
9. Миржал&това. С.С., Расулова М.Ш., Шарипова Р., Иб­
рагимова Д.3. ЧаброваТ.А, «Болажон гаянч дастури». Тошкент
2010 й.
10. Хожиев А.Т. «Имло лугати». «Укитувчи» 1981 й.
11. Д.А.Нуркелдиева ва Я.Е. Чечериналарнинг «Илк мак­
табгача ва кичик мактаб ёшидага болаларни психологик, педогогик ва логопедик текшириш». 2007 Й.
12. Розиева С., Долимова Л. Т. «Кичкинтойлар учун хресгс|»
матия». Ук,итувчи. 1988 й.
13. Розиева. С.Очилова. Д. Долимова, Л, «Бшдоий терма китоб». «Укитувчи» 1993 й.
14. Шамуратова.3.У. «Тоиушлпрнииг меьсрий талаффузи»,
2007 й.
- 195 -
МУНДАРИЖА
Муаллйфдан........
........... ........................
.....
I БОБ. ТОВУШ ХАКДЦАТУШУНЧА........... ..............л .....................5
Меъёр талаффузига ургатиш боскуичлари.............................................. 6
Меъёр досил к^илиш жараёнига куймлган талаблар...............................7
Икки товушлар билан ишлаш................................................................. 8
Нутк, аппарата камчиликларшш аник^таш ва меъёрга келтириш.......9
Тил ости юганчасини текшириш йуллари................... ...................... 9
Умумий артикуляция малщяари ............... ................................................ 12
Якунловчи машк;........................................... .......................................... 19
Зондлйрдан фойдаланиш........................................................................ 19
Зонддар.................................................................................... .................. 22
II БОБ. МЕЪЁРИЙ ТАЛАФФУЗ ВА ТАЛАФФУЗ БУЗИЛИШ
|
ТУРЛАРИ. СИГМАТИЗМ.............................................-..................23
Сирралувчи «С» ва «3» товушлари......................................................... 23
«С» товушининг нотугри талаффуз турлари....................................23
«С» товушининг меъёрий досил хдошш усуллари............................ 25
Меъёрдаги «С» товушини бугинларда мустахкамлаш........................ 31
Меъёрдаги «С» товушини сузларда муста^усамлаш.............................32
«С» товуши иштирокидаги умумий узлаштирилган сузлардан
тузилган жумла ва гапларни машк^кдяиш ............... ......................35
Крфияли соф нутк, мапщи........... ,........................................................ 35
«С» товушига топишмок^тар.........................................................Г..........36
«С» товуши иштирокида тез айтиш ....................................................... 37
«С» товуши иштирокида шеърлар..........................................................38
«3» товушининг меъёр талаффузи ................................... ......... ............38
«3» товушининг нотугри талаффуз турлари......................:................ . 38
«3» товушининг меъёр досил кдлиш усуллари...................................40
Меъёрдаги «3» товушини бугинларда мустахкамлаш................ ......47
Меъёрдаги «3» товушини сузларда мустахкамлаш ........................... .47
«3» товуши иштирокидаги умумий узлаштирилган сузлардан
тузилган жумла ва гапларни машк; кдяиш ......•;..............................51
Крфияли соф нутк машкдо .....................................................................51
- 196 -
«3» товушига топишмоjgiap
...............................................
*3» товуши--иштирокида шеърлар ....,....................................................54
«С» —«3» товушларининг дефференцияси................. ......................... 54
«С» —«3» товушларининг бир бугинда талаффуз кдлиниши........54
«С» —«3» товушларининг бир сузда талаффуз килиниши..............55
«С» —«3» товуши иштирокидаги умумий узлаштирилган сузларда 11
тузилган жумла ва гапларни машк, к;илиш....................................55
Крфияли соф нутк; маищм..................................................................... 56
Шовк;инли «Ш »....................... ................................................................ 56
«Ш» товушининг меъёрий талаффузи...............................................56
«Ш» товушининг нотугри талаффуз турлари...................................57
«Ш» товушини меъёр хосил к;илиш усуллари.....................................57
Меъёрдаги «Ш» товушини бугинларда мустахкамлаш..................... 60
Меъёрдаги «Ш» товушини сузларда мустахкамлаш....................... 60
Умумий узлаштирилган сузларда тузилган жумла ва гаплар......... 65
Крфияли соф нущ машкде ................. ....................................................65
«111» товушига топишмокдар............................... ................................ ...66
«Ш» товуши иштирокида тез айтиш.....................................................67
«Ш» товуши иштирокида шеърлар ..................................................
67
Крришик; «Ч» ва «Ж» товушлари........................................................... 68
«Ч» товушининг меъёрий талаффузи............... ....... ...... ...................... 68
«Ч» товушининг нотугри талаффуз турлари................................... 68
«Ч» товушининг меъёр хосил д а м усуллари..................................69
Меъёрдаги «Ч» товушини бугинларда мустахкамлаш.................... . 70
Меъёрдаги «Ч» товушини сузларда мустахкамлаш............................. 70
Умумий узлаштирилган сузларда тузилган жумла ва гаплар ............74
Крфияли соф нутк, машк;и........... ........................... ................. ............75
«Ч» товушига топишмок^ар ....,............. __________ __ __ ........... 76
«Ч» товуши иштирокида шеър................................................ ..............: 77
«Ж» товушининг меъёрий талаффузи.................................................. . 78
«Ж» товушининг нотугри талаффуз турлари........................ .............. 78
«Ж» товушининг меъёр хосил кддиш усуллари..................... ............79
Меъёрдаги «Ж» товушини бугинларда мустахкамлаш........................79
Меъёрдаги «Ж» товушини сузларда мустахкамлаш............................80
Умумий узлаштирилган сузларда тузилган жумла ва гаплар ............84
Крфияли соф нутк; машк,и............................Л............................. .
84
«Ж» товушига топишмо*ушр............................................................
85
«Ж» товуши иштирокида шеърлар............................. ........................... 85
«Ш» —«Ч» —«Ж» товушларининг дифференцияси.......................... 86
«Ш» —«Ч» —»Ж» товушларини бир бугинда
талаффуз килиниши................................... ...... ...........................................87
«III» —«Ч» —»Ж» товушларининг бир сузда
талаффуз кдяишшш......................................................................................87
Крфияли соф нутк, маш ки.........................................................................87
Сонор «Л» ва «Р» товушлари................................................. <.................. 88
«Л» товушининг меъёрий талаффузи................................................... 88
«Л» товушининг нотугри талаффуз турлари....................................... 88
«Л» товушини меъёр досил килиш усуллари......................................... 88
Меъёрдаги «Л» товушини бугинларда мустахкамлаш........................90
Меъёрдаги «Л» товушини сузларда мустахкамлаш.......................... ...90
Умумий ухлаштирилган сузларда тузилган жумла ва гаплар .............96
Крфияли соф нутк м аш ки......................................;......... ........................97
«Л» товушига топишмоклар........................................................................98
«Л» товуши иштирокида шеърлар.............................................................99
«Р» товушининг меъёрий талаффузи...................................................100
«Р» товушининг нотурри талаффуз турлари............. ......................... 100
«Р» товушини меъёр хосил к,илиш усуллари..................................... 101
Меъёрдаги «Р» товушини бугинларда мустахкамлаш.......................102
Меъёрдаги «Р» товушини сузларда мустахкамлаш........................... 103
Умумий узлаштирилган сузларда тузилган жумла ва гаплар ..........110
Крфияли соф нутк, м аш ки..................... .................................................111
«Р» товушига топишмоклар..................................................................... 112
«Р» товуши иштирокида шеърлар...........................................................114
«Л» —«Р» товушларнинг дефференцияси.................................... ...... 114
«Л» —«Р» товушларини бир бугинда талаффуз килиниши............114
«Л» —«Р» товушларини бир сузда талаффуз кдлиниши .,.............. 115
Умумий узлаштирилган сузларда тузилган жумла ва гаплар ......116
Крфияли соф нутк, машки .......................................................................116
Тил орка «К» ва «Г» товушлари........................... ................................. 117
«К» товушининг меъёрий талаффузи................................................. 117
«К» товушининг нотугри талаффуз турлари................... ............... 117
«К» товушини меъёр хосил килиш усуллари.................................... 118
Меъёрдаги «К» товушини бушнларда мустахкамлаш...................... 119
Меъёрдаги «К» товушини сузларда мустахкамлаш........................... 119
Умумий узлаштирилган сузларда тузилган жумла ва гаплар..........125
«К» товушига топишмоклар..................................................................... 126
«К» товуши иштирокида тез айтиш....................................................... 126
«К» товуши иштирокида шеърлар.......................................................... 126
- 198 -
«Г» товушининг меъёрий талаффузи............................ .............. .........127
« Г» товушининг нотугри талаффуз турлари............................. ........ 128
«Г» товушини меъёр досил килиш усуллари .............................. ........ 128
Меъёрдаги «Г» товушини бугинларда мустахкамлаш.............. ........ 129
Меъёрдаги «Г» товушини сузларда мустахкамлаш................... ........ 129
Умумий узлаштирилган сузларда тузилган жумла ва гаплар . ........ 132
Крфияли соф нутк; машки ......................................... .................... ........ 132
ПЗ
« Г» товушига топишмоклар................................................... ..........
«Г» товуши иштирокида тез айтиш................................................ ........ 133
«Г» товуши иштирокида шеърлар................................. ................. .............. 133
«К» —«Г» товушларининг дефференцияси................................ ........ 134
«К» —«Г» товушларини бир бугинда талаффуз килиниши . . . ........ 134
« К» —«Г» товушларининг бир сузда талаффуз килиниши ........ 135
Чукур тил орка «К,» ва «F» товушлари................................... ......... ........ 135
«К,» товушининг меъёрий талаффузи .................................................................... .............. 135
«К,» товушининг нотугри талаффуз турлари .............................................. .............. 136
«К» товушининг меъёр-досил килиш усуллари......................... .............. 136
Меъёрдаги «К» т о в у ш и н и бугинларда мустахкамлаш .......................
137
Меъёрдаги «К,» товушини сузларда мустахкамлаш ...............................
137
Умумий узлаштирилган сузларда тузилган жумла ва гаплар . ........ Ml
Крфияли соф н у т к м аш ки .................................................................................................... 1 и , н м М2
• L i n n I4J
«К,» товуши иштирокида тез айтиш............................................. j шф.И M l
«К» товуши иштирокида шеърлар.................................................. .тЖ N4
Mil
«F» товушининг меъёрий талаффузи......................................... J
«F» товушини нотугри талаффуз турлари................................J
! 141
«F» товушининг меъёр досил килиш усуллари................ . | 1 н**
1 141
Меъёрдаги «F» товушини бугинларда мустахкамлаш ..
§ |4Л
Меъёрдаги «F» товушини сузларда мустахкамлаш..........
и
II4*
Умумий узлаштирилган сузларда тузилган жумла на гаплар и
1|44>
Крфияли соф нутк м аш ки............................................................ 1
1 130
«F» товушига топишмокдар...........................................................у
«F» товуши иштирокида тез айтишлар......................................... С ISO
, 151
« 1^» товуши иштирокида шеърлар...............................................
, 151
«К» —«F» товушларининг дефференцияси.................................
.... 151
«К» —«F» товушларини бир бугинда талаффуз килиниши
«К» —«F» товушларининг бир сузда талаффуз килиниши .... ....... 152
Умумий узлаштирилган сузларда тузилган жумла ва гаплар .. ....... 152
Крфияли соф нутк машки .............................................................. ....... 152
- 199 -
«С» ва «3» - сирралувчи.
«III» - шовцинли.
«Ч» ва «Ж» —к;ориши^.
«Л» ва «Р» —сонор.
«К» ва «Г» —тил орк;а.
«К^» ва «F» —чук;ур тил орк;а.
• Товушларнинг маъёрий талаффуз х,олатлари.
• Тугри ва нотугри талаффуз турлари.
• Тугри талаффуз яратиш усуллари.
• Товушни мустахкамлаш учун махсус бугин л ар,
сузлар, жумла, ran, тез айтиш, топишмок; шеър,
цофияли соф нутк; манщи х,ар бир товуш учун
алох,ида танланган.
• Тугри талаффузни нутк;да фаоллаштириш учун
цушимча адабиёт сифатида болаларга мослари
танланган.
Зарофат Уктамовна Ш амуратова логопедия сох;асининг устоз
олим-мутахасислари билан узвий алок;ада иш фаолиятини
юритаётган, назарий билимларни амалиётда цуллаш устида
тинимсиз изланишлар олиб бораётган, уз касбининг фидойиси.
Зарофат• Шамуратова 2007 йил чоп этилган «Товушларнинг
меъёрий талаффузи», «Товушлар талаффузини расмларда
мустахкамлаш» каби методик к;улланмалар муаллифи.
Азиз х,амкасбларим ушбу китоб юзасидан билдиражак
самимий маслах,ат ва таклифларингизни мамнуният билан кабул
к;иламиз ва келгуси иш ларимизда албатта инобатга оламиз.
*
М уалл и ф
ISBN 978-9943-4046-1-8