Individuallikning umumiy xususiyati
1
Mavzu: Individuallikning umumiy xususiyati
Reja:
I. Kirish
II. Asosiy qism:
1. Individual -tipologik xususiyatlar klassifikasiyasi.
2. Qobiliyatlardagi tug’ma va orttirilgan sifatlar.
3. Qobiliyatlarning psixologik strukturasi va qiziqishlar diagnostikasi.
4. Temperament va faoliyatning individual xususiyatlari.
5. Xarakter va shaxs.
III. Xulosa
IV. Foydalanilgan adabiyotlar
2
KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Tirik mavjudotlar orasida inson eng murakkabidir.
Odamzod tug’ilganidan so’ng, tashqi olam bilan uzviy bog’liq bo’ladi. Vaqt o’tishi
bilan uni tushinishga, o’rganishga harakat qila boshlaydi. Bunda turli xil davrlarni
bosib o’tadi. Asta-sekinlik bilan o’zini ham anglay boshlaydi. Insonning mohiyatini
tushunishga harakat qilish jarayonida u nafaqat tashqi, balki ichki-yashirin
xususiyatlarga ham ega ekanligini, ular birlashgan holda individ, shaxs, individuallik
tushunchalarida aks etuvchi muayyan obrazni shakllantiradi.
Individ - lotincha “individium” degan so‘zdan kelib chiqqan bo’lib,
“bo‘linmaydigan” degan ma’noni anglatuvchi bu atama mustaqil yashaydigan tirik
vujud, har bir shaxsni bildiradi. Individ atrofimizdagi barcha odamlardir. Ya’ni, kasbi,
aqliy faoliyati, sog’lomligi yoxud imkoniyati cheklanganligidan qat’iy nazar individ
hisoblanadi. Har bir mavjudot o’sib-ulg’aygani sari u o’zgarib boradi. Odam ham
mukammallashib, individlik bosqichidan mustaqil shaxs va individuallikka erisha
boshlaydi. Bu jarayon ijtimoiy-tarixiy xususiyatga ega bo’lib, ibtidoiy davrga xos
bo’lgan individlik evolutsiya natijasida shaxsga aylanadi
Shaxs — alohida individ, mohiyatan yaxlit ijtimoiy-axloqiy olam. U oʻzida
inson mohiyatini, uning mavjudot sifatidagi qadriyatini mujassam etadi. Bunda
ijtimoiy munosabat, muloqot, muomala shakllangan va yangi avlod uchun tayyor
qolip vazifasini o’taydi. U oʻta murakkab, ziddiyatli, qarama-qarshi, oʻzini oʻzi inkor
etadigan mavjudot sifatida, biologik, fiziologik, ijtimoiy, maʼnaviy, ruhiy, axloqiy va
estetik aql idrok, tafakkur obʼyekti sifatida, hatto, falsafiy va mantiqiy, yashash
huquqi va hayot mantig’i jihatidan tadqiqot manbaiga aylanishi mumkin. Shaxs,
mohiyatiga koʻra, madaniylashgan, ong, aql orqali faoliyatini boshqarish
imkoniyatiga ega boʻlgan, turmush tarzi va tajribaga asoslangan muayyan avlodlar
vakili. Shaxs fenomeni inson olamining butun murakkabliklarini oʻzida mujassam
etadi. Uni har tomonlama oʻrganish maqsadida turli davrlarda tadqiqot olib borilgan.
Ayniqsa, sharqda u yuksak axloqiy-maʼnaviy meʼyorlar orqali tushunilgan va oliy
xilqat, bebaho qadriyat deb hisoblangan. Inson shaxs sifatida komillikka intiladi,
3
hayot mazmunini boyitadi, shu asosda kishilik jamiyatining goʻzal va farovon
boʻlishiga ehtiyoj sezadi. Shaxsning hayot tarzi bevosita jamiyat hayotiga daxldor va
hayot
neʼmatlaridan
toʻla
foydalanishga
haqli.
Shaxs
tushunchasi
inson
tushunchasining yuksak koʻrinishi, oliy maqomidir. Har qanday odam tabiiy
mavjudligi, yashash huquqi va hayot qadriyatiga ega boʻlgan jonzotdir.
Shaxsning eng muhim jihat – bu uning individualligidir. Individuallik –
muayyan narsa va hodisa, shaxs va jonivorning oʻzigagina xos, betakror, xususiy
belgilar. Belgi sifatlarining oʻziga xosligi bilan individuallik umumiylikka (individ
esa umumga) qarama-qarshi qoʻyiladi. Dastlab, individuallik antik davrda atoqli
yunon faylasuflari Levkipp va Demokrit tomonidan muayyan shakl va mazmunga,
yaʼni oʻziga xos belgilarga ega boʻlgan narsa va hodisalarga, jumladan, atom yoki
individ (yaʼni, boʻlinmas) kabilarga xos xususiyatlarni aniqlash jarayonida maʼlum
boʻlgan. Qadimgi Rim faylasufi Seneka individuallik tushunchasini yanada
takomillashtiradi. Individuallik oʻziga xos xususiyatlarni va mazmunini yoʻqotmay
turib, boshqa boʻlaklarga boʻlinmaydigan aniq bir narsa (mavjudot) ekanligini eʼtirof
etgan. Oʻrta asrlar falsafasida individuallik inson shaxsi tushunchasini ifodalagan.
XVII asrda individuallik bilan bogʻliq fikr-mulohazalar nemis faylasufi Leybnits
taʼlimotida atroflicha rivojlantiriladi. Individuallik nemis adibi I. V. Gyote ijodida
ham oʻz ifodasini topdi. Individuallik romantizm dunyoqarashi uchun ham xos
xususiyatdir. Insondagi individuallik uning hayoti, faoliyatining barcha sohalarida
namoyon bo’ladigan o’ziga xos sifatlari hisoblanadi. Individuallik alohida holda
olinganda insonning aniq xatti-harakati, malakasi, layoqati, odat va ko’nikmalarini
ifoda etadi. Unda insonning ichki va tashqi betakror xususiyatlari shakllanganligi
uchun boshqalardan farqlanadi. Uning tarkibiga xarakter, temperament, iroda, iqtidor,
qobiliyat va shu kabilar kirib, ular takrorlanmasdir. Ya’ni bir odamga xos bo’lgan
iqtidor, qobiliyat, emotsiya, mimika, xarakterlar boshqa bir odamda aynan
uchramaydi. Shu sababdan ham ular individualdir.
Insonning tug’ilishidan tortib uning so’nggi nafasi qolgunicha bo’lgan davrda
bosib o’tgan umr yo’lida pog’onama pog’ona o’zligini topadi. Shunday ekan,
4
hayotimizda bo’ladigan har bir hodisa, uchraydigan har bir odam biz uchun tajriba
bo’lib, individdan individuallikkacha o’zgartirib, yuksaltiradi.
Kurs ishining ob’ekti: Individuallikning umumiy xususiyati.
Kurs ishining maqsadi: Individuallikning umumiy xususiyati samaradorligini
tahlil qilish va o'rganish.
Kurs ishining vazifasi:
1. Individual -tipologik xususiyatlar klassifikasiyasini o’rganish;
2. Qobiliyatlardagi tug’ma va orttirilgan sifatlarini o’rganish;
3. Qobiliyatlarning psixologik strukturasi va qiziqishlar diagnostikasini o’rganish;
4. Temperament va faoliyatning individual xususiyatlarini o’rganish;
5. Xarakter va shaxsni o’rganish va tadqiq etishdan iborat.
Kurs ishining predmeti Individuallikning umumiy xususiyatining o’ziga xos
xususiyatlari.
Kurs ishining tuzilishi: Kurs ishi kirish, Asosiy qism (5ta paragraf), xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati va ilovalardan iborat.
5
1.Individual-tipologik xususiyatlar klassifikasiyasi.
Yuqorida ta’kidlaganimizdek, har bir shaxs o’ziga xos qaytarilmas dunyo.
Dunyoda bir-biriga aynan o’xshash bo’lgan ikki kishini topish juda mushkul. Odam
tashqi qiyofasi, bo’yi-basti bilan boshqa biror kimsaga o’xshashi mumkin, lekin fe’li,
mijozi va shaxs sifatidagi xususiyatlari nuqtai nazaridan aynan bir xil insonlar
bo’lmaydi. Hattoki, olimlar bitta tuxumda rivojlangan egizaklarda ham juda ko’p
jihatdan aynan o’xshashlikni qayd qilishgan, shaxsiy sifatlaridagi korrelyasiyada esa
ba’zi tafovutlar aniqlangan.
Shaxs-qaytarilmas, u o’z sifatlari va borligi bilan noyobdir. Ana shu
qaytarilmaslik va noyoblikning asosida uning indivi-dual psixologik xususiyatlari
majmui yotadi. Shu o’rinda biz yuqorida ta’rif bergan shaxs tushunchasi bilan yonmayon ishlatiladigan yana ikki tushunchaga izoh berish o’rinli deb hisoblaymiz. Bu —
«individ» va «individuallik» tushunchalaridir. «Individ» tushunchasi umuman «odam»
degan tushunchani to’ldirib, uning ijtimoiy va biologik mavjudot sifatida mavjudligini
tasdiqlaydi va uni bir tomondan, boshqa odamlardan farqlovchi belgi va xususiyatlarini
o’z ichiga oladi, ikkinchi tomondan, o’ziga va o’ziga o’xshashlarga xos bo’lgan
umumiy va xarakterli xususiyatlarni qamrab oladi. Demak, individ — insonga
aloqadorlik faktini tasdiqlovchi ilmiy kategoriyadir.
«Individuallik» — yuqoridagi ikkala tushunchaga nisbatan torroq tushuncha
bo’lib, u konkret odamni boshqa bir konkret odamdan farqlovchi barcha o’ziga xos
xususiyatlar majmuini o’z ichiga oladi. Shu nuqtai nazardan shaxs tizimini tahlil
qiladigan bo’lsak, shaxsning individualligiga uning qobiliyatlari, temperamenti,
xarakteri, irodaviy sifatlari, emosiyalari, xulqiga xos motivasiya va ijtimoiy
ustanovkalari kiradi. Aynan shu qayd etib o’tilgan kategoriyalar shaxsdagi
individuallilikni ta’minlovchi kategoriyalardir. Uning ma’nosi shundaki, bo’yi, eni,
yoshi, sochining rangi, ko’z qarashlari, barmoq xarakatlari va shunga o’xshash
sifatlari bir xil bo’lgan insonlarni topish mumkin, lekin xarakteri, qobiliyatlari,
temperamenti, faoliyat motivasiyasi va boshqalarga aloqador sifatlari majmui bir xil
bo’lgan odamni topib bo’lmaydi. Ular — individualdir.
6
Qobiliyatlar — shaxsdagi shunday individual, turg’un sifatlarki, ular odamning
turli xil faoliyatdagi ko’rsatgichlari, yutuqlari va qiyinchiliklari sabablarini
tushuntirib beradi.
Temperament — insonning turli vaziyatlarda narsa, hodisa, xolatlar va
insonlarning
xatti-xarakatlariga
nisbatan
reaksiyasini
tushuntirib
beruvchi
xususiyatlari majmuidir.
Xarakter — shaxsning alohida insonlar va insonlar guruhi, o’z-o’ziga,
vaziyatlar, narsalar va hodisalarga nisbatan munosabatlaridan orttiradigan sifatlarini
o’z ichiga oladi.
Irodaviy sifatlar — har birimizning o’z oldimizga maqsad qo’yib, unga erishish
yo’lidagi qiyinchiliklarni yengishimizni ta’minlovchi ma’lum sifatlarimiz majmuini
o’z ichiga oladi.
Emosiyalar va motivasiya esa atrofimizda sodir bo’layotgan hodisalar, bizni
o’rab turgan odamlar va ularning xatti-harakatlarini ruhan qanday qabul qilib, ularga
bildiradigan hissiy munosabatlarimizni bildiruvchi sifatlarimiz bo’lib, ular ayni
vaziyatlardagi real xolatlarimizdan va ularning ongimizda aks etishidan kelib chiqadi.
Demak, individual sifatlar bizning ongli hayotimizning ajralmas qismi,
idrokimiz, xotiramiz va fikrlarimz yo’naltirilgan muhim predmet ekan. Chunki aynan
ular bizning turli faoliyatlarni amalga oshirish va ishlarni bajarishdagi individual
uslubimizga bevosita aloqador. Kimdir juda chaqqon, tez ish qiladi, lekin sifatsiz.
Kimdir juda yaxshi qoyilmaqom ish qiladi, lekin juda sekin, kimdir ishga yuzaki
qarab, nomiga uni bajarsa, boshqa bir odam unga butun vujudi va e’tiqodi bilan
munosabatda bo’lib, tinimsiz izlanadi va jamiyat uchun manfaat qidiradi. Shuning
uchun ham individuallikning faoliyat va muloqotdagi samarasini inobatga olib, eng
muhim individual-psixologik xususiyatlarni alohida o’rganamiz.
Shaxs iqtidori va qobiliyatlar diagnostikasi. Odamlarning o’quv, mehnat va
ijodiy faoliyatidagi o’ziga xoslikni tushuntirish uchun psixologiya fani birinchi
navbatda qobiliyatlar va iqtidor masalasiga murojaat qiladi. Chunki qobiliyatli
7
odamdan avvalo jamiyat manfaatdor, qolaversa, o’sha insonning o’zi ham qilgan har
bir harakatidan o’zi uchun naf ko’radi.
Qobiliyatlar muammosi eng avvalo inson aqlu-zakovatining sifati, undagi
malaka, ko’nikma va bilimlarning borligi masalasi bilan bog’liq. Ayniqsa, biror
kasbning egasi bo’lish istagidagi har bir yoshning aqli va intellektual salohiyati uning
malakali mutaxassis bo’lib yetishishini kafolatlagani uchun ham psixologiyada
ko’proq qobiliyat tushunchasi aql zakovat tushunchasi bilan bog’lab o’rganiladi. har
bir normal odam o’zining aqlli bo’lishini xohlaydi, «Men aqlliman» demasa-da,
qilgan barcha ishlari, gapirgan gapi, yuritgan mulohazasi bilan aynan shu sifat bilan
odamlar uni maqtashlarini xohlaydi. «Aqlsiz, nodon» degan sifat esa har qanday
odamni, xattoki, yosh bolani ham hafa qiladi. Yana shu narsa xarakterliki, ayniqsa,
bizning sharq xalqlarida biror kimsaga nisbatan «o’ta aqlli» yoki «o’ta nodon»
iboralari ham ishlatilmaydi, biz bu xususiyatlarni o’rtacha tasniflar doirasida
ishlatamiz: «Falonchining o’g’li anchagina aqlli bo’libdi, narigining farzandi esa
biroz nodon bo’lib, ota-onasini kuydirayotgan emish» degan iboralar aslida «aqllilik»
kategoriyasi insonning yuragiga yaqin eng nozik sifatlariga aloqadorligini bildiradi.
Ilm-fandagi an’analar shundayki, aql va idrok masalasi, odamning intellektiga
bog’liq sifatlar juda ko’plab tadqiqotlar obyekti bo’lgan. Olimlar qobiliyatlarning
rivojlanish mexanizmlari, ularning psixologik tarkibi va tizimini aniqlashga,
ishonchli metodikalar yaratib, har bir kishining aqli sifatiga aloqador bo’lgan
ko’rsatgichni o’lchashga uringanlar. Ko’pchilik olimlar odam intellektida uning
verbal (ya’ni so’zlarda ifodalanadigan), miqdoriy (sonlarda ifodalanadigan), fazoviy
ko’rsatgichlarni aniqlab, ularga yana mantiq, xotira va hayol jarayonlari bilan bog’liq
jihatlarni ham qo’shganlar.
Ch. Spirmen faktorial analiz metodi yordamida yuqorida sanab o’tilgan
ko’rsatgichlar o’rtasida bog’liqlik borligini isbot qilib, aqlning haqiqatan ham
murakkab tuzilmaga ega bo’lgan psixik xususiyat ekanligini ko’rsatdi. Boshqa bir
olim Dj. Gilford esa aqlni bir qator aqliy operasiyalar (analiz, sintez, taqqoslash,
mavhumlashtirish, umumlashtirish, sistemaga solish, klassifikasiya qilish) natijasida
8
namoyon bo’ladigan xususiyat sifatida o’rganishni taklif etgan. Bu olimlar aql
so’zidan ko’ra intellekt so’zini ko’proq ishlatib, bu so’zning o’ziga xos talqini
borligiga e’tiborni qaratganlar. Chunki ularning fikricha, intellektual potensialga ega
bo’lgan shaxsnigina qobiliyatli, deb atash mumkin. Intellektual potensial esa bir
tomondan hayotdagi barcha jarayonlarga, boshqa tomondan — shaxsga bevosita
aloqador tushuncha sifatida qaralgan va uning ahamiyati shundaki, u borliqni va
bo’ladigan xodisalarni oldindan bashorat qilishga imkon beradi. Shu o’rinda
«intellekt» so’zining lug’aviy ma’nosini tushunib olaylik. Intellekt — lotincha so’z
— intellectus — tushunish, bilish va intellectum — aql so’zlari negizidan paydo
bo’lgan tushuncha bo’lib, u aql-idrokning shunday bo’lagiki, uni o’lchab, o’zgartirib,
rivojlantirib bo’ladi. Bu — intellekt va u bilan bog’liq qobiliyatlar ijtimoiy xarakterga
ega ekanligidan darak beradi. Darhaqiqat, qobiliyatlar va intellektga bevosita tashqi
muhit, undagi insoniy munosabatlar, yashash davri ta’sir ko’rsatadi. Buni biz bugungi
kunimiz misolida ham ko’rib, his qilib turibmiz. Yangi avlod vakillari — kelajagini
XXI asr bilan bog’lagan o’g’il-qizlarning intellekt darajasi ularning otabobolarinikidan ancha yuqori. Hozirgi bolalar kompyuter texnikasidan tortib,
texnikaning barcha turlari juda tez o’zlashtirib olmoqda, jahon tillaridan bir nechtasini
bilish ko’pchilik uchun muammo bo’lmay qoldi, minglab topshiriqlardan iborat
testlarni ham yoshlar o’zlashtirishda qiynalmayaptilar. Qolaversa, oila muhitining aql
o’sishiga ta’sirini hamma bilsa kerak. Agar bola oilada ilk yoshligidan ma’rifiy
muhitda tarbiyalansa, uning dunyoqarashi keng, xohlagan soha predmetlaridan
beriladigan materiallarni juda tez va qiyinchiliksiz o’zlashtira oladi. hattoki, bunday
bolaga oliy o’quv yurtida beriladigan ayrim predmetlar mazmuni ham o’ta tushunarli,
ular yanada murakkabroq masalalarni yechishni xohlaydi.
9
2.Qobiliyatlardagi tug’ma va orttirilgan sifatlar.
Ba’zan o’ta iqtidorli va qobiliyatli bola haqida gap ketsa, undagi bu sifat tug’ma
ekanligiga ishora qilishadi. Talantli, genial olim, san’atkor yoki mutaxassis haqida
gap ketsa ham xuddi shunday. Umuman qobiliyatlarning tug’ma yoki orttirilgan
ekanligi masalasi ham olimlar diqqat markazida bo’lgan muammolardan.
Psixologiyada tug’malik alomatlari bor individual sifatlar layoqatlar deb yuritildi va
uning ikki xili farqlanadi: tabiiy layoqat va ijtimoiy layoqat. Birinchisi odamdagi
tug’ma xususiyatlardan — oliy nerv tizimi faoliyatining xususiyatlari, miyaning
yarim sharlarining qanday ishlashi, qo’l-oyoqlarning biologik va fizilogik sifatlari,
bilish jarayonlarini ta’minlovchi sezgi organlari — ko’z, quloq, burun, teri
kabilarning xususiyatlaridan kelib chiqsa (bular nasliy ota-onadan genetik tarzda
o’tadi), ijtimoiy layoqat — bola tug’ilishi bilan uni o’ragan muhit, muloqot uslublari,
so’zlashish madaniyati, qobiliyatni rivojlantirish uchun zarur shart-sharoitlar (ular
ota-ona tomonidan yaratiladi) dir. Layoqatlilik belgisi — bu o’sha individga aloqador
bo’lib, u bu ikkala layoqat muhitini tayyoricha qabul qiladi.
Qobiliyatsizlik va intellektning pastligi sabablaridan ham biri shuki, ana shu ikki
xil layoqat o’rtasida tafovut bo’lishi mumkin. Masalan, genial rassom oilasida bola
tug’ildi deylik. Unda rassomchilik uchun tug’ma, genetik belgilar otasi tomonidan
berilgan deylik. Lekin bolaning onasi farzandining ham rassom bo’lishini
xohlamasligi, o’ziga o’xshash qo’shiqchi bo’lishini xohlashi mumkin. Ayol bolani
yoshlikdan faqat musiqa muhitida tarbiyalaydi. Tabiiy layoqatning rivoji uchun
ijtimoiy layoqat muhiti yo’q, ijtimoiy layoqat o’sishi uchun esa tabiiy, tug’ma layoqat
yo’q bo’lgani sababli, bolada hyech qanday talant namoyon bo’lmasligi, u oddiygina
musiqachi yoki qo’shiqchi bo’lish bilan cheklanishi mumkin. Intellekt testlari va
qobiliyatdagi tug’ma va orttirilgan belgilarni o’rganishning psixologik ahamiyati
aynan shunda. Ilk yoshlikdan bolaning o’zidagi mavjud imkoniyatlarni rivojlantirish
shart-sharoitini yaratish ishini to’g’ri yo’lga qo’yish kerak.
Orttirilgan sifati shuki, bola toki bilim, malaka va ko’nikmalarni o’stirish
borasida harakat qilmasa, eng kuchli tug’ma layoqat ham layoqatligicha qolib, u
10
iqtidorga aylanmaydi. Eng talantli, mashhur shaxslarning eng buyuk ishlari,
erishilgan ulkan muvaffaqiyatlarining tagida ham qisman layoqat va asosan tinimsiz
mehnat, intilish, ijodkorlik va bilimga chanqoqlik yotgan. Shuni ham unutmaslik
kerakki, qobiliyatsiz odam bo’lmaydi. Agar shaxs adashib, o’zidagi haqiqiy iqtidor
yoki layoqatni bilmay, kasb tanlagan bo’lsa, tabiiy, u atrofdagilarga layoqatsiz,
qobiliyatsiz ko’rinadi. Lekin aslida nimaga uning qobiliyati borligini o’z vaqtida
to’g’ri aniqlay olishmagani sabab u bir umr shu toifaga kirib qoladi.
Shuning uchun ham har bir ongli inson o’zidagi qobiliyat va zehnni ilk
yoshlikdan bilib, o’sha o’zi yaxshi ko’rgan, «yuragi chopgan» ish bilan shug’ullansa,
va undan qoniqish olib, qobiliyatini o’stirishga imkoniyat topib, yutuqlarga erishsa,
biz uni iqtidorli deymiz. Iqtidor-insonning o’z xatti-harakatlari, bilimlari,
imkoniyatlari, malakalariga nisbatan subyektiv munosabatidir. Iqtidorli odam genial
yoki talantli bo’lmasligi mumkin, lekin u har qanday ishda mardlik, chidamlilik, o’zo’zini boshqara olish, tashabbuskorlik kabi fazilatlarga ega bo’lib, o’zlari
shug’ullanayotgan ishni bajonidil, sitqidildan bajaradi. Ular ana shunday harakatlari
bilan ba’zi o’ta iste’dodli, lekin kamxarakat kishilardan ko’ra jamiyatga ko’proq
foyda keltiradi. Iqtidorli insonda iste’dod sohibi bo’lish imkoniyati bor, zero iste’dod
— har tomonlama rivojlangan, nihoyatda kuchli va takrorlanmas qobiliyatdir. U
tinimsiz
mehnat,
o’z
qobiliyatini
takomillashtirib
borish
yo’lida
barcha
qiyinchiliklarni yengish va irodasi, butun imkoniyatlarini safarbar qilish natijasida
qo’lga kiritiladi.
11
3.Qobiliyatlarning psixologik strukturasi va qiziqishlar diagnostikasi.
Qobiliyatlarning psixologik strukturasi. Qobiliyatlar avvalom bor umumiy va
maxsus turlarga bo’linadi va har birining o’z psixologik tizimi va tuzilishi bo’ladi.
Shaxsning umumiy qobiliyatlari undagi shunday individual sifatlar majmuiki, ular
odamga bir qancha faoliyat sohasida ham muvaffaqiyatli faoliyat ko’rsatish va
natijalarga erishishga imkon beradi. Masalan, texnika oliy o’quv yurtining talabasi
ham ijtimoiy-gumanitar, ham aniq fanlar, ham texnika fanlari sohasidagi bilimlarni
o’zlashtira oladi. Bunda unga umumiy bilimdonlik, nutq qobiliyatlari, tirishqoqlik,
chidam, qiziquvchanlik kabi qator sifatlar yordam beradi.
Maxsus qobiliyatlar esa ma’lum bir sohada yutuqlarga erishish, yuqori
ko’rsatgichlar berishga imkon beruvchi sifatlarni o’z ichiga oladi. Masalan, sport
sohasi bilan buxgalterlik hisob-kitobi bo’yicha ishlayotgan ikki kishida o’ziga xos
maxsus qobiliyatlar bo’lmasa bo’lmaydi.
Har bir qobiliyat o’zining tizimiga ega. Masalan, matematik qobiliyatni oladigan
bo’lsak,
uning
tarkibiga
umumlashtirish
malakalari,
aqliy
jarayonlarning
egiluvchanligi, mavhum tafakkur qila olish kabi qator xususiyatlar kiradi. Adabiy
qobiliyatlarga ulardan farqli, ijodiy hayol va tafakkur, xotiradagi yorqin va
ko’rgazmali obrazlar, estetik xislar, tilni mukammal bilishga layoqat; pedagogik
qobiliyatlarga esa — pedagogik odob, kuzatuvchanlik, bolalarni sevish, bilimlarni
o’zgalarga berishga ehtiyoj kabi qator individual xossalar kiradi. Xuddi shunga
o’xshash qolgan barcha qobiliyatlarni ham zarur sifatlar tizimida tahlil qilish mumkin
va bu katta tarbiyaviy ahamiyatga ega bo’ladi.
Qobiliyatlar va qiziqishlar diagnostikasi. Amaliy psixologiyaning bugungi
kundagi eng muhim va dolzarb vazifalaridan biri layoqat kurtaklarini ilk yoshlikdan
aniqlash, intellekt darajasiga ko’ra shaxs qobiliyatlari yo’nalishini ochib berishdir.
Shuning uchun ham hozirda ko’plab intellekt testlari va qobiliyatlarni diagnostika
qilish usullari ishlab chiqilgan va ular muvaffaqiyatli tarzda amaliyotda
qo’llanmoqda.
12
Qobiliyatlarni o’lchash muammosi XIX asrning oxiri — XX asrning boshlariga
kelib izchil hal qilina boshlandi. Xorijda bunday ishlar Spirmen, Bine, Ayzenk va
boshqalar tomonidan o’rganildi. Ular qobiliyatlar va iqtidorni o’rganish uchun
maxsus tastlardan foydalandilar. Bu testlarning umumiy mohiyati shundaki, ularda
topshiriqlar tizimi tobora qiyinlashib boruvchi testlar — topshiriqlar batareyasidan
iborat bo’ladi. Masalan, Ayzenkning mashhur intellekt testi 40 ta topshiriqdan iborat
bo’lib, u intellektual jarayonlarning kechishi tezligini o’lchaydi. Bu yerda vaqt
mezoni muhim hisoblanadi. Boshqa mualliflar sekin ishlash — qobiliyatsizlik belgisi
emas deb, boshqacharoq usullarni o’ylab topganlar. Ko’pchilik olimlar uchun,
masalan, rus olimlari uchun qobiliyatni o’lchashning ishonchli mezoni — bu shaxs
yutuqlarini va uning qobiliyatidagi o’zgarishlarni bevosita faoliyat jarayonida qayd
etishdir. Rus olimi Ye. A. Klimov yoshlar iqtidorining yo’nalishini aniqlash
maqsadida faoliyat va kasb-xunar sohalarini asos qilib olib, metodika yaratdi va uning
«Professional-diagnostik so’rovnoma» deb atadi. Shunday qilib, u barcha kasblarni
ularning yo’naltirilgan sohasiga ko’ra 5 toifaga bo’ldi:
P (T) — tabiat (o’simlik, hayvonlar, mikroogranizmlar);
T — texnika (mashina, materiallar, energiyaning turlari);
Ch (O) — odam (odamlar guruhi, jamoalar);
Z (B) — belgilar (turli ma’lumotlar, belgili simvollar);
X (I) — badiiy, ijodiy obrazlar (tasviriy san’at, musiqa).
13
4.Temperament va faoliyatning individual xususiyatlari.
Temperament va faoliyatning individual xususiyatlari. Shaxsning individual
xususiyatlari haqida gap ketganda, ularning tug’ma, biologik xususiyatlariga alohida
e’tibor beriladi. Chunki aslida bir tomondan shaxs ijtimoiy mavjudot bo’lsa, ikkinchi
tomondan — biologik yaxlitlik, tug’ma sifatlarni o’z ichiga olgan substrat-individ
hamdir. Temperament va layoqatlar individning dinamik-o’zgaruvchan psixik
faoliyati jarayonini ta’minlovchi sifatlarini o’z ichiga oladi. Bu sifatlarning ahamiyati
shundaki, ular shaxsda keyin ontogenetik taraqqiyot jarayonida shakllanadigan
boshqa xususiyatlarga asos bo’ladi. Odam temperamentiga aloqador sifatlarning
o’ziga xosligi shundaki, ular odam bir faoliyat turidan ikkinchisiga, bir emosional
xolatdan boshqasiga, bir malakalarni boshqasi bilan almashtirgan paytlarda
reaksiyalarning egiluvchan va dinamikligini ta’minlaydi va shu nuqtai nazardan
qaraganda temperament— shaxs faoliyati va xulqining dinamik (o’zgaruvchan) va
emosional-hissiy tomonlarini xarakterlovchi individual xususiyatlar majmuidir.
Temperament xususiyatlari shaxsning ichki tuzilmasi bilan bevosita bog’liq
bo’lib, ularning namoyon bo’lishi uning konkret vaziyatlarga munosabatini,
ekstremal vaziyatlarda o’zini qanday tutishini belgilab beradi. Masalan, inson turli
vaziyatlarda o’zini turlicha tutadi: oliy o’quv yurtida talabalar safiga qabul qilganligi
to’g’risidagi axborotni eshitgan bolaning o’zini tutishi yoki hayotning og’ir sinovlari
(yaqin kishining o’limi, ishdan xaydalish, do’stning xoinligi kabi) paytida odam
beixtiyor namoyon qiladigan reaksiyalari uning temperamentidan kelib chiqadi.
Shuning uchun ham ikkala vaziyatni ham kimdir og’ir — bosiqlik bilan, boshqasi esa
o’zini yo’qotgudek darajada xis-hayajon bilan boshidan kechiradi. Shuning uchun
ham temperamentning shaxs shakllanishi va ijtimoiy muhitda o’ziga xos mavqyeni
egallashidagi ahamiyati juda katta. O’zini bosib olgan, hayot qiyinchiliklarini sabrbardosh bilan ko’taradigan insonning odamlar orasidagi obro’si ham baland bo’ladi.
Bu uning o’z-o’ziga nisbatan hurmatini ham oshiradi, ishga, odamlarga va narsalarga
munosabatini takomillashtirib borishiga imkon beradi. Temperamentning yana bir
ahamiyatli jihati shundaki, u hayotiy voqyealar va vaziyatlarni, jamiyatdagi ijtimoiy
14
guruhlarni «yaxshi-yomon», «ahamiyatli-ahamiyatsiz» mezonlari asosida ajratishga
imkon beradi. Ya’ni, temperament odamning ijtimoiy obyektlarga nisbatan
«sezgirligini» tarbiyalaydi, professional mahorat va kasb malakasining oshib
borishiga yordam beradi.
Temperamental xususiyatlar aslida tug’ma hisoblansada, shaxsga bevosita
aloqador va anglanadigan bo’lgani uchun ham ma’lum ma’noda o’zgarib boradi.
Shuning uchun ham tug’ilgan chog’ida sang-vinikka o’xshash xarakatlar namoyon
qilgan bolani umrining oxirigacha faqat shundayligicha qoladi, deb bo’lmaydi. Demak,
har bir temperament xususiyatlarini va uning shaxs tizimga aloqasini bilish va shunga
yarasha xulosalar chiqarish kerak.
Temperamentning fiziologik asoslariga ulkan o’z hissasini qo’shgan olimlardan
biri rus fiziologi I.P.Pavlov (1849-1936) hisoblanadi. I.P.Pavlov temperament ham
shartli reflektor faoliyatining individual xususiyatlarini keltirib chiqaruvchi omillar
bilan bog’liq bo’lishi mumkin, degan xulosa chiqaradi. I.P.Pavlov ta'limoti bo’yicha,
shartli reflekslar paydo bo’lishining individual xususiyatlari ro’yobga chiqishining
sabablari nerv sistemasini xususiyatlari mohiyatidandir. Unga ko’ra quyidagi 3 ta
xususiyatni ajratib ko’rsatadi:
1) qo’zg’alish va tormozlanish jarayonlarining kuchi;
2) qo’zg’alish kuchi bilan tormozlanish kuchi o’rtasidagi muvozanatlilik
darajasi;
3) qo’zg’alishning tormozlanish bilan almashinish tezligi yoki nerv
jarayonlarining harakatchanligi.
I.P.Pavlov shartli reflektor faoliyatining individual xususiyatlari bilan
temperamentga aloqador nerv sistemasi xususiyatlarining o’zaro qo’shiluvini nerv
sistemasining tipi deb nomlaydi va uni to’rtta tipga ajratadi. Ular quyidagilardan
iborat.
1. Kuchli, muvozanatli, epchil;
2. Kuchli, muvozanatsiz, epchil;
3. Kuchli, muvozanatli, sust;
15
4. Kuchli, muvozanatsiz sust.
Yirik rus psixologlaridan biri B.M.Teplov (1896 - 1965) va uning shogirdlari,
maslakdoshlari I.P.Pavlovning tadqiqotlarini davom ettirib, inson nerv jarayonlari
xususiyatlarining o’ziga xos tomonlarini ochishga muvaffaq bo’ldilar. Ular nervfiziologik jarayonlarning nozik hirralarini o’rganishga maxsus moslamalar yordami
bilan o’zgarishlarni qayd qilish hamda olingan natijalarni (omillarni) matematik
statistika metodlari orqali hisoblashni tatbiq etdilar. Shuningdek, B.M. Teplov ilmiy
maktabining namoyondalari tomonidan ijobiy va tormozlovchi shartli reflekslarning
hosil bo’lish tezligini tavsiflovchi individual xususiyatlar turkumi ham ta'riflab
berilgandir. Ushbu individual xususiyatlar mohiyatida ifodalanuvchi
nerv
sistemasining notanish xususiyati dinamiklik deb nomlangan ham tavsiflangan.
Bundan tashqari, ular shartli reflektor faoliyatining bir guruh individual xususiyatlari
qo’zg’alish jarayoni to’xtalishining tezligi mahsuli sifatida taxmin qilingan
xususiyatni (yangi xislatni) labillik deb atay boshlaganlar. Shuning bilan birga nerv
sistemasining boshqa xususiyatlari mavjudligi to’g’risida ilmiy taxminlar ilgari
surilgan, chunonchi: senzitivlik, reaktivlik va hokazo.
Nerv sistemasi tiplarining kelib chiqishi.
Nerv sistemasining umumiy tiplari kelib chiqishi yuzasidan mulohaza
yuritilganda, albatta I.P.Pavlovning ta'limotini eslash maqsadga muvofiqdir,
chunonchi irsiyat yo’li bilan shartlangan tip-bu genotip demakdir. Hozirgi davrda
nerv sistemasining umumiy tipi (genotip) irsiyatga bog’liq ekanligi haqidagi
ma'lumotlar, juda ko’p bo’lib, ular qiyosiy jihatdan hayvonlarni o’rganish natijasida
topilgandir.
Temperamentning tipologiyasi mobodo insonlar temperamentlari bo’yicha
qiyoslansa, u holda uning xususiyatlari jihatidan o’zaro o’xshash shaxslarning guruhi
mavjudligi namoyon bo’ladi. Bu asnoda eramizdan oldingi davrda ham temperament
tiplari to’g’risida materiallar to’plangan.
I.P. Pavlov ta'limoti bo’yicha nerv sistemasi tiplarining va Gippokrat ta'limoti
bo’yicha temperamentning o’zaro munosabatlari
16
Temperament
Nerv sistemasining
Nerv tizimining
Nerv tizimining
tiplari
kuchi
muvozanati
ildamligi
Xolerik
Kuchli jo'shqin
Muvozanatsiz
Serharakat
qizg'in
Sangvinik
Kuchli serharakat
Muvozanatli
Serharakat
Flegmatik
Kuchli vazmin
Muvozanatli
Inert (sust)
Melanxolik
Kuchsiz
Muvozanatsiz
Serharakat yoki
tormozli
inert
Ulardatemperamenttipideyilganda,
insonlarningmuayyanguruhlarinitavsiflovchipsixikxususiyatlarningyig’indisi
(majmuasi)
tushuniladi.
Hozirgidavrdatemperamenttipideganda,
ma'luminsonlarguruhiuchunumumiybo’lganxususiyatlarningsoddamajmuasiemas,
balkimazkurxususiyatlarningqonuniy,
zaruriyo’zarobog’liqligitushuniladi.
Temperamenttipinitavsiflovchixususiyatlarningqonuniytarzdao’zarobog’liqligiquyid
agichaaksetishimumkin.
Nerv sistemasi va temperamentning bog'liqligi
Nerv tizimining turlari
Kuchli
Jonli
Inert
Kuchli
Kuchli
Kuchli
Kuchsiz
Sust
Harakatcha
Nerv
Kuch
jarayonlari
Vazminlik
xususiyatlari
harakatlanis
Harakatlanis
Harakatlanis
h
h
h
Xolerik
Sangvinik
Temperamen
Kuchsiz
t
n yoki sust
Flegmati
k
17
Melanxolik
Temperament va psixik reaksiyaning bog'liqlig
Reaktsiya
Temperament
Tezkorlik
Kuch
Sangvinik
Tez
o'rta
Xolerik
Tez
haddan tashqari
Flegmatik
Sekin
kuchli
Melanxolik
Sekin
kuchsiz
Temperament tiplarining psixologik tavsifi quyidagi muhim xususiyatlar
yordami bilan aniqlanishi mumkin va ularning psixologik tavsifini quyidagi jadvalda
ko’rishimiz mumkin.
intraventlik
Ekstraverlik va
Harakatlarning silliqligi (qotib
qolganligi)
Reaksiya tempi
Reaktivlik va faollikning
o'zaro munosabati
Faollik
Reaktivlik
Senzitivlik
Temperament tiplarining psixologik tavsifnomasi
1.Senzitivlik (lotincha Sensus - sezish, his qilish degan ma'no anglatadi).
Senzitivlik yuzasidan insonda birorta psixik reaksiyani hosil qilish uchun zarur
bo’lgan o’ta kuchsiz tashqi taassurot kuchiga qarab mulohaza yuritiladi, jumladan,
sezgilarning paydo bo’lishi uchun kerak qo’zg’ovchining ozgina kuchi (ularning quyi
chegarasi), ehtiyojlar qondirilmasligining sezilar-sezilmas darajasi (shaxsga ruhiy
azob beruvchi) mujassamlashadi.
2.Reaktivlik. Bu to’g’rida aynan bir xil kuch bilan ta'sir etuvchi tashqi va ichki
taassurotlarga shaxs qanday kuch bilan emosional reaksiya qilishiga qarab munosabat
18
bildiriladi.
Reaktivlikning
yorqin
ro’yobga
chiqishi-emosionallik,
ta'sirlanuvchanlikda ifodalanishidir.
3.Faollik. Bu borada inson qanday faollik darajasi bilan tashqi olamga ta'sir
etishi va maqsadlarni amalga oshirishda ob'ektiv hamda sub'ektiv qaramaqarshiliklarni faollik bilan engishga qarab fikr yuritiladi.
4.Reaktivlik bilan faollikning o’zaro munosabati. Odamning faoliyati ko’p
jihatdan nimaga bog’liqligiga binoan, chunonchi tasodifiy tarzdagi tashqi va ichki
sharoitlarga (kayfiyatga, favquloddagi hodisalarga) yoki maqsadlarga, ezgu
niyatlarga, xohish-intilishlariga ko’ra fikr bildirish nazarda tutiladi.
5.Reaksiya tempi. Turli xususiyatli psixik reaksiyalar va jarayonlarning kechish
tezligiga, nutq sur'atiga, farosatliligiga, aql tezligiga asoslanib xulosa chiqariladi.
6.Harakatlarning silliqligi va unga qarama-qarshi sifat rigidlik (qotib
qolganlik), shaxsning o’zgaruvchan tashqi taassurotlarga qanchalik engillik va
chaqqonlik bilan muvofiqlashishiga (silliqlik bilan moslashishga), shuningdek, uning
xatti-harakatlari qanchalik sust va zaifligiga (rigidligi qotib qolganligicha) nisbatan
baho berishdan iboratdir.
7.Ekstravertlik va introvertlik. Shaxsning faoliyati va reaksiyasi ko’p jihatdan
kechinmalarga
bog’liq,
chunonchi
favqulotdagi
tashqi
taassurotlarga
(ekstravertlik) yoki aksincha, timsollarga, tasavvurlarga (introvertlik) taalluqligiga
asoslangan holda munosabat ifodasidir.
Temperament tiplarining tavsifnomasi
Turli temperament tipiga mansub insonlarda har xil xarakter xususiyatlari, shaxs
sifatlari, holatlari ro’y beradi. Temperament tiplariga mos xususiyatlarni muhimlari
quyidagi jadvalda aks ettiriladi.
19
BEQAROR
ASABIY
TASHVISHLI
JIZZAKI
NOTINCH
QIZIQQON
XAVOTIRLI
QUZG'ALUVCHAN
PESSIMIST
BERILUVCHA
N
VAZMIN
SEKIN KIRISHUVCHAN
TASHVISHLI
FAOL
INTRO
KIRISHUVCHAN
EKSTRAKIRISHUVCHAN
KIRISHUVCHAN
OCHIQ
SERGAP
ILTIFOTLI
SUST
TIRISHQOQ
O'YCHAN
TINCHLIKSEVAR
CHAQQON
YO'NALGANLIK
ISHONCHLI
XOTIRJAM
BEG'AM
QULAYLIKNI YOQTIRUVCHI
TASHABBUSKOR
BARQAROR
Sangvinik yuksak reaktivlik. Bo’lar-bo’lmas narsalarga qattiq xoxolab
kulaveradi. Muhim bo’lmagan fakt qattiq jahlini chiqaradi. Diqqatini jalb qilgan
hamma narsalarga tetik va zo’r qo’zg’alish bilan javob beradi. Imo-ishoralari va
harakatlari yaqqol ko’rinib turadi. Uning aft-basharasiga qarab kayfiyatining
qandayligini, narsalarga yoki odamga bo’lgan munosabatlarini bilish oson. Diqqatini
tez bir joyga to’playdi.
Sust senzitivlikka ega. Sezgirlik chegarasi yuksak. Juda kuchsiz tovushlarni va
yorug’lik qo’zg’ovchilarni payqamaydi. Aktivligi yuksak, juda qayratli va ishchan,
darslarda tez-tez qo’l ko’tarib turadi, toliqmasdan uzoq vaqt ishlashi mumkin, yangi
ishlarga g’ayrat bilan kirishadi. Faolligi va reaktivligi muvozanatli. Uni intizomga
chaqirish oson. U o’z hissiyotlarining namoyon bo’lishini va o’zining ixtiyorsiz
harakatlarini tez ushlab qola oladi. Harakatlari shiddatli, nutqi tez, yangi ishga tezlik
bilan kirishadi, diqqatini tez to’playdi. Aqli tez ishlaydi, topqir. harakatlari nihoyat
darajada silliqlik xususiyatiga ega. Hissiyotlari, kayfiyatlari, qiziqishlari va intilishlari
juda o’zgaruvchan. U yangi kishilar bilan tez kirishib ketadi. Yangi talablar, yangi
sharoitga osonlik bilan o’rganadi. Bir ishdan ikkinchi ishga tez ko’cha oladi.
Malakalarni tez o’zlashtiradi va tez qayta o’zgartiradi. Aqli ixcham. Ekstrovertlik
xususiyatiga ega. o’tgan va kelajak hayot haqida tasavvurlariga qaraganda quyiroq
tashq taassurotlarga javob beradi.
20
Xolerik xuddi sangvinik kabi sust senzitivlik, yuksak reaktivlik hamda faollik
bilan ajralib turadi, lekin faollikdan reaktivlik ustunlik qiladi. Shuning uchun u
tinimsiz o’zini ushlay olmaydigan, betoqat, serzarda. Sangvinikka qaraganda ozroq
silliq va qo’proq qotib qolgan. Shuning uchun intilishlari va qiziqishlarida katta
barqarorlik, zo’r qatiylik bor, diqqatini ko’chirishda qiyinchilikka uchraydi. Psixik
tempi tez. Bir ishni boshlasa oxiriga yetkazadi, ammo unga qiziqsa.
Flegmatik - senzitivligi sust, hissiy qo’zg’aluvchanligi oz, kuldirish, jahlini
chiqarish, kayfiyatini buzish qiyin. Ammo bir narsa yuzasidan qattiq kulganda u
vazminligicha qolaveradi. Katta ko’ngilsiz hodisa yuz berganda ham osoyishtaligini
buzmaydi. Imo-ishoralari oz, harakatlari ifodasiz. qayrati ishchanligi bilan ajralib
turadi. Yuksak faolligi oz, reaktivligidan ancha ustunlik qiladi. Chidamliligi,
matonati, o’zini tuta bilish bilan ajralib turadi. harakatlarining
tempi va nutqining tempi sust, ifodasiz. Diqqatini sekinlik bilan to’playdi. Rigid
(qotib qolgan), diqqatini qiyinchilik bilan ko’chiradi. Yangi sharoitga qiyinchilik
bilan moslashadi. Introvert. Yangi odamlarga qiyinchilik bilan qo’shiladi. Tashqi
taassurotlarga qiyinchilik bilan javob qaytaradi.
Melanxolik - yuksak senzitivlik xususiyatiga ega. Sezgirligi yuksak (sezgi
chegaralari yuqori). Arzimagan sababga ko’ra, ko’zlaridan yosh oqib ketaveradi.
Nihoyatda arazchan, sekin yig’laydi. Samimiy, juda oz kuladi, faolligi sust. o’ziga
ishonmaydi, tortinchoq, ozgina qiyinchilik tug’iladigan bo’lsa, ho’lini yuvib
qo’ltig’iga urib g’o’ya qoladi. G’ayratsiz qatiy emas. Diqqati tez chalg’iydi, barqaror
emas. Psixik tempi sust. Rigid (qotib qolgan). Introvertlik xususiyatiga ega.
Shunday qilib, asab tizimi bilan bog’liq individual sifatlarni bilish shart, chunki
ular bevosita mehnat va o’qish jarayonlarini har bir inson tomonidan, uning
manfaatlariga mos tarzda tashkil etishga xizmat qiladi. Asabga bog’liq bo’lgan tabiiy
xususiyatlarmizni ham umuman o’zgarmas deb aytolmaymiz, chunki tabiatda
o’zgarmaydigan narsaning o’zi yo’q. Shuning uchun ham oxirgi yillarda
o’tkazilayotgan tadqiqotlarda shaxs tizimida shunday ma’qul, «hayotiy ko’rsatgichli»
xususiyatlar tizimini o’rganilmoqda va unda temperamentga aloqador sifatlar ham
21
nazarda tutilmoqda. Masalan, V. S. Merlin temperamentning psixologik tasnifi va
ularning hayotiy vaziyatlarda namoyon bo’lishini boshqarish masalasida ko’p ishlar
qilgan. Uning fikricha, insonda mavjud bo’lgan faollik, bosiqlik, emosional tetiklik,
hissiyotlarning tezda namoyon bo’lishi va o’zgaruvchanligi, kayfiyatning turg’unligi,
behalovatlilik, ishchanlik, yangi ishga kirishib ketish, malakalarning tez hosil bo’lishi
kabi qator sifatlar asosida shaxsdagi o’sha ekstroversiya va introversiya xossalari
yotadi va ularni ham o’zgartirish va shu orqali temperamentni boshqarish mumkin.
Shulardan kelib chiqqan holda shaxsning mehnat qilish uslubini tanlash va
professional mahoratni o’stirishda ayni shularga e’tibor berish kerak. Masalan,
ba’zilar xoleriklarga o’xshash qiziqqon, tezkor bo’lishadi. Uning mehnat jarayonidagi
ishini kuzatadigan bo’lsak, faollik, ishni tez bajarishga layoqat ijobiy bo’lsa, uning
sifati, chala tashlab ketish havfi, ba’zi tomonlariga yuzaki qarashi kishini o’ylantiradi.
Shu nuqtai nazardan olib qaralganda, hayotda sof temperament ham bo’lmaydi va u
yoki bu temperament tipi juda yaxshi ham emas. Har bir tipning o’ziga xos nozik,
kuchsiz tomonlari va shu bilan birga kuchli, ijobiy tomonlari ham bo’ladi.
22
5.Xarakter va shaxs.
Xarakter va shaxs. Kundalik hayotimizda tilimizda «xarakter» so’zi eng ko’p
ishlatiladigan so’zlardan. Uni biz doimo birovlarga baho bermoqchi bo’lsak,
ishlatamiz. Bu so’zning ma’nosini olimlar «bosilgan tamg’a» deb ham izohlashadi.
Tamg’alik alomatlari nimada ifodalanadi o’zi? Xarakter - shaxsdagi shunday
psixologik, subyektiv munosabatlar majmuiki, ular uning borliqqa, odamlarga,
predmetli
faoliyatga
hamda
o’z-o’ziga
munosabatini
ifodalaydi.
Demak,
«munosabat» kategoriyasi xarakterni tushuntirishda asosiy hisoblanadi. B. F.
Shuning uchun ham psixologiyada xarakterning quyidagi tizimi e’tirof etiladi:
1.
Mehnat faoliyatida namoyon bo’ladigan xarakterologik xususiyatlar—
mehnatsevarlik, mehnatkashlik, tashabbuskorlik, ishga layoqat, ishga qobillik,
mas’uliyat, dangasalik, qo’nimsizlik va boshqalar.
2.
Insonlarga nisbatan bo’lgan munosabatlarda namoyon bo’ladigan
xarakterologik sifatlar— odoblilik, mehribonlik, takt, jonsaraklik, dilgirlik,
muloqatga kirishuvchanlik, altruizm, g’amho’rlik, rahm-shafqat va boshqalar.
3.
O’z-o’ziga munosabatga aloqador xarakterologik sifatlar — kamtarlik,
kamsuqumlilik, mag’rurlik, o’ziga bino qo’yish, o’z o’zini tanqid, ibo, sharmu-hayo,
manmansirash va boshqalar.
4.
Narsalar va hodisalarga munosabatlarda namoyon bo’ladigan xususiyatlar
— tartiblilik, oqillik, saronjom — sarishtalik, qo’li ochiqlik, ziqnalik, tejamkorlik,
pokizalik va boshqalar.
Yuqorida sanab o’tilgan sifatlar aslida shaxsning hayotdagi yo’nalishlaridan
kelib chiqadi. Chunki yo’nalish — odamning borliqqa nisbatan tanlovchan
munosabatining aks etishidir. Bunday yo’nalish turli shakllarda namoyon bo’ladi:
diqqatlilik, qiziquvchanlik, ideallar, maslaklar va hissiyotlarda.
Xarakter — tarixiy kategoriya hamdir. Buning ma’nosi shuki, har bir ijtimoiyiqtisodiy davr o’z kishilarini, o’z avlodini tarbiyalaydi va bu tafovut odamlardagi
xarakterologik xususiyatlarda o’z aksini topadi. Masalan, o’tgan asr o’zbeklari, XX
asrning 50 — yillaridagi o’zbeklar va mustaqillik yillarida yashayotgan o’zbeklar
23
psixologiyasida farq avvalo ularning xarakterologik sifatlarida aks etadi. Aminmizki,
XXI asrning yosh avlodlari yanada zukkoroq, irodaliroq, ma’rifatli va
ma’naviyatliroq bo’ladi. Mamlakatimizda hozirgi kunda amalga oshirilayotgan say’xarakatlar yangi asr avlodining ruhan va jismonan sog’lom bo’lishiga zamin
yaratmoqda.
Xarakter xususiyatlarining nimalarda namoyon bo’lishi, ularning belgilari
masalasi ham amaliy jihatdan muhimdir.
Avvalo xarakter insonning xatti-harakatlari va amallarida namoyon bo’ladi —
odamning ongli va maqsadga qaratilgan xarakatlari uning k i m ekanligidan darak
beradi.
Nutqining xususiyatlari (baland tovush bilan yoki sekin gapirishi, tez yoki
bosiqligi, emosional boy yoki jonsiz) ham xarakterning yo’nalishini belgilaydi.
Tashqi qiyofa — yuzining ochiq yoki tund ekanligi, ko’zlarining samimiy yoki
johilligi, qadam bosishlari — tez yoki bosiq, mayda qadam yoki salobatli, turishiviqorli yoki kamtarona, bularning hammasi xarakterni tashqaridan kuzatib o’rganish
belgilaridir.
Xarakter aktsentuatsiyasi
Xarakterning u yoki bu xususiyati miqdoriy ifodaliligi oxirgi marraga yetib va
normaning eng oxirgi chegarasiga borib qolganda xarakterning aksentuatsiyasi
(ortiqcha urg’u berilishi) deb ataladi.
Xarakterga ortiqcha urg’u berilishi ayrim xarakter xususiyatlarining kuchayishi
natijasi sifatida normaning oxirgi variantlaridan biri sanaladi. Bunda individda
boshqalariga nisbatan barqarorlik bo’lgani holda bir xil stressogen (qattiq
hayajonlanuvchi) omillarga zaiflik ortishi kuzatiladi. Xarakterning aksentuatsiyasi
o’ta noqulay vaziyatlarda patologik buzilishlarga va shaxs xulq-atvorining
o’zgarishlariga, psixopatiyaga olib borishi (xarakter shaxsning adekvat ijtimoiy
adaptasiyaga to’sqinlik qiluvchi va amalda takrorlanmaydigan patologiyasi, garchi
to’g’ri davolash sharoitlarida ba'zi tuzatishlarga berilsa ham) mumkin, lekin uni
patologiyaga oid deb hisoblash noo’rindir.
24
Xarakterning aksentuatsiyasi (ortiqcha urg’u berilishi) turlarini tasniflash ancha
murakkablik tug’diradi va har xil nomenklaturasi bo’yicha bir-biriga mos kelmaydi.
(K.Leongard, A.Lichko). Lekin aksentuatsiyalashgan xususiyatlarning tavsifi ma'lum
darajada bir xil bo’lib qoladi. Bu har ikkala tasnif sxemalaridan muvaffaqiyatli
terminlarni olib va bunda psixiatrik terminologiya ("shizofreniya xususiyatlaqi",
"epilepsiya" xususiyatlari va hokazo) bilan to’g’ridan- to’g’ri o’xshashlik bo’lishidan
qochgan holda ortiqcha urg’u beriladigan xususiyatlar ro’yxatini keltirish
imkoniyatini beradi. Xarakterni ortiqcha urg’u berilgan holda baholash psixiatrning
emas, balki pedagogning diqqatini jalb qilishini taqozo etadi, garchi aksentuatsiya
muammosining o’rtacha qo’yilishi tarixi psixiatriya va psixonevrologiyaga borib
taqalganda ham shunday hisoblanadi.
Nemis psixiatri K.Leongard fikricha, 20-50% kishilarda ba'zi xarakter
xususiyatlari shu darajada kuchliki, ba'zan bir xil tipdagi ziddiyat va hissiy
portlashlarga olib kelishi mumkin.
Xarakter aktsentuatsiyasi - biror xususiyatning boshqalari zarariga kuchli
rivojlanishi va atrofdagilar bilan munosabatlarning yomonlashuviga olib kelishidir.
Xarakter aksentuatsiyasi turli darajada yengil va hatto psixopatiya darajasigacha
bo’lishi mumkin. o’smirlar orasida xarakter aksentuatsiyasi ko’p (50-80%) uchraydi.
K.Leongard tomonidan xarakter aksentuatsiyasi muammosi o’rganilib uni
shaxsda namoyon bo’lishiga qarab quyidagilar tasniflanadi:
Gipertim tip - haddan tashkari aloqaga kirishuvchan, ko’p gapiradi, imoishora, mimikaga boy, suhbat mavzusini burib yuborishga moyil, ko’pincha xizmatga
doir va ommaviy majburiyatlarni unutib qo’yganligi sababli ziddiyatlar kelib chiqadi.
Distim tip - kamgap, muloqotga kirishishga qiynaladi, pessimist,
ziddiyatlardan o’zini olib qochadi, uyda yolg’iz qolishni yoqtiradi.
Sikloid tip - kayfiyati tez o’zgarishga moyil, kayfiyati yaxshi paytda gipertim, yomon paytda distim tipga o’xshab qoladi.
Qo’zg’aluvchan tip - muloqotda passiv, verbal va noverbal reaksiyalari sust,
qaysar, ba'zan urushqoq, ko’pincha turli mojarolarning tashabbuskori.
25
Kuchaytiruvchi tip - kamgap, aql o’rgatishni yoqtiradi, yuqori natijalarga
erishishni hohlaydi, tez xafa bo’ladi, shubhalanuvchan, qasoskor. Kichik-kichik
muammolarni kattalashtirishga, bo’rtirishga moyil.
Pedant tip - ziddiyatlarga kam qo’shiladi, ko’pincha passiv holatda bo’ladi,
atrofdagilarga ko’plab rasmiy talablar qo’yadi, tartibli, jiddiy ishonchli xodim.
Xavotirli tip - kamgap, odamovi, o’ziga ishonmaydi, ziddiyatlardan o’zini olib
qochadi, tinchliksevar, o’z-o’zini tanqid qiladi. Topshiriqlarni vaqtida bajaradi.
Emotiv tip - tor doiradagi kishilar bilan muloqotga kirishishni yoqtiradilar,
xafa bo’lsa tashqaridan sezdirmaslikka harakat qiladi, mehribon, hamxo’r,
ma'suliyatni his qiladi. Boshqalarning yutuqlaridan quvonadi.
Namoyishkorona (demonstrativ) tip - muloqotga tez kirishadi, yetakchilikka
intiladi,hokimiyat va maqtovni yoqtiradi, boshqalarni o’ziga jalb qila oladi, noyob
tafakkurga, xulq- atvorga ega.
Ekzaltirlashgan tip- o’ta muloqotga kirishuvchan, ko’p gapiradi, qiziquvchan,
do’stlari va yaqinlarga e'tiborli, boshqalarga yordam beradi, did-farosatli, samimiy.
Ekstrovertlashgan tip - muloqotga kirishuvchan, do’stlari ko’p, ziddiyatlardan
o’zini olib qochadi, boshqalarni diqqat bilan eshitish mumkin. Topshiriqlarni vaqtida
bajaradi.
Introvertlashgan tip - muloqotga kirishishga qiynaladi, "ichimdagini top",
falsafiy fikr yuritishni yoqtiradi, qat'iyatli, e'tiqodi mustaqkam, qaysar, tafakkuri qotib
qolgan.
To’g’ri tashkil etilgan ta'lim-tarbiya jarayonida xarakter aksentuatsiyasini
tarbiyalash va tuzatish mumkin.
Xarakter tipologiyasi
Psixologiya tarixida xarakterning tipologiyasini yaratishga bir necha bor urinib
ko’rilgan. Nemis psixologi va psixiatri E.Krechmer tomonidan XX asr boshlarida
tavsiya etilgan tipologiya eng mashhur va dastlabki urinishlardan biri edi.
Keyinchalik uning hamkasblari U.Sheldon, E.Fromm, K.Leongard va A.E.Lichkolar
26
tomonidan ham shunday tipologiyalar tavsiya etilgan. Inson xarakterining barcha
tipologiyalari quyidagi asosiy g’oyalarga muvofiq tarzda tashkil etilgan.
1.Inson xarakteri uning ontogenetik taraqqiyoti mobaynida namoyon bo’la
boshlaydi va butun hayot davomida barqaror bo’lib boradi.
2.Xarakter tarkibiga kirgan xususiyatlar tasodifiy uyushgan emas. Ular xarakter
tipologiyasini tuzish imkonini beruvchi bir-biridan farq qiluvchi tiplardan iborat.
3.Mazkur tipologiyaga ko’ra ko’pchilik kishilarni ma'lum guruhlarga
birlashtirish mumkin.
E.Krechmer odam tanasining tuzilishi va konstitusiyasiga ko’ra, eng ko’p
uchraydigan uchta tipni ajratib ko’rsatgan (astenik, atletik, piknik). Ularning har biri
shaxsni ma'lum xarakter tiplari bilan bog’langan bo’lsa ham, aslida hech qanday ilmiy
asoslab bo’lmaydi.
1.Astenik tip - Krechmer fikricha, uncha katta bo’lmagan gavda tuzilishli,
o’rtacha yoki undan balandroq bo’yli, oriq kishilardir. Asteniklarning tana va yuz
terisi nozik, yelkasi tor, yassi, mushaklari yaxshi rivojlanmagan.
2.Atletik tip - skelet va mushaklar yaxshi rivojlangan, o’rtachadan yuqori, baland
bo’yli, keng elkali, kuchli ko’krak qafasli, boshini tik tutib yuradigan kishilardir.
3.Piknik tip - bosh, ko’krak qafasi va qorin bo’shlig’i yaxshi rivojlangan,
semirishga moyil, tayanch-harakat a'zolari yaxshi rivojlanmagan kishilardir.
E.Krechmer mazkur tiplar bilan ayrim ruhiy kasallik o’rtasida muvofiqlik bor,
degan fikrni ilgari suradi. Masalan, atletik va astenik tiplar shizofreniyaga moyilroq
deb hisoblaydi.
E.Krechmer tipologiyasi hayotiy kuzatishlar asosida xulosalar chiqarish orqali
tuzilgan bo’lsa ham kamchiliklarga ega. Ba'zi ilmiy tadqiqotlar ma'lum tana
tuzilishiga ega kishilar ruhiy kasalliklarga moyil ekanligini aniqladi va xarakter
aksentuatsiyasi haqidagi fikrlarni ilgari surish imkonini berdi.
Xarakter borasidagi nazariyalar.
Xarakter borasidagi ta'limotlar tarixi uzoq o’tmishga borib tarqaladi. Xususan,
Arastu va Aflotun kishi xarakterini basharasiga qarab aniqlashni taklif qilgan edilar.
27
Ularning xarakterologiyasi asosi qanchalik sodda bo’lsa, shunchalik g’aroyib faraz
yotardi. Kishining tashqi ko’rinishida qandaydir hayvon bilan o’xshashlik belgisini
topish tavsiya qilinardi, so’ngra esa uning xarakterini ana shu hayvonnning xarakteri
bilan aynan bir xil deb qarash kerak edi. Jumladan, Arastuning aytishi bo’yicha,
buqaniki singari yo’g’on burun ishyoqmaslikni bildiradi, chuchqanikiga o’xshash
teshiklari katta-katta keng burun ahmoqlikni, arslonniki kabi burun mag’rurlikni,
echkilar, g’ylar, va qyonlarniki singari junining mayinligi qo’rqoqlikni, sherlar va
yovvoyi chuchqalarniki kabi junning dag’alligi botirlikni anglatadi.
Xarakterni aniqlashning bu va shunga o’xshash fiziologik tizimi aql-sadosini
biz, masalan, o’rta asrlik Suriyalik yozuvchi Abul-Faraj Bar Ebreyda ko’ramiz. Uning
kitobida shunday ko’rsatma mujassamlashgandir: "Yo’g’on va kalta bo’yli kishi
bo’yval singari qahr g’azabga kelishi moyilligiga ega". Uzun va ingichka bo’yli
qo’rqoqlik alomati. Bunday kishi bug’u singari hurkadigan bo’ladiki, "Qaysi birining
bo’yni juda kichik bo’lsa, tulki singari makkor bo’ladi".
XVIII asrda Iogann Kaspar Lafaterning fiziologik tizimi mashhur bo’lib ketdi.
U inson boshi "qalbini ko’rsatadigan oyna" bo’lib sanaladi va uning tuzilishini, bosh
suyagining konfigurasiyani, imo-ishorasini o’rganish kishi xarakterini o’rganishning
asosiy yo’li deb hisobladi. Lafater taniqli odamlar shaxsi ustidan bir qator oqilona
kuzatishlar qoldirdi. Ular uning ilmiy jihatdan mutlaqo ahamiyatsiz, lekin juda
qiziqarli "Fiziognomika" kitobida yig’ilgandir. Lafaterning fikriga ko’ra, Gyotening
geniyligi
haqida eng ko’p darajada uning, "burni dalolat beradiki, u Gyote
pozisiyasining "mahsuldorligini, mazmuni va muhabbatini - qayd etadi".
Lafaterning o’limidan keyin ko’p o’tmay paydo bo’lgan yangi xarakteriologik
ta'limot frenologiya degan nom oldi.
Frenologiya nemis vrachi Frans Gallning nomi bilan boqlangandir. Gallv
ta'limotining asosida xarakterning barcha xususiyatlari bosh miya yarim sharlarida
o’zlarining qat'iy ixtisoslashgan markazlarga ega degan tasdiq yotadi. Bu
fazilatlarning rivojlanish darajasi miyaning tegishli qismlari kattaligiga to’g’ridanto’g’ri bog’liqdir. Gallning maslagiga ko’ra, bosh suyaklari miyaning qavariq va
28
chuqurcha joylariga aniq mos kelganligi uchun ham, uning ruhiy belgilarini aniq aytib
berish uchun kishining bosh suyagiga bir nazar tashlash yoki shunchaki boshning
"Bo’rtik joylarini" ushlab ko’rish aftidan yetarli bo’lsa kerak.
Bu ta'limotda umuman miya yarim sharining tuzilishi shaxs xususiyatlariga
bog’liq bo’ladi, degan to’g’ri boshlang’ich fikrdan tashqari barchasi nihoyat darajada
noto’g’ridir.
Charlz Darvin ham o’zining "Odamda va hayvonlarda his-tuyg’ularning
ifodalanishi to’g’risida" degan kitobida yozgan ediki, fiziognomistik "Har bir
individning o’z shaxsiy qizi ishlariga erishib, faqat yuzlaridagi asosan ma'lum bir
muskullarni qisqartirishi, bu muskullar kuchliroq rivojlangan bo’lishi mumkinligi va
shuning uchun bu liniyalar va ularning odatdagi qisqarishidan paydo bo’ladigan yuz
qisqarishi ancha chuqur va ko’zga ko’rinarli bo’lishi mumkinligini jiddiy ravishda
bilishi kerak.
Darvinning bu g’oyalari ko’pgina psixologlarning izlanishlari uchun asos bo’ldi.
Ular o’zlarining fiziognomik ta'limotlarini yuz ifodasining tavsiflanishi va
tushuntirilishi hamda uning yumshoq to’qimalari holati asosiga qurila boshladilar.
Mimikani psixologik jihatdan tushuntirib beradigan o’ziga xos fiziognomik
ma'lumotlar tuzildi.
29
XULOSA
"Inson-individ" ta'rifi insoniyatning alohida o'ziga xos vakilining mavjudligini
anglatadi. Kim u? Shaxs - bu insoniyatning birligi, butun insoniyat jamiyatiga xos
bo'lgan psixologik va ijtimoiy xususiyatlarning ma'lum bir tashuvchisi. Ular iroda,
aql, shaxsiy manfaat va ehtiyojlarni anglatadi. Shu ma'nodaindividual shaxs - bu aniq
shaxs.
Bu kontekstda biologik omillar (jins, yosh, jismoniy xususiyatlar, temperament),
shuningdek, ijtimoiy farqlar hisobga olinmaydi. Lekin, albatta, bu ma'lumotlarni
butunlay e'tiborsiz qoldirib bo'lmaydi. Axir, bola va kattalar, ibtidoiy yovvoyi va
bizning zamondoshimiz o'rtasidagi farqlar juda aniq.
Shunday qilib, “individ” tushunchasi har bir shaxsni boshqasidan ajratib
turuvchi belgi va xususiyatlar majmuini o’z ichiga oladi. Bu mutlaqo boshqa
darajadagi farqlarni nazarda tutadi - neyrofiziologik va biokimyoviydan ijtimoiypsixologikgacha.
Turli lahzalarda (tarixiy va shaxsiy) inson taraqqiyotining dinamikasi «shaxs»
tushunchasi bilan tavsiflanadi. Bunday holda, shaxs shaxsiyat rivojlanishining
boshlang'ich nuqtasi, uning dastlabki holatidir. Shunday qilib, inson barcha insoniy
fazilatlarning eng mukammal timsolidir.
Ijtimoiy sub'ekt sifatida shaxs avtonomiya, jamiyatga ma'lum darajada qaramaqarshi qo'yish va jamiyatdan mustaqillikka erishish istagi bilan tavsiflanadi. Bu o'zo'zini anglash, aqliy nazorat qobiliyatlari, o'zini tahlil qilish va baholash qobiliyatini
anglatadi.
Bu fazilatlarning barchasi hayotiy pozitsiyaning asosini tashkil qiladi. Bu
ijtimoiy va dunyoqarashga, qadriyatlarga va ideallarga asoslangan xulq-atvorning
asosiy tamoyilidir. Ushbu me'yoriy omillarning hayotdagi ahamiyati jamiyatdagi
inson xatti-harakatlarini o'z-o'zini tartibga solish nazariyasi bilan izohlanadi.
Taraqqiyot asoslarishaxslar
Har bir muallif shaxsning oʻziga xos talqiniga ega. Ammo “shaxs”,
“individuallik”, “individuallik” tushunchalarining deyarli har qanday ta’rifi ikki
30
qutbli qarashlardan biriga asoslanadi. Ulardan birida aytilishicha, shaxs tug'ma
sifatlar va ma'lumotlarga qarab shakllanadi va keyingi o'zgarishlarga uchraydi, shu
bilan birga ijtimoiy muhitning ta'siri minimallashtiriladi.
Qarama-qarshi pozitsiya vakillari tug’ma omilni deyarli butunlay rad etadilar va
shaxsni ijtimoiy taraqqiyot mahsuli sifatida ko’rishni afzal ko’radilar. Ehtimol, ikkala
nuqtai nazar ham ekstremaldir.
Shaxsning klassik ta'rifi shuni anglatadiki, shaxs, individ, shaxs ijtimoiy
taraqqiyot mahsuli sifatida shakllangan, u uchun zarur bo'lgan o'ziga xos fazilatlarga
ega. U muloqot va ongli faoliyat orqali ijtimoiy munosabatlarga kirishishi kutiladi.
Ushbu yondashuvga ko'ra, biologik organizm faqat ijtimoiy va madaniy tajriba orqali
shaxsga aylanadi. Bundan tashqari, individual xususiyatlarning shakllanishiga ta'sir
ko'rsatishga ruxsat beriladi - temperament, tug'ma qobiliyatlar va moyilliklarning
kombinatsiyasi.
Inson ijtimoiylashuv fenomeni tufayli qadriyatlar, munosabatlar, yoqtirish va
yoqtirmaslik, maqsad va xatti-harakatlar to'plamiga erishadi. Bu jamiyatda faoliyat
yuritishi uchun zarur bo'lgan o'z guruhining me'yorlari va xulq-atvor namunalarini
shaxs tomonidan o'zlashtirish jarayonidir.
Ijtimoiylashuv ta'lim, o'qitish va madaniyat bilan tanishishning barcha
jabhalariga taalluqlidir. Bu oilada, kundalik hayotda, bolalar bog'chasida va maktabda
uchrashadigan, televizorda ko'radigan va hokazolarni o'z ichiga oladi. Shu bilan birga,
shaxsning shakllanishi jarayoni ketma-ket uchta bosqichdan o'tadi:
1. Bolalar kattalarga taqlid qiladi va ularning xatti-harakatlaridan nusxa oladi.
2. Bolalar turli rollarni oʻynaydi va sinab koʻradi.
3. Guruh faoliyatida ular o'zlariga qaratilgan umidlarni tushunishni
boshlaydilarboshqalar tomoni.
31
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Karimova V.M. Ijtimoiy psixologiya. darslik.-T.: «Fan va texnologiya»,
2012. 176 b.
2. Karimova V M., Sunnatova R. «Mustaqil fikrlash» oquv qollanmasi
3. boyicha mashgulotlarni tashkil etish uslubiyoti.-T.: Sharq, 2000.- 16 b
4. Goziyev E.G. Umumiy psixologiya. Toshkent. 2007.1-2 kitob
5. E.G’.G’oziyev ,,Psixologiya” . – Toshkent 2008
6. Югай A.X., Mираширова Н.A. “Oбщaя психология” – Taшкент 2014 г.
С.-.378-419
7. SafayevN.S., Mirashirova N.A. “Umumiy psixologiya nazariyasi va
amaliyoti“TDPU,
8. y, B.160-182.
9. Ganiyeva, M. (2023). THE MAIN DIRECTIONS OF DEVELOPING THE
LOGICAL
10.THINKING OF FUTURE ELEMENTARY SCHOOL TEACHERS (IN
MATHEMATICS LESSONS).
11.Science and innovation, 2(B3), 30-33
12.https://fayllar.org/individ-shaxs-va-individuallik.html
13.https://uz.wikipedia.org › wiki
32