ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ ФАРҒОНА ПОЛИТЕХНИКА ИНСТИТУТИ ЭНЕРГЕТИКА ФАКУЛЬТЕТИ «ЭЛЕКТР ЭНЕРГЕТИКАСИ» кафедраси "Электр энергетикаси" йўналиши « СТАНЦИЯ ВА ПОДСТАНЦИЯЛАРИНИНГ ЭЛЕКТР ЖИХОЗЛАРИ» ФАНИДАН КУРС ИШИНИ БАЖАРИШ УЧУН УСЛУБИЙ КЎРСАТМА ФАРҒОНА - 2022 йил 1 2 ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ ФАРҒОНА ПОЛИТЕХНИКА ИНСТИТУТИ Энергетика факультети «ЭЛЕКТР ЭНЕРГЕТИКАСИ» КАФЕДРАСИ «ЭЛЕКТР ЭНЕРГЕТИКАСИ» йўналиши талабалари учун «Станция ва подстанцияларининг электр жихозлари КУРС ИШИНИ БАЖАРИШ УЧУН УСЛУБИЙ КЎРСАТМА Фар ПИ услубий кенгаши томонидан тасдиқланган мажлис баёни №_______ " __ " _____ 2 0 22 йил Фарғона–2022 3 «Cтанция ва подтанцияларининг электр қисми» ўқув фани–5520200– «Электр энергетика» таълим йўналиши бўйича бакалаврлар тайёрлашда асосий умумкасбий фанларидан биридир. Ушбу услубий қўрсатма “Станция ва подстанцияларининг электр қисми” фанидан курс ишини бажариш учун мўлжалланган. Ўқув жараёнида курс ишига алохида аҳамият берилиб, у танлаган йўналиш буйича мустақил ишлашни ўргатади. Курс ишини бажариш давомида талаба фанниг назарий қисмдан олган билимларини мустахкамлаш, электр станциялари ва подстанцияларини лойиха қилиш усули, билдиргичлардан фойдаланиш, ҳисоб ва график ишларини бажаришда ЭҲМ қўллашни ўргатади. Топшириқлар ҳар бир талабага якка тартибда берилади. Услубий кўрсатмада курс ишининг бажариш тартиби, электр юкламаларини ҳисоблаш, трансформаторларнинг қуввати ва сонини танлаш, қисқа туташув токларини ҳисоблаш, электр асбоб-ускуналарин танлаш, ерга улагич ва яшин қайтаргичларни ҳисоблаш бўйича кўрсатмалар берилади. Бажариш даврида талаба қўйилган масалани тартибли равишда ечишда, қабул килинган ечимларни қисқа ва аниқ услубда изоҳлашни техник жиҳатдан мукаммал бажаришни ўрганиши керак. Услубий кўрсатма “Электр энергетика“ кафедраси услубий семинарида муҳокамадан ўтган (мажлис баёни № 2 “__” “__” 2022йил) ва Энергетика факультетининг услубий кенгашида чоп этишга тавсия этилган (2022 йил, _________, 2 - мажлис баёни). Тузувчи : кат.ўқ. Эралиев А. Х. Тақризчи: доц. Жобборов Т. К. 4 КИРИШ. Бугун мамлакатимизни модернизация килиш ва янгилаш, иктисодиётимизнинг сифат жихатидан янги, замонавий таркибий тузилмасини шакллантириш, худудларимизни комплекс ривожлантириш бўйича барча режаларимизнинг муваффакиятли амалга оширилиши инфратузилма тармокларини юксак суръатлар билан ривожлантиришга узвий боғлик экани хакида гапиришнинг хожати йўк. Инфратузилмани ривожлантириш бўйича кабул килинган дастурларда якин истикболда янги энергетика кувватларини, электр энергиясини узатиш тармокларини барпо этиш ва мавжудларини реконструксия килиш бўйича 26 тадан ортик инвестиция лойихасини амалга ошириш кўзда тутилган. Булар, авваламбор, Таллимаржон иссиклик электр стансиясида умумий куввати 900 мегаволт бўлган иккита буғ-газ курилмасини, Тошкент иссиклик электр стансиясида куввати 370 мегаволтни ташкил этадиган буғ-газ курилмасини, Ангрен иссиклик электр станциясида куввати 130-150 меговаттдан иборат энергоблокни, Фарғона водийсида янги энергетика кувватларини барпо этиш, Сирдарё ва Янги Ангрен иссиклик электр станцияларини бир-бири билан боғлайдиган юкори волтли электр узатиш тармоғини куриш, Устюрт газ-кимё мажмуасининг ташки энергия таъминотини ташкил этиш каби мухим стратегик лойихалардир. Айни лойихалаш ишларини амалга оширишда курс ишини амалга ошириш юқоридаги улкан ишларни рўёбга чиқаришда илк қадамлар бўлади. Курс иши топшириғида қуйидагилар кўрсатилган : а) энергетик тизим ҳақида маълумот; б) йиғма шиналардаги максимал қувват, /МВт/; в) энергетик тизимни кучланиши Ин /кВ/; г) чиқиш линияларининг сони ва кучланиши; д) электр станциялари ёки подстанцияни типи ва истеъмолчиларининг тури. Топшириқни амалга оширишда талаба олдинга қўйилган масалани назарий ва амалий билимларига таяниб ёритиш учун кўникма хосил қилади. 5 ТОПШИРИҚ. САНОАТ КОРХОНАЛАРИНИНГ ЭЛЕКТР ЮКЛАМАЛАРИНИ ЭЪТИБОРГА ОЛИБ ТУМАН ПОДСТАНЦИЯСИНИ ЛОЙИХАЛАШ. 1.Электр юкламаларини ҳисоблаш. 2.Юкламалар графигини қуриш Суткалик график қуриш Йиллик график қуриш Трансформатор сони ва қувватини танлаш (2 вариант учун ). Техник-иқтисодий кўрсатгичларни ҳисоби (2вариант учун) Қисқа туташув токларини ҳисоблаш. Электр қурилмаларини танлаш. ВН – томони учун СН – томони учун НН – томони учун Хусусий эхтиёж трансформатори танлаш. Ерлаткич қурилмаси ва яшиндан ҳимолаш Курс ишини ҳимояси. 6 I. ЭЛЕКТР ЮКЛАМАЛАРИНИ ҲИСОБЛАШ. Электр юкламалари ток ва қувватлар кўринишида берилади ва ишлатилади. Қуйидаги электр юкламалари мавжуд: 1. Ўртача юкламалар. 2. Максимал ҳисобий юкламалар. 3. Максимал иш юкламалари. 4. Иқтисодий юклама. 1.1. Ҳисобий юкламаларни аниқлашнинг асосий услуби (Тартибга солинган диаграммалар услуби ) Ҳисобий электр юкламаларини аниқлашнинг асосий услубларидан бири тартибга солинган диаграммалар услубидир. Бу услубда ҳисобий коэффициентларни ишлатиб юкламалар аниқланади. Юкламаларни аниқлаш масаласи ЭИ лар сони 3 тадан ортиқ бўлса, пайдо бўлади. Агар n3 бўлса, ҳисобий ток Iҳ таҳминан ЭИ лар номинал токларининг йиғиндисига тенг деб олинади. Масалан, n=3 бўлса: Iҳ=Iн1+Iн2+Iн3 1.2. Бир фазали ЭИ ва И нинг юкламаларини ҳисоби Бир фазали ЭИ ва И фаза кучланишига ёки фазалараро кучланишга уланиши мумкин. Агар битта бир фазали S1 юклама фазалараро кучланишга, масалан, А ва В фазаларга уланган бўлса, уч фазали эквивалент юклама қуйидагича топилади. SЭ = 3 ∙ S 1.3. . Маҳсулот бирлигини ишлаб чиқариш учун сарфланган электр энергияси бўйича юклама ҳисоблаш Ҳисоблар қуйидаги формула бўйича амалга оширилади: Рҳ = ( М∙Wсол )/ Тм Бу ерда: Wсол – солиштирма электр миқдори (кВт∙с/1маҳс.бирлиги); М – бир йилда чиқарилган маҳсулотнинг миқдори; ТМ – актив қувват максимумидан фойдаланиш йиллик соатлар сони (маълумотномада келтирилади); Бундай йўл билан корхоналар бўйича умумий юкламалар топилади. 1.4. Қувват зичлиги бўйича юкламаларни ҳисоблаш Ҳисоблар қуйидаги формула бўйича бажарилади: Рҳ = Кт∙Рсол∙ а∙в∙10–3 Бу ерда: а ва в – цехнинг бўйи ва эни, м; Рсол – солиштирма қувват зичлиги, Вт/м2, маълумотномада келтирилади. Бу усул кўпроқ ёритиш юкламаларини ҳисоблаш учун ишлатилади. Ёритиш юкламалар учун: Рҳ.ёрит = Кт.ёрит∙а∙в∙Рсол∙10–3 1.5. Юклама графикларидан фойдаланиб ҳисоблаш Суткалик графиклар маълум бўлса, ҳисобланган қувватни қуйидагича топиш мумкин: Рҳ = Рў + 3 Бу ерда: Рў – график бўйича ўртача қувват; – ўртача квадратик оғиш. 7 1.6. Энг катта иш юкламаларни топиш Алоҳида олинган моторлар учун энг катта иш токи юргизиш токидир: Iэкию = Iюрг Юргизиш токи қуйидагича топилади. Iюрг = Кю ∙ Iн Бу ерда: Iн – номинал ток, А; Кю – юргизиш токининг карралиги (маълумотнома китобларда берилади). Моторнинг номинал токи маълумотнома китобларида берилади ёки қуйидаги формула бўйича топилади: Pн 3 U н cos’н ηн’ Iн= Бу ерда: Рн – моторнинг номинал қуввати; Uн – номинал кучланиш; cоsн – номинал қувват коэффициенти; н – номинал фойдали иш коэффициенти. Электр пайвандлаш машиналарининг энг катта иш юкламаси: Sэкию = U2макс ∙ I2 макс ЭИ гуруҳи учун энг катта иш юкламалари: Iэкию = Iҳ + Iюрг.макс Бу ерда: Iҳ – гуруҳнинг ҳисобланган токи, А; Iюрг.макс – гуруҳдаги ЭИ ларнинг энг катта юргизиш токи. 1.7. Талаб коэффициенти (Кт) бўйича юкламалар ҳисоби Кт қуйидаги формула билан ёзилади: Кт= Рҳ / Рн Бу ерда: Кт нинг қиймати алоҳида ЭИ лар ва уларнинг гуруҳлари учун маълумотнома китобидан олинади. Талаб коэффициенти бўйича юкламалар ҳисоблашда ҳисобий актив қувват топилади: n Рҳ= Кiс∙Рн i 1 Ҳисобий реактив қувват: n Qҳ= Ксi∙Рнi∙tgI i 1 Юқоридаги ифодалар бўйича (Кс бўйича) юкламалар ўзгармас иш графигига эга ЭИ ва И лар учун аниқланади. Ўзгармас иш режимида насослар, вентиляторлар, компрессорлар, тўқимачилик станоклари ва бошқалар ишлайди. Мисол тариқасида электр юкламаларини талаб коэффиценти Кс буйича ҳисоблаймиз. Саноат истеъмолчилари учун талаб коэффиценти – Кс билдиргичларда берилган. (А-1, И7.2). 1. Берилган саноат корхоналари учун актив қуввати қуйидаги ифода ёрдамида аниқланади. Pmax K c Руст , [МВт] (1) Руст – корхонанинг берилган актив қуввати (МВт); Кс – талаб коэффиценти. 8 Электр юкламаларини компьютер дастурида хисоблаш. Киритиладиган катталик Pmax K c Руст Киритиладиган ячейка ЛИСТ1!А2 Pmax K c Руст ЛИСТ1!А1 ЛИСТ1!В2 Руст2 КС1 КС2 cosϕ1 cosϕ2 Qмакс1 Q p max Pmax tg ЛИСТ1!В1 ЛИСТ1!С1 ЛИСТ1!D1 ЛИСТ1!E1 ЛИСТ1!F1 ЛИСТ1!J2 Qмакс2 Q p max Pmax tg ЛИСТ1!H2 Pmax cos P S max max cos ЛИСТ1!I2 =(ЛИСТ1!А1∙ЛИСТ1!С1)∙ATAN ЛИСТ1!E1 =(ЛИСТ1!В1∙ЛИСТ1!D1)∙ATAN ЛИСТ1!F1 =(ЛИСТ1!А1∙ЛИСТ1!С1)/ ЛИСТ1!E1 ЛИСТ1!K2 =(ЛИСТ1!В1∙ЛИСТ1!D1)/ ЛИСТ1!F1 Рмакс1 Руст1 Рмакс2 Sмакс1 Sмакс2 S max 9 Олинадиган натижа = ЛИСТ1!А1∙ ЛИСТ1!С1 = ЛИСТ1!В1∙ ЛИСТ1! D1 2. ЮКЛАМАЛАР ГРАФИГИНИ ҚУРИШ. Алоҳида истеъмолчиларнинг электр юкламаси, бинобарин, уларнинг энерготизимдаги электр станциялари иш режимини аниқловчи жами юкламаси узлуксиз ўзгариб туради. Бу фактни юклама графигида, яъни электротизилмалар қуввати (токи)нинг вақт бўйича ўзгариши диаграммасида акс эттириш қабул қилинган. Қайд қилинаётган параметрларнинг турига қараб графиклар электротизилмаларнинг актив Р, реактив Q, тўлиқ (туюлма) қуввати S ва токи I нинг графикларига бўлинади. Одатда, графиклар юкламанинг маълум вақт ичида ўзгаришини ифодалайди. Улар шу белгисига қараб суткали (24 соат), мавсумий, йиллик ва ҳоказо графикларга бўлинади. Энерготизимнинг ўрганиладиган жойига ёки қайси элементига тааллуқлигига қараб графиклар қуйидаги гуруҳларга бўлинади: истеъмолчилар подстанциялари шиналарида аниқланадиган истеъмолчилар юкламаси графиги; туман ва узлавий подстанция шиналарида аниқланадиган тармоқлар юкламаси графиги; энерготизимнинг умумий юкламасини ифодаловчи энерготизимлар юкламаси графиги; электр станцияларининг юкламаси графиги. Юклама графикларидан электротизилмалар ишини анализ қилиш, электр таъминоти тизимини лойиҳалаш, электр истеъмоли маълумотини тузиш, асбобускуналар ремонтини режалаштириш, шунингдек, эксплуатация жараёнида иш режимини нормал олиб боришда фойдаланилади. Юкламанинг ҳақиқий графиги тегишли параметрнинг вақт ичида ўзгаришини қайд қилувчи асбоблар ёрдамида олиниши, мумкин. Истеъмолчилар юкламасининг перспектив графиги лойиҳалаш жараёнида аниқланади. Уни тузиш учун авваламбор, электр қабул қилувчиларнинг белгиланган қуввати тўғрисидаги, яъни уларнинг номинал қувватлари йиғиндиси тўғрисидаги маълумотга эга бўлиш керак. Йиллик ва бир суткалик юкламаларни графигини қуриш учун қуйидагилар аниқланади: а) Хар бир саноат корхонаси учун тўла ва реактив қувват: S max Pmax , cos Q p max Pmax tg , [МВА] (2) [МВар] (3) б) Билдиргич адабиётларда саноат корхоналарининг типик графиклари берилган. (А.1, И7.1). Бу типик графиклардан фойдаланиб, саноат корхоналарини суткалик графиклари қурилади. Графикларни қуриш учун қиш ва ёзги кунлар учун жадвал тузилади. Жадвални тузишда қуйидаги ифодалардан фойдаланамиз. 10 n% pmax , [МВт] 100 n% Qcт Qmax , [МВар] 100 n% S ст S max , [МВА] 100 Pст (4) (5) (6) бу ерда n % - типик графикка мос келувчи ордината поғонаси, (фоиз ҳисобида). Корхоналар учун актив, реактив ва тўла қувватларнинг йиғиндиси аниқланади. P P P , [MBт] Q Q Q , [МВар] S S S , [МВА] ст1 ст1 ст1 (7) ст 2 (8) ст 2 (9) ст 2 Юкламанинг давомийлиги бўйича йиллик график Бу график тизилманинг йил давомида турли юкламалар билан ишлаш вақтини кўрсатади. Ординаталар ўқи бўйлаб тегишли масштабда юклама, абсциссалар ўқи бўйлаб йиллик 0 дан 8760 гача соатлар қўйилади. Графикда юклама Рmах дан то Рmin гача камайиб бориш тартибида қўйилади (1.24–расм). Юкламанинг давомийлиги бўйича йиллик график маълум бўлган суткалик графиклар асосида қурилади. 2.1–расмда юкламанинг икки– қишки (152 кун) ва ёзги (213 кун) суткалик графиклари бор бўлган ҳолда график қуриш усули кўрсатилган. 2.1- расм. Юкламаларнинг давомийлиги бўйича йиллик графикни тузиш усули. 11 Энг кўп тарқалган электр энергия истеъмолчилари учун справочникларда юкламанинг давомийлиги бўйича актив ва реактив юкламаларнинг типавий графиклари келтирилган. Юкламаларнинг давомийлиги бўйича графикдан тизилманинг техник– иқтисодий кўрсаткичларини, электр энергияси исрофини ҳисоблашда, йил давомида асбоб–ускуналардан фойдаланишни баҳолашда ва бошқа ҳолларда фойдаланилади. Юклама графикларидан аниқланадиган техник–иқтисодий кўрсаткичлар Актив юклама графигининг синиқ чизиқлари билан чегараланган юзи сон жиҳатидан кўрилаётган даврда электротизилма ҳосил қилган ёки истеъмол қилган энергияга тенг W Д PiTi , бунда Pi–графикнинг, i–поғонасидаги қувват; Ti —поғона давомийлиги. Тизилманинг кўрилаётган давр (сутка, йил) даги ўртача юкламаси Pўр WД T , бунда Т — кўрилаётган давр давомийлиги; Wg — кўрилаётган даврга тўғри келадиган электр энергияси. Тизилма иши графигининг нотекислик даражаси тўлдириш коэффиценти билан баҳоланади k тўл WД Pmax T Pўр Pmax Юклама графигини тўлдириш коэффициенти кўрилаётган даврда (сутка, йил) ҳосил қилинган (истеъмол қилинган) энергиянинг худди шу давр ичида, тизилманинг юкламаси ҳамма вақт максимал бўлган ҳолда, ҳосил қилиниши (истеъмол қилиниши) мумкин бўлган энергиясидан неча марта кам бўлишини кўрсатади. Равшанки, график қанча бир текис бўлса, ктўл қиймати бирга шунча яқин бўлади. Тизилманинг юклама графигини характерлаш учун максимал юкламадан фойдаланишнинг шартли давомийлигидан ҳам фойдаланиш мумкин Tmax WД Pmax Pўр T k тўлT Pmax Бу катталик кўрилаётган давр давомида тизилма ҳақиқий электр энергия миқдори W ни ҳосил қилиши (иcтеъмол қилиши) учун шу давр Т (одатда йил) давомида ўзгармас максимал юкламада неча соат ишлаши кераклигини кўрсатади. Тmах катталикни аниқлашни 2.2 -расмдаги мисол орқали тушунтириш мумкин. Амалда белгиланган қувватдан фойдаланиш коэффиценти k фой WД T Pбел Pўр Pбел ёки белгиланган қувватдан фойдаланиш давомийлиги Tбел WД Pбел 12 k фойT дан ҳам фойдаланилади. Юқоридаги формулаларда Р6ел орқали заҳирадаги агрегатларни қўшиб, биргаликда ҳамма агрегатларнинг белгиланган қувватининг йиғиндиси тушунилади. Фойдаланиш коэффициента кфой агрегатларнинг белгиланган қувватидан фойдаланиш даражасини ифодалайди. Демак, kфой 1, Tбел T бўлади. Pбел Pmax эканини ҳисобга олиб, k фой k тўл га эга бўламиз. Электр станцияларининг белгиланган қувватидан фойдаланиш нақти Бизнинг мамлакатимиз энерготизимлари учун ўрта ҳисобда бир йилда тахминан 4800 соатни ташкил қилади. 1.24–расм. Юкламаларнинг давомийлиги бўйича йиллик график. 13 II. КУЧ ТРАНСФОРМАТОРИНИ СОНИ ВА ҚУВВАТИНИ АНИҚЛАШ. Подстанцияларда кўпинча иккита трансформатор ёки автотрансформатор ўрнатилади. Бу ҳолда трансформаторларнинг қуввати тўғри танланса, трансформаторлардан бири авария пайтида узилганда ҳам истеъмолчиларни электр билан ишончли таъминлаш мумкин. Қўш трансформаторли подстанцияларда юклама ҳисобланган катталикка етмай эксплуатация қилинаётган дастлабки йилларида битта трансформатор ўрнатиш мумкин. Бу даврда истеъмолчиларни ўрта ёки паст кучланишли тармоқлар бўйича электр билан таъминлашни заҳиралашга эришиш лозим. Кейинчалик юклама ҳисобланган катталикка етганда, иккинчи трансформатор ўрнатилади. Агар трансформаторлардан фақат биттаси ўрнатилганда СН ва НН тармоқлари бўйича заҳиралашни таъминлаш мумкин бўлмаса ёки подстанциянинг ҳисобланган тўлиқ юкламасига эксплуатацияга туширилганига уч йил тўлмасдан эришиш эҳтимоли бўлса, бу ҳолда подстанция охирги схема асосида, яъни иккита трансформатор билан қурилади. Учинчи категориядаги муҳим бўлмаган истеъмолчиларни таъминлаш учун, агар ишдан чиққан трансформаторни янгисига алмаштириш ёки ўзини ремонт қилиш учун бир суткадан ортиқ вақт сарфланмаса, якка трансформаторли подстанциялар қурилиши мумкин. Иккинчи категориядаги истеъммлчиларни таъминлаш учун марказлашган кўчма заҳира трансформатор мавжуд бўлса ёки қўлда ёхуд автоматик уланадиган, СН ёки НН тармоғидан таъминланадиган бошқа заҳира манба мавжуд бўлса, якка трансформаторли подстанциялар қуришга рухсат этилади. Берилган саноат корхоналарининг тўла қувватини 40 % -ни I –тоифали, 60% - ни эса II- тоифали истеъмолчилар ташкил ташкил этади. 1. I ва II–тоифали истеъмолчиларни актив ва тўла қувватлари қуйидагича аниқланади. а) I – чи саноат корхонаси учун: (10) PI Pmax 1 0,4 , [МВт] (11) PI Pmax 1 0,6 , МВт] S I PI / cos , [МВ.А] S II PII / cos , [МВ.А] (12) (13) PI Pmax 2 0,4 , [МВт] (14) (15) б) II – чи саноат корхонаси учун: PI Pmax 2 0,6 , МВт] S I PI / cos , [МВ.А] S II PII / cos , [МВ.А] (16) (17) в) Умумий тўла қувватни қуйидагича аниқланади: P P P , [МВт] Q Q Q , [МВар] ст1 ст 2 ст1 14 ст 2 (18) (19) S S ст1 S ст 2 , [МВ.А] (20) 2. Агар истеъмолчиларнинг кўпчилик қисми биринчи ва иккинчи тоифали бўлса, ёки суткалик ва йиллик юклама графиги ўзгариб турса, икки трансформаторли подстанциядан фойдаланиш тавсия қилинади. Бунда ҳар бир трансформатор умумий юкламанинг 70% га ҳисобланади. Трансформаторнинг номинал қувватлари қуйидаги шартга кўра танланади. S max (21) S ном .т ; [МВ.А] 2 0,7 яъни, S ном .т 83,37 59,7; [МВ.А] 2 0,7 Демак, ГОСТ бўйича 63 МВ·А; 80 МВ·А ва ҳоказо қувватли трасформатор танлаш тавсия қилинади. Агар трасформаторлардан бири ишдан чиқса, электр таъминоти тўхталмай, иккинчиси вақтинчалик 140 % юклама билан ишлаши кўзда тутилади. Истеъмолчилар асосан I ва II тоифали бўлганлиги учун, узликсиз электр таъминоти тўхтамаслиги учун подстанцияларда иккитадан трансформатор ўрнатиш тавсия этилади. а) икки ҳил қувватли трасформаторлар олиш кўзда тутилади. I – вариант: 2 х 63 МВ·А; унинг ўта юкланиши, К3 S max 88,37 0,66; 2 S ном .т 2 63 II – вариант: 2 х 100МВ·А; К 3 83,37 0,41 2 100 Иккала вариант ҳам нормал ишлаш режими бўйича қониқарлидир. б) Трансформаторлардан бири ишдан чиқса, бу танланган вариантларни ишлашини текширамиз. I – вариант: 1,4· Sном.т = 1,4 · 63 = 88,2 МВ·А; II – вариант: 1,4· Sном.т = 1,4 · 100 = 140 МВ·А. бунда, 1,4 – ўта юкланиш коэффиценти. 3. Энди иқтисодий вариантни аниқлаймиз: I – вариант: 2 х 63 МВ·А. Типи АТДЦТН-63000/220 Uвн =230; Uсн=121кВ; Uнн =11кВ; BH CH 11 % U к BH HH 35 % CH HH 22 % Рх =37кВт. Рк =215кВт; Iх =0,5 %; Sнн = 32 МВ·А бахоси = 108,7 млн сўм. II – вариант: 2 х 100 МВ·А. АТДЦТН-100000/220 15 Рх =37кВт. Рк =215кВт; Iх =0,5 %. Sнн = 50 МВ·А Uвн =230кВ; Uсн=121кВ; Uнн =11кВ; BH CH 11 % U к BH HH 31 % CH HH 19 % бахоси = 142 млн сўм. а) Уч чўлғамли трансформаторларда реактив қувватнинг келтирилган исрофларини аниқлаш. I % Qх Sном.т x , 100 [кВар] (22) Qк . ВН S ном .т U k % BH , 100 [кВар] U k % CH , [кВар] 100 U % Qк . HН S ном .т k HH , [кВар] 100 (23) Qк .CН S ном .т (24) (25) U к % ВН 0,5U КВ С U КВ Н U КС М U k % CН 0,5U КВ С U КC Н U КB H U k % HН 0,5U КВ H U КC Н U КB C (26) б) трансформаторнинг салт ишлаш вақтидаги келтирилган исрофини аниқлаш. Рх Рх К ип Qх ; [кВт] (27) в) трансформаторнинг қисқа туташув режимидаги келтирилган исрофини аниқлаш. Рквн К ип Qквн , [кВт] Рквн Рксн К ип Qксн , [кВт] Рксн Ркнн Ркнн К ип Qкнн , [кВт] г) трансформаторни ўзидаги келтирилган исрофларни аниқлаш. 2 1 2 1 2 1 РТ .63 Рк К звн Рквн К зсн Рксн К знн Ркнн РТ 263 2 Рк Бунда К ЗВН S ЮК . ВН ; 2S НОМ .Т 1 2 1 2 1 2 1 К звн Рквн К зсн Рксн К знн Ркнн 2 К ЗСН S ЮК .СН ; 2 S НОМ .Т К ЗНН (28) (29) (30) (31) (32) S ЮК . НН ; 2 S НОМ .Т д) уч чўлғамли трансформатор ёки автотрансформатордаги электр энергия исрофини аниқлаш. ЭТ nТ PX TЙИЛ 1 2 2 2 1 К ЗСН 2 К ЗНН 3 [кВт . соат] (33) К ЗВН PКВН PКСН PКНН nT бунда, -ВН; СН; НН чўлғамларидаги максимал исрофлар вақти бўлиб, ҳисоблар учун 1=2=3 тенг деб қабул қилинади. 16 III. ТЕХНИК – ИҚТИСОДИЙ ҚИЁСЛАШ НАТИЖАСИДА ЭЛЕКТР СТАНЦИЯЛАРИ ВА ПОДСТАНЦИЯЛАРИНИ БОШ СХЕМАСИНИ ТАНЛАШ (2 – вариант учун). Электр энергия бериш схемасини танлашда техник–иқтисодий таққослаш Схеманинг иқтисодий мақсадга мувофиқлиги минимал келтирилган сарфлар билан аниқланади: З н К И У бунда К–электр тизилмани қуриш учун сарфланган капитал маблағ, минг сўм ҳисобида; –иқтисодий самарадорликнинг норматив коэффициенти — 0,12. га тенг; И — йиллик эксплуатацион харажат, минг сўм/йил; У — электр энергияни тўлиқ берилмаганлиги сабабли кўрилган зарар, минг сўм/йил. Электр энергияни беришнинг оптимал уланиш схемаси ва трансформаторларни танлашдаги капитал маблағ К схема элементлари таннархининг йириклаштирилган кўрсаткичи бўйича аниқланади. Ҳисобланган харажатларнинг иккинчи ташкил этувчиси — йиллик эксплутация харажати қуйидаги ифодадан аниқланади; И а о 100 К W 10 5 , бу ерда а, о — амортизация ва хизмат кўрсатиш учун ажратмалар, %; W — электр энергия исрофи, кВт соат; — 1 кВт соат электр энергия исрофининг нархи, тийин /(кВт соат). • • • Эслатма. Лойиҳалаш практикасида электр энергияга сарфланган харажатни аниқлаш учун аниқроқ методдан фойдаланилади, яъни юкламага боғлик бўлган исрофлар W ва юкламага боғлиқ бўлмаган исрофлар W (масалан, трансформаторларнинг миси билан пўлатидаги исрофлар) ҳисобланади. Қувват билан электр энергиянинг исроф бўлишини тўлдириш учун сарфланган харажат қуйидагича аникланади: Зп W W бу ерда ', "—иш режими (Тmах, ) ва объектни қуриш жойига аниқланадиган электр энергия 1 кВт-соат исрофининг таннархи. Икки чўлғамли трансформатордаги электр энергиянинг исрофи қуйидаги формуладан аниқланади, кВт соат: 2 S W PxT Pк max S ном бу ерда Px —салт юришдаги қувват исрофи, кВт; Pк – 3.1–расм. Максимал қисқа туташувдаги қувват исрофи, кВт Smax — исрофлар трансформаторнинг ҳисобланган (максимал) юкламаси, давомийлигининг МВА; Sном–трансформаторнинг номинал қуввати, МВА; максимал юкламадан Т– трансформаторнинг ишлаш давомийлиги (одатда, фойдаланиш Т=8760 соат деб қабул қилинади); –максимал давомийлигига боғлиқлиги исрофнинг давомийлиги бўлиб, 3.1–расмдаги эгри чизиқдан максимал юкламадан фойдаланганлик давомийлиги Тmах га қараб олинади. 17 Тmах миқдори подстанциянинг НН шинасидаги юклама графиги ёки боғловчи трансформатор орқали энерготизимга қувват узатиш графигидан аниқланади. Агар графикларни қуриш амалга оширилмаса, у ҳолда подстанцияга ўрнатилган трансформаторлар учун Тmах нинг миқдори истеъмолчиларнинг НН шинасидаги Тmах га тенг қилиб олинади. Уч чўлғамли трансформатор (автотрансформатор) даги электр энергия исрофи қуйидаги формуладан аниқланади: 2 2 2 S max , С S max , В S С Pк , Н max , Н Н , В Pк ,С W PxT Pк , В S ном S ном S ном бу ерда В, С, Н индекслар билан тегишлича юқори, ўртача ва паст кучланишли чўлғамлар (ВН, СН, НН) га тегишли миқдорлар белгиланган. в, с, н миқдорлар тегишли Тmах дан юқорида айтилганга ўхшаб аниқланади. Айрим ҳолларда соддалаштириш мақсадида в=с=н деб олинади. Уч чўлғамли трансформаторлар учун, одатда, каталогларда жуфт чўлғам ВН ва НН лар учун қисқа туташувдан қувват исрофи келтирилади: Pк ,ВН Агар учала чўлғам қуввати тенг бўлса, у ҳолда Pк ,В Pк ,С Pк ,Н 0,5Pк ,ВН деб олинади. Агар чўлғамлардан бирининг номинал қуввати 0,67 Sном бўлса, у ҳолда шу чўлғамдаги қувват исрофи Pк ни 0,67 марта камайтирилади. Масалан, агар НН чўлғами Sном= 0,67 Sном га ҳисобланган бўлса, у ҳолда Рк ,Н 0,67 0,5Рк ,В Н бўлади. Бунда (5-10) формулага НН чўлғами ўзгарувчан исрофининг қўшилузчи ҳадига Sном қўйилмай, балки чўлғамнинг 0,67Sном қувват қўйилади. Уч фазали автотрансформаторлардаги электр энергия исрофи, НН чўлғамининг қуввати Sном,Н=kфойSном га тенг шарти бўйича аниқланади, бунда ВН, СН, НН чўлғамларидаги исроф автотрансформаторнинг номинал қувватига келтирилган деб олинади. Қиёсланаётган вариантлар ишончли таъминлаши бўйича кескин фарқланган ҳолдагина, электроэнергияни тўлиқ бермасликдан кўрилган зарар аниқланади. Бу катталикни ҳисобга олиш учун аварияли узилишлар эҳтимоллиги билан давомийлиги, ишлаб чиқариш характери ва махсус адабиётларда батафсил кўриладиган қатор бошқа факторларни билиш лозим бўлади. Ўқув жараёнидаги лойиҳалашда, одатда, вариантлар электр энергияни тўлиқ бермасликдан кўрилган зарарни ҳисобга олмай қиёсланади. Техник – иқтисодий ҳисобни минимал келтирилган сарф – харажатлар бўйича ҳисобланади. З = РН ·КТ + И (млн. сўм) (34) бунда, РН – норматив коэффицент бўлиб 0,15га тенг; 18 КТ – подстацияларга ўрнатилган трансформаторларни таннарҳи бўлиб қуйидагича аниқланади. КТ = К0 · nT (млн. сўм) (35) nT – трансформаторлар сони; К0 – битта трансформаторнинг таннарҳи; И–йиллик эксплуатация харажатлари қуйидагича аниқланади (млн. сўм) И = Uа.т + UЭ (млн. сўм) (36) Uа.т – амортизация учун ажратилган сарф–харажатлар қуйидагича ҳисобланади. Uа.т =[(Ра +Ро)/100]∙ Кт (млн. сўм) (37) бунда, Ра – амортизация учун ажратилган нормаси 6,3 % га тенг; Р0 – подстанцияни ҳизмати ва таъмирлаш учун ажратилган харажатлар 3 % га тенг; UЭ – бир йиллик электр энергия исрофини нарҳи, млн. сўм UЭ = · Э (млн. сўм) (38) бунда, –I кВат. соат электр энергия исрофи учун тўланадиган таннарҳи 60 сўм /кВт. соат. 19 IV. ҚИСҚА ТУТАШУВ ТОКЛАРНИ ҲИСОБЛАШ. Қисқа туташув токлари асосан электр асбоб–ускуна параметрларини танлаш ёки текшириш, шунингдек, реле муҳофазаси ва автоматика қурилмасини танлаш ёки текшириш учун ҳисобланади. Тармоқ элементларининг қаршилигини аниқлаш учун, одатда, ҳисоблаш схемасида уларнинг параметрлари номланган бирликларда, ёки нисбий бирликларда кўрсатилади. Уч фазали қисқа туташув токларини ҳисоблаш қуйидаги тартибда олиб борилади: кўрилаётган энергетик тизимлар учун ҳисоблаш схемаси асосида ўрин алмаштириш схемаси тузилади: 4.1-расм. Оддий тизимнинг ҳисоблаш ва алмаштириш схемаси. аста–секин ўзгартириш йўли билан ўрин алмаштириш схемани энг содда кўринишга шундай келтирилади, бунда натижавий э.ю.к. маълум миқдор билан характерловчи манбалар гуруҳи ёки хар бир таъминловчи манба қисқа туташув нуқтаси билан битта натижавий қаршилик ХНАТ орқали боғланган бўлади. Натижавий қаршиликни билган ҳолда Ом қонуни асосида қисқа туташув токининг ташкил этувчисини бошланғич миқдори IПО аниқланади. Сўнгра зарбий ток ва зарурат туғилса, берилган вақт моменти t учун қисқа туташув токининг даврий ва бошланғич ташкил этувчиси аниқланади. Тизим қаршилиги х С аниқланади. Sб хс х* (39) S к.т. сист бу ерда х –энергетик тизимни нисбий катталикдаги қаршилиги Линиянинг қаршилиги: 20 Sб (40) U б2 бу ерда, Хсол – линияни солиштирма индуктив қаршилиги (6-220 кВ ли бир занжирли хаво линияси учун –0,4 Ом/км/). Куч трансформаторини чўлғамларидаги қисқа туташув кучланиши қуйидагича аниқланади: х л хсол l U кв % 0,5U кв н U кв с U кс н U кс % 0,5U кв с U кс н U кв н U кн % 0,5U кв н U кс н U кв с (41) Куч трансформаторини чўлғамларидаги индуктив қаршилик: х тв х тс х тн U кв % Sб S ном .т U кс % S б 100 100 U кн % S ном . т Sб ; (42) ; ; S ном.т К1, К2 , К3 лар учун натижавий қаршиликлар қуйидагича аниқланади: х х сис х1 100 нат1 х нат 2 х сис х1 х в х с х нат 3 х сис х1 х в х н Паралел ишлаётган трансформаторлар учун: х х нат1 ; нат1 2 х х нат 2 ; нат 2 2 х х нат 3 ; нат 3 2 К1, К2 , К3 нуқталарига базис токлари аниқланади: S Sб Sб б ; (43) I б1 ; I б2 I б3 ; 3 U б1 3 U б 2 3 U б 3 Якунловчи алмаштирилган схема асосида қисқа туташув токининг даврий ташкил этувчисининг бошланғич қиймати ( Iп.о ) аниқланади: I К1 нуқта учун: I п.о к 1 б1 ; х нат1 Шу нуқта учун зарбий ток бунда, Iп.о – қисқа туташув токининг даврий ташкил этувчисининг бошланғич қиймати; i y k 1 3 I п.о к 1 К у ; (44) 21 Ку–қисқа туташув токининг бошланғич ташкил этувчисининг сўниш доимийси вақтга боғлиқ бўлган зарбий қиймат. Константа Та ва Кз ўзаро қуйидаги нисбатда боғланган: Кз =(1+e-0,01/Ta) , бу 3.25 расмда график равишда кўрсатилган (Л.I). Маълум Та бўйича 3.25 расмдаги графикдан Ку нинг тегишли қийматини аниқлаш мумкин. Та тахминан қуйидаги ифодадан аниқлаш мумкин: (45) Т х / Z а нат нат бунда хнат ва Z нат – қисқа туташув занжирининг тегишлича якунловчи индуктив ва актив қаршиликларидир. Одатда курс ишисини бажаришда электр тармоқларининг характерли нуқталари учун 3.8 жадвалда келтирилган Та ва Ку нинг ўртача қийматларидан фойдаланса бўлади. (А–1.159 бет) Ку нуқта учун қисқа туташув токининг бошланғич ташкил этувчиси аниқланади: Аниқлаш лозим бўлган қисқа туташув токларининг ҳисобланадиган вақт τ =tcB + t3min ифода орқали аниқланади, бунда tСB– ўчиргичнинг хусусий узиш вақти 0,05 секунддан ошмайди.; t3min – релели муҳофазани минимал вақти 0,01 сек. Ҳисобни осонлаштириш учун e-τ /Ta миқдорини Т ва Та нинг маълум қийматларида, 3.26 расмда тасвирланган эгри чизиқлардан аниқлаш мақсадга мувофиқ. (А–1) Қисқа туташувни тўлиқ иссиқлик импульси қуйидаги ифодадан аниқланади: Вк I п2.о к 1 t уз Т а ; (46) бунда tуз – узиш вақти. Вк ни ҳисоблашда Та доимийсини тахминий ҳисоблашда 3.7, 3.8 – жадваллардан олиш мумкин, электростанция шиналарида қисқа туташув бўлган ҳолда Вк ни баҳолаш зарур бўлса, у ҳолда қисқа туташув токининг йиғиндиси бўйича тахминан олиш мумкин (А-1. 197 бет). Худди шундай қилиб К2 ва К3 нуқталар учун Iп.о , iy, iaτ ва Вк лар аниқланади. 22 ҚИСҚА ТУТАШУВ ТОКЛАРНИ ЭҲМДА ҲИСОБЛАШ. Кирит иладиг ан каттал ик хс SБ Sқ.т.сист х* хл Киритиладиган ячейка хс х* Sб S к.т. сист х л хсол l хсол l Uб1 Uб2 Uб3 Iб1 Sб U б2 ЛИСТ2!А2 ЛИСТ2!А1 ЛИСТ2!А3 ЛИСТ2!А4 ЛИСТ2!В2 Олинадиган натижа = ЛИСТ2!А4∙ (ЛИСТ2!А1/ ЛИСТ2!А3) = ЛИСТ2!В1∙ ЛИСТ2! B3∙( ЛИСТ2!А1/ ЛИСТ2!B4^2) ЛИСТ2!В1 ЛИСТ2!B3 ЛИСТ2!B4 ЛИСТ2!B5 ЛИСТ2!B6 ЛИСТ2!C1 = ЛИСТ2!А1/(КОРЕНЬ3∙ ЛИСТ2!B4) ЛИСТ2!C2 = ЛИСТ2!А1/(КОРЕНЬ3∙ ЛИСТ2!B5) ЛИСТ2!C3 = ЛИСТ2!А1/(КОРЕНЬ3∙ ЛИСТ2!B6) 0,5U кв н U кв с U кс н ЛИСТ2!Е1 = 0,5∙( ЛИСТ2!Е5+ ЛИСТ2!Е4ЛИСТ2!Е6) Uкв-с% Uкв-н% Uкс-н% Uкс% 0,5U кв с U кс н U кв н ЛИСТ2!Е4 ЛИСТ2!Е5 ЛИСТ2!Е6 ЛИСТ2!E2 Uкн% 0,5U кв н U кс н U кв с ЛИСТ2! E3 Sб 100 Sном . т U кс % Sб ЛИСТ2!D1 I б1 Iб2 Iб 2 Iб3 Uкв х тв хтс хтн Sном.т хнат1 Iб3 хтв хтс хтн х Sб 3 U б1 S б 3 U б 2 Sб 3 U б 3 U кв % 100 U кн % 100 нат1 ЛИСТ2!D2 =( ЛИСТ2!Е2/100)∙( ЛИСТ2!А1/ ЛИСТ2!D4) ЛИСТ2!D3 =( ЛИСТ2!Е3/100)∙( ЛИСТ2!А1/ ЛИСТ2!D4) S ном . т Sб S ном.т хсис х1 = 0,5∙( ЛИСТ2!Е4+ЛИСТ2!Е6+ ЛИСТ2!Е5) = 0,5∙( ЛИСТ2!Е5+ ЛИСТ2!Е6ЛИСТ2!Е4) =( ЛИСТ2!Е1/100)∙( ЛИСТ2!А1/ ЛИСТ2!D4) ЛИСТ2!D4 ЛИСТ2!F1 хнат2 хнат 2 хсис х1 хв хс ЛИСТ2!F2 хнат3 хнат 3 хсис х1 хв хн ЛИСТ2!F3 23 =( ЛИСТ2!А2+ ЛИСТ2!В2) =( ЛИСТ2!А2+ ЛИСТ2!В2+ ЛИСТ2!D1+ ЛИСТ2!D2) =( ЛИСТ2!А2+ ЛИСТ2!В2+ ЛИСТ2!D1+ ЛИСТ2!D3) Iк1 Iк2 Iк3 I п.о к 1 I п.о к 2 I п.о к 3 х I б1 ЛИСТ2!G1 = ЛИСТ2!C1/ ЛИСТ2!F1 ЛИСТ2!G2 = ЛИСТ2!C2/ ЛИСТ2!F2 ЛИСТ2!G3 = ЛИСТ2!C3/ ЛИСТ2!F3 нат1 х х Iб2 нат 2 I б3 нат 3 iзк-1 iз k 1 3 I п.о к 1 К з1 ЛИСТ2!H1 = КОРЕНЬ3∙ЛИСТ2!G1∙/ ЛИСТ2!H4 iзк-2 i з k 2 3 I п.о к 2 К з 2 ЛИСТ2!H2 = КОРЕНЬ3∙ЛИСТ2!G2∙/ ЛИСТ2!H5 iзк-3 iз k 3 3 I п.о к 3 К з 3 ЛИСТ2!H3 = КОРЕНЬ3∙ЛИСТ2!G3∙/ ЛИСТ2!H6 ЛИСТ2!H4 ЛИСТ2!H5 ЛИСТ2!H6 ЛИСТ2!I1 = 0,87∙ЛИСТ2!G1 кз1 кз2 кз3 I2к1 I 2 k 1 3 / 2 I п.о к 1 I2к2 I 2 k 2 3 / 2 I п.о к 2 ЛИСТ2!I2 = 0,87∙ЛИСТ2!G2 I2к3 I 2 k 3 3 / 2 I п.о к 3 ЛИСТ2!I3 = 0,87∙ЛИСТ2!G3 24 V. ЭЛЕКТР СТАНЦИЯ ВА ПОДСТАНЦИЯЛАРДА АСБОБ – УСКУНАЛАРНИ ТАНЛАШ. Электр аппаратлари, изоляторлар ва ток ўтказувчи қисмлар 3 та асосий режимда ишлайди: а) давомли иш режими; б) ўта юкланиш режими, бунда К3 нинг қиймати 1,4 гача боради; в) қисқа туташув режими. Давомли иш режимида электр аппаратларининг ишончли ишлаши, уларнинг номинал ток ва номинал кучланиш бўйича тўғри танланиши билан таъминланади. Ўта юкланиш режимида аппаратларни ишончли ишлаши ток ва кучланишларни узоқ вақт ошиб кетишини чегаралаш билан таъминланади. Қисқа туташув режимида аппаратларнинг ишончли ишлаши, қисқа туташув токларининг электродинамик ва термик таъсирлар бўйича асбоб– ускуналарни тўғри танланиши билан таъминланади. а) Ажратгич ва узгичлар қуйидагича танланади: –қурилманинг кучланиши бўйича: Uуст≤ Uном ; (47) – ток бўйича: Imax ≤ Iном ; (48) –конструкцияси, ўрнатиш тури бўйича; –электродинамик турғунлиги бўйича iy ≤ iпр.с ; Iпо ≤ Iпр.с ; (49) бунда, iпр.с ; Iпр.с – қисқа туташувнинг ( ўтувчи ) чегара токи (амплитуда ва таъсир этувчи қийматлари); –термик турғунлиги бўйича 2 Вк I тер t тер ; бунда, Вк – ҳисоб бўйича иссиқлик импулси, Iтер – термик турғунликнинг чегара токи; Tтер – термик турғунлик чегара токининг ўтиш давомийлиги. Қисқа туташтиргичлар ҳам ўта шартлар асосида танланади, фақат юклама токига текширилмайди. б) Ўчиргичлар қуйидагича танланади: –қурилманинг кучланиши бўйича: Uуст≤ Uном ; –узоқ таъсир этувчи ток бўйича; Iнорм ≤ Iном ; Imax ≤ Iном ; –узиш қобилияти бўйича. Биринчи навбатда қуйидаги шартга асосан симметрик узиш токи бўйича текшириш Iп. ≤ Iуз ном ; (50) 25 Сўнгра қисқа туташув бошланғич ташкил этувчисини узилиши эхтимоли текширилади. ia ≤ ia.ном =√2ном∙Iуз.ном; (51) бунда, ia.ном – узилаётган токнинг τ вақтдаги бошланғич ташкил этувчисининг рухсат этилган номиналь қиймати; ном – узилаётган токни бошланғич ташкил этувчининг номинал нисбий қисми (А-I ,4- 49 расм ); ia – контактларнинг ажраш моменти τ даги қисқа туташув токининг бошланғич ташкил этувчиси; τ=t3.min+tc.B бунда, t3.min – 0,01с. – реле мухофазасининг минимал таъсир этиш вақти; tс.B – ўчиргични ҳусусий узиш вақти. Агар Iп. ≤ Iуз ном . шарт бажарилиб, ia > ia.ном бўлса, у ҳолда қисқа туташувнинг тўлиқ токи бўйича узилиш қобилиятини текшириш мумкин: 2 I п ia 2 I уз.ном 1 ном (52) Ўчиргич электродинамик турғунликка (сквозной) қисқа туташувнинг чегара паррон ўтиш токи бўйича текширилади: Iп.о ≤ Iпр.с; iy ≤ iпр.с; бунда, Iпр.с – қисқа туташувнинг чегара паррон (сквозной) ўтиш токининг таъсир этувчи қиймати (А-** билдиргич бўйича олинади); iпр.с – қисқа туташувнинг чегара паррон (сквазной) ўтиш токининг амплитуда қиймати (билдиргич бўйича олинади); Iп.о–ўчиргич занжиридаги қисқа туташув токининг даврий ташкил этувчисининг бошланғич қиймати; iy – ўчиргич занжиридаги қисқа туташувнинг зарбий токи. Ўчиргич термик турғунликка иссиқлик импульси бўйича текширилади. Вк I2 tT бунда, Вк – ҳисоб бўйича иссиқлик импульси; IT – термик турғунликнинг чегара токи (билдиргич бўйича); tT – термик турғунлик токининг ўтиш давомийлиги, сек. в)ток трансформаторлари қуйидагича танланади: – кучланиш бўйича: Uуст ≤ Uном ; – ток бўйича: Iнорм ≤ I1ном ; Imax ≤ I1ном ; Нормал ток қурилманинг иш токига мумкин қадар яқин бўлиши лозим, чунки бирламчи чўлғамни тўла юкламаслик хатонинг ортишига олиб келади. Электродинамик турғунлиги бўйича: iу ≤ Кэд √2∙I1ном; бунда, iу – ҳисобланган қисқа туташувнинг зарбий токи; Кэд – электродинамик турғунликнинг билдиргич бўйича карралиги; I1ном – ток трансформаторининг номинал бирламчи токи. (шинали ток трансформаторидан ташқариси шу шарт бўйича текширилади). Термик турғунлиги бўйича; 26 Вк ≤ ( КТ ∙I1ном )2∙tT ; бунда, Вк – ҳисоб бўйича иссиқлик импульси; КТ – термик турғунлик карралиги, билдиргич бўйича; tT – билдиргич бўйича термик турғунлик вақти. Z2 ≤ Z2ном бунда, Z2 – ток трансформаторининг иккиламчи юкламаси; Z2ном – танланган аниқлик класидаги ток трансформаторининг рухсат этилган ном . юкламаси. Иккиламчи юклама бўйича ток трансформаторлари қуйидагича аниқланади: Ток занжирининг индуктив қаршилиги унча катта бўлмаганлиги сабабли z2 ≈ r2 ; r2 = rасбоб + rправ + rк ; бунда, rасбоб –асбобларнинг қаршилиги қуйидаги ифодадан аниқланади: S приб rприб 2 ; I2 бунда, Sасбоб –асбоблар истеъмол қиладиган қувват (В.А); I2 – ўлчов асбобларнинг иккилиги номиналь токи (А). Контактларининг қаршилиги икки – учта асбоблар учун 0,05 Ом ва кўп сондаги ўлчов асбоблар учун 0,1, Ом деб олинади. Уланадиган симларнинг қаршилиги уларнинг узунлиги ва кўндаланг кесимига боғлиқ. Ток трансформаторини танланган синф аниқлашда ишлаш учун қуйидаги шарт бажарилиши лозим: rасбоб + rправ + rк ≤ z2ном ; бундан, rправ = z2ном – rасбоб – rк ; rпр нинг қийматини билган ҳолда уланадиган симлар кесимини аниқлаш P l хис q ; мумкин: rпр Бунда ρ – сим материалининг солиштирма қаршилиги. Мис томирли симлар (ρ=0,0175) 100 МВт ва ундан юқори агрегатли кучли электростанцияларни асосий ва ёрдамчи асбоб–ускуналарнинг иккиламчи занжирида, шунингдек юқори кучланиш 220 кВ ва ундан юқори подстанцияларда қўлланилади. Қолган ҳолларда иккиламчи занжирларда алюминий томирли симлар (ρ=0,283) қўлланилади; lҳис–ток трансформаторларининг бириктириш схемасига боғлиқ бўлган ҳисобланган узунлик. (А-3, 378 бет.) г) кучланиш трансформаторлари қуйидагича танланади: – қурилманинг кучланиши бўйича; Uдст ≤ Uном; – чўлғамларнинг конструкцияси ва уланиш схемаси бўйича; – аниқлик синфи бўйича; – иккиламчи юкламаси бўйича: S2∑ ≤ Sном; Бунда Sном – танланган аниқлик синфидаги номинал қувват; 27 S2∑ – кучланиш трансформаторига уланган ҳамма реле ва ўлчов асбобларининг юкламаси, В А; S2Σ 2 2 Sприб cosприб 2 Sприб sin приб 2 Pприб Q приб Агар, иккиламчи юкламанинг қуввати танланган аниқлик синфидаги кучланиниш трансформаторининг номинал қувватдан кўп бўлса, у ҳолда иккинчи кучланиш трансформатори ўрнатилади ва асбобларнинг бир қисми унга уланади. Электр тизилмаларининг ишлатиш қоидаларига (ПУЭ) асосан, кучланиш трансформаторидан номинал юкламада уланган ҳисоблаш счётчикларига бўлган кучланиш исрофи 0,5 % дан ошмаслиги, шитдаги ўлчов асбобларигача исроф эса 1,5 % дан ортмаслиги керак. Ҳисоблашда механик мустаҳкамлик шарти бўйича симларнинг кесимини ўртача мис толали сим учун 1,5 мм2 ва алюминий толали сим учун 2,5 мм2 дан олиш мумкин. Ток трансформатори ва кучланиш трансформаторининг иккиламчи юкламаси (4.11 ва 4.12 жадвал, Л I.) да келтирилган. д) сақлагичлар қуйидаги бўйича текширилади: Uуст ≤ Uном; – ток бўйича: Iнорм ≤ Iном , Imax ≤ Iном; – конструкцияси ва қурилма турига қараб; – узиш токи бўйича: Iп.о ≤ Iуз.п , бунда Iуз.п – узиладиган чегара токи. Е) Шиналарни танлаш ва текшириш. Шиналар узоқ таъсир қиладиган рухсат этиладиган ток бўйича: Imax ≤ Iрух.эт. қисқа туташув токининг рухсат этиладиган ток бўйича: B к q q min C бунда: qmin – минимал кесим; С – бу коэффициент 3.13 жадвалдан (Л I) олинади. Қисқа туташув токининг рухсат этиладиган электродинамик таъсири iy≤iдин бўйича танланади. Шина танлангандан сўнг у механиқ мустаҳкамлик бўйича текширилади: Фазаларнинг ўзаро таъсиридан шина материалидаги кучланиш: σ 3 10 8 ф бунда, Wф b h2 ; 6 l2 ф aw i2 y b,h – шина периметри σф = σҳис шиналар механиқ мустаҳкам ҳисобланади, агар σҳис ≤ σрух.э.м бўлса, бунда σрух.э.м – шиналар материалидаги рухсат этиладиган механиқ кучланиш (4.3 жадвал, Л I). 28 VI. ПОДСТАНЦИЯЛАРНИНГ ЎЗ ЭҲТИЁЖИНИ ТАЪМИНЛАШ СХЕМАЛАРИНИ ТАНЛАШ Подстанцияларнинг ўз эҳтиёжи истеъмолчиларининг таркиби подстанция типи, трансформаторлар қуввати, синхрон компенсаторларнинг мавжудлиги, электр асбоб–ускуналар типига боғлиқ бўлади. Синхрон компенсаторларсиз соддалаштирилган схема асосида тузилган подстанциялардаги ўз эҳтиёжи истеъмолчилари энг кам сонли бўлиб, улар учун ходимлар доимий навбатчилик қилмайди. Бу истеъмолчиларга трансформаторларни шамоллатиш электр двигателлари, ОД билан КЗ, КРУН шкафлари юритмаларини, шунингдек, подстанцияни ёритиш киради. Юқори кучланишдаги ўчиргичли подстанцияларда компрессор тизилмалари (ДМК, ВВН, ВВБ ўчиргичлари учун), оператив ўзгармас токда эса зарядловчи билан қисман зарядловчи агрегатлар қўшимча истеъмолчилар ҳисобланади. Синхрон компенсаторлар ўрнатилганда, уларнинг подшипникларини мойлайдиган механизмлар, СК совитиш тизимининг насослари керак бўлади. Подстанция ўз эҳтиёжи энг муҳим истеъмолчиларига оператив занжирлар, алоқа тизими, телемеханика, трансформаторлар билан СК ларнинг совитиш тизими, аварияли ёритиш, ўт ўчириш тизими, компрессорли электр истеъмолчилари киради. Ўз эҳтиёжи истеъмолчиларининг қуввати катта бўлмаганлиги учун, улар пасайтирувчи трансформатордан таъминланадиган 380/220 В тармоққа уланади. ТСН нинг қуввати подстанцияларнинг турли режимдаги юкламаси асосида, 600 кВ А дан (ёки 1000 кВ А. uк = 8% ли) катта олинмайди. 6.1–жадвалда 110 кВ ли томондаги перемичкада битта У–110 ўчиргич билан 35 кВ томонида ВМК–35 ўчиргичли қуввати 16 дан 40 мВ А гача иккита уч чўлғамли трансформаторли подстанция учун ўз эҳтиёжи юкламасининг ҳисоби келтирилган. Эҳтиёж коэффициенти 0,7 ни ҳисобга олиб, кўрилаётган подстанция учун ҳар бири 63 кВ А дан иккита ТСН олиниши мумкин. Агар ўз эҳтиёжи юкламасини аниқ ҳисоблаш учун маълумотлар бўлмаса, унда ТСН нинг қуввати 6.2–жадвалдан тахминан олинади. Икки трансформаторли 35–750 кВ ли ҳамма подстанцияларда ўз эҳтиёжи учун иккита трансформатор ўрнатилади. Оддий кам қувватли бир трансформаторли подстанцияларда битта ТСН ўрнатилиб, складдаги заҳира назарда тутилади. Агар бир трансформаторли подстанцияда синхрон компенсатор ёки ҳаво ўчиргичлари ёки Д ва ДЦ совитиш тизимли трансформатор ўрнатилган бўлса, унда иккита ТСН назарда тутилиб, улардан бири 6–35 кВ ли маҳаллий тармоққа уланади. Подстанциянинг оператив занжирларини таъминлаш учун ўзгарувчан ҳамда ўзгармас ток қўлланиши мумкин. 330–750 кВ ли ҳамма подстанциялар билан йиғма шинали РУ110–220 кВ ли подстанцияларда оператив ўзгармас ток қўлланилади. 29 6.1–жадвал Подстанциянинг ўз эҳтиёжи юкламаси Электр истъемолчилари Белгиланган Истеъмолчилар Қувватлар қувват, кВт сони, дона йиғиндиси, кВт Трансформаторга ҳаво пуфловчи электродвигателлар У-110 ўчиргични иситиш қурилмаси 8 2 16/0,85–19 1,75 1 1,75 ВМҚ-35Э Реле аппаратураси шкафларини иситиш 1,15 0,5 7 23 8,05 11,5 ОД ва КЗ юритмаларини иситиш КРУН шкафларини иситиш Келиб хизмат кўрсатувчи ходим хонасини иситиш ва ёритиш Ташқарини ёритиш Оператив занжирлар истеъмол қиладиган юклама Компрессор тизилмаси 0,6 0,6 5,5 6 24 1 3,6 14 5,5 4,5 1,8 1 1 4,5 1,8 13 1 13/0,85–15,3 Жами: 6.1–расм.Оператив ўзгарувчан токли подстанциянинг ўз эҳтиёжини таъминлаш схемаси. 85 Оператив ўзгарувчан ток юқори кучланишли ўчиргичларсиз 35–220 кВ ли подстанцияларда қўлланилади. Агар бир вақтда биттадан ортиқ ўчиргич уланиши мумкин бўлмаса, ВН ўчиргичли 110–220 кВ ли подстанцияларда тўғриланган оператив ўзгармас ток қўлланилиши мумкин. Оператив ўзгармас токли подстанцияларда ТСН ни 6–10 кВ ли шиналарга уланади. Оператив ўзгарувчан токли подстанцияларда ТСН бош трансформаторларнинг киришига шохобча орқали уланади (6.1– расм). Бу 6–10 кВ ли шиналардаги кучланиш тўла йўқолганда, 6–10кВ ли ўчиргичларни бошқариш учун керак. Ишончлиликни ошириш учун 0,4 кВ ли шиналар автоматик ўчиргич билан секцияланади. Оператив занжирларни таъминлаш ўз эҳтиёжи трансформаторларининг НН қисқичидан, то чиқишида 220 В кучланиш берадиган кучланиш стабилизатори орқали автоматик ўчиргичларгача назарда тутилган. 30 VII. ЕРГА УЛАШ ҚУРИЛМАСИНИ ҲИСОБЛАШ. ПУЭ га биноан ерга улаш қурилмасининг қаршилиги қуйидаги қийматлар билан чегараланади. А) ерга туташув токи 500 А дан кўп бўлган (110 кВ ва ундан юқори кучланишли) электр қурилмаларида R3≤0,5 Ом Б) ерга туташув токи 500 А дан кам бўлган (35; 10; 6 кВ) электр қурилмаларида 250 лекин 10 Ом дан ошмаслиги керак (I3–ерга туташув токи А). R3 I3 В) 1000 В гача бўлган электр қурилмаларида 125 R3 лекин 4 Ом дан ошмаслиги керак. I3 Ерга улаш қурилмасининг ҳисоби учун қуйидагилар маълум бўлиши керак: Ернинг солиштирма қаршилиги ρ, (Л I); Бу табиий ерга улагичлар тарқатиш қаршилиги Re=Rт-о║rф║rm║Rк бунда, Rк–кабеллар қобиғининг туташув токи ерган тарқалишига қаршилиги; Rт-т–таянч-тросс тизимининг туташув токи ерга тарқалиш коэффициенти; Rф–пойдеворларнинг туташув токи ерга тарқалишига қаршилиги; Rқ–канализация,водопровод ва бошқа қувурларнинг туташув токи ерга тарқалишига қаршилиги; Rе–ўлчов йули билан топилади; Шаҳардаги, саноат корхоналаридаги қурилмалар учун табиий ерга улагичлар тарқатиш қаршилиги тахминан қуйидагича берилиши мумкин: Rт-т– 2,5 3 Ом; Rф– 8 9 Ом; Rт– 2 4 Ом; Rқ– 2 3 Ом. в)ерга улаш қурилмасининг талаб қилинган қаршилиги; г)Ерга улаш қурилмасини бажаришга мўлжалланган майдон ўлчамлари (юзаси). Сунҳий ерга улагичлар сифатида узунлиги 250 см. Ли 60*60 мм ёки бошқа ўлчамли бурчакли пўлат қозиқ ёки диаметри 40*80 мм бўлган пўлат қувур ишлатилади. Ерга улаш контури 2,5*4 мм пўлат тасмалар (горизонтал ерга улагичлар ва уларга уланган вертикал пўлат бурчак ёки қувурлар 31 воситасида бажарилади).Горизонтал ерга улагичларнинг ётиш чуқурлиги 0,50,8 метр. Битта вертикал қувур қозиқнинг туташув токи қаршилиги: Rb.o 0,366 2l 4t l lg lg ; 4t l d l Битта вертикал бурчак қозиқнинг туташув токи тарқалиш токига қаршилиги: Rb.o 0,366 2l 1 4t l lg lg ; l b 2 4t l Битта горизонтал пўлат тасма вертикал қозиқларни туташтиради ҳамда элетктр қурилмаси сатҳидаги потенциалларни текислайди.Унинг қаршилиги: Rb.o 0,366 2 l 2 lg ; l bt Юқоридаги ифодаларда:–ернинг солиштирма қаршилиги (Ом.м); l–ерга улагичнинг узунлиги; t–ерга улагичнинг ётиш чуқурлиги; b–тасманинг ёки пўлат бурчакнинг эни (ҳамма ўлчовлар см.ларда) Расм 7.1. Подстанциянинг ерлатгич қурилмасининг уланиш схемаси. Сунҳий ерга улагичлардан талаб қилинадиган тарқалиш токига қаршилиги: Rи Re R3 ; Re R3 Вертикал қозиқларнинг тахминий сони: N Rb.o ; Rи 32 Бунда, –қозиқларнинг фойдалилк коэффициенти, биринчи ёндошувда =0,60,8 олиниши мумкин. =1 бунда, қачонки қозиқлар бир–биридан жуда узоқда жойлашган ёки биттагина қозиқ бўлса. Қозиқларнинг тахминий сони N ва майдон ўлчамларига қараб улар жойлаштириб чиқилади. Ерга улаш қурилмасининг плани (юқоридан кўриниши) маълум бўлгандан сўнг горизонтал улагичларнинг узунлигини аниқлаймиз. Натижада юқоридаги формуладан битта горизонтал тасманинг қаршилиги Rr.o топилиши мумкин. Тасмаларнинг узунлигин бир хил бўлса, уларнинг умумий тарқатиш қаршилиги: Бу ерда, Rr Rr .o ; nr r nr–горизонтал тасмалар сони; r–горизонтал тасмаларнинг фойдалилик коэффициенти. Энди вертикал қозиқлардан талаб қилинадиган қаршиликни топиш мумкин: R Rr Rи ; Rr Rи Ниҳоят, вертикал қозиқларнинг аниқ сони топилади: N у .т Rb.o ; Rb y .т бунда, –қозиқлар фойдалилик коэффициентининг аниқ қиймати. r ва ут лар иловаларда келтирилган жадвалдан (Л1) топилади. Ҳисоб натижалари асосида ерга улаш қурлмасининг шакли чизилади. Ҳисоб тугугандан сўнг ерга улаш қурилмасининг бир фазали қисқа туташув ҳолида иссиққа чидамлилиги текширилади. 33 VIII. ЭЛЕКТР ҚУРИЛМАЛАРИНИ ЯШИНДАН САҚЛАШ. Электр подстанцияларида жихозларни бевосита яшин уришдан сақлаш учун асосан устунсимон алоҳида яшин қайтаргичлардан фойдаланилади. Таянч ва порталларда ҳам яшин қайтаргичлар жойлашган бўлиши мумкин. Яшин қайтаргичларнинг энг маҳқул баландлиги 45–50 м дан ошмайди. Обҳект якка яшин қайтаргич билан ҳимояланаётган бўлса, унинг ҳимоя зонаси тахминан конус сифатида бўлади. Ушбу конуснинг баландлиги (h0), маълум (hx) баландликдаги ҳимоя радиуси (rx), ер юзасидаги ҳимоя радиуслари (r0) қуйидагича топилади: r0 1,1 0,002 h h rx 1,1 0,002 h h hx ; 0,85 h 0 0,85 Ҳамма ўлчамлар м.ларда h–яшин қайтаргичнинг танлаб олинган баландлиги; Бирор объект (масалан ўчиргич ёки шиналар тизимси) ҳимоя зонасига киряпдими, йўқми буни билиш учун объектнинг баландлиги hx да ҳимоя зонаси радиуси rx ни топиш керак. Объектдан яшин қайтаргичгача бўлган масофа rx дан ошиб кетмаса, у яшиндан сақланган ҳисобланади. Яшин қайтаргичлар иккита бўлса ҳимоя зонасининг ён томонлари юқоридагидай топилади. Яшин қайтаргичлар оралиқ ҳимоя зонасининг ўлчамлари эса улар орасидаги масофа (L) га боғлиқ: а) агар L>h бўлса; б) агар L<h . hc h0 0,17 3 10 4 h L h bx r0 hc hx ; hc b r0 Агар L≤3h шарти бажарилсагина яшиндан ҳимояланиш ишончлилиги 99,5 % таъминланади. 34 Расм 7.2. Жуфт яшин қайтаргичларнинг ҳимоя зоналари кўрсатилган схемаси. Яшин қайтаргичларнинг сони кўп бўлса, ҳимоя зонасини аниқлаш учун олдин ҳар бир ўзаро жуфт яшин қайтаргичлар ҳимоя зоналари топилади. Сўнгра муайян баландликдаги умумий ҳимояси чизилади. Баландликдаги h x бўлган обҳект яшиндан сақлагичлар ҳисобланади, қачонки ҳамма жуфт яшин қайтаргичлар учун bx>0 шарти бажарилса. 35 VII. ИЛОВАЛАР. Берилган cos учун , sin ва tg бурчакларининг қийматлари Жадвал-7.1 cos sin tg cos sin tg 1 0,99 0,98 0,97 0,96 0,95 0,94 0,93 0,92 0,91 0,90 0,89 0,88 0,87 0,86 0,85 0,84 0,83 0,82 0,81 0,80 0,79 0,78 0,77 0,76 0,75 0,74 0,73 0 о 8 06' 11о29' 14о04' 16о16' 18о12' 19о57' 21о34' 23о04' 24о30' 25о51' 27о08' 28о21' 29о32' 30о41' 31о47' 32о52' 33о54' 34о55' 35о54' 36о52' 37о11' 38о44' 39о39' 40о32' 41о25' 42о16' 43о07' 0 0,1412 0,1990 0,2430 0,2800 0,3123 0,3412 0,3676 0,3919 0,4146 0,4360 0,4560 0,4750 0,4931 0,5103 0,5267 0,5426 0,5578 0,5724 0,5864 0,6000 0,6131 0,6257 0,6380 0,6499 0,6614 0,6726 0,6834 0 0,1425 0,2031 0,2505 0,2917 0,3287 0,3630 0,3953 0,4260 0,4556 0,4844 0,5124 0,5398 0,5668 0,5934 0,6197 0,6459 0,6520 0,6980 0,7240 0,7500 0,7761 0,8023 0,8286 0,8551 0,8819 0,9089 0,9362 0,72 0,71 0,70 0,69 0,68 0,67 0,66 0,65 0,64 0,63 0,62 0,61 0,60 0,59 0,58 0,57 0,56 0,55 0,54 0,53 0,52 0,51 0,50 0,45 0,40 0,35 0,30 0,25 43о57' 44о46' 45о34' 46о22' 47о09' 47о56' 48о42' 49о27' 50о12' 50о57' 51о41' 52о25' 53о08' 53о51' 54о33' 55о15' 55о57' 56о38' 57о19' 58о00' 58о40' 59о20' 60о00' 63о15' 66о25' 69о31' 72о32' 75о31' 0,6937 0,7042 0,7140 0,7238 0,7330 0,7424 0,7511 0,7592 0,7686 0,7768 0,7845 0,7924 0,8000 0,8071 0,8145 0,8214 0,8282 0,8350 0,8419 0,8480 0,8544 0,8599 0,8660 0,8930 0,9164 0,9366 0,9539 0,9680 0,9635 0,9918 1,020 1,049 1,078 1,108 1,138 1,169 1,201 1,233 1,265 1,299 1,334 1,368 1,403 1,441 1,482 1,520 1,559 1,600 1,643 1,686 1,732 1,984 2,290 2,674 3,180 3,867 36 Электр энергия истеъмолчилари ва электр юкламаларининг алохида қабул қилгичлари учун кўрсаткичлар. Талаб коеффициенти Kс ва қувват коэффициенти cos № 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Истеъмолчилар Қора металлургия Узлуксиз кимё Қоғоз саноати Енгил саноат Рангли металлургия Нефтни қазиб чиқариш саноати Автомобиль саноати. Озиқ-овқат саноати. Тоғ рудаси саноати Нефтни қайта ишлаш саноати Қишлоқ хўжалиги саноати Кўмирни қазиб олиш Тўқимачилик саноати. Кокс кимё саноати Жадвал-7.2 cos 0.7 0.84 0.7 0.8 0.87 0.8 0.65 0.75 0.7 0.84 0.78-0.8 0.82 0.88 0.85 Kс 0.75 0.65 0.6 0.7 0.67 0.9 0.4 0.8 0.6 0.65 0.65 0.7 0.76 0.65 Тупроқнинг солиштирма қаршилиги Жадвал-7.3 № 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Тупроқ солиштирма қаршилиги Ω.м 400-1000 150-400 40-150 8-70 40 20 10-50 1000-2000 2000-4000 Қум қумоқ қумлоқ Арзлак Боғ Торф Қора тупроқ Тошлоқ , қумли-тошли аралашма Қоя тош 37 1 2 РВ, РВФ, РВФ 3 6 РВ, РВО,РВ3 РВФ,РВФ3 10 РВР,РВР3 10 РВ,РВ3 20 РВК РВП,РВП3 РВ,РВ3 10 35 20 20 РВ,РВ3 35 РНД,РНД3 330 500 500 750 330 500 750 10 24 35 110 РНВ,РНВ3 РП,РПД ЗР-10У3 ЗР-23У3 ЗР-35У3 ЗОН Номинал ток, А Типи Номинал кучланиш, кВ 1000 В дан юқори кучланишга мўлжалланган асосий электр аппаратининг техник маълумотлари Ажратгичлар. 7.4-жадвал К. т. нинг чегара паррон токининг амплитудаси, кА Термик тургунлиги рухсат этилган вакт, кА/с Юритма типи Бош пичокларнинг 3 4 5 ИЧКАРИГА ЎРНАТИШ УЧУН Ерга туташтирувчи пичокларнинг 6 400 41 16/4 630 52 20/4 20/1 1000 100 40/4 31,5/1 400 41 16/4 16/1 630 52 20/4 20/1 1000 100 40/4 31,5/1 2000 85 31,5/4 31,5/1 2500 125 45/4 45,1 4000 180 71/4 71/1 6300 220 80/4 8000 300 120/4 2000 85 31,5/4 2000 115 45,4 12500 490 180/4 100/1 630 50 20/4 20/1 1000 55 20/4 20/1 630 51 20/4 20/1 1000 80 31,5/4 31,5/1 ТАШКАРИГА УРНАТИШ УЧУН 3200 160 63/2 63/1 3200 160 63/2 63/1 2000 45 16/2 16/2 4000 160 63/2 3200 160 63/2 – 3200 160 63/2 – 3200 160 63/2 – – 235 90/1 – – 235 90/1 – – 235 90/1 – 400 16 4/10 – 38 7 ПР-10,ПР-11 ПР-10,ПР-11 ПЧ-50,ПДВ-1 ПЧ-50,ПДВ-1 ПР-3,ПЧ-50, ПДВ-1 ПД-12УЗ ПР-3 ПР-3 ПДН-1У1 ПД,ПРН ПД-2У1 ПЧ-50 ПРН-1 ҚИСҚА ТУТАШТИРГИЧЛАР Типи КЗ-35У КЗ-110У КЗ-35У КЗ-35У КЗ-35У Номинал кучланиш 35 VI. 2-жадвал К.т. чегара Термик паррон тургунлик/вакт, токининг КА с амплитудаси. кА 42 12,5/3 110 220 110 220 42 51 70 70 Юритма 0,12 ПРК-1У1 0,12 0,25 0,15 0,15 ПРК-1У1 ПРК-1У1 ППК ППК 12,5/3 20,0/3 27,5/3 27,5/3 УЗГИЧЛАР VI. 3-жадвал ОД-35/630 ОД-110/1000 35 110 630 1000 80 80 Бош пичокларнинг термик тургунлиги/ва кт, кА/с 12,5/3 31,5/3 ОДЗ-110/1000 220 1000 80 31,5/3 ОД-220/1000 ОЭ-110/1000 ОЭ-220/1000 220 110 110 1000 1000 1000 80 70 70 31,5/3 27,5/3 27,5/3 типи Тулик уланиш вакти, с Номи Номина Бош нал л ток, А пичокларни кучланг чегара ниш, паррон кВ токи, кА 39 Тулик узиш вакти, с 0,5 0,38 0,45 0,38 0,45 0,5 0,15 0,15 Юритма ПРО-1У1 ПРО-1У1 ПРО-1У1 ПРО-1У1 ППО ППО Хусусий узиш вақти, с 8 9 10 10/4 0,05/ 0,12 ШПЭ12.,ПП-67 50 127 50 50/4 0,055 ШПЭ-38 35 110 110 110 3200 2000 1000 1000 2000 2000 0,08 / 0,15 0,08 25 20 40 50 64 52 102 135 25 20 40 50 25/4 20/3 40/3 50/3 0,08 0,08 0,08 0,08 0,05 0,04 0,06 0,05 У-220-2000-40УI 220 2000 40 105 40 40/3 0,08 0,45 ШПЭ-31 ШПЭ-33 ШПЭ-44УI ШПЭ46,ШПВ-46 ШПЭ46,ШВВ-46 ВВГ-20-160 20 160 ҲАВОЛИ 410 160 160/4 0,14 0,12 ШРПФ-3 М ВВУ-35-40 35 40 100 40 40/3 0,07 0,05 ШРНА ВВБК-110Б-50 ВВБК-220Б-56 ВВБК-330Б-40 ВВБК-500-50 ВВ-330,500Б-31,5 110 220 330 550 330 500 220 330 500 750 330 500 750 1250 0 2000 0 2000 3200 3150 3150 3200 3200 2000 50 56 40 50 31,5 128 143 128 128 80 50 56 50 50 31,5 56/3 56/3 50/2 50/2 31,5/5 0,06 0,04 0,04 0,04 0,08 0,045 0,025 0,025 0,025 0,055 ШРНА –– –– –– –– 3150 3150 4000 63 40 162 102 63 40 63/3 40/3 0,04 0,04 0,025 0,025 –– –– 3150 4000 63 162 63 63/3 0,04 0,025 –– 200 630 630 1000 6300 1000 1600 630 3200 630 1600 630 3150 3200 5000 5000 6300 9500 1120 0 1000 10 КАМ МОЙЛИ 25 10 10/4 0,12 0,09 20 52 20 20/4 0,12 0,09 20 52 20 20/4 0,12 0,09 ПЭ-11,ПП67 ПЭ-11,ПП67 Ўрнатилган 31,5 80 31,5 31,5/4 0,12 0,09 Ўрнатилган 20 52 20 20/3 0,07 0,05 Ўрнатилган 31,5 80 31,5 31,5/3 0,07 Ўрнатилган 45 120 45 45/4 0,09 5 0,16 0,12 ПЭ-21 63 90 150 300 64 105 64/4 87/4 0,13 0,2 0,1 0,15 ПЭ-21А ПС-31 90 320 125 105/4 0,2 0,15 ПС-31 25 64 25 25/4 0,07 0,05 Ўрнатилган Типи 2 3 С-35м-630-10УI 35 630 С-35-3200-2000-50УI 35 МКП-35-1000-25 МКП-110М-1000-20 У-110-2000-40УI У-110-2000-50УI ВНВ-220-63 ВНВ-330/500/750-40 ВНВ-330/750-63 ВММ-10-10 10 ВПМ-10-20 10 ВМПП,ВМПЭ-20 10 ВМПП,ВМПЭ-31,5 10 ВК-10-20 10 ВКЭ-10-31,5,ВК-10-31,5 10 МГГ-10-45 10 МГГ-10-63 МГУ-20-90 10 20 ВГМ-20-90 20 ВМУЭ-35Б-25 35 4 40 Юритма Ўтиш вақти 7 1 Номинал узиш токи Ка 5 6 МОЙЛИ БАКЛИ 10 26 10 Номинал кучланиш Кв Номиналток А Термик турғунлигининг чегара токи/ўтиш вақти кА/с Чегара поррон ток,кА Амплиту Таъсир даси этувчи миқдо ри ВМТ-110Б/220Б-20 ВМТ-110Б/220Б-20 110 220 110 220 ВЭ10-20 10 ВЭ-10-31,5 10 ВЭ-10-40 10 ВЭМ-6-40 6 ВЭМ-6-20 6 ВНВП-10/320 ВНТЭ-10/630 ВНТ-0/630-1600 ВВК-35Б-20 ВВК-110Б-20 10 10 10 35 110 1250 1000 20 52 20 20/3 5 0,08 0,05 ––– 1250 25 65 25 25/3 0,06 0,035 ––– ЭЛЕКТРОМАГНИТЛИ 20 51 20 20/4 0,75 0,06 Ўрнатилган 31,5 80 31,5 31,5/4 0,75 0,06 Ўрнатилган 40 100 40 40/3 0,08 0,06 Ўрнатилган 40 125 40 40/4 0,08 0,06 Ўрнатилган 20 52 20 20/4 0,06 0,05 Ўрнатилган 2 10 20 20 20 ВАКУУМЛИ 40 25 52 51 51 16 10 20 –– –– 20/0,3 10/3 20/3 –– –– 0,05 0,05 0,05 0,07 0,07 0,035 0,03 0,03 –– –– Ўрнатилган Ўрнатилган Ўрнатилган Ўрнатилган Ўрнатилган Ix.x ВН– СН 10,5 10,5 10,5 10,5 10,5 10,5 11 Uк, % ВН– НН 17 17,5 17,5 17,5 17,5 18 18,5 1250 3600 1250 3600 1600 3150 2000 3200 1000 1250 320 630 1600 1000 1000 ЎЧИРГИЧЛАР Трансформатор типи ТМТН-6300/110 ТДТН-10000/110 ТДТН-16000/110 ТДТН-25000/110 ТДТН-40000/110 ТДТН-63000/110 ТДТН-80000/110 ВН 115 115 115 115 115 115 115 Трансформатор типи ТДТН-25000/220 ТДТН-40000/220 ТДЦТН63000/220 АТДЦТН63000/220/110 АТДЦТН10000/220/110 АТДЦТН125000/220/110 АТДЦТН200000/220/110 АТДЦТН200000/220/110 Кучланниш, кВ СН 16,5; 22; 38,5 16,5; 22; 38,5 22; 34,5; 38,5 11; 22; 38,5 11; 22; 38,5 11; 38,5 11; 38,5 НН 6,6;11 6,6;11 6,6;11 6,6;11 6,6;11 6,6;11 6,6;11 Кучланиш, кВ Исрофлар, кВт Рх.х Рк 12,5 17 21 28,5 39 53 64 52 76 100 140 200 290 365 СН– НН 6 6,5 6,5 6,5 6,5 7 7 % 1,1 1 0,8 0,7 0,6 0,55 0,5 ВН СН 230 38,5 6,6 45 , кВт Рх ВН- ВНСН НН 130 135 230 230 38,5 38,5 11 11 54 31 220 220 200 - 170 - 12,5 12,5 22 24 9,5 10,5 0,55 1,0 230 121 6,6;11;38,5 37 200 160 140 11 35 22 0,45 230 121 6,6;11;38,5 75 260 - - 11 31 19 0,5 230 121 6,6;11;28 65 315 280 275 11 40 28 0,4 230 121 105 130 20 0,45 120 500 500 310 340 400 270 32 121 340 400 410 280 11 230 6,3;6,6;38,5; 0,5; 11 10,5;11;38,5 11 32 20 0,4 НН Рх кВт 41 Uк, % I х.х % СННН 105 ВНСН 12,5 ВННН 20 СННН 6,5 0,9 АДАБИЁТЛАР АДАБИЁТЛАР: 1. И.А.Каримов «Баркамол авлод –Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори» Тошкент «Ўзбекистон» 1998 й. 2. И.А.Каримов “Jahon moliyaviy–iqtisodiy inqirozi, o‘zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo‘llari va choralari”. Toshkent, 2009 yil. 3. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримовнинг 2012-йилда мамлакатимизни ижтимоий-иктисодий ривожлантириш якунлари хамда 2013йилга мўлжалланган иктисодий дастурнинг энг мухим устувор йўналишларига бағишланган Вазирлар Махкамасининг мажлисидаги маърузаси 18.01.2013 22:44 4. Рожкова Л.Д., Козулин В.С. Электр станция ва подстанцияларининг электр асбоб ускуналари. Тошкент: Ўқитувчи, 1986. 5.Неклепаев Б. Н. Электрическая часть электростанций–М.: Энергия, 1976–552 б. 6. Электротехнический справочник: Т.З, Кн. 1. Производство и распределение электрический энергии. /Под общ. ред. профессоров МЭИ. –М.: Энергоатомиздат, 1988, 880 с. 7. Электрическая часть станций и подстанций /Под ред. А. А. Васильева. Ч. П.–М.: Энергия, 1972–344 б. 8. Электрическая часть станций и подстанций (справочные материалы) /Под ред. Б. Н.Неклепаева. –М.: Энергия, 1978–336 б. 9. Правыла устройства электроустановок–М.:Энергия, 1965–484б. 10. Правила технической эксплуатации электрических станций и сетей. 13–е изд. –М.: Энергия, 1977–224 б. 11. Электрическая часть электростанций /Под ред С. В. Усова–Л.; Энергия. Ленингр. отд–ние, 1977–556 б. 12. Правила устройства электроустановок 5–е изд., I, II, III, IV–М.: Атомиздат, 1977, 1978–54 б; 43 б; 96 б; 48 б. 13. Вульман Г. Л. Эксплуатация генераторов на электростанциях–М.: Госэнергоиздат, 1963–344 б. 14. Турбогенераторы. Расчет и конструкция/ Под ред. Н. П. Иванова и Р. А. Лютера–Л.: Энергия. Ленингр. отд–ние, 1967–896 б. 15. Порудоминский В. В. Устройства переключения трансформаторов под нагрузкой. –М.: Энергия, 1974. –288 б. 16.Тихомиров П. М. Расчет трансформаторов.–М.: Энергия, 1976.–5446 17. Рябкова Е. Я Заземления в установках высокого напряжения.–М.: Энергия, 1978.–224 б. Internet va ZiyoNet saytlari 1. http.://www./uzsci.net 2. http.://www./ziyo.net.uz 3. http.://www./qmii, uz 4. http.://www./ ru. Welikopedia.org/wiki 5. http.://www./ techno. Edu.ru/db/sect/111 42 Мундарижа: K Мавзулар номи 1 Кириш 2 Электр юкламаларини ҳисоблаш. 3 Юкламалар графигини қуриш. 4 Куч трансформаторини сони ва қувватини аниқлаш. 5 Техник – иқтисодий қиёслаш натижасида электр станциялари ва подстанцияларини бош схемасини танлаш 6 Қисқа туташув токларни ҳисоблаш 7 Электр станция ва подстанцияларда асбоб – ускуналарни танлаш. 8 Подстанцияларнинг ўз эҳтиёжини таъминлаш схемаларини танлаш 9 Ерга улаш қурилмасини ҳисоблаш 10 Электр қурилмаларини яшиндан сақлаш. 11 Иловалар 12 Адабиётлар 43 бети 5 7 10 14 17 20 25 29 31 34 36 42 Теришга берилди.04.08.2017 Босишга рухсат этилди __.___.2017 й. Ўлчови 60х84. 1/16. Ҳажми 2.6 б.т. Нусхаси ____. Буюртма _________ ФарПИ, «Техника» ноширлик бўлими Фарғона политехника институти босмахонаси 44
0
You can add this document to your study collection(s)
Sign in Available only to authorized usersYou can add this document to your saved list
Sign in Available only to authorized users(For complaints, use another form )