RENESSANS TA’LIM UNIVERSITETI
“MATEMATIKA VA IQTISOD” FAKULTETI
“AXBOROT TEXNOLOGIYALARI” KAFEDRASI
60610200-Axborot tizimlari va texnologiyalari ta’lim yo‘nalishi
“BERILGANLAR BAZASI” FANIDAN
LOYIHA ISHI
MAVZU: Dorixona ma’lumotlar bazasini yaratish va so’rovlar
asosida boshqarish.
Guruh: 2-kurs 60S-23 ATT
Bajardi: ___________________
Qabul qildi:kat. o‘q. B.B.Saydaxmedova
TOSHKENT-2025
MUNDARIJA:
1-AMALIY ISH. Dorixona ma’lumotlar bazasining predmet soha tahlili.
Mohiyat aloqa modelini ishlab chiqish. (ER diagrammasi)......................3
2-AMALIY ISH. Dorixona ma’lumotlar bazasi uchun jadvallar ishlab
chiqish.......................................................................................................6
3-AMALIY ISH. SQL tilida “Dorilar” va “Haridorlar” jadvallarini
yaratish va ma’lumotlar kiritish...............................................................10
4-AMALIY ISH. SQL tilida “Firmalar” va “Xodimlar” jadvallarini
yaratish va ma’lumotlar kiritish...............................................................14
5-AMALIY ISH. SQL tilida “Ombor” va “Buyurtmalar” jadvallarini
yaratish va ma’lumotlar kiritish...............................................................10
6-AMALIY
ISH.
SQL
Dorixona
tilida
ma’lumotlar
bazasini
boshqarishga oid so’rovlar yaratish.........................................................14
7-AMALIY ISH. Dorixona ma’lumotlar bazasini loyihalash va hisobot
tayyorlash................................................................................................18
2
1-AMALIY ISH.
Dorixona ma’lumotlar bazasining predmet soha tahlili. Mohiyat
aloqa modelini ishlab chiqish. (ER diagrammasi)
Ma`lumotlar bazasini boshqarishning asosiy tushunchalari bu obyekt, predmet
soha va atributlar hisoblanadi. Elementdan, bit va baytdan tashkil topgan bo`lsa
atribut deyiladi. Atributlar jamlanmasi obyekt deyiladi . Obyektlar jamlanmasi esa
predmet soha deyiladi.
Masalan, “Dorixona” ma’lumotlar bazasini ishlab chiqamiz.
ER DIAGRAMMASI –Mohiyat-aloqa modeli
Agar bizga qo’yilgan shartga ko’ra “Dorixona” ma’lumotlar bazasining
mohiyat aloqa modelini yaratish talab etilsa, u holda quyidagilar o’rinlidir:
Predmet soha
- dorixona
Obyektlar
- dorilar, firmalar, haridorlar va h.k.
Atributlar
- dorining nomi, narxi, turi, firmasi va h.k.
Yuqoridagi sxemadan ko’rinib turibdiki, dorilar, firmalar va haridorlar kabilar
elementlar hisoblanib, ular ikkilamchi jadval asosini tashkil etadilar.
Endi esa har bir obyektlarning bir biri bilan bog`lanishini ko`rib chiqamiz.
Buning uchun avval bog`lanishning o`zi nima ekanligini ko`rib chiqamiz.
Bog`lanish ma`lumotlar bazasining asosiy qismi hisoblanadi. Chunki biz bazada
3
jadvallar bilan ishlaymiz va bu ishlash davomida jadvallarni bir-biriga bog`laymiz.
Agar noto`g`ri bog`lasak ma`lumotlar bazamiz hunuk va noto`g`ri shaklga kelishi
mumkin. Ma`lumotlar bazasining ixchamligi ham aynan shu bog`lanishga bog`liq
hisoblanadi. Bog`lanishning 4 ta turi mavjud va bular quyidagilar hisoblanadi:




Birga – bir bog`lanish
Birga – ko`p bog`lanish
Ko`pga – ko`p bog`lanish
Ko`pga – bir bog`lanish
Loyihani bajarish uchun mavzular:
1. Kutubxona ma’lumotlar bazasi va so’rovlar yaratish
2. Universitet ma’lumotlar bazasi va so’rovlar yaratish
3. Supermarket ma’lumotlar bazasi va so’rovlar yaratish
4. O’quv markazi ma’lumotlar bazasi va so’rovlar yaratish
5. Kasalxona ma’lumotlar bazasi va so’rovlar yaratish
6. Restoran ma’lumotlar bazasi va so’rovlar yaratish
7. Avtosalon ma’lumotlar bazasi va so’rovlar yaratish
8. Aeroport ma’lumotlar bazasi va so’rovlar yaratish
9. Sport klubi ma’lumotlar bazasi va so’rovlar yaratish
10.Mehmonxona ma’lumotlar bazasi va so’rovlar yaratish
11.Sport musobaqalari ma’lumotlar bazasi va so’rovlar yaratish
12.Oziq-ovqat do’koni ma’lumotlar bazasi va so’rovlar yaratish
1-AMALIY ISH UCHUN TOPSHIRIQ:
Har bir talaba yuqorida keltirilgan mavzulardan birini tanlab, ma’lumotlar
bazasining predmet sohani tahlil qiladi. Mohiyat aloqa modelini ishlab chiqadi. (ER
diagrammasi).
ER
diagrammasini
chizishda
online
platformalardan
foydalanishingiz mumkin. (Ma’lumotlar bazasi kamida 6 ta o’zaro bog’langan
jadvallardan iborat bo’lishi kerak)
4
Online ER diagramma (Entity-Relationship Diagram) chizish uchun bir nechta
mashhur vositalar mavjud. Mana, ulardan ba'zilari:
1.
Lucidchart
o
URL: https://www.lucidchart.com
o
Lucidchart — juda qulay va intuitiv interfeysga ega
diagramma chizish vositasi. Siz ER diagrammalari, ish jarayonlari va
boshqa diagrammalarni osongina yaratishingiz mumkin.
2.
Draw.io (hozirgi time Diagrams.net)
o
URL: https://app.diagrams.net
o
Draw.io — bepul va oson foydalanish mumkin bo‘lgan
diagramma chizish vositasi. ER diagrammalarini yaratish uchun juda
yaxshi.
3.
dbdiagram.io
o
URL: https://dbdiagram.io
o
dbdiagram.io — ma'lumotlar bazasi diagrammalarini
yaratishga mo‘ljallangan. Bu platforma ma'lumotlar bazasi uchun ER
diagrammalarini oson yaratish imkonini beradi.
4.
Creately
o
URL: https://creately.com
o
Creately — ER diagrammalarini va boshqa
diagrammalarni yaratish uchun vizual platforma. Uning ko‘plab
shablonlari mavjud.
5.
Cacoo
o
URL: https://www.cacoo.com
o
Cacoo — onlayn diagramma chizish platformasi bo‘lib,
ER diagrammalarini yaratish uchun juda qulay.
6.
Gliffy
o
URL: https://www.gliffy.com
o
Gliffy — ER diagrammalarini yaratish va jamoaviy ishlash
uchun onlayn vosita.
Bu vositalar yordamida siz osonlik bilan ER diagrammasini yaratishingiz
mumkin. Har biri o‘ziga xos imkoniyatlarga ega va ko‘plab shakllar va shablonlarni
taqdim etadi.
5
2-AMALIY ISH.
Dorixona ma’lumotlar bazasi uchun jadvallar ishlab chiqish
Ma’lumotlarning relyasion modeli matematik munosabatlar tushunchasiga
asoslanadi. Relyasion modelda ma’lumotlar va aloqalar jadval ko'rinishda taqdim
etiladi va ularning har biri yagona nomga ega bo'lgan bir qancha ustunlardan iborat
bo'ladi.
Dorixona ma’lumlotlar bazasi quyidagi jadvallardan iborat:
1. Dorilar jadvali:
Ustun nomi
Ma’lumot turi
Tavsif
dori_id
INT (PK)
Dori identifikatori (Asosiy kalit)
nomi
VARCHAR(100)
Dori nomi
turi
VARCHAR(50)
Dori turi (tabletka, sirop, kapsula va h.k.)
narxi
INT (PK)
Dori narxi (pul birligida)
ishlab_chiqaruvchi
VARCHAR(100)
Ishlab chiqaruvchi nomi
muddati
DATE
Amal qilish muddati
dori_id
nomi
turi
narxi
ishlab_chiqaruvchi
muddati
0001
Paracetamol
Tabletka
12500
Farmatec
2026-05-01
0002
Ibuprofen
Tabletka
15000
PharmaCo
2027-07-15
0003
Aspirin
Tabletka
10000
AstraZeneca
2025-12-10
0004
Amoxicillin
Kapsula
20000
BioPharma
2028-03-20
0005
Loratadine
Tabletka
8750
HealthCorp
2025-08-30
0006
Cetirizine
Tabletka
18300
Medica
2026-09-18
0007
Omeprazole
Kapsula
25000
GoodHealth
2027-11-05
0008
Metformin
Tabletka
5500
MediCare
2026-04-15
0009
Ciprofloxacin
Kapsula
30000
Cipla
2029-02-10
0010
Paracetamol
Sirop
10500
HealthPlus
2025-06-22
2. Haridorlar jadvali:
Ustun nomi
Ma’lumot turi
Tavsif
haridor_id
INT (PK)
Haridor identifikatori (Asosiy kalit)
ism
VARCHAR(50)
Haridorning ismi
6
VARCHAR(50)
VARCHAR(20)
UNIQUE
TEXT
familiya
telefon
manzil
Haridorning familiyasi
Haridor telefon raqami (unikal)
Haridor yashash manzili
haridor_id
ism
familiya
telefon
manzil
01
Akbar
Jumayev
998901234567
Toshkent, Yunusobod
02
Zarina
Raxmatova
998933445566
Samarqand, Sharqiy kucha
03
Dilorom
Abdullaeva
998905678901
Buxoro, Navoiy kuchasi
04
Jamshid
Murodov
998912345678
Fargona, Bogdod mahallasi
05
Bekzod
Husanov
998939876543
Namangan, Jambay kuchasi
06
07
Shaxzod
Gulbahor
Nazarov
Sodiqova
998915678234
998933987654
Andijon, G'oliblar kuchasi
Qarshi, Chorshanba kuchasi
08
Sardor
Ruziev
998905678345
Nukus, Yashnobod tumani
09
Shokir
Khusanov
998951234567
Toshkent, Olmazor tumani
10
Nodira
Azizova
998937654321
Urganch, Bobur kuchasi
3. Firmalar jadvali:
Ustun nomi
Ma’lumot turi
Tavsif
firma_id
INT (PK)
Firma identifikatori (Asosiy kalit)
nomi
VARCHAR(100)
Firma nomi
kontakt_shaxs
VARCHAR(100)
VARCHAR(20)
UNIQUE
TEXT
Aloqa uchun mas’ul shaxs
telefon
manzil
Firma telefon raqami (unikal)
Firma manzili
firma_id
nomi
kontakt_shaxs
telefon
01
PharmaCo
Jamshid Karimov
998901234567
02
Medica
Lobar Isroilova
998933445566
03
BioPharma
04
HealthCorp
05
MediCare
Ali Akramov
998939876543
06
07
MedTech
GoodHealth
Sanjar Babadjanov
Madina Urazova
998915678234
998933987654
Dilmurod
Mahkamov
Shahzoda
Rahmatova
998905678901
998912345678
7
manzil
Toshkent, Mirzo
Ulug'bek ko'chasi
Samarqand, Xo'ja
Ahmad ko'chasi
Buxoro, Mirobod
ko'chasi
Farg'ona, Milliy park
ko'chasi
Namangan, O'zbekiston
ko'chasi
Andijon, G'arbiy ko'cha
Qarshi, Bog'ich ko'chasi
08
BioLife
09
MegaPharma
10
GlobalMed
Sardor Yusupov
Gulnora
Tursunova
Azizbek
Rahmonov
998905678345
Nukus, Asaka ko'chasi
Toshkent, Chilonzor
tumani
Urganch, Temiryo'l
ko'chasi
998951234567
998937654321
4. Xodimlar jadvali:
Ustun nomi
Ma’lumot turi
Tavsif
xodim_id
INT (PK)
Xodim identifikatori (Asosiy kalit)
ism
VARCHAR(50)
Xodimning ismi
familiya
VARCHAR(50)
Xodimning familiyasi
kasb
VARCHAR(50)
Xodimning kasbi (lavozimi)
ishga_kirish_sana
DATE
Ishga kirish sanasi
xodim_id
ism
familiya
kasb
ishga_kirish_sana
1
Asad
Karimov
Farmatsevt
2023-03-15
2
Zafar
Tursunov
Xodim
2022-11-10
3
Shaxzod
Mirodov
Kassir
2021-09-20
4
Madina
Sodiqova
Omborchi
2020-05-30
5
Doston
Abduvokhidov
Farmatsevt
2022-07-25
6
Anvar
Iskakov
Boshqaruvchi
2021-02-10
7
Gulbahor
Raxmatova
Xodim
2023-01-05
8
Sardor
Nizomov
Farmatsevt
2020-08-19
9
Shokir
Shokirov
Kassir
2021-12-25
10
Nuriddin
Safarov
Omborchi
2022-03-22
5. Buyurtmalar jadvali:
Ustun nomi
Ma’lumot turi
Tavsif
buyurtma_id
INT (PK)
Buyurtma identifikatori (Asosiy kalit)
haridor_id
INT (FK)
Mijoz identifikatori (Tashqi kalit – Haridorlar jadvaliga bog‘langan)
xodim_id
INT (FK)
Xodim identifikatori (Tashqi kalit – Xodimlar jadvaliga bog‘langan)
sana
TIMESTAMP
Buyurtma sanasi va vaqti
jami_narx
DECIMAL(10,2)
Buyurtmaning umumiy summasi
8
buyurtma_id
haridor_id
xodim_id
sana
jami_narx
0101
05
2
2025-03-07
30000
0102
04
10
2025-03-10
52500
0103
10
5
2025-03-12
17000
0104
01
1
2025-03-12
25000
0105
04
2
2025-03-15
15000
0106
02
8
2025-03-20
15000
0107
08
4
2025-03-22
20000
0108
09
1
2025-03-23
45000
0109
07
10
2025-03-25
25000
0110
05
7
2025-03-25
35000
6. Ombor jadvali:
Ustun nomi
Ma’lumot
Tavsif
turi
ombor_id
INT (PK)
Ombor yozuvi identifikatori (Asosiy kalit)
dori_id
INT (FK)
firma_id
INT (FK)
miqdor
INT
Dori identifikatori (Tashqi kalit – Dorilar jadvaliga bog‘langan)
Firma identifikatori (Tashqi kalit – Firmalar jadvaliga
bog‘langan)
Ombordagi mavjud miqdor
So‘nggi yangilangan sana va vaqt
oxirgi_yangilangan TIMESTAMP
ombor_id
dori_id
firma_id
miqdor
oxirgi_yangilangan
1001
0002
05
150
2025-03-21
1002
0010
02
250
2025-03-21
1003
0005
04
100
2025-03-21
1004
0001
10
200
2025-03-22
1005
0002
08
750
2025-03-23
1006
0008
01
183
2025-03-24
1007
0004
03
50
2025-03-24
1008
0001
03
550
2025-03-25
1009
0010
02
300
2025-03-26
1010
0007
06
105
2025-03-27
9
3-AMALIY ISH.
SQL tilida “Dorilar” va “Haridorlar” jadvallarini yaratish va
ma’lumotlar kiritish
SQLning DDL tili foydalanuvchilarga ma’lumotlar turiga yo’l-yo’riq va
ularning tuzilmasi, shuningdek ma’lumotlar bazasida saqlanayotgan axborotlar
uchun cheklash vazifasi vositalarini taqdim etadi.
DDL tilining asosiy komandalari:
CREATE – yangi jadval hosil qilish uchun ishlatiladi. Quyidagi ko’rinishda
yoziladi:
CREATE TABLE <jadval_nomi>( ustun_nomi va toifasi, … );
ALTER – jadvalga o’zgartirish kiritish uchun ishlatiladi. Bu buyruq jadvalga
yangi ustunlar qo'shish, ustunlarni o'chirish, ustunlar kattaligini o'zgartirish, hamda
cheklanishlarni qo'shish va olib tashlash imkoniyatlariga ega. Bu buyruq ANSI
standarti qismi emas, shuning uchun har xil tizimlarda har xil imkoniyatlarga ega.
Misol uchun jadvalga ustun qo’shish buyrug’i sintaksisi quyidagicha:
ALTER TABLE<jad_nomi> ADD <ustun_nomi><toifasi><o’lchami>;
DROP - jadvalni o’chirish buyrug’i. Jadvalni o'chirish imkoniga ega bo’lish
uchun, jadval egasi (ya’ni yaratuvchisi) bo’lishingiz kerak. Faqat bo‘sh jadvalni
o'chirish mumkin. Qatorlarga ega bo’lgan, to’ldirilgan jadvalni o‘chirish mumkin
emas, ya’ni jadval o‘chirishdan oldin tozalangan bo’lishi kerak. Jadvalni o'chirish
buyrug'i quyidagi ko‘rinishga ega:
DROP TABLE<jadval_nomi>;
Ishni bajarish tartibi:
Bizda Dorilar, Haridorlar, Firmalar, Xodimlar, Buyurtmalar, Ombor
nomli 6 ta jadval mavjud edi. Endi o’sha jadvallarni SQL tilida
https://sqliteonline.com/ online kompilyatorida yuqorida sintaksisini keltirib
o’tganimiz komandalardan foydalanib yaratamiz:
1. CREATE TABLE buyrug’i yordamida Dorilar uchun jadval hosil qilamiz.
Buning uchun brauzerimizda SQLite bo’limiga o’tib, quyidagi kodlarni teramiz va
Run buyrug’ini bosamiz:
10
Table bo’limiga o’tib, qidiruv oynasiga jadvalimiz nomini yozamiz va
yaratgan jadvalimizni ko’ramiz:
Jadvalimizda mavjud ma’lumotlarni ko’rish uchun ushbu bo’limning Show table
bandiga o’tamiz. Lekin hozircha jadvalimiz bo’shligi uchun This table contains no
data – Bu jadvalning ma’lumotlari yo’q degan xabar chiqadi.
2. CREATE TABLE buyrug’i yordamida Haridorlar uchun jadval hosil
qilamiz. Buning uchun brauzerimizda SQLite bo’limiga o’tib, quyidagi kodlarni
teramiz va Run buyrug’ini bosamiz:
11
Table bo’limiga o’tib, qidiruv oynasiga jadvalimiz nomini yozamiz va
yaratgan jadvalimizni ko’ramiz:
INSERT – SQL da barcha satrlar ushbu buyruq yordamida kiritiladi. Sintaksisi
esa quyidagicha:
INSERT INTO <jad_nomi> VALUES (“ustun_info”, “ustun_info”, … );
Ishni bajarish tartibi
Biz Dorilar va Haridorlar nomli 2 ta jadval yaratgan edik. Endi yuqorida
o’rgangan buyruqlarimizdan foydalanib, ushbu jadvallarga ma’lumot kiritamiz.
1. Biz yuqoridagi komandalarni Dorilar jadvali ustida amalga oshiramiz. Avval
unga INSERT INTO buyrug’idan foydalanib ma’lumot kiritamiz, so’ng Run
va natijani ko’ramiz:
12
2. Biz yuqoridagi komandalarni Haridorlar jadvali ustida amalga oshiramiz.
Avval unga INSERT INTO buyrug’idan foydalanib ma’lumot kiritamiz,
so’ng Run va natijani ko’ramiz:
13
4-5-AMALIY ISH lar ham huddi shu tarzda davom ettiriladi. Har bir talaba
o’zining ma’lumotlar bazasiga oid kamida 6 ta o’zaro bog’langan jadvallar
yaratadi. Jadvallarga kamida 10 ta qatordan ma’lumot kiritadi.
14
6-AMALIY ISH.
SQL tilida Dorixona ma’lumotlar bazasini boshqarishga oid
so’rovlar yaratish
Ma’lumotlar bazasiga axborotlar qo'shish, yangilash, o'chirish va chiqarib
tashlash imkonini beradi, odatda ma’lumotlarni boshqarish tili (DML – Data
Manipulation Language) yordamida amalga oshiriladi. Barcha ma’lumotlarning
markazlashtirilgan saqlanishi mavjudligi va ularning tavsifi ba’zan so'rovlar tili
(query language) deb ataluvchi so'rovlarda tashkil etilgan umumiy uskunasi sifatida
DML tilidan foydalanish imkonini beradi. So'rovlar tilining mavjudligi o'ziga xos
faylli tizimlarni cheklanishlardan yo'qotish imkoniyatini beradi, unda
foydalanuvchilarning fiksirlangan so'rovlar to'plami ustida ish olib borishlari yoki
dasturiy ta’minotni boshqarishda ko'proq murakkab muammolar uchun doimiy
ravishda yaratilayotgan dasturlar sonining oshishi nazarda tutiladi.
DML tilining ikki xil turi mavjud - protsedurali va protsedurali bo'lmagan tillar.
Ular bir-biridan ma’lumotlardan ko'chirma olish usullari bilan farqlanadi. Ular
o'rtasidagi asosiy farq, protsedurali tillar odatda MB da ketma-ket ravishda
axborotlarni qayta ishlaydi, protsedurali bo'lmagan tillar butun yozuvlar to'plamiga
birdan operatsiyaga kirishadi.
DML tili so’rovlari:
SELECT – Amal bajaradigan jadvalimizni tanlash, ekranga chiqarish
komandasi. Sintaksisi esa quyidagicha:
SELECT *FROM <jad_nomi> // jadvalni to’liq chiqarish
SELECT <ustun_nomi> FROM <jad_nomi> // jadval ustunlarini chiqarish
DELETE – satrlarni jadvaldan o’chirish buyrug’i. Sintaksisi esa quyidagicha:
DELETE FROM <jad_nomi> WHERE qidiruv_sharti;
UPDATE – Maydon qiymatlarini o’zgartirish buyrug’i. Sintaksisi esa 2 hil:
UPDATE <jad_nomi> SET column=expression;
UPDATE <jad_nomi> SET column=expression WHERE qidiruv_sharti;
15
Amaliy ish topshiriqlari:
1-so’rov. Kerakli dorini topish. (Tabletka turidagi dorilarni topish):
2-so’rov. Narxi 15000 dan yuqori bo’lgan dorilarni topish:
3-so’rov. Eng ko‘p harid qilgan haridorni topish:
16
4-so’rov. Dori narxini yangilash:
5-so’rov. Muddati o’tgan dorilarni ro’yxatdan o’chirish:
6-so’rov. Haridorlarning buyurtmalar ro‘yxatini chiqarish:
17
7-so’rov. Firma tomonidan yetkazib berilgan dorilar ro’yxatini chiqarish:
6-AMALIY ISH uchun topshiriq:
Har bir talaba o’zining ma’lumotlar bazasiga oid kamida 6 tadan so’rovlar
yaratib natijasini keltirib o’tadi.
7-AMALIY ISH uchun topshiriq:
Har bir talaba o’zining ma’lumotlar bazasini loyihalaydi va 6 ta amaliy ishni
mundarija asosida ketma-ketlikda umumlashtorib, hisobot tayyorlaydi.
18