O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA
KOMMUNIKATSIYALARINI RIVOJLANTIRISH VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI TOSHKENT AXBOROT
TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI SAMARQAND FILIALI
“KOMPYUTER INJINIRINGI” FAKULTETI
“AXBOROT TEXNOLOGIYALARI” KAFEDRASI
“Kompyuter tarmoqlari” fanidan
2-labaratoriya ish
Qabul qildi: Hamiyev A.
Bajardi:Eshpolatov Fozil
S a m a r q a n d _ 2023
Laboratoriya ishi №1
Mavzu: Tarmoq simulyatorlari bilan ishlash. Cisco Packet Tracer dasturini
sozlash va ishlash jarayonini tekshirish. LAN va VLAN tarmoqlarini qurish. WAN
tarmoqlarini loyihalash. Statik va dinamik marshrutlash.
Ishning maqsadi: Cisco Packet Tracer dasturining asosiy boshqarish
elementlarini o’rganish. Cisco Packet Tracer dasturi yordamida tarmoq
qurilmalarini tanlash va ularni ulash bo’yicha amaliy ko’nikmalarga ega bo’lish.
CPT dasturida ikkinchi sath kommutatori modeli bilan ishlashni o’rganish.
Kommutator asosida LAN va VLAN tarmoqlarini qurish bo’yicha bilim va
ko’nikmalarga ega bo’lish.
Qisqacha nazariy ma’lumot.
1.1 Cisco Packet Tracer dasturi interfeysi
Cisco Packet Tracer dasturi Cisco tomonidan ishlab chiqilgan va
telekommunikatsiya tarmoqlari va tarmoq uskunalarini o'rganishda foydalanish
uchun tavsiya etiladi. Packet Tracer dasturiy ta'minoti asosida turli xil Cisco
marshrutizatorlari va kommutatorlari, ishchi stantsiyalari va Ethernet, Serial,
ISDN, Frame Relay kabi tarmoq ulanishlaridan tarmoq topologiyasini yaratish
mumkin. Simulyatorning funktsiyalari mashg'ulot uchun ham, ish uchun ham,
rejalashtirish bosqichida tarmoqni sozlashda ham mos bo'lishi mumkin.
Cisco Packet Tracer dasturi interfeysi
Cisco Packet Tracer dasturi yuklangandan so’ng ekranda 3.1-rasmda
tasvirlangan oyna hosil bo’ladi.
Oynaning yuqori qismida dastur nomi (Cisco Packet Tracer), kompyuter
tarmog’i modelini o’zida saqlovchi fayl nomini o’z ichiga olgan sarlavha qismi
joylashgan, shuningdek, oyna o’lchamini o’zgartiruvchi, uni ixchamlashtiruvchi
yoki yopuvchi standart boshqarish tugmalari joylashgan.
3.1-rasm. Cisco Packet Tracer dasturi interfeysi.
Sarlavhaning pastki qismida menyu osti bo’limlarini o’z ichiga olgan bosh
menyular satri joylashgan:
 File menyusi tarmoq topologiyasini tavsiflovchi faylni saqlash va ochish
buyruqlarini o’z ichiga oladi;
 Edit menyu ostisi ishchi maydondagi tasvirni tahrirlash imkonini
beruvchi buyruqlarini o’z ichiga oladi;
 Options menyu ostisi ishchi maydon sozlamalari uchun xizmat qiladi;
 View menyu ostisi foydalanuvchi interfeysi parametrlarini sozlash
buyruqlaridan iborat;
 Tools menyu ostisi qurilmalarning qo’shimcha modelini yaratish
imkonini beruvchi buyruqlardan iborat;
 Extensions menyu ostisi yordamchi dasturlarga ruxsat berishni
ta’minlash imkonini beradi;
 Help menyu ostisi ma’lumotnomaga murojaat qilish, o’quv materiallarni
ko’rish yoki Cisco Packet Tracer dasturining joriy versiyasini ko’rish
imkonini beruvchi buyruqlardan iborat.
Menyular satri ostida yuqori uskinalar paneli joylashgan.
Yuqori uskunalar panelida joylashgan tugmalarining birinchi qatori Cisco
Packet Tracer dasturi bosh menyular satrining eng ko’p qo’llaniladigan
buyruqlaridan tashkil topgan yorliqlardan iborat:














New – yangi model yaratish;
Open – modelni fayldam yuklash;
Save – modelni faylga saqlash;
Print – modelni printerdan chop qilish;
Activity Wizard – modelni soddalashtirish bo’yicha ko’rsatma yaratish;
Copy – modelning belgilangan qismini buferga nusxalash;
Paste – buferdagi ma’lumotni model oynasiga qo’yish;
Undo – modelga kiritilgan oxirgi o’zgartirishni bekor qilish;
Redo – Undo yordamida bekor qilingan o’zgartirishni tiklash;
Zoom In – tasvirni kattalashtirish;
Zoom Reset – tasvirning boshlang’ich o’lchamini tiklash;
Zoom Out – tasvirni kichraytirish;
Drawing Palette – modelning chizilgan elementlariga rang berish;
Custom Devices Dialog – qurilma modelining foydalanuvchi
interfeysini yaratuvchi dasdturni chaqirish;
Yuqori uskunalar panelining ikkinchi qatoridan quyidagi qurilmalar joy
olgan:
 Logical/Physical – ishchi maydon rejimini o’zgartirish;
 Root / Back – klasterni kichraytirish va kengaytirish tugmasi;
 New Cluster – qurilmalarni bitta guruhga (klasterga) birlashtirish
tugmasi;
 Move Objects – klasterdagi obyektni surish;
 Set Tided Background – fon rasmini tanlash tugmasi;
 Viewport – ishchi maydonni kichiklashtirilgan mas’shtabda ko’rsatish
tugmasi.
Ishchi maydonni tasvirlash rejimini o’zgartirguch ikki xil holatga ega:
 Logical Workspace – ishchi maydonda kompyuter tarmog’ining
topologiyasini tasvirlash;
 Physical Workspace – ishchi maydonda tarmoq qurilmalarining fizik
joylashish modelini tasvirlash.
Uskunalar paneli ostida ishchi maydon va o’ng tomon uskunalar paneli
joylashgan.
Ishchi maydon kompyuter tarmog’i modelini qurish va modellashtirish
jarayonini vizual kuzatib borish uchun xizmat qiladi.
O’ng panel ishchi maydondagi oyektlarni ko’chirish, nusxalash va tozalash
imkonini beruvchi uskunalardan iborat. O’ng panelda quyidagi tugmalar
joylashgan:








Select – obyektni tanlash;
Place Note – izoh qo’yish;
Delete – obyektni o’chirish;
Inspect – obyekt parametrlarini ko’rish;
Draw a Polygon – shakl chizish;
Resize Shape – maydon hajmini o’zgartish;
Add Simple PDU – oddiy paket yuborish (icmp protokoli paketi);
Add Complex PDU – murakkab paket yuborosh.
Ishchi maydon ostida quyi uskunalar paneli joylashgan bo’lib, gorizontal
tugmalar qatoridan tashkil topgan va uning ostida maxsus maydonlar qatori
joylashgan.
Quyi uskunalar paneli qyidagi tugmalardan iborat:
 Power Cycle Devices - quvvatni qayta tiklash natijasida barcha tarmoq
uskunalarini bir vaqtning o'zida qayta ishga tushirishni simulyatsiya
qiladigan tugma;
 Fast Forward Time – modellashtirish jarayonini qisqa vaqtga
tezlashtirish tugmasi;
 Realtime/Simulation – modellashtirish rejimini o’zgartirgich.
Modellashtirish rejimini o’zgartirgichning ikki holati mavjud:
 Realtime – real vaqt rejimida ishlash;
 Simulation – simulyatiya rejimida ishlash.
Cisco Packet Tracer tarmoq simulyatori tarkibiga quyidagi tipdagi qurilmlar
kiritilgan:









Routers – marshrutizatorlar;
Switches – kommutatorlar;
Hubs – konsentratorlar;
Wireless Devices – simsiz qurilamalar;
Connections – tarmoq kabellari;
End Devices – oxirgi qurilmalar;
Security – himoyalangan qurilma (tarmoqlararo ekran);
WAN Emulation – global tarmoq qurilmalarining emulyatorlari;
Custom Made Devices – foydalanuvchi tomonidan modifikatsiya
qilingan tarmoq qurilmalari modeli;
 Multiuser Connection – ko’p foydalanuvchili bog’lanish.
Immitatsiya rejimiga (Simulation) o’tkazilganda dastur bosh oynasi
ko’rinishi o’zgaradi (1.2-rasm), ishchi maydonning bir qir qismi modellashtirishni
boshqarish maydoni bilan yopiladi.
1.2-rasm.Cisco Packet Tracer Simulation rejimiga o’tkazilgandan so’ng dastur
bosh oynasining ko’rinishi.
1.2 Terminlar va shartli belgilar
Cisco Packet Tracer simulyatorida tarmoq qurilmalari uchun Cisco
Systemsda korporativ standart sifatida qabul qilingan grafik shartli belgilar
qo’llaniladi.
Cisco Packet Tracerda ikki xil tipdagi modellardan foydalaniladi: aniq
qurilmalarning modellari va abstrakt (Generic) modellar. Abstrakt modellar
ma'lum turdagi qurilmalar bilan bog'liq modellarni umumlashtirish va
soddalashtirish natijasida olinadi. Bunday modellarni qurilmaning boshlang’ich
bosqichda qo’llash mumkin – ularni sozlash oson, lekin ularning imkoniyati
cheklangan.
Cisco Packet Tracer dasturida modellashtirish
qurilmalarning shartli belgilarini ko’rib chiqamiz.
mumkin
bo’lgan
Tarmoqqa ishchi stansiya sifatida bog’lanadigan shaxsiy kompyuter (PC)
uchun qo’llanilgan shartli belgi 1.3-rasmda ko’rsatilgan.
1.3-rasm. Shaxsiy kompyuter shartli belgisi
Server – bu ish stantsiyalarini muvofiqlashtirish va texnik xizmat ko'rsatish
va resurslarni taqsimlash bo'yicha umumiy funktsiyalarni bajaradigan kuchli,
yuqori unumdorlikka ega kompyuter. Serverning shartli belgisi 1.4-rasmda
ko’rsatilgan.
1.4-rasm. Serverning shartli belgisi
Konsentrator (Hub) – bir nechta Ehernet qurilmalarini umumiy segmentga
birlashtirish uchun mo’ljallangan tarmoq qurilmasi. Konsentratorning shartli
belgisi 1.5-rasmda ko’rsatilgan.
1.5-rasm. Konsentratorning shartli belgisi.
Ko’prik (Bridge) – portlaridan biriga tarmoq orqali kelgan signalni barcha
aktiv portlarida takrorlaydi. Ko’prik kolleziyalarning cheklangan domenini
ta’minlaydi. Ko’prikning shartli belgisi 1.6-rasmda ko’rsatilgan.
1.6-rasm. Ko’prikning shartli belgisi.
Kommutator (Switch) – kompyuter tarmoqlarining bir nechta uzellarini bir
segment chegarasida bog’lash uchun mo’ljallangan tarmoq qurilmasi. Bir portiga
ulangan qurilma trafigini qolgan barcha qurilmalarga tarqatadigan konsentratordan
farqli, kommutator ma’lumotni faqat qabul qiluvchiga yuboradi. Kommutatorning
shartli belgisi 1.7-rasmda ko’rsatilgan.
1.7-rasm. Kommutatorning shartli belgisi.
Ko’p sathli kommutator (Multilayer Switch) – OSI modelining uchunchi
va to’rtinchi sathida ishlay oladigan yuqori unumdorlikka ega bo’lgan kommutator.
Ko’p sathli kommutatorning shartli belgisi 1.8-rasmda ko’rsatilgan.
1.8-rasm. Ko’p sathli kommutatorning shartli belgisi.
Marshrutizator (Router) – lokal tarmoqlarni birlashtirish va global
tarmoqqa ulash imkonini beruvchi qurilma. Marshrutizatorning shartli belgisi 1.9rasmda ko’rsatilgan.
1.9-rasm. Marshrutizatorning shartli belgisi.
Ulanish nuqtasi (Access Point, AP) – mavjud simli lokal tarmoqqa simsiz
qurilmalarni ulash imkonini beruvchi qurilma. Ulanish nuqtasi shuningdek, bir
nechta kompyuterlarni kabelli tarmoqqa ulanmagan alohida tarmoqqa ulash
imkonini beradi. Ulanish nuqtasining shartli belgisi 1.10-rasmda ko’rsatilgan.
1.10-rasm. Ulanish nuqtasining shartli belgisi.
Simsiz tarmoq ulanish nuqtasi marshrutizatorga to’g’ridan-to’g’ri o’rnatilgan
bo’lishi ham mumkin. Ulanish nuqtali marshrutizatorning shartli belgisi 1.11rasmda ko’rsatilgan.
1.11-rasm. Ulanish nuqtali marshrutizatorning shartli belgisi.
Modem (Modem) – kompyuter tarmoqlarida modemlar raqamli shaklda
berilgan kompyuter ma’lumotlarini analog telefon liniyalari bo’ylab uzatishda
sihlatiladi. Modemning shartli belgisi 1.12-rasmda ko’rsatilgan. Cisco Packet
Tracerda modemning raqamli abonent liniyalari uchun (DSL-Modem) va kabelli
modem (Cable-modem) modellari mavjud.
1.12-rasm. Modemning shartli belgisi.
Frame relay texnologiyasi bo’yicha qurilgan tashqi tarmoqqa ulanishni
belgilash uchun 1.13-rasmda ko’rsatilgan bulut shaklidagi belgi ishlatiladi.
1.13-rasm. Frame relay texnologiyasi bo’yicha qurilgan tashqi tarmoq.
Laboratoriya ishini bajarish bo’yicha uslubiy ko’rsatma
Cisco packet Tracer dasturi asosida tarmoq modelini qurishni biz
konsentratorga yoki kommutatorga ulangan bir nechta kompyuterlardan iborat
uncha katta bo’lmagan lokal tarmoq bilan boshlaymiz.
1.1 Ikki kompyuterdan iborat oddiy tarmoq.
Eng soda lokal tarmoqni ikki kompyuterning Ehernet prtlarini kesishgan
UTP kabeli yordamida to’g’ridan-to’g’ri ulash orqali hosil qilish mumkin (1.14rasm). Odatda bunday tarmoqlari vaqtinchalik yaratilib – bir kompyuterdan
ikkinchisiga katta hajmli ma’lumotlarni tezkorlik bilan uzatish maqsadida
foydalaniladi.
1.14-rasm. Ikki kompyuterni kesishgan kabel yordamida bog’lash.
1.1.1 Kompyuterlarni to’gridan-tog’ri ulash
Ushbu topshiriqda sizdan tavsiflangan yo’llar bilan kompyuterlarni
to’g’ridan to’g’ri bog’lab oddiy lokal tarmoq modelini qurish talab etiladi,
masalan, 1.15-rasmda tasvirlangandek – shaxsiy kompyuter va server.
Quyidagi amaliyotlarni bajaring:
1. Cisco Packet Tracer dasturini yuklang.
2. Tarmoqqa birlashtirish kerak bo’lgan qurilmalarni CPT ishchi sohasiga
joylashtiring:
2.1. End Devices (oxirgi qurilmalar) guruhini sichqoncha chap tugmasi orqali
tanlang.
2.2. End Devices guruhidan PC-PT (shaxsiy kompyuter namunasi)
qurilasmini sichqoncha tugmasini chertish orqali tanlang. Sichqoncha
kursorini ishchi sohaning qurilmani joylashtirmoqchi bo’lgan joyingizga
o’rnating va yana sichqoncha chap tugmasini cherting.
2.3. End Devices guruhidan Server-PT (server namunasi) tanlang va uni ham
ishchi sohaga joylashtiring
3. Ishchi maydonga joylashtirilgan qurilmalarni bir biri bilan bog’lang:
3.1. Connections (bog’lanish) guruhini tanlang.
3.2. Connections guruhidan Automatically Choose Connection Type
(bog’lanish turini avtomatik tanlash) piktogramasini sichqoncha chap
tugmasi orqali chertib, qurilmalarni 1.14-rasmda ko’rsatilgandek
bog’lang, dastlab sichqoncha chap tugmasi orqali birinchisi, so’ng
ikkichisi tanlanadi.
4. PC0 kompyuterini sozlang:
4.1. Ishchi sohadan sichqoncha chap tugmasini kompyuter piktogrammasiga
chertish orqali PC0 shaxsiy kompyuterini tanlang, shundan so’ng
ekranda tanlangan qurilma parametrlarini sozlash oynasi hosil bo’ladi.
4.2. Shaxsiy kompyuterda Ethernet-bog’lanish parametrlarini sozlash uchun
Config bo’limini tanlang va FastEthernet tugmasini bosing.
4.3. FastEthernet bog’lanishi uchun Static punktiga belgi qo’yib, statik IP
konfiguratsiyalarini tanlang, 192.168.1.1 manzil va 255.255.255.0
niqobni belgilang (1.15-rasm).
4.4. PC0 shaxsiy kompyuter parametrlari oynasini yoping.
1.15-rasm. PC0 kompyuterida FastEthernet interfeysi parametrlarini sozlash.
1. Server0 serverini sozlang:
1.1. Ishchi sohadan sichqoncha chap tugmasini server piktogrammasiga
chertish orqali Server0 serverini tanlang, shundan so’ng ekranda
tanlangan qurilma parametrlarini sozlash oynasi hosil bo’ladi.
1.2. Server0 oynasidan Config bo’limini tanlang va FastEthernet tugmasini
bosing.
1.3. FastEthernet bog’lanishi uchun statik IP konfiguratsiyasini tanlang,
192.168.1.2 manzil va 255.255.255.0 niqobni belgilang (1.15-rasm).
1.4. Server0 oynasini yoping.
2. Qurilma parametrlari sozlamalari to’g’riligini nazorat qiling:
2.1. “Kattalashtiruvchi lupa” uskunasini tanlash uchun o’ng tomondagi
uskunalar panelidan Inspect tugmasini bosing.
2.2. Lupani PC0 usiga olib boring vas hu holatda bir necha sekund ushlab
turing. Shundan so’ng ekranda kompyuter IP-manzilini aks ettirivchi
oyna hosil bo’ladi.
2.3. Lupani Server0 usiga olib boring va shu holatda bir necha sekund ushlab
turing. Shundan so’ng ekranda server IP-manzilini aks ettirivchi oyna
hosil bo’ladi.
3. O’ng tomondagi uskunalar panelidan Select tugmasini bosib, qurilmalarni
tanlash rejimiga o’ting.
4. Bog’lanish kabellar oxiridagi indikator-nuqtalarning holatini tekshiring. Bu
nuqtalar tarmoq adapterining yorug’lik diodlari ishini akslantiradi, agar
kompyuter va server o’trasida bog’lanish o’rnatilgan bo’lsa ular yashil
rangda bo’ladi. Agar kabel oxiridagi nuqtalar qizil rangda bo’lsa, demak
bog’lanish mavjud emas va tarmoq adapterlari parametrlarining sozlamalari
to’g’riligini tekshirish lozim bo’ladi.
5. Ishchi sohadan PC0 shaxsiy kompyuterini sichqoncha chap tugmasi
yordamida tanlang.
6. Tarmoq holatini TCP/IP protokollari steki diagnostic utilitasi yordamida
tekshiring.
6.1. PC0 oynasida Desktop bo’limiga o’ting.
Desktop bo’limidan Command Prompt tugmasini bosing.
ping 192.168.1.2 buyrug’ini kiriting va uning bajarilish natijasini
ko’ring.
6.4. tracert 192.168.1.2 buyrug’ini kiriting va uning bajarilish natijasini
ko’ring (1.16-rasm).
6.5. Command Prompt oynasini yoping.
7. Serverda joylashgan axborotlarga kirish mavjudligini tekshiring.
7.1. Desktop bo’limida Web Browser tugmasini bosing, natijada Internet
brauzer ishini tasvirlovchi oyna ochiladi.
7.2. URL maydoniga http://192.168.1.2 server IP-manzilini kiriting va Go
tugmasini bosing. Javob tariqasida server uning modelida belgilangan
tarzda xabar yuborishi shart (1.17-rasm).
7.3. Web Browser oynasini yoping.
6.2.
6.3.
1.15-rasm. Ping va tracert buyruqlarining bajarilish natijalari.
8. PC0 oynasini yoping.
9. Fayl menyusidan Save bo’limini tanlang va tarmoq modelini faylga
net_1_1_1 nomi bilan saqlang.
10.CPT ishini dastur asosiy oynasini yopish orqali tugating.
1.16-rasm. Server0 Internet sahifasining PC brauzerida aks etilishi.
1.2 Konsentrator asosida tarmoq
Konsentrator (xab) – bu bir nechta Ethernet qurilmalarini umumiy
segmentga birlashtirish uchun mo’ljallangan tarmoq qurilmasi. Ma’lumot uzatish
tezligi10 va 100 Mbit/s bo’lgan konsentratorlar ishlab chiqilgan.
Konsentrator OSI modelining fiziksathida ishlaydi va u bir portiga kelgan
signalni qolgan barcha aktiv portlarida takrorlaydi. Konsentratorlar har doim
yarim dupleks rejimida ishlaydi.
Bir vaqtda ikki va undan ortiq portiga signal qabul qilinganida kolliziya
yuzaga keladi va uzatilayotgan ma’lumotlar kadrlari yo’qotiladi. Ortiqcha sondagi
kollizayalardan himoyalash uchun konsentrator nosoz qurilma ulangan portini
umumiy ma’lumot uzatish muhitidan ajratib qo’yadi.
Konsentratordan foydalanishda yuzaga keladigan boshqa bir muammo –
xabarlarni tutib olish xavfi: barcha paketlar hamma kompyuterlargacha yetib
boradi, shuning uchun axborotlarga ruxsat etilmagan kirish imkoniyati mavjud.
Va nihoyat, yana bir muammo paketlarni barcha portlarga nusxalanishi
tarmoqdagi yuklanishni yetarli darajda oshiradi, bunda tarmoq segmentidagi
barcha trafik har bir kompyuterga daxl qiladi.
1.2.1 Konsentratorli tarmoq modeli
Ushbu mashqa sizdan to’rtta kompyuterni tarmoqqa konsentrator yordamida
1.17-rasmda ko’rsatilgandek birlashtirish orqali lokal tarmoq modelini yaratish
talab etiladi.
1.17-rasm. Konsentrator yordamida qurilgan lokal tarmoq.
Quyidagi amaliyotlarni bajaring:
1. Cisco Packet Tracer dasturini yuklang.
2. Tarmoqqa birlashtirish kerak bo’lgan qurilmalarni CPT ishchi sohasiga
joylashtiring:
2.1. End Devices guruhini sichqoncha chap tugmasi orqali tanlang. End
Devices guruhidan PC-PT qurilasmini tanlang va ishchi sohaga 4 ta PC0PC3 shaxsiy kompyuter qurilmalarini joylashtiring.
2.2. Hubs guruhini tanlang. Hubs guruhidan konsentrator qurilmasining HubPT (Generic) abstrakt modelini tanlang va ishchi sohaga joylashtiring.
3. Ishchi sohaga joylashtirilgan qurilmalarni bir biri bilan bog’lang:
3.1. Connections guruhini tanlang.
3.2. Connections
guruhidan
Copper
Straight-Through
UTP-kabel
piktogrammasini tanlang.
3.3. Sichqoncha chap tugmasini PC0 piktogrammasiga bosib kontekst
menyuni chaqiring va kabelni mos razyomga ulash uchun FastEthernet
bo’limini tanlang.
3.4. Sichqoncha chap tugmasini konsentrator piktogrammasiga bosib kontekst
menyuni chaqiring va kabelni konsentratorning nolinchi portiga ulash
uchun Port 0 bo’limini tanlang.
3.5. Shu kabi PC1 kompyuterini konsentratorning birinchi portiga, PC2
kompyuterini – ikkinchi portiga, PC3 kompyuterini uchinchi portiga
ulang, natijada 1.17-rasmda tasvirlangan sxemaga ega bo’lasiz.
4. PC0 kompyuteri tarmoq adapteri parametrlarini soddalashgan usulda
sozlang:
4.1. Ishchi sohadan PC0 shaxsiy kompyuterini tanlang.
4.2. PC oynasidan Desktop bo’limini tanlang.
4.3. IP-bog’lanish parametrlanini sozlash oynasini ochish uchun IP
Configuration tugmasini bosing.
4.4. IP Configuration oynasida statik IP konfiguratsiyasini belgilang,
192.168.1.1 manzil va 255.255.255.0 niqobni 1.18-rasmda
ko’rsatilgandek bering.
4.5. IP Configuration oynasini yoping.
4.6. PC0 oynasini yoping.
1.18-rasm. IP-bog’lanish parametrlarini sozlash oynasi.
5. PC1 ni sozlang: 192.168.1.2 IP-manzil va 255.255.255.0 niqobni bering.
6. PC2 ni sozlang: 192.168.1.3 IP-manzil va 255.255.255.0 niqobni bering.
7. PC3 ni sozlang: 192.168.1.4 IP-manzil va 255.255.255.0 niqobni bering.
8. Cisco Packet Tracerni Realtime rejimidan qadamma-qadam modellashtirish
rejimi Simulationga o’zgartiring.
9. PC0 kompyuteridan PC1 kompyuteriga icmp-paket yuboring:
9.1. Oddiy icmp-paket yuborish rejimiga o’tish uchun o’ng tomondagi
uskunalar panelidan Add Simple PDU tugmasini bosing.
9.2. Sichqoncha chap tugmasini PC0 ShK ustiga, so’ng – PC1 ShK ustiga
bosing, bunda PC1 manba, PC2- paketni qabul qiluvchi hisoblanadi.
9.3. Capture / Forward tugmasini bosing va paketni kompyuterdan
konsentratorga yuborish jarayonini kuzating.
9.4. So’ng yana Capture / Forward tugmasini bosing va konsentrator qanday
qilib paketni paket qabul qilingan portdan tashqari barcha portlarga
yuborayotganligini kuzating. Paket bir vaqtning o’zida PC1, PC2, PC3
kompyuterlariga yuboriladi, lekin faqat PC2 uni qabul qila oladi (1.19rasm)
1.19-rasm. PC2 kompyuteri paketni konsentratordan qabul qilishi.
9.5. Reset Simulation tugmasini bosing.
9.6. Tarmoq modelini net_1_2_1 nomi bilan saqlang.
Mustaqil ishlash uchun topshiriqlar
Oltita kompyuter va ikkita konsentratordan iborat lokal kompyuter tarmog’i
modelini yatating va sozlang (1.20-rasm). Modellashtirish jarayonini qadammaqadam laboratoriya ishi hisobotiga kiriting.
1.20-rasm. Oltita kompyuter va ikkita konsentratordan iborat tarmoq modeli.
Kommutator (switch) – bu kompyuter tarmoqlarining bir nechta uzellarini
(xostlarini) bir yoki bir nechta tarmoq segmentlari chegarasida bog’lash uchun
mo’ljallangan qurilma. Konsentratordan farqli ravishda kommutator ma’lumotlarni
faqat qabul qiluvchiga yuboradi. Bu tarmoqning samaradorligini va xavfsialigini
tarmoqning boshqa segmentlari ular uchun mo’ljallanmagan ma’lumotlarni qayta
ishlashini zaruratining oldini olish hisobiga oshiradi.
Kommutatorlar OSI modelining kanal sathida ishlaydi.
Kommutator xotirasida kommutatsiya jadvalini saqlaydi, jadval
kommutatorning portiga mos keladigan qurilma MAC-adresini ko’rsatadi.
Kommutator yoqiganda bu jadval bo’sh bo’ladi va u o’rganish rejimida ishlaydi.
Ushbu rejimda qaysidir portga kelgan ma’lumot kommutatorning qolgan barcha
portlariga yuboriladi. Bunda kommutator kadrni tahlil qiladi va yuboruvchi-uzel
MAC-adresini aniqlab uni jadvalga kiritadi. Keyinchalik, agar kommutatorning
portlaridan biriga kadr yuborilsa va u kadr MAC-adresi jadvalda mavjud bo’lgan
uzel uchun mo’ljallangan bo’lsa, u holda kadr faqat jadvalda ko’rsatilgan port
orqali yuboriladi. Agar qabul qiluvchi uzel MAC-adresi kommutatorning qaysidir
portiga mos kelmasa, u holda kadr barcha portlarga yuboriladi. Vaqt o’tishi bilan
kommutator o’zining barcha portlari uchun to’liq jadvalni shakllantiradi va
natijada trafik lokalizatsiyalanadi.
Laboratoriya ishini bajarish bo’yicha uslubiy ko’rsatma
Ushbu mashqada sizdan to’rtta shaxsiy kompyuterni kommutator yordamida
birdarajali tarmoqqa 2.1-rasmda ko’rsatilgandek birlashtirib lokal tarmoq modelini
hosil qilish talab qilinadi.
2.1-rasm. Kommutator yordamida qurilgan lokal tarmoq.
Quyidagi amallarni bajaring:
1. Cisco Packet Tracer dasturini yuklang.
2. Cisco Packet Tracer ishchi sohasiga tarmoqqa birlashtirish lozim bo’lgan
qurilmalarni joylang:
2.1. Ishchi sohaga PC0, PC1, PC2 va PC3 ShKlarni joylashtiring.
2.2. Switches guruhini tanlang. Switches guruhidan kommutatorning abstrakt
modeli Switch-PT (Generic) ni tanlang va uni ishchi sohaga joylang.
3. Barcha kompyuterlarni kommutatorga to’g’ri mis kabel yordamida ulang (1laboratoriya ishiga qarang).
4. PC0 kompyuterini sozlang: 192.168.1.1 IP-manzil va 255.255.255.0 niqobni
bering.
5. PC1 kompyuterini sozlang: 192.168.1.2 IP-manzil va 255.255.255.0 niqobni
bering.
6. PC2 kompyuterini sozlang: 192.168.1.3 IP-manzil va 255.255.255.0 niqobni
bering.
7. PC3 kompyuterini sozlang: 192.168.1.4 IP-manzil va 255.255.255.0 niqobni
bering.
8. Kommutatorning Ethernet portlari yorug’lik indikatorlarini ifodalovchi
barcha rangli nuqtalar qizil rangdan yashil rangga o’tguniga qadar kuting, bu
kommutator suhbu portlarni ishchi holatga keltirganligini ko’rsatadi.
9. O’ng tomondagi uskunalar panelidan lupani tanlang va kommutator ustiga
olib borib ushbu holatda bir necha sekund kutib turing. Shundan so’ng
ekranda kommutator portlari holatini tasvirlovchi kontekst oyna hosil
bo’ladi (2.2-rasm)
10.Cisco Packet Tracer dasturini Realtime real vaqt rejimidan Simulation
qadamma-qadam modellashtirish rejimiga o’tkazing.
11.Qadamma-qadam modellashtirish rejimidan foydalanib PC0 kompyuteridan
PC2 kompyuteriga oddiy paket yuboring va aksincha.
12.Event List hodisalar ro’yxatiga qarang.
13.Reset Simulation tugmasini bosing.
14.Modellashtirish tezligini tartibga soluvchi surgichni o’ng tomon oxiriga
o’tkazing.
15.Auto Capture/Play tugmasini bosib modellashtirishni uzluksiz rejimga
o’tkazing.
16.Senariya maydonidan Delete tugmasini bosib, modellashtirish senariyalarini
tozalang.
17.PC0 kompyuteridan tarmoqqa qisqa keng eshittirishli xabar yuboring:
17.1. Murakkab paket yaratish uchun o’ng tomondagi uskunalar panelidan Add
Complex PDU tugmasini bosing, keyin kursorni PC0 kompyuteri ustiga
o’rnating va sichqoncha chap tugmasini bosing. Natijada ekranda Create
Complex PDU muloqot oynasi hosil bo’ladi.
17.2. Outgoing Port (yuboruvchi port) ro’yxatidan FastEthernet portini
ko’rsating.
17.3. Select Application (ilovani tanlash) ro’yxatidan PING ni ko’rsating.
17.4. Destination IP Address (qabul qiluvchi manzili) maydoniga
255.255.255.255 keng eshittirishli manzilni kiriting.
17.5. Source IP Address (manba manzili) maydoniga PC0 kompyuteri IPmanzili 192.168.1.1 ni kiriting.
17.6. TTL paket hayot vaqti maydiniga 32 qiymatni kiriting.
17.7. TOS xizmat ko’rsatish turi maydoniga ICMP protokoli foydalanadigan 0
qiymatni kiriting.
17.8. Sequence Number (ketma-ketlik raqami) maydoniga 1 qiymatni kiriting.
17.9. Modellashtirish parametrlari maydonida One Shot (bir marta bajarish)
puntini tanlang va Time boshlang’ich vaqt to’g’risiga 0 qiymatni kiriting.
Natijada Create Complex PDU oynasi 2.3-rasmda ko’rsatilgandek
ko’rinishga kelishi kerak.
2.2-rasm. Kommutator portlari holatini ko’rish.
2.3-rasm. Murakkab paket yaratish muloqot oynasi.
17.10. Paket yaratish jarayonini yakunlash uchun oynaning pastki qismidagi
Create PDU tugmasini bosing.
18.Xabar yuborish jarayoni qanday kechishini kuzating:
18.1. Capture/Forward tugmasini bosing va paketning PC0 komputerdan
kommutatorga yuborilish jarayonini kuzating.
18.2. Yana Capture/Forward tugmasini bosing va PC1, PC2, PC3
kompyuetrlariga bir vaqtning o’zida keng eshittirishli paketning uch
nusxasi yuborilishini kuzating.
18.3. Capture/Forward tugmasini bosing va PC1, PC2, PC3 kompyuetrlari
javob paketlarining kommutatorga yuborilish jarayonini kuzating.
Kommutator barcha paketlarni bir vaqtning o’zida PC0 kompyuteriga
yuboraolmaydi, shuning uchun ular kommutator buferida jamlanadi (2.4rasm).
18.4. Capture/Forward tugmasini ketma-ket uch marta bosing va paketlarning
kommutatordan PC0 kompyuteriga navbatma-navbat yuborilishini
kuzating.
2.4-rasm. Paketlarni kommutator buferida jamlanishi.
19.Modellashtish senariylarini tozalash uchun senariy maydonidan Delete
tugmasini bosing.
20.Tarmoqni ikkita mantiqiy qismga ajratish:
20.1. PC2 IP-manzilini 192.168.2.1 qiymatga o’zgartiring.
20.2. PC3 IP-manzilini 192.168.2.1 qiymatga o’zgartiring. Endi PC0 va PC1
kompyuterlari bitta tarmoq ostida joylashgan, PC2 va PC3 kompyuterlari
– boshqasida. Tarmoq osti ushbu holatda bir biridan ajratilganligini
bildiradi, ular orasida faqat keng eshittirishli paketlar uzatiladi.
21.PC0 kompyuteridan PC1 kompyuteriga oddiy paket yuboring.
22.PC2 kompyuteridan PC3 kompyuteriga oddiy paket yuboring.
23.PC0 kompyuteridan PC2 kompyuteriga oddiy paket yuborishga urunib
ko’ring (urunish omadsiz yakunlanadi, sababi ushbu kompyuterlar turli
tarmoq ostilarida joylashgan).
24.Modellashtish senariylarini tozalash uchun senariy maydonidan Delete
tugmasini bosing.
Laboratoriya mashg’uloti topshiriqlari
Ikkita kommutator, to’rtta kompyuterdan iborat lokal kompyuter tarmog’i
modelini quring. Ikkita kommutator uchun alohida VLAN yarating va ishlash
prinsipini tushuntirib bering (2.5-rasm).
2.5-rasm. Ikkita kommutator, to’rtta kompyuterdan iborat lokal kompyuter
tarmog’i modeli.
1-Rasm:
2-Rasm:
3-Rasm:
4-Rasm:
Hemis tizimidagi tartib raqamingizga mos topshiriq variantini bajarasiz
1-topshiriq
Hemis raqami
1-31
2-32
3-33
4-34
5-35
6-36
7-37
8-38
9-39
21-21
2-22
3-23
4-24
5-25
6-26
7-27
8-28
9-29
10-30
11-31
12-32
13-33
14-34
15-35
16-36
17-37
18-38
19-39
20
1
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
KIS20-01
ALIQULOV JAMSHID RUSTAM O‘G‘LI
AMINJONOV MANSUR ASLAMOVICH
AMONOV RUSTAMJON ZAYNITDINOVICH
ASHUROV SHERZOD BOBIRJON O‘G‘LI
BAHRONOVA NILUFAR KARIMOVNA
BURHONOV AHROR SHUHRAT O‘G‘LI
BURONOV UMID RAXMATULLOYEVICH
GADAYEV TO‘RAQUL MAXMASHARIF O‘G‘LI
G‘ANIYEV LAZIZ ALISHER O‘G‘LI
GAPPAROV ILXOM GAPPAROVICH
G‘OZIXONOV ULUG‘BEK MUSAXON O‘G‘LI
ISMATULLAYEV RAXMON BAXTIYOR O‘G‘LI
ISMOILOV DILSHOD SHUKUROVICH
JALILOVA NAZOKAT TOHIR QIZI
JALOLOV DAVLATBEK DILSHODJON-O‘G‘LI
MAMATOV ERGASHJON SUNATULLOYEVICH
MAMATOV SUXROB ILXOMOVICH
MANONOV ABDUAZIZ ABDUVOXIDOVICH
MIRZOYEV DILSHOD G‘AYBULLO O‘G‘LI
MUQUMOV DILSHODBEK DILMUROD O‘G‘LI
MURODOVA DILAFERUZ SHOMURODOVNA
MUROTOVA GULISTON ABDUJABBAROVNA
MUXITDINOV ASATBEK RAMAZON O‘G‘LI
QARABAYEV MUHAMMADALI BEGALI O‘G‘LI
QARSHIBOYEV HURSHID BAXTIYOR O‘G‘LI
QORAQULOV BOTIR NODIR O‘G‘LI
RO‘ZIQULOV NURIDDIN ILHOMIDDIN O‘G‘LI
RUSTAMOV MUHAMMAD ULUG‘BEK O‘G‘LI
SAMIJONOV DAVLATXON SANJARXONOVICH
SHAROPOV G‘IYOS NARZULLA O‘G‘LI
SODIQOV SANJARBEK ABDUMAJIT O‘G‘LI
TEMIROV FIRDAVS QOBULJON O‘G‘LI
TOHIROV ISMOIL FARHOD O‘G‘LI
TO‘XSANOV UMIDJON MADIYOR O‘G‘LI
UMAROV OBIDJON NORMUROD-O‘G‘LI
XAYRIYEV O‘ROL MUXTORJON O‘G‘LI
XOLBOYEV JONIBEK JURABOY O‘G‘LI
XUDOYOROV SARDOR ZOYIR O‘G‘LI
XURRAMOV JAXONGIR ISMOIL O‘G‘LI
2
3
4
5
KIS20-02
ABDUXAKIMOV XOLMO‘MIN SHODIYOR
O‘G‘LI
ABRAYEV SHOXRUX SHAMSIDDIN O‘G‘LI
ADIZOV QUVONDIQ QIYOMOVICH
ALMURODOV XOJIAKBAR TOXIR O‘G‘LI
AZIZOV MIRONSHOH AMRIDIN O‘G‘LI
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
BAXRONOV FERUZ XAYRIDDIN O‘G‘LI
DUSHANOV ELYOR BAXRILLOYEVICH
DUSTMAXMATOV ISLOM BEKMUROD O‘G‘LI
ERGASHEV DONIYOR O‘TKIR O‘G‘LI
ERGASHEV SHEROZJON SOBIR O‘G‘LI
ESHPO‘LATOV FOZIL YORMUXAMMAD O‘G‘LI
HAITOV ELYOR ERKINJON O‘G‘LI
HAMROYEV ASROR RUSTAMOVICH
IBROXIMOV ABDULHAY ISLOM O‘G‘LI
KO‘LIBOYEV RAVSHANBEK ESHQUVAT
O‘G‘LI
LAPASOVA GAVXAR MUXITDIN QIZI
MALLAYEV SHAXOBIDDIN SIDIQ O‘G‘LI
MAMAYUSUFOVA LOBAR ISKANDARJON QIZI
MUSTAFAKULOV ABDULAZIZ MUSOQUL
O‘G‘LI
MUXTOROVA MALIKA MIRJONOVNA
NARZULLAYEV ELBEK ELDOR O‘G‘LI
NORBEKOV NAVRUZJON FARXOD O‘G‘LI
NOSIROV NURIDDIN ALISHER O‘G‘LI
NURITDINOV BEKTOSH NURITDINOVICH
O‘RINBOYEV ADHAM ULUG‘BEK O‘G‘LI
RAHMONOV HAMZA SHAVQIDIN O‘G‘LI
SALOMOV ALISHER ALIYEVICH
SAYITQULOV SADRIDDIN ADHAM O‘G‘LI
SIDDIQOV JAVOHIR KILICH O‘G‘LI
UROQOV SAMANDAR SULAYMON O‘G‘LI
XAITMURODOV JA’FAR FURQAT O‘G‘LI
XATAMOV BOTIR ESIRGAPOVICH
XOLDORBOYEVA DILOROM XOLDORBOY
QIZI
ZOKIROV NOZIM BESHIMOVICH
KIS20-04
ABDUJAMILOV JONIBEK JAMOL O‘G‘LI
ABDURASHIDOV ABDUG‘ANI ALIJON O‘G‘LI
ABDURAYIMOV SHAXZOD KARIMOVICH
ABILQOSIMOV FIRUZ BAXTIYOR O‘G‘LI
ABSODIQOV SHERALI SHIRINBOY UG‘LI
AXTAMOV FAXRIDDIN ABDUHALIM O‘G‘LI
BEKMUROTOV KOMILJON FURQAT O‘G‘LI
BERDIYEVA LUTFIYA ALISHEROVNA
ESHIMOV AZIZBEK ODIL O‘G‘LI
ESIRGAPOV ABDUVAXID XUSAN O‘G‘LI
G‘IYOSOV RAVSHAN ILYOS O‘G‘LI
HALIMOV SALOHIDDIN YOQUBJON O‘G‘LI
IZATULLAYEV SHAXZODJON SHAKIRJON O‘G‘LI
JALOLOV DOSTON SHAVQIDDIN O‘G‘LI
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
JUMANOV KAMOLIDDIN HUSAN O‘G‘LI
MALIKOV MUHAMMADXON ASHRAF O‘G‘LI
MUSURMONOV FIRDAVS BEHZOD O‘G‘LI
NASRIDDINOV DIYORJON ULUG‘BEK O‘G‘LI
OCHILOV BOBURJON QUTBIDDINXON O‘G‘LI
O‘TKIROV SHAHZODJON ALIJON O‘G‘LI
QARSHIBOYEV JAVLON SADRIDDIN O‘G‘LI
RAXMATOVA KUMUSHOY NAVRO‘Z QIZI
RAXMATULLAYEV SHAHBOZ TO‘LQIN O‘G‘LI
RO‘ZIYEV MUHAMMADAMIN QAHRAMON O‘G‘LI
SAYFIYEV OYBEK ZIKRILLO O‘G‘LI
SHARIPOV SARDOR KOMIL O‘G‘LI
SHODIYEV MUXRIDDIN SEVINDIK O‘G‘LI
TOSHXO‘JAYEV ISLOMXO‘JA ILXOM O‘G‘LI
TURG‘UNOV AZIZBEK XAYOT O‘G‘LI
ULUG‘MURODOV ISLOM ILHOM O‘G‘LI
USMANOV IBROXIM SHAVKATULLA O‘G‘LI
XAYRIYEV SHOHXONBEK ANVAR O‘G‘LI
XAYRULLAYEV AMRILLO OBIDJON O‘G‘LI
XUSANOV BUNYODJON ERKIN O‘G‘LI