MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI TOSHKENT
AXBOROTTEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
SAMARQAND FILIALI
“KOMPYUTER INJINIRINGI” FAKULTETI
“AXBOROT TEXNOLOGIYALARI” KAFEDRASI
" Tizimlar va signallarni qayta ishlash ”
fanidan
Mustaqil ish 1
Mavzu: Diskret ikkilik AM, CHM, FM signallarni
optimal kogerent qabul qilishda potensial
xalaqitbardoshlik.
Fan o‘qituvchisi: Jumaboyev T. A
Fan o’quvchisi: KIS-20_02 Talabasi:
Almurodov Hojiakbar
AMARQAND _ 2024
Mavzu: Diskret ikkilik AM, CHM, FM signallarni optimal kogerent qabul qilishda potensial
xalaqitbardoshlik.
Reja:
1. AM, ChM, FM va NFM signallar haqida
2. Diskret signallarni optimal nokogerent qabul qilish
3. NFM signallarni kogerent va nokogerent qabul qilishi
4. Xulosa
5. Foydalanilgan Adabiyotlar
KIRISH
Zamonaviy elektraloqa qurilmalari va tizimlarini yaratishda nafaqat zamonaviy radioelektronika
imkoniyatlari, shu bilan birga signallar uzatish nazariyasi erishgan yutuqlaridan ham keng
foydalanilmoqda. Bunda nafaqat uzatilayotgan axborotlar hajmining oshishiga, balki qabul qilingan
signalning sifat ko‘rsatgichlariga alohida e’tibor berilmoqda. Signallarni uzatish nazariyasida signallarga
ularning determinant funksiyalar orqali ifodalanuvchi nisbatan sodda matematik modellari bilan bir
qatorda, signal va xalaqitlarga tasodifiy jarayon nuqtai nazaridan qaraladigan matematik modellardan
ham foydalaniladi. Signal va xalaqitlarning tasodifiy jarayon shaklidagi matematik modellari signal qabul
qilish qurilmalarining optimal strukturaviy sxemalari algoritmlarini yaratishda, signalni turli usullarda
qabul qilishning potensial xalaqitbardoshligini aniqlashda, signallarni qayta tiklash bilan birga, turli aloqa
tizimlarining axborot uzatish qobiliyatini aniqlash imkoniyatini beradi. Signallarni uzatish nazariyasi fani
bakalavrlar tayyorlashda asosiy o‘rinlardan birini egallaydi va zamonaviy aloqa qurilmalari va
tizimlarining tahlili va sintezi masalalaridan chuqur bilimlarga ega bo‘lishlarini ta’minlaydi. O‘quv
qo‘llanmada elektr aloqa kanallari orqali xabarlar uzatishda foydalaniladigan signal turlari, ularning
matematik modellari, aloqa qurilmalari asosiy qismlarining ishlash jarayoni va asosiy xarakteristikalari,
analog, diskret va raqamli modulyatsiya turlari, detektorlar, signallarni shakllantirish va ularga ishlov
berish, signallarni optimal kogerent va nokogerent qabul qilishda xalaqitbardoshlik, aloqa kanallarining
axborot uzatish imkoniyatlari va ko‘p kanalli aloqa tizimlari masalalari yoritilgan.
Xalaqitbardoshlik
Axborotni talab darajasidagi asliga moslik bilan uzatish aloqa kanalining barqaror ishlashini talab qiladi.
Bu esa o‘z navbatida aloqa tizimi har bir funksional qismini o‘zi oldiga qo‘yilgan vazifani bajarish orqali
talab darajasidagi xalaqitbardoshlikni ta’minlashi, ya’ni buzilishlar va xalaqitlarning ta’siriga qarshi tura
olish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerakligini bildiradi. Aloqa tizimining barqarorligi va xalaqitbardoshligi
bir qator ko‘rsatkichlarga bog‘liq: aloqa tizimining texnik nuqtai nazardan amaldagi imkoniyatlardan
qanday darajada foydalanilganligiga, tizim jihozlarini yaratilish texnologiyasiga, undan texnik
foydalanish sharoitiga, tizimning tuzilish tarkibiga va h.k.larga bog‘liq. Aloqa tizimining barqarorligi
miqdor jihatdan uning o‘z oldiga qo‘yilgan vazifani berilgan vaqt davomiyligida va ish sharoitida bajara
olish imkoniyati orqali baholanadi. Aloqa tizimining xalaqitbardoshligini baholashda turli mezonlardan
foydalaniladi. Ulardan eng ko‘p foydalaniladigani bu talab etiladigan Px ni ta’minlash uchun qabullash
qurilmasi kirishida talab etiladigan signal/xalaqit nisbati
�� = (��/��)�
orqali baholanadi. Talab etiladigan �� qancha kichik bo‘lsa, xalaqitbardoshlik shuncha katta bo‘ladi.
Turli aloqa tizimlarining xalaqitbardoshligini baholash va ularni ushbu ko‘rsatkich orqali taqqoslash
�� = �(��)
funksional bog‘liqlik orqali amalga oshiriladi.
AM, ChM, FM va NFM signallar haqida
Yuqori chastotali radiosignal (tashuvchi) ning asosiy parametrlaridan birini nisbatan past chastotali
modulyatsiyalovchi signal o‘zgarishiga mos ravishda o‘zgarishi modulyatsiya deb ataladi. Tashuvchining
modulyatsiyalovchi signalga mos ravishda o‘zgaruvchi parametri uning informatsion parametri deb
ataladi. Yuqori chastotali tebranish umumiy holda quyidagi ko‘rinishda ifodalanadi.
�(�) = � cos(�� + �) = � cos Ψ
bunda, � – amplituda; � – chastota; � – boshlang‘ich faza; Ψ – tebranish oniy fazasi.
Modulyatsiyalangan yuqori chastotali tebranish axborot tashuvchi signal hisoblanadi, shuning uchun
yuqori chastotali (YuCh) tebranish chastotasini tashuvchi chastota deyiladi. Yuqori chastotali
tebranishning amplitudasi � yoki fazasi � ni boshqaruvchi past chastotali signal yordamida o‘zgartirib,
modulyatsiyaning ikkita asosiy turini hosil qilamiz: amplituda modulyatsiyasi (AM) va burchak
modulyatsiyasi (BM).
Yuqori chastotali radiosignal (tashuvchi) amplitudasining past chastotali modulyatsiyalovchi signal
o‘zgarish qonuniga mos ravishda o‘zgarishi amplituda modulyatsiyasi (AM; inglizcha – amplitude
modulation, AM) deb ataladi. Tashuvchi sifatida yuqori chastotali garmonik tebranuvchi signalni olamiz
�� (�) = �0 cos �0�
Modulyatsiyalovchi signalni chastotasi Ω ga teng garmonik tebranuvchi signal deb hisoblaymiz.
��(�) = �٠cos�
Odatda �0 ≫ etib tanlanadi. �0 modulyatsiyalovchi signal amplitudasi �Ω ga mos ravishda o‘zgaradi,
ya’ni
���(�) = (�0 + ��٠cos�) cos �0�
bunda, � – proporsionallik koeffitsiyenti. U holda amplituda bo‘yicha modulyatsiyalangan signal
quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi:
���(�) = �0 (1 + � cos�) cos �0�
bunda, �0 – tashuvchi tebranish amplitudasi; � – modulyatsiya koeffitsiyenti. ifoda bir ton Ω bilan
modulyatsiyalangan amplitudasi modulyatsiyalangan signalning analitik (matematik) ifodasi hisoblanadi.
AM signal vaqt diagrammalari:
a.
– modulyatsiyalovchi past chastotali signal; b) – yuqori chastotali tashuvchi: d) –
modulyatsiyalangan signal.
Chastotasi modulyatsiyalangan signallarni hosil qilish Chastota modulyatsiya natijasida yuqori chastotali
tashuvchi
�� (�) = �0 cos(�0� + �0)
ning oniy chastotasi o‘zgarishi kerak, bu o‘zgarish modulyatsiyalovchi signal
��(�) = �� cosΩt
amplitudasiga proporsional bo‘lishi kerak, ya’ni
�(�) = �0 + ∆�(�) = �0���(�)
Chastota modulyatori ikki qismdan iborat bo‘lishi kerak: birinchisi, �0 chastotali tebranishlar generatori
va ikkinchisi, generatsiyalanayotgan tebranish chastotasini modulyatsiya signali orqali boshqaruvchi
qism. Hozircha generatorda uning tebranish chastotasini aniqlovchi rezonans LC parallel konturi bor deb
hisoblaymiz. LC konturning rezonans chastotasi �0 quyidagiga teng �0 = 1 √�� .Demak, biz parallel
kontur induktivligi L yoki sig‘imi C ni o‘zgartirib, uning rezonans chastotasi �0 ni o‘zgartirishimiz
mumkin. Natijada generator chastotasi o‘zgaradi. Kontur parametrlarini turli usullar bilan o‘zgartirish
mumkin, hamma holda ham boshqaruvchi element ��(�) reaktiv element bo‘lib, u L yoki C ga ta’sir
etishi kerak.
Chastota modulyatorlari sxemasi: a) – soddalashtirilgan sxemasi; b) – ChM signalni varikap yordamida
olish sxemasi.
Faza modulyatsiyasi natijasida yuqori chastotali tashuvchining fazasi modulyatsiyalovchi kuchlanish
�Ω(�) ga proporsional o‘zgaradi, ya’ni
�(�) = �0 + ��Ω(�) = �0 + ∆�(�)
bunda � – modulyatsiyalovchi kuchlanish �Ω(�) ni faza o‘zgarishi ∆�(�) bilan bog‘lovchi
koeffitsiyent. Modulyatsiya natijasida boshlang‘ich faza �0 ∆� ga o‘zgaradi. Faza va chastota
modulyatorlari bir-biriga bog‘liqligiga qaramasdan, ular turlicha shakllantiriladilar. Agar ChM da
modulyatsiyalovchi kuchlanish �Ω(�) ta’sirida uning chastotasi o‘zgarsa, FM da esa uning fazasi
�Ω(�) ga proporsional o‘zgarishi kerak. Shuning uchun FM modulyatorning birinchi qismi generator
emas, rezonans kuchaytirgich bo‘lishi kerak.
a.
– faza modulyatori soddalashgan elektr sxemasi; b) – FM signalni olishga oid chizma.
Diskret signallarni optimal nokogerent qabul qilish
Nokogerent qabul qilish SQQ kirishida foydali signalning boshlang’ich fazasi avvaldan noma’lum
bo’lganda qo’llanadi. Bundan tashqari signal s(t) fazasi parametrlari vaqt bo’yicha o’zgarib turuvchi
kanaldan o’tganda tasodifiy shaklda o’zgaradi va uni aniqlash sezilarli qiyinchiliklarga olib keladi, ba’zan
esa signal s(t) doimiy parametrli kanallar orqali uzatilan holatda SQQ sxemasini soddalash maqsadida
nokogerent qabul qilish usulidan foydalaniladi. Optimal nokogerent SQQ da kirish signali x(t) ning
funksiyasi moduli (o’rovchisi) hisoblanadi, ya’ni
) bo„lgan holatda sodir bo’ladi, ya’ni
Diskret signallarni optimal kogerent xato qabul qilish algoritmni quyidagi tengsizlik bilan topiladi:
Diskret ikkilik signallarni potensial halaqit bardoshligi bu signallarni xato qabul qilish extimolligi bilan
o’lchanadi. Xato qabul qilish extimolligi quyidagi formula bilan o’lchanadi:
Signallarni kogerent qabul qilish qurilmasining umumlashgan strukturaviy sxemasi
NFM signallarni kogerent va nokogerent qabul qilishi
Ma’lumki, signallarni nokogerent qabul qilishda ma’lum bir T-vaqtda x(t) va s(t) signal moduli
hisoblanadi, ya’ni
m-signallarni nokogerent qabul qilish qurilmasi strukturaviy sxemasi.
Endi nokogerent SQQ dagi hatolik ehtimolligini aniqlaymiz, u umumiy holda quyidagiga teng:
Ikkilik (binar) aloqa kanali uchun m=2
M-ta signal uzatilishi mumkin bo’lgan aloqa kanalida signalni optimal nokogerent qabul qilish hatoligi
quyidagiga teng bo’ladi:
Signalni korrelyatsion nokogerent qabul qilinganda uning chiqishidagi S/X–nisbati quyidagiga teng
bo’ladi:
Nokogerent ishlov berishda xalaqitning har ikki fazasi mos va ortogonal tashkil etuvchisi foydali signalga
ta’sir qiladi. Xalaqitbardoshlikni, kogerent ishlov berishga qaraganda ikki marotaba kamaytiradi. Signalni
korrelyatsion qabul qilish integrallash usulini har qanday shakldagi signallarga qo„llashning
umumlashgan usuli deb hisoblash mumkin.
Xulosa
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki bu mustaqil ish davomida biz ampilituda modulyatori, chastota
modulyatori va faza modulyatori haqida ko’plab bilimlarga ega bo’ldik. Bundan tashqari biz diskret
signallarning koregent va nokoregent turlarini ko’rib o’tdik. Signal va xalaqitlarning tasodifiy jarayon
shaklidagi matematik modellari signal qabul qilish qurilmalarining optimal strukturaviy sxemalari
algoritmlarini yaratishda, signalni turli usullarda qabul qilishning potensial xalaqitbardoshligini
aniqlashda, signallarni qayta tiklash bilan birga, turli aloqa tizimlarining axborot uzatish qobiliyatini
aniqlash imkoniyatini beradi. Signallarni uzatish nazariyasi fani bakalavrlar tayyorlashda asosiy
o‘rinlardan birini egallaydi va zamonaviy aloqa qurilmalari va tizimlarining tahlili va sintezi
masalalaridan chuqur bilimlarga ega bo‘lishlarini ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. A.A. Abduazizov. Elektr aloqa nazariyasi. – T.: “Nashr-matbaa”, 2013y. - 366 b.
2. A.A. Abduazizov, M.M. Muxitdinov, Ya.T. Yusupov. Radiotexnik zanjirlar va signallar. –T.: “Sams
ASA”, 2012y. - 480 b.
3. A.A.Abduazizov. Elektr aloqa nazariyasi. T.: Fan va texnologiyalar, 2010.
4. Abduazizov A.A., Faziljanov I.R., Yusupov Ya.T. Signallarga raqamli ishlov berish. – T.:
Cho’lpon nomidagi NMIU, – 2013y. –160 b.
5. Proks Dj. Sifrovaya svyaz.– M: Radio i svyaz, 2000.
6. Sklyar B. Sifrovaya svyaz. Teoreticheskie osnovы i prakticheskoe primenenie. – M.: Izd. Dom
«Vilyams», 2003. – 1104s.
7. Teoriya elektricheskoy svyazi: uchebnoe posobie / K.K. Vasilev, V.A. Glushkov, A.V. Dormidontov,
A.G. Nesterenko; pod obщ. red. K.K. Vasileva. - Ulyanovsk: UlGTU, 2008. - 452 s.