16–19-asrlarda Oʻrta Osiyoda kitobat
sanʼati tarixiga oid manbalar
Kurs ishi
Talaba: ____________________
Ilmiy rahbar: ____________________
Kirish
Oʻrta Osiyoda kitobat sanʼati oʻzining boy tarixiy anʼanalari bilan ajralib turadi. Ayniqsa,
16–19-asrlar bu sanʼatning yuksalish davri boʻlgan. Ushbu davrda kitob ko‘chirish,
bezash, miniatyura sanʼati kabi sohalar rivojlangan. Mazkur kurs ishida ana shu
davrlardagi kitobat sanʼatining asosiy manbalari, ularning ahamiyati va tarixiy o‘rni
yoritiladi.
Kurs ishining asosiy maqsadi – 16–19-asrlarda Oʻrta Osiyoda kitobat sanʼati bo‘yicha
yaratilgan tarixiy va madaniy manbalarni o‘rganish hamda ularning sanʼatdagi o‘rnini
aniqlashdir.
I BOB: 16–17-asrlarda kitobat sanʼati
16–17-asrlarda Oʻrta Osiyoda kitobat sanʼati rivoj topgan bo‘lib, bu davrda ko‘plab
qo‘lyozmalar yaratilgan. Ayniqsa, Buxoro, Hirot va Samarqand xattotlik maktablari
mashhur bo‘lgan. Xattotlar nafaqat matnni chiroyli yozish, balki uni sanʼat darajasiga
ko‘tarish orqali katta eʼtibor qozonganlar.
Kitob bezagi, tazhib (zarhal bezak), miniatyura kabi sanʼat turlari ayni shu davrda
rivojlangan. Bu sanʼatlar bilan shug‘ullanuvchi ustalar – tazhibchilar, naqqoshlar,
musavvirlar har bir asarga o‘z hissasini qo‘shganlar. Shu bilan birga, bu davrda mashhur
xattotlardan Abdulla Qodiriy, Mir Ali Sher Navoiy asarlarini ko‘chirgan mualliflar ham
tarixiy manba sifatida qadrlanadi.
II BOB: 18–19-asrlarda kitobat sanʼati taraqqiyoti
18–19-asrlar Oʻrta Osiyoda siyosiy beqarorliklar davri boʻlishiga qaramay, madaniy
hayotda, ayniqsa kitobat sanʼatida muayyan rivoj kuzatiladi. Ayniqsa, Buxoro, Xiva va
Qo‘qon xonliklarida kitob ko‘chirish anʼanalari davom ettirildi. Bu davrda ko‘plab
tarixiy, adabiy va diniy asarlar ko‘chirilib, bezatildi.
Ushbu davrda bosma kitoblar ham paydo bo‘la boshladi. Har garchi qo‘lyozma anʼanasi
saqlanib qolgan bo‘lsa-da, bosmaxonalar orqali kitoblar ko‘proq ommaga tarqala
boshladi. Bu esa kitobat sanʼatining ommalashuviga xizmat qildi. Qolaversa, xattotlik
sanʼati hali ham o‘z kuchini saqlab qolgan edi.
III BOB: Kitobat sanʼatining asosiy manbalari tahlili
Kitobat sanʼati tarixini o‘rganishda birinchi navbatda tarixiy qo‘lyozmalar, xattotlar
tomonidan yaratilgan asarlar asosiy manbalar hisoblanadi. Masalan, Alisher Navoiy,
Abdurahmon Jomiy, Zahiriddin Muhammad Bobur kabi mutafakkirlarning asarlari
ko‘plab xattotlar tomonidan ko‘chirilgan.
Shuningdek, bu davr xattotlarining asarlari – ismlari unutilgan bo‘lsa-da, ular tomonidan
yozilgan namunalardagi yozuv sifati, bezaklar va miniatyuralar orqali ularning
mahoratini bilish mumkin. Qo‘lyozma kitoblar orasida Qur’on nusxalari, tibbiy asarlar,
she’riy to‘plamlar, tarixiy yodnomalar ham mavjud bo‘lgan.
Manba sifatida esa, Abulg‘oziy Bahodirxonning ‘Shajarayi turk’ asari, Boburning
‘Boburnoma’si, Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklaridagi saroy kutubxonalaridagi
yozuvlar muhim ahamiyatga ega. Tadqiqotchilar – A. Karimov, H. Sulaymonov, A.
Semenov va boshqa olimlarning ishlari ham bu mavzuni o‘rganishda tayanch
hisoblanadi.
Xulosa
16–19-asrlarda Oʻrta Osiyoda kitobat sanʼati o‘zining yuqori rivojlangan davrini
boshidan kechirgan. Xattotlik, tazhib, miniatyura va boshqa san’at yo‘nalishlari bu
davrda nafaqat diniy va adabiy asarlar orqali, balki tarixiy hujjatlar orqali ham avlodlarga
yetib kelgan.
Mazkur kurs ishida O‘rta Osiyoning turli xonliklarida bu san’atning qanday rivojlangani,
qaysi manbalar orqali bu tarixni o‘rganish mumkinligi haqida fikr yuritildi. Shu bilan
birga, kitobat san’ati madaniyatimizda qanday ahamiyat kasb etgani tasdiqlandi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Karimov A. – Oʻzbek qo‘lyozmalari tarixi. Toshkent, 1998.
2. Sulaymonov H. – Oʻrta Osiyoda kitobat sanʼati. Samarqand, 2002.
3. Semenov A.A. – Rukopisnoe nasledie Sredney Azii. Moskva, 1955.
4. Bobur Z.M. – Boburnoma. Toshkent nashri.
5. Abulg‘oziy Bahodirxon – Shajarayi turk. Xiva nashri.
6. Islom Karimov nomidagi Sharqshunoslik instituti qo‘lyozmalari fondi.
7. O‘zbekiston Milliy kutubxonasi kataloglari.
8. Internet manbalari va elektron maʼlumotnomalar.