Toshkent Davlat Transport Universiteti
Transportda axborot tizimlari va texnologiyalari
kafedrasi
Kompyuter tarmoqlari va tarmoq texnologiyalari
fani
1-mavzu: Kirish.
Asosiy tushunchalar, Tarmoq texnologiyalari
Kompyuter tarmog'i nima?
Kompyuter tarmog'i - bu aloqa liniyalari orqali bog'langan
kompyuterlar guruhidir:
• elektr kabellari
• telefon liniyasi
• optik tolali kabel (optik tolali)
• radioaloqa (simsiz tarmoqlar, WiFi)
Nima olinadi?
 O’zaro resurslarni almashish (ma'lumotlar, dasturlar, tashqi
qurilmalar).
 Elektron pochta
 kompyuterlar o'rtasida tezkor ma'lumot almashish.
Nimani yo’qotiladi?
 moliyaviy xarajatlar (apparat, dasturiy ta'minot)
 xavfsizlikni pasaytirish (viruslar, josuslik)
 xizmat ko'rsatish texnikiga (tizim ma'muriga) ehtiyoj
2
3
Tizim ma'murining majburiyatlari
• foydalanuvchilarning tarmoq resurslariga kirish
huquqlarini farqlash
• axborot xavfsizligi
• elektr uzilib qolganda ma'lumotlar yo'qolishining oldini
olish (uzluksiz quvvat manbalaridan foydalanish tavsiya
etiladi)
• davriy nusxa ko'chirish va ma'lumotlarni arxivlash buning uchun qo'shimcha qattiq disklar (oyna, RAIDmassivlar), lenta disklari, DVD-lar ishlatiladi
• server yoki ish stantsiyasi ishlamay qolganda uskunani
almashtirish
4
Tarmoq turlari
Mahalliy (LAN = Local Area Network) - bir
yoki bir nechta qo'shni binolarda
kompyuterlarni ulash.
Korporativ - bitta kompaniyaning
kompyuterlarini, ehtimol turli shaharlarda
ulang.
Munitsipal-Mintaqaviy (shahar miqyosida) hukumat tarmoqlari (politsiya, pasport
idorasi va boshqalar).
Global (global), masalan, Internet.
5
Lokal tarmoqlar
1. Tengdosh tarmog‘lar.
barcha kompyuterlar teng
Operatsion tizimlar:
Windows 3.11 / 95 / 98 / 2000 / XP / Vista / 7
2. Ajratilgan serverli tarmoqlar
Server - umumiy foydalanish uchun o'z resurslarini (fayllar,
dasturlar, tashqi qurilmalar) ta'minlovchi kompyuter.
• fayl serveri
• bosib chiqarish serveri
• pochta serveri
Mijoz - server xizmatlaridan foydalanadigan kompyuter.
Serverlar uchun operatsion tizimlar:
Windows 2003 Server / 2008 Server,
Linux, UNIX
6
7
Mijoz-server texnologiyasi
Клиент
ish
• topshiriq bilan so'rov yuboradi
stantsiyasi
• serverdan olingan javobni ko'rsatadi
So’rov
Сервер
• mijozlarning so'rovlarini qabul qiladi va
ularni navbatga qo'yadi.
javob
• topshiriqni bajaradi.
• natijalar bilan javob yuboradi.
server
 barcha ma'lumotlarni qayta ishlash - serverda, kompyuter past
kuchga ega bo'lishi mumkin
 arzonlashtirish
 tarmoqqa kamroq yuk tushadi (faqat kerakli ma'lumotlar uzatiladi)
 himoya serverga o'rnatilgan (bitta joyda)
 moliyaviy xarajatlar (apparat, dasturiy ta'minot).
 murakkab serverni sozlash
8
"Umumiy shina" sxemasi (topologiyasi)
Ish
stansiyasi
server
РС
РС
РС
РС
terminator
shina
 soddaligi, kam kabel iste'moli.
 ish stantsiyalarini ulash oson.
 kompyuter ishlamay qolganda, tarmoq ishlaydi.






avtobus buzilganda tarmoq buziladi.
past xavfsizlik.
bitta aloqa kanali, navbat bilan uzatish.
mojarolar mumkin (bir vaqtning o'zida ma'lumotlar uzatish).
nosozliklarni qidirish qiyin (tarmoqni kim "osgan" noma'lum).
avtobus uzunligi cheklangan (signalning pasayishi).
9
«yulduz» sxemasi
сервер
РС
РС
РС
РС
РС




yagona boshqaruv markazi, nizolar mumkin emas.
yuqori darajadagi xavfsizlik (hamma narsa serverdan o'tadi).
har bir satrda faqat 2 ta kompyuter mavjud - ma'lumotlar almashish osonroq.
kabelning uzilishi va kompyuterning ishdan chiqishi tarmoqning ishlashiga ta'sir
qilmaydi.
 Barcha ulanish joylari bitta joyda to'planadi (osonroq ta'mirlash).




agar server ishdan chiqsa, tarmoq uzilib qolgan.
yuqori simi iste'moli.
mijozlar sonini cheklash (8 yoki 16).
hajmi cheklangan.
10
Passiv «yuzduz»
РС
РС
хаб
(свитч)
сервер
РС
РС
 kabelning uzilishi va kompyuterning ishdan chiqishi tarmoqning
ishlashiga ta'sir qilmaydi.
 barcha ulanish joylari joyiga yig'ilgan (osonroq ta'mirlash).
 Siz hajmini oshirishingiz mumkin (uyalar zanjiri).
 markaziy kompyuter yo'q (xavfsizlik ???).
 Hub qatordan chiqsa, tarmoq ishlamaydi.
 yuqori sim iste'moli.
! U yulduz va umumiy shinaning xususiyatlariga ega.
11
«xalqa» sxemasi
РС
РС
сервер
РС
РС
РС
 tarmoq hajmi 20 km gacha
 agar biron bir kompyuter ishlamasa yoki chiziq uzilib
qolsa, tarmoq ishlamaydi.
 past xavfsizlik.
 ma'lumot uzatish tezligi tarmoq hajmining oshishi bilan
kamayadi.
 yangi kompyuterni ulash qiyin.
12
Aralash sxema
Yulduzsimon-shina
хаб
Yulduzsimon xalqa
хаб
хаб
13
Ma’lumotlarni tarmoqdagi aloqasi
Протокол – Bu tarmoqdagi ma'lumot almashish
tartibini belgilaydigan bitimlar va qoidalar to'plami.
Internetga ulangan tarmoqlarda– протокол TCP/IP
(Transmission Control Protocol / Internet Protocol)
Paketlarga bo'lish (1.5 Kbgacha):
Qabul
qiluvchining
manzili
Yuboruvchining
manzili
Paket uzunligi
Ma'lumotl
ar
tekshirish
yig'indisi
Tekshirish summasi: maxsus algoritmdan foydalangan
holda ma'lumotlar asosida hisoblab chiqiladi.
CRC = Cyclic Redundancy Check
14
Tarmoq uskunalari
• Tarmoq kartalari (tarmoq adapterlari)
• Tarmoq simlari
o Koaksial
izolyatsiya
O’tkazgich
O’tkazgich (mis)
o «o’raglan juftlik»
qobiq (стекло)
o Optik tolali
qobiq
(plastik)
asosiy
tola (shisha)
Tarmoq uskunalari
• Xab (konsentrator) - barcha portlar bo'yicha olingan
ma'lumotlarni nusxalash.
• Svich (kommutasiyalovchi xab, kommutator) - olingan
ma'lumotlarni faqat qabul qiluvchiga uzatadi.
15
Tarmoqlar o'rtasidagi aloqa
16
Ko’prik (bridge) ikkita mahalliy tarmoqni bog'laydi. Kommutator
kabi ishlaydi, lekin o'z protsessoriga ega.
Ko’prik
Variant: ikkita tarmoq kartasi bo'lgan kompyuter.
Marshrutizator (router) paketlarni maxsus qoidalarga muvofiq
yo'naltiradi - marshrutlash jadvallari (mahalliy tarmoqdan
Internetga). Buzuq joylarni chetlab o'tib, eng qisqa yo'lni
aniqlash.
… yoki kompyuter
17
Tarmoqlar o'rtasidagi aloqa
Shlyuz (gateway) – turli protokollar bilan tarmoqlarni ulash
uchun xizmat qiladi (shaxsiy kompyuter tarmog'i va jihozlari).
промышленная сеть
shlyuz
18
Simsiz tarmoqlar
Aloqa kanallari::
• odatda 100 m gacha (11 Mbit / s, 54 Mbit / s) radioaloqa.
• infraqizil nurlanish (5-10 Mbit / s).
• infraqizil lazerlar (100 Mbit / s gacha).






kabel yotqizishning hojati yo'q.
noutbuklarga ega foydalanuvchilar uchun qulay.
shaharlararo aloqalar - bir necha ming kilometrgacha.
boshqa radio manbalari bilan moslik muammolari.
ma'lumotlar almashinuvining past xavfsizligi.
kam shovqin immuniteti.
Технология WiFi (Wireless Fidelity)
точка доступа
50 tagacha kompyuter
Shaharlararo simsiz aloqa
Nuqta-nuqta – radio aloqa (yo'naltiruvchi antennalar)
yordamida ikkita tarmoq segmentlarini birlashtirish.
Yulduz – bir nechta tarmoq segmentlarini birlashtirgan
markaz
19
20
Foydalanilgan adabiyotlar
№
ARM dagi
shifri
ARM dagi
nusxalar soni
Muallif, adabiyot nomi, turi, nashriyot, yili, hajmi
Elektron nusxasi,
manzili, formati
Asosiy adabiyotlar
Tanenbaum A., Wetherall D. Computer Networks, 5th
edition.Prentice Hall, USA, 2010, 992 p.
1
1
Tanenbaum E. Kompyuterniye seti. / 4-ye izd. -SPb.: Piter,
2003. -992 s.: il. – (Seriya «Klassika computer science»).
2
3
4
1
Vasin N.N. Seti peredachi dannix informatsionnix sistem
j.d.transporta na baze kommutatorov i marshrutizatorov
CISCO. -M.: Marshrut, 2005.
Stroganov
M.P.
Informatsionniye
telekommunikatsii, 2008.
seti
1
i
1
http://lib.thashiit.uz
PDF formatida
http://lib.thashiit.uz
PDF formatida
http://lib.thashiit.uz
PDF formatida