OʼZBEKISTON RESPUBLIKАSI АXBOROT TEXNOLOGIYALАRI VА
KOMMUNIKАTSIYALАRINI RIVOJLАNTIRISH VАZIRLIGI
MUXАMMАD АL-XORАZMIY NOMIDАGI
TOSHKENT АXBOROT TEXNOLOGIYALАRI UNIVERSITETI
“Аxborot xavfsizligi” kafedrasi
“Threat intelligence texnologiyalari” fanidan amaliy mashgʼulotlarini
bajarish bo’yicha
USLUBIY KO’RSATMA
1-Amaliy ish.
Tahdidlarni aniqlash tizimlarini o’rganish va tahlil qilish.
Ishdan maqsad:
Tahdidlarni aniqlash tizimlarini o’rganish va tahlil qilish bo'yicha
ko'nikmalarga ega bo'lish, yangi tahdidlarni aniqlash tehnologiyalari sinflarini
mukammal tahlil qilish.
Qisqacha nazariy ma’lumotlar.
Hozirgi vaqtda turli xil dasturiy ta'minot ishlab chiqaruvchilari tomonidan
kompyuter hujumlarini aniqlash texnologiyalari faol ishlab chiqilmoqda. Dasturiy
ta'minot ishlab chiqaruvchilari o'z mahsulotlariga kiritadigan asosiy vositalar - bu
axborot tizimlarida yuz berayotgan o'zgarishlarni kuzatish, aniqlash va tahlil qilish.
Yechimlar murakkablashmoqda va turli vositalarni birlashtirmoqda.
Ba'zi tashkilotlarda faqat asosiy himoya vositalari qo'llaniladi, bu ko'p
hollarda murakkab nishonga olingan hujumlarni o'z vaqtida aniqlash va sodir bo'lgan
voqealarni to'liq tahlil qilish uchun yetarli emas.
Yaqinda paydo bo'lgan aniqlash texnologiyalari sinflarini ko'rib chiqamiz:
Yangi avlod xavfsizlik devorlari (NGFW).
An'anaviy xavfsizlik devorlari, ularning ishlash printsipi asosan paketli
filtrlash va tarmoq ulanishlarini boshqarish edi, ularning o'rnini yangi avlod
echimlari egalladi. Yechimlar sinfi ancha oldin paydo bo'lgan, lekin uni zamonaviy
aniqlash texnologiyalari to'plamida ham ko'rib chiqish kerak. Yangi avlod xavfsizlik
devorlari klassik xavfsizlik devori va NGFW-ning turli kombinatsiyalarida
ishlatilishi mumkin bo'lgan ilg'or texnologiyalarning funktsiyalarini birlashtiradi:
• Application Layer Firewall (WAF) funktsiyalari;
• tahdidlarni aniqlash va ularni blokirovka qilish uchun trafikni tahlil qilish
(IPS);
• har xil darajadagi protokollar bilan shifrlangan trafikni to'liq matnli tahlil
qilish (tekshirish);
• trafikni cheklash va birinchi o'ringa qo'yish qobiliyati - Xizmat ko'rsatish
sifati (QoS);
2
• izolyatsiya qilingan muhitda fayllarning xulq -atvori tahlili ("sandbox");
• joriy tahdidlar to'g'risidagi ma'lumotlar bilan muntazam ravishda boyitish
(obro'si ro'yxati, murosa ko'rsatkichlari va boshqalar).
Bundan tashqari, ishlab chiqaruvchi va konfiguratsiyaga qarab, NGFW DNS
hujumlaridan himoya qilish, josuslarga qarshi dasturlardan himoya qilish (ruxsatsiz
ma'lumot yig'ish yoki sozlamalarni o'zgartirish uchun josuslik dasturi), botlarga
ulanishni boshqarish va boshqa qo'shimcha funktsiyalarni o'z ichiga olishi mumkin.
Xulosa qilib aytadigan bo'lsak, NGFW-bu trafikni nazorat qilish, o'rnatilgan
kirishni aniqlash tizimi va trafikdan foydalanuvchini identifikatsiya qilish tizimi
bo'lgan qurilma.
Amalda, masalan, fishing yuborishlarini aniqlash va himoya qilish doirasida,
NGFW elektron pochta qutilariga kiruvchi veb -havolalarni tekshiradi va agar ular
zararli manbalarga olib kelsa, ularni bloklaydi. Bundan tashqari, keyingi avlod
xavfsizlik devorlari elektron pochta va xabar qo'shimchalarini tahlil qilishi va zararli
kod bo'lsa, ularni blokirovka qilishi mumkin. NGFW qurilmalari yordamida
hujumlarni aniqlash uchun ko'plab ssenariylar mavjud.
Xavfsizlik hodisalarini kuzatish tizimlari (SIEM).
Xavfsizlik ma'lumotlari va hodisalarni boshqarish (SIEM) echimlari turli xil
axborot tizimlari va ilovalaridagi hodisalarni kuzatishga mo'ljallangan. Ushbu
sinfning axborot xavfsizligi echimlari sizga quyidagi vazifalarni bajarishga imkon
beradi:
• katta miqdordagi xavfsizlik tadbirlarini yig'ish va tahlil qilish;
• IT infratuzilmani himoya qilish vositalarining hozirgi holatini monitoring
qilish;
• real vaqtda kompyuterda sodir bo'lgan hodisalarni aniqlash;
• IT infratuzilmasida nima bo'layotgani haqida to'liq tasavvurga ega bo'lish;
• IT va axborot xavfsizligi tizimlarining ishlashidagi nosozliklarni aniqlash va
ularga javob berish;
• hujum zanjirlarini bashorat qilish uchun tarmoq xaritasini tuzish;
• real vaqtda tahlil qilish va xavflarni baholash uchun ma'lumotlarni olish;
3
Ko'pincha, tajovuzkorlar infratuzilmaga kirib, o'z o'rnini egallaydi va shu
bilan birga, uzoq vaqt sezilmay qoladi. Bunday kirishlarning maqsadi ma'murlar va
axborot xavfsizligi bo'yicha mutaxassislarga ko'rinmas ma'lumotlarni uzatish yoki
ichki infratuzilma tugunlariga hujumlarni tayyorlash va uyushtirishdir. Hodisalarni
yanada aniqroq aniqlash va maqsadli tizimga bunday kirishga qarshi kurashish
uchun SIEM yechimlari tahdidlar (tasmalar, murosaga keltirish ko'rsatkichlari,
ekspertlar korrelyatsiyasi qoidalari va boshqalar) haqidagi eng yangi ma'lumotlardan
foydalangan holda voqealarni retrospektiv tahlil qilishga imkon berishi muhimdir.
SIEM sinfi yechimlarining ishlash prinsipi har xil turdagi jurnallarni
(hodisalarni) dasturiy ta'minot darajasida ham, apparat komponentlari darajasida
ham yig'ishdir. Bundan tashqari, barcha voqealar qo'shimcha tahlil qilish uchun
yagona formatga tushiriladi. Xuddi shu infratuzilma elementi bilan bog'liq bo'lgan
hodisalar (korrelyatsiya) kiberhujumni ko'rsatishi mumkin.
SIEM sizga IT infratuzilmasida nima bo'layotganini to'liq tasvirini ko'rish va
qo'shimcha ravishda, ma'lum tugunlarning tarmoqqa kirish imkoniyatlarini tahlil
qilish imkonini beradi.
SIEMdan foydalanishning odatiy hollari:
• Axborot tizimlari elementlarini yuqtirish holatlarini kuzatish, chiquvchi
xavfsizlik devori jurnallaridan, veb -proksi -jurnallaridan, ichki ulanish jurnallaridan
va boshqalardan foydalanadigan zararli dasturlarni (zararli dasturlarni) aniqlash;
• ichki tizimlardagi tizim o'zgarishlarini va boshqa ma'muriy harakatlarni va
ularning ruxsat etilgan siyosatga muvofiqligini kuzatish;
• autentifikatsiya monitoringi, shuningdek, foydalanuvchi hisoblarining
buzilishi;
• AX siyosatiga muvofiqligini nazorat qilish.
Tarmoq trafigini tahlil qilish tizimlari (NTA).
Tarmoq trafigini tahlil qilish (NTA) tizimlari tarmoq hujumlarini aniqlash,
tarmoq trafigini ushlab turish va tahlil qilish uchun mo'ljallangan. Bu sinflar tizimi
hujumning dastlabki bosqichida tajovuzkorlarning mavjudligini aniqlashga,
4
tahdidlarni tezda lokalizatsiya qilishga, shuningdek, axborot xavfsizligi qoidalariga
rioya etilishini ta'minlashga yordam beradi.
Standart tarmoq analizatorlaridan (IDS / IPS) farqli o'laroq, NTA tizimlari
nafaqat perimetrda, balki IT infratuzilmasida ham trafikni tahlil qiladi. Bundan
tashqari, zamonaviy imzolarning paydo bo'lishi bilan NTA sinfidagi yechimlar
arxivda saqlanadigan tarmoq trafigini tahlil qila olishi kerak (retrospektiv tahlil).
NTA sinf yechimlari murakkab maqsadli hujumlar aniqlangan holatlarda
SIEM sinf yechimlari uchun tarmoq hodisalarining qo'shimcha manbai bo'lishi
mumkin.
Amalda,
bunday
yechimlar,
masalan,
ruxsatsiz
xostdan
domen
boshqaruvchisiga ulanishning shubhali urinishini aniqlashga, so'ngra xostning
tarmoq faoliyati haqidagi tarixiy ma'lumotlarni tahlil qilishga va shunga o'xshash
boshqa urinishlar bo'lganligini tekshirishga imkon beradi. Agar ular sodir bo'lgan
bo'lsa, unda bu maqsadli hujum yoki hech bo'lmaganda xakerlik urinishlari haqida
bo'ladi.
Oxirgi nuqta hujumini aniqlash (EDR).
Endpoint Detection and Response (EDR) tizimi kompyuter qurilmalariga
so'nggi
hujumlarini
aniqlash
imkonini
va
axborot
xavfsizligi
bo'yicha
mutaxassislarning javoblari uchun zarur ko'rsatkichlarni beradi.
Ushbu turdagi yechimlar odatda oxirgi qurilmaga o'rnatilgan maxsus
agentdan foydalanadi. Uning funksiyalari foydalanuvchilar va dasturiy ta'minotning
faoliyati to'g'risidagi ma'lumotlarni to'plash, murosaga kelish belgilarini aniqlash
(murosa ko'rsatkichlari, IOC), buzilgan qurilmalarni aniqlash va lokalizatsiya
qilishda yordam berish va boshqalarni o'z ichiga oladi.
Amalga oshirilishiga qarab, EDR yechimi turli xil aniqlash texnologiyalarini
o'z ichiga olishi mumkin. Masalan, ma'lumotlarni yig'ish va tahlil qilish agentidan
tashqari, u xatti-harakatlarni tahlil qilish, murosaga keltirish ko'rsatkichlarini tahlil
qilish, shuningdek, tahdid ma'lumotlarini boyitish uchun SIEM tizimlari va Threat
Intelligence tizimlari bilan avtomatik ta'sir o'tkazish vositasi bo'lishi mumkin.
5
EDR tizimlari tashkilotlarga an'anaviy so'nggi nuqta himoyasini chetlab
o'tishga mo'ljallangan murakkab tahdidlarni aniqlash imkonini beradi.
Agar tajovuzkor, masalan, fishing yuborish yoki dasturiy xatcho'plar
yordamida, maqsadli tizimga kirishga harakat qilsa, xavfsizlik xizmati zarur
ma'lumotlarni olish uchun operatsion ma'lumotlarni ta'minlaydigan shunday
aniqlash va nazorat qilish vositalariga ega bo'lishi kerak. Agar EDR agenti so'nggi
nuqtalarga (serverlar va ish stantsiyalariga) o'rnatilgan bo'lsa, buning natijasida
tizimdagi o'zgarishlar real vaqtda tahlil qilinsa, zararli dastur portni ochishi va
ma'lumotlarni uzatishni boshlashi bilan, EDR buni yozib oladi va voqealarni uzatadi.
SIEM tizimi va xavfsizlik operatori tahdidni blokirovka qilish uchun zarur
choralarni ko'radi - portlarni yopish, hujum qilingan segmentni izolyatsiya qilish va
hk.
Yangi avlod tarmoq trafigi tahlili (NDR).
NDR (Network Detection & Response) tizimlari sinfi yaqinda Gartner
tadqiqot markazi tomonidan tuzilgan. NDR tizimlari quyidagi texnologiyalarni o'z
ichiga oladi:
• tarmoq trafigini tahlil qilish;
• tahdidlarni tezkor aniqlash, tergov qilish va ularga javob berish uchun
mashinada o'rganish.
Aslida, NDR NTA texnologiyalarini o'z ichiga oladi, shuningdek, tahdidlarni
qidirish va aniqlsh uchun bazaviy metadata qo'shiladi, shuningdek, har xil IT va
axborot xavfsizligi vositalari (xavfsizlik devorlari, tarmoqqa kirishni boshqarish va
boshqalar) bilan integratsiyalash orqali tahdidlarga avtomatik tarzda javob beradi.
NDR yechimlari real vaqtda tahdidlarni aniqlash orqali tarmoqning to'liq ko'rinishini
ta'minlaydi, EDR va SIEM mahsulotlari bilan integratsiya esa hodisalarni aniqlash
uchun ma'lumotlarning qo'shimcha aniqroq korrelyatsiyasini ta'minlaydi.
Tahdid razvedkasi (Threat Intelligence).
Threat Intelligence yechimlari IT infratuzilmasidagi zaifliklar va tahdidlar
bo'yicha ilg'or tahlillarni amalga oshirish imkonini beradi. Tahlil tahdid yoki tahdid
razvedkasi kanallari (TIF) haqidagi ma'lumotlarga asoslanib amalga oshiriladi.
6
Ushbu ma'lumotni olish uchun ma'lumotlar o'rtasidagi munosabatlarni batafsil
tahlil qilish kerak. Jarayon katta mehnat xarajatlarini talab qiladi, chunki ko'p
hollarda u qo'lda bajariladi. Bunday holatlarda TI-platformalari (Threat Intelligence
Platform) mutaxassisni qutqarish uchun qo’l keladi.
Threat Intelligence Platform - tahdid ma'lumotlarini boyitish, aniqlash,
tarqatish va o'zaro bog'lash uchun maxsus platforma. Ushbu yechimlar sinfi sizga
kanallarni avtomatik ravishda bog'lash, ularni kontekstli ma'lumotlar bilan to'ldirish
imkonini beradi. TI platformalarining afzalligi - bu sizga mavjud bo'lgan tahdidlar
to'g'risidagi har qanday ma'lumot manbalarini ulash va markazlashtirilgan qayta
ishlash qobiliyati, shuningdek, uni boshqa kiberxavfsizlik vositalari bilan, masalan,
SIEM tizimlari, hodisalarga javob berish platformalari yoki himoya vositalari bilan
birlashtirishdir.
Amalda bunday yechimlar tahlilchilarga ma'lum ko'rsatkichlar yordamida
tarmoqlar va tizimlarda murosa izlarini topishga yordam beradi. Masalan, NTA
yechimi noqonuniy trafikni aniqladi (aytaylik, SYN-flood - bu tarmoqdan
foydalanishni rad etish hujumlarining turlaridan biri, bu juda qisqa vaqt ichida ko'p
sonli TCP ulanish so'rovlarini yuborishdan iborat), keyin SIEMga ma'lum bir IPmanzildan SYN-flood aniqlangani haqida xabar beradi. SIEM tizimi ma'lumotlarni
tahlil qilib, "IP-manzil" kirish parametri va "SYN-flood" buyrug’i bilan voqea sodir
etadi. Keyin SIEM bu ma'lumotni boyitish uchun TI platformasiga yuboradi.
Platforma o'z ma'lumotlar bazasini shunga o'xshash DNS yozuvlari uchun
tekshirishni boshlaydi.
Agar murosa indikatorlari to'plamida yana o'nlab IP -manzillar topilgan bo'lsa,
bu manzillar tekshiriladi va tahlilchiga qaytariladi. Tahlilchi axborotni IT
infratuzilma ma'murlariga uzatadi va ular, o'z navbatida, yo'riqnoma yoki xavfsizlik
devoridagi sozlamalarga o'zgartirish kiritadilar va shu bilan potensial noqonuniy
ulanishlarni oldindan to'sib qo'yadilar.
7
Nazorat savollari:
1. Yangi avlod xavfsizlik devorlari qaysi funksiyalarni birlashtiradi?
2. Xavfsizlik hodisalarini kuzatish tizimlari qanday vazifalarni bajaradi?
3. Tarmoq trafigini tahlil qilish (NTA) tizimlari nima uchun mo’ljallangan?
4. Endpoint Detection and Response (EDR) tizimi qanday agentdan
foydalanadi?
5. Yangi avlod tarmoq trafigi tahlili (NDR) qanday texnologiyalarni o'z
ichiga oladi?
6. Threat Intelligence Platform afzalliklari nimadan iborat?
8
2-Amaliy ish.
Internetdagi antivirus xizmatidan foydalanib, fayllarni viruslardan onlayn
tekshirish.
Ishni bajarish maqsadi: Internetdagi antivirus xizmatidan foydalanib,
fayllarni viruslardan onlayn tekshirish va antivirus dasturlarini qo’llash bo'yicha
ko'nikmalarga ega bo'lish.
Qisqacha nazariy ma’lumotlar.
Kompyuter virusi - bu maxsus yozilgan kichik dastur bo'lib, u o'zini boshqa
dasturlarga "atributlashi" (ya'ni "yuqtirish"), shuningdek, kompyuterda har xil
kiruvchi harakatlarni bajarishi mumkin. Virusni o'z ichiga olgan dastur
"zararlangan" deb nomlanadi. Bunday dastur ishlay boshlagach, virus birinchi
navbatda nazoratni oladi. Virus boshqa dasturlarni topadi va "yuqtiradi", shuningdek
ba'zi zararli amallarni bajaradi (masalan, fayllarni yoki FAT jadvalini buzadi,
RAMni yopadi va hokazo). Virusni niqoblash uchun boshqa dasturlarni yuqtirish va
zarar etkazish harakatlari har doim ham bajarilmasligi mumkin, lekin ma'lum
sharoitlarda. Virus kerakli harakatlarni bajargandan so'ng, u boshqaruvni o'zi
joylashgan dasturga o'tkazadi va u odatdagidek ishlaydi. Shunday qilib, tashqi
tomondan, zararlangan dasturning ishi zararlanmagan dastur bilan bir xil ko'rinadi.
Kompyuter virusi buzilishi mumkin, ya'ni. Kompyuter diskidagi fayllarni
noto'g'ri o'zgartirish. Ammo virus ba'zi turdagi fayllarga "zarar etkazishi" mumkin.
Bu shuni anglatadiki, virus bu fayllarga "kirishi" mumkin, ya'ni. Ularni shunday
o'zgartiringki, ular ba'zi hollarda ishlay boshlaydigan virusni o'z ichiga oladi.
Kompyuter viruslaridan himoya qilish usullari
Virus nima bo'lishidan qat'i nazar, foydalanuvchi kompyuter viruslaridan
himoyalanishning asosiy usullarini bilishi kerak.
Viruslardan himoya qilish uchun siz quyidagilardan foydalanishingiz
mumkin:
• disklarni shikastlanishidan, dasturlarning noto'g'ri ishlashidan yoki
foydalanuvchining noto'g'ri xatti-harakatlaridan sug'urta sifatida foydalanish
mumkin bo'lgan axborotni himoya qilishning umumiy vositalari;
9
• virusga chalinish ehtimolini kamaytirish bo'yicha profilaktik choralar;
• viruslardan himoya qilish uchun maxsus dasturlar.
Umumiy axborot xavfsizligi vositalari nafaqat viruslardan himoyalanish
uchun foydalidir. Ushbu vositalarning ikkita asosiy turi mavjud:
• ma'lumotlardan nusxa ko'chirish - fayllar nusxalarini va disklarning tizimli
maydonlarini yaratish;
• kirishni cheklash axborotdan ruxsatsiz foydalanishni oldini oladi, xususan,
dasturlar va ma'lumotlarning viruslar ta'siridan, dasturlarning noto'g'ri ishlashidan
va foydalanuvchilarning noto'g'ri harakatlaridan himoya qiladi.
Bundan tashqari, viruslardan himoyalanish uchun maxsus dasturlardan
foydalanish zarur. Bu dasturlarni bir necha turga bo'lish mumkin: detektorlar, faglar,
tekshiruvchilar, filtrlar va vaksinalar (immunizatorlar).
Bu foydalanuvchiga kompyuterga antivirus dasturini o'rnatmasdan, maxfiy
viruslar uchun fayllar va saytlar sahifalarini tekin tekshirishga imkon beradigan
saytlar. Bunday onlayn antiviruslar mutlaqo bepul va siz ushbu onlayn xizmatlar
yordamida istalgan sonli fayllarni tekshirishingiz mumkin.
Onlayn antivirus dasturlarining afzalliklari va kamchiliklari
Afzalliklari:
• zararli dasturiy ta'minotni tekshirishning eng ishonchli tekshiruvi - bu fayl
turli xil antiviruslarning imzo bazalari yordamida viruslar tekshirilgan saytga
yuklanganligi tufayli amalga oshiriladi. Kompyuterga o'rnatilgan antivirusdan ko'ra
virus yoki boshqa zararli dasturni aniqlash ehtimoli ko'proq;
• onlayn antivirus kompyuterga o'rnatishni talab qilmaydi;
• xizmatlar fayllarni masofadan tekshirishga imkon beradi;
• saytda viruslar borligini tekshirish;
• internetdagi deyarli barcha antiviruslar bepul.
Kamchilik:
• internetga ulanishni talab qiladi;
• onlayn xizmatlar web-saytlariga kirishni blokirovka qilishi mumkin.
10
Ishni bajarish tartibi:
1. Virustotal.com saytida viruslarni onlayn tekshirish.
2. ESET Online Scanner rasmiy veb-saytida viruslarni onlayn tekshirish.
1. Virustotal.com saytida viruslarni onlayn tekshirish.
Virustotal - Internetdagi fayllarni tekshirish bo'yicha eng mashhur va kuchli
xizmatlardan biri. Zararli kod uchun onlayn fayl tekshiruvi siz yuklagan 40 xil
antivirus dasturlarini bir martalik tekshirishni o'z ichiga oladi. Yashirin viruslar va
boshqa zararli dasturlarning fayl kodini tahlil qilish uchun onlayn antivirus uchun
faylni web-saytga yuklash kifoya. Siz yuklagan fayl hajmi 32 Mb dan oshmasligi
kerak
Virustotal virusga qarshi ma'lumotlar bazalarini doimiy ravishda avtomatik
ravishda yangilab turishi tufayli, xizmatlar fayllarda yashirilgan eng yangi viruslarni
aniqlay oladi. Tekshiruv natijasi barcha antiviruslar tomonidan faylni to'liq tahlil
qilish va umumlashtirilgan natijani chiqarish bo'ladi.
Virustotal orqali fayllarda virus bor yoki yo’qligini tekshirish uchun biz
birinchi navbatda brauzerimiz orqali Virustotal.com saytiga kirib olamiz (2.1-rasm):
2.1-rasm. Google Chrome brauzerining ishchi oynasi
11
Fayl turi
Fayl tanlash
2.2-rasm. Virustotal.com saytining ishchi oynasi.
Yuqoridagi rasmda ko’rsatilgan joydan o’zimizga kerakli bo’limni tanlaymiz,
ya’ni tekshirilayotgan ma’lumotimizning turini belgilaymiz va pastdagi choose file
orqali kerakli faylimizni tanlab olamiz (2.2.-rasm).
Faylni tanlashni bosganimizda quyidagi oyna ochiladi (2.3.-rasm):
2.3.-rasm. Faylni tanlash
12
Tekshirilayotgan fayl tanlanadi va saytga yuklanadi (2.4.-rasm):
2.4.-rasm. Faylni saytga yuklash
Fayl yuklanganidan so’ng Virustotal sayti faylni viruslarga qarshi tekshirishni
boshlaydi va tekshirib bo’lganidan so’ng natijasini bizga namoyish etadi (2.5.-rasm).
2.5.-rasm. Virustotal saytining faylni tekshirish jarayoni
13
2.6.-rasm. Virustotal.com saytining faylni tekshirish jarayoni natijasi
Biz kiritgan faylimizda Virustotal.com sayti hech qanday virus topmadi,
demak, bizning faylimizda hech qanday virus mavjud emas (2.6. -rasm).
2. ESET Online Scanner rasmiy veb-saytida viruslarni onlayn tekshirish.
Biz amaliy ishimiz davomida viruslarni onlayn antivirus dasturi yordamida
tekshiramiz. Buning uchun ESET Online Scanner rasmiy veb-saytiga o'ting
https://www.esetnod32.ru/home/products/online-scanner/
va
"Ishga
tugmasini bosing (2.7.- rasm).
2.7.- rasm. Eset antivirusi orqali onlayn tekshirish ishchi oynasi.
14
tushirish"
Sizdan elektron pochtangizni kiritishingiz so'raladi va ishga tushirish uchun
faylni yuklab olish talab etiladi (2.8.- rasm).
2.8.- rasm. Elektron pochta so’rovi.
Quyidagi ekranda yuklangan faylni ishga tushirish talab etiladi (2.9.- rasm).
2.9.- rasm. Ishni boshlash jarayoni.
Shartnomani qabul qiling va onlayn skaner fayllarni yuklab olishini kuting
(2.10.- rasm).
2.10.- rasm. Foydalanish shartlari.
15
Yuklab olingandan va ishga tushirgandan so'ng, ishni boshlash tugmachasini
bosing (2.11.- rasm) va skanerlash turini tanlang (To'liq ko'rish, Tez ko'rish yoki
Maxsus ko'rish).
2.11.- rasm. Skanerlash turini tanlash.
Potentsial kiruvchi dasturlarni (viruslardan tashqari) karantinga olish kerakmi
yoki yo'qligini aniqlang (12-rasm). Shuni yodda tutingki, agar bunga yo'l qo'ysangiz,
litsenziyasiz va boshqa shubhali dasturlar kompyuteringizda ishlashni to'xtatishi
mumkin. Skanerlashni boshlash tugmasini bosing (13-rasm).
2.12.- rasm. Potentsial kiruvchi dasturlarga ruxsatni belgilash.
16
2.13.- rasm. Viruslarni tekshirish jarayoni.
Onlayn skaner antivirus bazasini bir muncha vaqtda yuklab oladi (internet
ulanish tezligiga qarab), so'ngra kompyuteringizni viruslar va boshqa tahdidlarga
tekshiradi.
2.14.- rasm. Natija jarayoni.
Ko’rib turganimizdek, biz kiritgan fayllarimizda ESET Online Scanner
rasmiy web-sayti hech qanday virus topmadi, demak, bizning fayllarimizda hech
qanday virus mavjud emas (2.14.- rasm).
17
Nazorat savollari:
1. Kompyuter viruslaridan himoya qilishning qanday usullari mavjud?
2. Fayllarni onlayn tekshirishning afzalliklari nimalardan iborat?
3. Virustotal.com saytida viruslarni tekshirish ketma-ketligi qay tartibda
bajariladi?
4. Eset Online Scanner rasmiy web-saytida viruslarni tekshirish ketmaketligi qay tartibda bajariladi?
18
3-Amaliy ish.
Elektron pochtaga kiruvchi kutilmagan xatlardan himoya
Ishdan maqsad:
"The Bat!" elektron pochta dasturi misolida elektron pochtaga kiruvchi
kutilmagan xatlardan himoya qilishning o'ziga xos xususiyatlarini o'rganish.
Qisqacha nazariy ma’lumotlar.
"The Bat!" - bu tijoriy dastur bo’lib, ikkita versiyada mavjud - Professional
va Home, ular qo'llab-quvvatlanadigan funksiyalar sonidan farq qiladi.
Mahsulotning professional nashri ko'p tilli interfeys bilan jihozlangan, axborotni
shifrlashdan foydalanish imkoniyatini o'z ichiga oladi, shuningdek, dasturning
ko'chma himoyalangan versiyasi - The Bat! Voyagerdan foydalanish imkonini
beradi. Mobil versiyasi har qanday ko'chma xotira qurilmasidan ishlaydi (flesh-disk,
USB-disk va boshqalar) va ko'pincha ofisdan tashqarida ishlaydigan va korporativ
aloqa manbalariga xavfsiz masofadan kirishni talab qiladigan kompaniyalarning
ishchilariga katta yordam berishi mumkin.
Ishni bajarish tartibi:
1. Dasturni o'rnatish
2. Dasturning qo'shimcha funksiyalarini o'rganish
1. Bat dasturini o'rnatish
Dasturni o'rnatish uchun The Bat dastur paketi ishga tushiring, o'rnatishni
davom ettirish uchun «Next» tugmasini bosing (3.1.- rasm).
3.1.- rasm. O'rnatish jarayoni
19
Biz foydalanuvchi shartnomasini qabul qilamiz va keyingi bosqichga o'tamiz
(3.2.- rasm).
3.2.- rasm. Foydalanuvchi shartnomasi
Keyin o'rnatish ustasi sizni o'rnatish komponentlarini tanlashingizni so'raydi.
Bu yerda siz hech narsani o'zgartirmasligingiz kerak va "Next" tugmasini bosing.
Agar sizga ma'lum bir komponentni o'rnatish kerak bo'lsa, belgini olib tashlashingiz
kerak (3.3.- rasm).
3.3.- rasm. O'rnatish yo'lini tanlash
20
Ushbu bosqichlarni bajargandan so'ng, o'rnatish ustasi ma'lumot to'plashni
yakunlaydi va o'rnatish jarayoniga tayyorlanadi, davom etish uchun «Next»
tugmasini bosing. Dasturni o'rnatish jarayoni boshlanadi, bu «Completed The Bat!
Setup Wizard» dialog oynasining paydo bo'lishi bilan yakunlanadi va Bat dasturini
muvaffaqiyatli o'rnatilganligi haqida xabar paydo bo’ladi. O'rnatishni yakunlash
uchun "Finish" tugmasini bosing (3.4.- rasm).
3.4.- rasm. O'rnatishni tugatish.
Autentifikatsiya qilingan foydalanuvchidan boshqa hech kim kompyuterda
pochta xabarlarini o'qiy olmaydi, yangi pochta qutisini yaratishda ma'lumotlarni
himoya qilish parametrlarini sozlashingiz kerak, ya'ni parolni o'rnatishingiz kerak.
Pochta o'rnatilganda, oldindan ro'yxatdan o'tgan pochta qutisidagi ma'lumotlarni
kiriting va «Далее» tugmasini bosing (3.5.- rasm).
«Исходящая
почта»
oynasida
mavjud
bo'lgan
pochta
qutisidan
ma'lumotlarni kiritishingiz kerak, agar bilmasangiz, keyin hamma narsani standart
holat bo'yicha qoldiring va davom etish uchun «Далее» tugmasini bosing
(3.6.- rasm).
Oxirgi bosqichda siz pochta qutisi nomini va elektron pochta manzilini
kiritishingiz va «Готово» tugmasini bosishingiz kerak (3.7.-rasm).
21
3.5.- rasm. Kiruvchi pochtani sozlash
3.6.- rasm. «Исходящей почты» ni sozlash
22
3.7.- rasm. Sozlashni tugatish
«Готово» tugmasini bosgandan so'ng, o'rnatish paytida ko'rsatilgan ulangan
pochta qutisi bilan dasturning asosiy oynasi ochiladi (3.8.- rasm).
3.8.- rasm Dasturning asosiy oynasi
Barcha ma'lumotlar va sozlamalarni tahrirlash uchun siz pochta manzilini
tanlashingiz kerak, keyin «Ящик» menyusini, so'ngra «Свойства почтового
ящика» bandini tanlang (23-rasm).
23
3.9.- rasm Pochta qutisi xususiyatlari
2. Dasturning qo'shimcha funksiyalarini o'rganish
The Bat! dasturi pochta serverlari bilan aloqa o'rnatish uchun autentifikatsiya
qilishning turli xil xavfsiz aloqa usullari bilan IMAP4, POP3 va SMTP
protokollaridan foydalanadi. Ilova turli xil versiyalardagi SSL va TLS kriptografik
protokollarini qo'llab-quvvatlaydi, bu esa mijozga tarmoq trafigini shifrlashdan
foydalanadigan barcha pochta xizmatlari bilan o'zaro aloqada bo'lish imkonini
beradi. The Bat dasturida ishonchli himoya qilish uchun pochta mijozining
Professional nashrida mavjud bo'lgan va ruxsatsiz foydalanuvchilarning pochta
serveridagi foydalanuvchi qayd yozuviga kirishini istisno qiladigan USB token
qurilmasi bilan CRAM-MD5 autentifikatsiyasini qo'llab-quvvatlashni amalga
oshiradi (3.10.- rasm).
24
3.10.- rasm. Pochta serverlari bilan ishlashda autentifikatsiya va shifrlash
protokollarini qo'llab-quvvatlash
The Bat! dasturida nafaqat xavfsiz aloqa kanallaridan foydalanish, balki
S/MIME, PGP va OpenPGP bilan shifrlangan elektron pochta xabarlarini yuborish
va qabul qilish, shuningdek ularni elektron pochta orqali imzolash mumkin.
Dastlabki holatda, elektron pochta xabarlarining maxfiyligi va pochta serverida
xabarlarning xavfsiz saqlanishi (agar u buzib tashlansa yoki xabarlar ushlab qolinsa,
tajovuzkorlar xabarlarni o'qiy olmaydilar), ikkinchisida esa jo'natuvchini
identifikatsiyalashdan tashqari, qabul qiluvchining yo'lida xatni o'zgartirishga
bo'lgan har qanday urinish osongina aniqlanishi mumkin. Tegishli elementlar
to'plami «Криптография и безопасность» menyusidagi elektron pochtalarni
tahrirlash oynasida joylashgan. U bilan foydalanuvchi yordamida va avtomatik
ravishda ham ishlashni amalga oshirish mumkin. Ushbu masala bo'yicha qo'shimcha
ma'lumotlar pochta mijoziga biriktirilgan hujjatlarda taqdim etiladi (3.11.- rasm).
25
3.11.- rasm. Pochta jo'natishda kriptografiyadan foydalanish.
Bundan tashqari, The bat! dasturida pochta qutisini parol bilan himoya qilish
mumkin, bu juda ko'p foydalanuvchilar muhitida, ayniqsa, bir necha kishi elektron
pochta mijozidan foydalanganida samaralidir. Buni «Ящик → Установить
пароль» menyusida amalga oshirishingiz mumkin. Ushbu funksiyadan foydalanish
pochtani vizual ko'rishdan himoya qiladi, lekin agar kerak bo'lsa, har qanday matn
muharriri tomonidan o'qilishi mumkin bo'lgan pochta bazasini himoya qilmaydi.
Dastur bunday holatlarni istisno qilish uchun mahalliy pochta bazasi fayllarini,
manzil kitoblarini va konfiguratsiya fayllarini real vaqtda shifrlashni ta'minlaydi.
Shifrlash mexanizmini yoqish dasturni o'rnatish bosqichi o'rnatilgandan so'ng
amalga oshiriladi. Ma'lumotlarni parol yoki USB tokenlari Aladdin eToken va
Rainbow iKey1000 orqali himoya qilish mumkin (3.12.- rasm).
Shaxsiy ma'lumotlar bazalarini shifrlash orqali himoya qilishning salbiy
tomoni shundaki, kutilmaganda kompyuter ishlamay qolganda yoki elektron pochta
orqali yozishmalarga kirish kaliti yo'qolganda ularni tiklash murakkabligidadir, bu
har qanday shaxsning biznes faoliyatining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi.
26
Xabarlar va ulardagi ma'lumotlarni yo'qotmaslik uchun, The Bat! ma'lumotlarni
zaxira qilish va tiklash vositalari taqdim etiladi.
3.12.- rasm. Pochta bazasi va manzillar kitoblari uchun shifrlashdan
foydalanish.
Dasturning barcha sozlamalari va elektron pochta qutilari, manzillar kitoblari
va pochta papkalari alohida faylda saqlanishi mumkin, so'ngra dastlabki
ma'lumotlarning o'zgarishi yoki ma'lumotlar yo'qolganda zaxira nusxasidan
tiklanishi mumkin. Arxiv sharh bilan ta'minlanishi va parol bilan himoyalangan
bo'lishi mumkin (bu holda zaxira tarkibi shifrlangan bo'ladi). Bundan tashqari, The
Bat! har bir pochta qutisi yoki jild uchun alohida zaxira nusxalarini yaratishga,
shuningdek rejalashtiruvchi yordamida zaxira jarayonini avtomatlashtirishga imkon
beradi (3.13.- rasm).
Pochta mijozida amalga oshirilgan virus hujumlari va zararli dasturlardan
himoya qilish alohida e'tiborga loyiqdir. E-pochta bilan ishlash uchun boshqa
ko'plab vositalardan farqli o'laroq, Bat! hech qachon biriktirilgan fayllarni avtomatik
27
ravishda ochmaydi, skriptlarni bajarmaydi va foydalanuvchi ruxsatisiz o'chirilgan
serverlardan rasmlarni yuklamaydi.
3.13.- rasm. Zaxiralash va tiklash xizmati
Dasturga kiritilgan URL menejeri HTML-xatlarni ko'rib chiqishda yuklab
olingan tasvirlarni tahlil qiladi va hostning xavf-xatarlari va foydalanuvchi
tomonidan o'rnatilgan qoidalarga asoslanib, grafik kontentni bloklaydi yoki yuklab
olishga ruxsat beradi. Ushbu tanlash usuli tasvirlarga kiritilgan zararli kodlarga
qarshi kurashishda yordam beradi va uchinchi tomon foydalanuvchi harakatlarini
kuzatib borishiga yo'l qo'ymaydi.
Muhim xususiyati - The Bat! biriktirilgan fayllar turini yashirmaydi. Agar
biriktirilgan faylda ikki tomonlama kengaytma bo'lsa, masalan, photo.jpg.exe,
pochta mijozi bunga foydalanuvchining e'tiborini qaratadi va qo'shimcha
28
ogohlantirishni ko'rsatadi. Rasmlarni yuklashni boshqarish vositasi foydalanuvchiga
tanlab yuklash, bloklash va o'z qoidalarini yaratish imkoniyatini beradi (28-rasm).
3.14.- rasm. Yuklab olishni boshqarish vositasi.
Foydalanuvchini zararli biriktirilgan fayllarni tasodifiy ochishdan himoya
qilishdan tashqari, The Bat! zararli dasturiy ta'minot va kiruvchi yozishmalardan
himoya qilish uchun kengaytma modullarini (plaginlarni) ishlatish imkoniyatini
taqdim etadi. Qo'shimcha komponentlardan foydalanib, siz viruslar va spamlarni
aniqlash uchun kiruvchi pochta xabarlarini skanerlashni o'rnatishingiz, harflarga
biriktirilgan fayllarni tanlab skanerlashni o'rnatishingiz, zararli va keraksiz
xabarlarni avtomatik ravishda o'chirishingiz mumkin. Siz yuqorida aytib o'tilgan
qo'shimcha modullarni e'tiborsiz qoldirmasligingiz kerak, chunki so'nggi paytlarda
kiruvchi tarkibni ommaviy pochta orqali jo'natish bilan shug'ullanadigan
spammerlar faoliyati tobora jinoiy xarakterga ega bo'lib bormoqda. Hatto tajribali
internet foydalanuvchilari ham firibgarlarning hiylasiga tushib qolmaslik uchun juda
ehtiyot bo'lishlari kerak.
Buzg’unchi va pochta orqali tarqatiladigan zararli dasturlardan tizimli va
ishonchli mudofaa yaratish uchun, The Bat! ko'plab boshqa xavfsizlik yechimlarini
taqdim etadi. Dastur Windows operatsion tizimidagi bo'shliqlardan foydalanishga
qaratilgan viruslardan himoya qiluvchi o'zining HTML-ko'rish vositasi va o'zining
rasm ko'rish vositasidan foydalanishni taklif qiladi (3.15.- rasm).
29
Bunga qo'shimcha ravishda, dasturda bir nechta turdagi zaifliklarni
ekspluatatsiya qilishni sezilarli darajada murakkablashtiradigan Adres space layout
randomization (ASLR) va Data Execution Prevention (DEP) texnologiyalari
qo'llaniladi.
3.15.- rasm. HTML ko'rish modulini sozlash
The Bat! dasturining yana bir xavfsizlik tomoni - Microsoft Outlook, Outlook
Express va boshqa pochta mijozlaridan mustaqil ravishda ishlaydigan oflayn
manzillar kitobi (3.16.- rasm), ko'pincha aloqa ma'lumotlarini o'g'irlash uchun
kiberjinoyatchilar tomonidan hujumga uchraydi.
Dastur tomonidan ishlatiladigan ma'lumotlarni saqlash formati vCard (VCF)
va LDIF bilan mos keladi, bu sizning ismingiz va elektron pochta manzilingizdan
tashqari, biron bir kishi haqida ma'lumotni manzillar kitobida saqlashga imkon
beradi. Bular: manzil egasining jinsi, tug'ilgan sanasi, uy manzili, ish joyi, ushbu
shaxsga yozilgan xatlar shablonlari va boshqa ko'p narsalar, shu jumladan uning
fotosurati va xavfsiz yozishmalarda foydalanilgan sertifikatlardir. Kontaktlarni
tuzish va shablonlar yordamida ommaviy pochta orqali jo'natishni qo'llabquvvatlaydigan guruhlarga ajratish mumkin. Guruhlarni qo'llab-quvvatlash biznes
30
muhitida kompaniyaning boshqa bo'limlari va bo'limlari bilan tezkor o'zaro
aloqalarni tashkil qilish uchun keng qo'llanilishi mumkin.
3.16.- rasm. The Bat! manzillar kitobi
Oddiy va korporativ foydalanuvchilar orasida ham talab qilinishi mumkin
bo'lgan "The Bat!" ning boshqa xususiyatlari qatorida yuqorida ko'rsatilgan xatlarni
filtrlash va saralash vositalari ham mavjud. Ularning yordami bilan siz nafaqat
tegishli papkalarga kiruvchi, chiquvchi, o'qilgan va qayta ishlangan xatlarni
avtomatik ravishda tarqatibgina qolmay, balki qarindoshlar, do'stlar, tanishlar,
biznes sheriklar va boshqa shaxslarning manzil kitobida mavjud bo'lgan elektron
pochta xabarlarini ajratishni o'z ichiga olgan eng oddiy usul orqali spam bilan
kurashishingiz
mumkin.
Elektron
pochtani
tartiblashtiruvchi
xabarni
avtomatlashtirishga va quyidagilarga imkon beradi: avtomatik javobni sozlash,
tashqi ilovani ishga tushirish, manzil kitobiga manzillarni qo'shish, xabarlarni
eksport qilish yoki arxivlash, biriktirilgan fayllarni chiqarish va boshqa narsalarni
rejalashtiruvchi va chop etish uchun elektron pochta xabarlarini yuborish. The Bat!
dasturida yozishmalarni avtomatik qayta ishlash uchun o'rnatilgan saralash
vositasidan foydalaniladi (3.17.- rasm).
31
The Bat! Dasturini kuchli tomoni - xabarni o'chirishga yoki yuklab olishni
kutmasdan
pochta
serverida
qoldirishga
imkon
beruvchi
«Выборочное
скачивание» qoidalari to'plamining mavjudligi hisoblanadi.
3.17.- rasm. Xatlarni saralash.
Kalit so'zlar, signal satrlari va filtrlash tizimining boshqa sozlamalari
yordamida siz xatlarni (qoida mezonlariga javob beradigan) to'g'ridan-to'g'ri
serverda boshqarishingiz mumkin. Bu trafikni tejash uchun yoki katta qo'shimchalar
bilan xatlarni yuklab olishni qiyinlashtiradigan past tezlikli tarmoq ulanishidan
foydalanilganda juda foydali bo'lishi mumkin.
Nazorat savollari:
1. Spam atamasini aniqlang. Siz biladigan spam turlarini va u bilan qanday
kurashishni aytib bering.
2. Elektron pochta mijozi nima? Eng mashhur elektron pochta mijozlarini
ro'yxatini keltiring.
3. The Bat! pochta mijozining boshqa pochta mijozlaridan afzalliklarini aytib
bering.
4. The Bat! pochta mijozi uchun eng mashhur plaginlarni ro'yxatlang va
tavsiflang.
5. Fayllarni internetga uzatishda qanday protokollardan foydalaniladi?
32