Mavzu: Internet tarixi va unda ishlash
Reja:
I.
Kirish
II. Asosiy qism
1.1 Internetni paydo bo’lishi va rivohlanish tarixi
1.2 Internetni O’zbekistonga kirib kelishi va rivojlanishi
1.3 Internetda elektron pochta bilan ishlash
1.4 Internetda ma’lumotlar qidirish. Qidiruv sistemalari
1.5 Internet resurslaridan foydalanish
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar
1
Internet standart internet protokoli (IP) orqali maʼlumot almashuvchi kompyuter
tarmoqlarining butunjahon va omma uchun ochiq toʻplamidir. Bu maʼlumotlarning
asosiy tashuvchi protokoli TCPG’IP dir. TCPG’IP oʻzaro bogʻliq protokollar
yigʻindisi boʻlib, internetda maʼlumot tarqalishida asosiy oʻrin egallaydinternet
Internet tarmogʻini minglab akademik, davlat, tijorat va xonadon tarmoqlari tashkil
etadinternet Internet elektron pochta, chat hamda oʻzaro bogʻlangan sahifalar va
boshqa Butunjahon oʻrgimchak toʻri servislaridan tashkil topadinternet
Internet [lot. inter — aro va net (work) — tarmoq] — katta (global) va kichik
(lokal) kompyuter tarmoklarini oʻzaro bogʻlovchi butunjahon kompyuter
tiziminternet Unda geografik oʻrni, zamon va makondan qatʼi nazar, ayrim
kompyuter va mayda tarmoklar oʻzaro hamkorlikda global informatsiya infratuzilmasini tashkil etadinternet Qaydnomalar tizimi b-n boshqariladigan barcha
hosila tarmoqdar hamkorlikda isteʼmolchilarga informatsiyani saqlash, eʼlon qilish,
joʻnatish, qabul qilish, izlash va maʼlum boʻlgan barcha variantlar (matn, tovush,
videotasvir, fotosurat, grafika, musiqa tarzida va b. koʻrinishlar) da informatsiya
almashinishga imkon yaratadinternet
Internet tizimi 20-a. 60-y.larida paydo boʻldinternet Oʻsha paytlarda Amerika
mudofaa departamenti tashabbusi b-n kompyuterlar telefon tarmoklariga ulana
boshladinternet Dastlab, bunday faoliyat takomillashtirilgan loyihalar agentligi
(AKRA) tadqiqotlari doirasida olib borildinternet Bu tadqiqotlar sovuq urush avj
olgan davrga toʻgʻri keldinternet AQSH mudofaa departamenti urush boʻlib qolgan
taqdirda oddiy kommunikatsiya vositalari ishdan chiqqudek boʻlsa, oʻrniga yangi
qoʻshimcha kommunikatsiya vositalarini izlash b-n faol shugʻullandinternet 60y.lar oxiri va 70-y.larda INTERNET tarmogʻi uncha keng rivojlanmadinternet
Dastlabki oʻn yillik xalqaro tarmoq, asosan, harbiylar va yirik olimlarning shaxsiy
elektron liniyalari fa-oliyati doirasi b-n cheklandinternet INTERNETning beqiyos
rivojlanish surʼati davlat, taʼlim, akademik va ijtimoiy tuzil-malarning oʻziga xos
umumiy moliyaviy va intellektual ulushiga bogʻliq boʻldinternet
2
20-a. 70-y.larida turli tarqoq kompyuterlar tarmoklari orasida informatsiyani
uzatish va almashinish qoidalari tizimi ishlab chiqildinternet Bular oʻzaro
hamkorlikka doir kaydnomalar — Internetworking protocols (IP) boʻlib, global
tarmoqni takomillashtirish uchun qulay muhit yaratdinternet IP oʻrnatgan tartibga
koʻra, har qanday alohida tarmoq informatsiyani koʻp tarmoqlar op-kali "birinchi
punktdan to oxirgi punktgacha" yetib borishini nazorat qilishi lozim. Shuning
uchun INTERNET negi-zini tashkil qiladigan qaydnomalar tizimi, xususan,
Transmission Control Protocol (TCP), File Transfer Protocol (FTP) ichida IP
muhim qaydnomalardan biri hisoblanadinternet
INTERNET rivojlanishining dastlabki bosqichida uni, asosan, AQSH mudofaa
departamenti mablagʻ b-n taʼminlagan. 70-y.lar oxiriga kelib esa, asosan, uch
taʼminlash manbai ajralib turdi: xukumat, un-tlar va tadqiqot lab.lari (shu jumladan
mustaqillari ham).
80-y.larda INTERNET oʻziga xos tarzda universal koʻlamlargacha rivojlana
boshladinternet Oʻsha davrda INTERNET vositasida uzatiladigan informatsiyaning
oʻsishi "oy-iga 20 foizdan koʻpaytirib borish" shiori ostida bordinternet Mac,
AQSH ning asosiy tarmogʻi bir sekundda 165 mln. bayt informatsiyani qayta
ishlaydi va uzatadinternet Bu surʼat bir sekundda "Brittanika" ensiklopediyasi"ni
uzatish uchun yetarlinternet 80-y.lar oʻrtalarida INTERNETni jamoat va tijorat
tarmoklariga ulash natijasida INTERNET tizimi ham koʻlam, ham sifat jihatidan
rivojlandinternet 90-y.larda INTERNET tizimini boshqarish borasida tub
oʻzgarishlar yuz berdinternet
1964 - yili 4 tarmoqdan iborat AQSHning eng nufuzli tekshirish institutlarida
joylashgan ARPANET tarmog`i yaratildinternet Boshida olimlarnnig tadqiqot
ishlarida
foydalanilgan
tarmoq,
keyinchalik
ularning
safsata
sotishning
kompyuterlashgan zanjiriga aylandinternet Ammo shunday tarmoq yaratishning
o`zi katta muvaffiqiyat edinternet 70 - yillarda tarmoq ancha o`sdinternet Endi
tarmoqning tuzilishi unga xoxlagan kompyuterni ulash imkoniyatini beradinternet
Keyinchalik 1974 - yilda tarmoqlarni birlashtiruvchi TCP G’ IP protokoli tuzildi
3
va tarmoqning rivojlanishiga turtki bo`ldinternet Chunki tarmoqqa ixtiyoriy
kompyuterni ulash imkoniyati paydo bo`ldinternet 1983 - yilda ARPANET
INTERNET deb atala boshlandi va u juda kuchli, bir - biri bilan bog`langan
kompyuterlar va tarmoqlar to`plamidan iborat sistemaga aylandinternet 1980 yillar INTERNET ning keskin usish davri bo`ldinternet Kompyuterlarning
markazlashmagan boshqarish tarmog`i bilan bog`lanish sxemasi butun dunyoga
tarqaldi va chet el tarmoqlari tashkilotchilari AQSH tarmog`iga ulanishga rozi
bo`lishdinternet INTERNET ning butun dunyoni qamrab olishi quyidagi
tarmoqlarning qo`shilishi xisobiga bo`ldi:
• EUNet - Evropadagi UNIX mashinalari tarmog`i (1982 yil)
• EARN - O`quv va ilmiy - tekshirish muassasalarining tarmog`i (1983 yil)
• JUNET - Yaponiyadagi UNIX mashinalarining tarmog`i (1984 yil)
• JANET - Buyuk Britaniyaning birlashgan akademik tarmog`i (1984 yil)
1980 yillar davomida AQSH ning eng tanilgan korxonalari NSFNET Prinston,
Pittsburg, Kaliforniyaning Santa - Barbara unversiteti va Kornell universitetida
beshta superkompyuter markazlarini tashkil etishdinternet Bu besh markazni
AQSHda "Internet Backbone" (Internet asosi) deb atashadinternet NSFNET 56
kbaytG’s oshishiga sababchi bo`ldinternet 1987 - yili Internetga ulangan
kompyuterlar soni 10000 ta bo`lsa, 1989 - yili 100000 taga etdinternet
90 - yillar Internetda xizmat tarmoqlari tashkil qilingan davr bo`ldinternet 1990
yili Bill Xilan, Elan Emtij va Piter Deych Archie programmasini ishlab
chiqishdinternet 1991 - yili NSFNET tarmog`i takomillashtirildi va uzatish tezligi
44.736 mbaytG’s ga etdinternet Shu yili Bryuster Kaale WAIS programmasini
tuzdi, Minnesota unversitetida Pol Lindner va Mark Mak - Kayl tomonidan Gopher
programmasi tuzildinternet Bu voqealardan keyin 1992 yili Nevada shtati
4
universitetida yaratilgan Veronica sistemasi ishga tushirildinternet Shu sababli
1992 yili tarmoqdagi kompyuterlar soni milliondan oshib ketdinternet
Internetning 1990 - yillardagi rivojlanishiga asosiy World Wide Webning
(Butun Dunyo Tarmoqg`i) tuzlishi bo`ldinternet 1990 - yil noyabrda Evropa
atomni tekshirish markazi (CERN) xodimi Tim Berns - Li WWW tarmog`ining
birinchi nusxasini yaratdi, lekin u 1992 - yilgacha ishga tushirilmadinternet 1993 fevralida NCSA (Nationol Center for Supercomputer Applications, Super
kompyuterli Xisoblash Markazi) Mosaic programmasining alfa - versiyani
tuzdinternet 1993 - yil sentyabrida birinchi ishlovchi Mosaic versiyasi ishlab
chiqildi va axborot okimi WWW bo`yicha 1% ni tashkil qildinternet 1993 -yil
oktiyabrida 200 ta WWW - servir ishga tushirildinternet Keyingi yillar Internet va
WWW ning rivojlanishi yanada tezroq suratda bo`ldinternet WWW serveri va
tarmoqdagi kompyuterlarning aksariyati AQSHda joylashgan.
Internetning
keskin
rivojlanishi
va
WWW
bo`ylab
sayoxatlarning
ommaviylashishi shunga olib keldiki, ularni bir xil deb tushuna boshlashdinternet
Kelinglar, avvalo shuni xal qilib olaylik Internet va Butun Dunyo Tarmog`i bir xil
emas.
Internet
butun
dunyo
kompyuterlar
tarmoqlarining
to`plamini
belgilaydinternet Internet turli xil kompyuter xizmatlarni ko`rsatadinternet Bu elektron pochta, Usenet telekonferensiyalari, FTP ma`lumotlar fayllarini uzatish
sistemasi, Telnet uzoqdan terminalga kirish sistemasi, Gopher sestemasi va Butun
Dunyo Tarmog`i - WWW.Demak WWW Internetning faqatgina bir qismidir.
Lekin U Juda tez rivojlanmoqda.
Web ning asosiy rivojlanish pog`onalaridan biri 1993 - yilda chiqarilgan Mosaic
for Windows brauzer programmasiga to`g`ri keladinternet 2 - avlod programmasi
Netscape brauzeri bozorda Mosaic for Windows dan keyin darxol paydo
bo`ldinternet Mosaic for Windows World Wide Web dunyosi eshigini
foydalanuvchilarga biroz ochib bergan bo`lsa, Netscape o`zining funksional
imkoniyatlari bilan bu eshikni millionlab foydalnuvchilarga keng ochib
yubordinternet
5
WWW - Internetning eng ommabop xizmat turidir. Unga ulanish uchun
kopyuter bilan modem etarlidir. Shuning uchun Butun dunyo tarmog`i butun
olamni axborotlar ombori - kutubxonaga aylanib qoldi va u dunyoga yoyildinternet
WWWda ma`lumotlar sahifalarda joylanadinternet WWW sahifalari soni oxirgi 3
yilda yuz milliondan oshib ketdinternet Bu sahifalar Egasi kim? Ular yirik
korporasiyalar yoki kichik korxonalar, universitet va maktablar, tashkilotlar, jurnal
va ro`znomalar yoki oddiy shaxslardir. Bu sahifalarda turli - tuman ma`lumotlar
joylanadinternet Hozirgi kunda WWW axborot olishning va tarqatishning eng
qulay usulidir.
Demak Internet bu kompyuter tarmoqlari majmui bo`lib, uning qo`yidagi
imkoniyatlari mavjud:
Axborotni o`qish va tarqatish.
• Ma`lumotni nomiga qarab tezda topish.
• Ma`lumot nusxasini ko`chirib olish.
• Xat almashish.
• Telekonferensiyalarda ishtirok etish.
• Muzokaralar olib borish.
• Muloqat qilish.
INTERNET standartlar tizimi hisoblanadinternet U oʻz faoliyatida oʻzini oʻzi
rostlab turish, oʻzini oʻzi boshqarish falsafa-siga rioya qilib foliyat yuritadinternet
Hozirgacha uni boshqarib turadigan yagona tashkilot yoʻq. Uning faoliyatiga doir
qoidalar kirish mezonlari sifatida ishlab chiqilgan. Texnik masalalar esa "Internet
Engineering Forse (IETL) kompaniyasining faol ishtirokida hal qilinadi, barcha
standartlar "Internet Architecture Board" (IAB) kompaniyasi tomonidan qabul
qilinadinternet 20-a.ning oxirgi oʻn yilligida INTERNET tizimi beqiyos darajada
6
oʻsdinternet Agar 80-y, lar oxirida INTERNET tizimiga taalluqli 28000 dan ortiq
asosiy kompyuterlar faoliyat koʻrsatgan boʻlsa, 90-y.lar oxiriga kelib ularning soni
oʻnlarcha mln.gayetdinternet INTERNET xizmatidan foydalanuvchilar soni butun
yer yuzi boʻyicha 160 mln. kishini tashkil qildi (1999).
Shveysariyadagi yadro tadqiqotlari markazlaridan biri multi-media tizimining
tarqoq kompyuterlarini yagona tarmoqqa "bogʻlash"ning ancha takomillashgan
usulini ishlab chikdinternet U "World Wide Web" ("Jahon oʻrgimchak uyasi")
tizimida oʻz aksini topdinternet Bu tizim INTERNETni oʻziga xos ommaviy
axborot vositasiga aylantirdi hamda u informatsiya texnologiyalari, radioeshittirish va telekommunikatsiya imkoniyatlariga ega boʻldinternet Endi
INTERNET faqat matnni emas, balki tasvirni, suratlarni, rasmlarni, tovush va
videotasvirlarni ham uzatishga, voqea yuz berayotgan joydan toʻgʻridantoʻgʻri olib
berishga ham qodir.
INTERNET barcha anʼanaviy informatsiya tizimlari — telekommunikatsiya,
teleradioeshittirish, informatsiyalarni xalqaro miqyosda faol almashtirish va h.
k.ning texnologik imkoniyatlarni uygʻunlashtirib qoʻllanganligi uchun u bir necha
vazifani — informatsiya va bilimlar manbai; ommaviy axborot vositasi, insoniyat
faoliyatining barcha sohalari (shu jumladan, taʼlim-tar-biya, siyosiy, ijtimoiy,
iqtisodiy, madaniy, sayyohlik va h. k.) ga taal-luqli informatsiya xizmatlari tizimi;
istiqbolli bozor va milliy kom-paniyalarning xalqaro informatsiya maydoni va
jahon bozoriga eng tejamli va tezkor usulda qoʻshilish imko-nini beradigan vosita
vazifasini oʻtaydinternet
Jamoat va tijorat tuzilmalari uchun INTERNETdan foydalanish imkoniyati
oshgan sari provayderlar (INTERNET b-n aloqa oʻrnatishga xizmat koʻrsatadigan
kompaniyalar), INTERNET informatsiyasi isteʼmolchilari soni ham koʻpaymoqda,
informatsiya manbai va ommaviy axborot vositasi sifatida INTERNET
ommalashmoqda.
Bularning
barchasi
noshirlar,
jurnalistlar,
informatsiya
agentliklari, internet ch. xdmda savdo kompaniyalari va firmalari muhitida
raqobatning shakllanishiga ijobiy taʼsir qiladinternet Telefon simlaridan tashqari,
7
optik tolali kabellar, radio tarmogʻi yoki sunʼiy yoʻldosh orqali INTERNETga
chiqish mumkin boʻldinternet Buning uchun INTERNET b-n aloqa oʻrnatishga
xizmat koʻrsatadigan kompaniyalar — provayderlar boʻlishi lozim. Oʻzbekistonda
INTERNETga ulashga doir informatsiya xizmatlari 1997 y.dan koʻrsatila
boshladinternet
Dastlab
(http:G’G’www.uznet.net)
provaydkompaniyalar
Naytov
(http:G’G’www.naytov.com),
Uznet
yoki
Istlink
(http:G’G’www.eastlink.uz)
kabi
faoliyat
boshladi
(1999).
jadal
Oʻzbekistonda
rivojlanayotgan kompyuterlashtirish va av-tomatlashtirish sohalari INTERNET
tarmogʻining aloqa funksiyasidan keng foydalanishga imkon beradinternet
INTERNETga ulangan abonent uydagi yoki ishxonadagi kompyuter orqali,
aytaylik, AQSH, Avstraliya yoki Afrikadagi kompyuterlarga kiritilgan xilma-xil
mavzudagi maʼlumotlarni matn, surat yoki videotasvir koʻrinishida olishi mumkin.
Bu maʼlumotlar INTERNET tizimiga oldindan kiritiladinternet Dunyoning turli
chekkalarida
joylashgan
maxsus
ixtisoslashgan
kompaniyalar
qidiruvni
tezlashtirishga yordam beradinternet Ular "qidiruv dvigateli" deb ataladi,
maʼlumotlarning mundarijasini maʼlumotnoma (spravochnik) kabi saqlaydi va
oʻsha maʼlumotlar joylashgan "Internet adresi"ni abonentga beradinternet Mazkur
adres boʻyicha maʼlumotlar "Internet varaqchalari" da saqlanadinternet Abonent
biror maʼlumotni, mas, "paxta" soʻzini qidiruv dvigateli orqali qidir-sa, shu soʻzga
tegishli maʼlumotlarni, paxta b-n ish olib boradigan kompa-niyalar roʻyxatini yoki
jahon birjasida paxtaning narxini abonent kompyuterida chiqarib beradinternet
INTERNET varakchalari shaxsiy va rasmiy boʻlishi mumkin. Shaxsiy varaqchalar
alohida shaxslar tomonidan tuziladi va shu shaxslar haqidagi maʼlumotlarni oʻz
ichiga oladinternet Rasmiy varaqchalar idoralar, tashkilotlar, kompaniyalarga
tegishli boʻladi, ularda hukumat idoralariga doir maʼlumotlar saqlanadinternet
INTERNET
orqali
savdo-sotiq
ishlari,
kom-paniyalar
xizmatlarini
yoki
mahsulotlarni reklama qilishni keng yoʻlga qoʻyish, INTERNET varaqchalarida
suratlar b-n berilgan mahsulotlarni harid qilish mumkin.
8
Xalqaro INTERNET tizimida Oʻzbekiston haqida ham maʼlumotlar bor. Rasmiy
varaqchalardan Oʻzbekiston hukumati varaqchalari, Oʻzbekistonning AQSH dagi
elchixonasi varaqchalari va b. koʻplab rasmiy varaqchalar mavjud. Ularda
Oʻzbekiston Respublikasiga tegishli deyarli barcha maʼlumotlar bor. Bulardan
tashqari, Oʻzbekistonga taal-luqli shaxsiy varaqchalar ham mavjud: "Umid"
varaqchasi, oʻzbek estradasi haqidagi varaqcha va b. 2000 y. fevral oyidan boshlab
INTERNET efiriga Oʻzbekiston televideniyesi (Oʻz TV) ning "Axborot" dasturi
chiqa boshladi, Oʻz TV sayti tuzilgan va takomillashtirilmoqda. Informatsiya
resurelariga oid koʻp masalalarni respublikadagi yirik kutubxonalar shu sohadagi
INTERNET tarmogʻi koʻlamiga suyangan holda hal qiladinternet Mas, Tibbiyot
kutubxonasi, Respublika ilmiy-texnika kutubxonasi, Oʻzbekiston FA nin g Asosiy
kutubxonasi va b.
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining "Internet"ning xalqaro
axborot tizimlariga kirib borishni taʼminlash dasturini ishlab chiqishni tashkil etish
chora-tadbirlari toʻgʻrisida"gi qarori (2001) Oʻzbekistonning bu borada xalqaro
miqyosda oʻz mavqeiga ega boʻlishiga xizmat qiladinternet Oʻzbekistonda
maʼlumotlarni uzatish milliy tarmogʻi OʻzPAK Davlat kompaniyasi va OʻzNET
tarmogʻidan iborat.
INTERNETdan foydalanuvchilar soni, mas, AQSH da 55 mln., Xitoyda 55 mln.,
Yaponiyada 8 mln.dan oshib ketdinternet Key-ingi oʻrinlarni Angliya, Kanada,
Germaniya
davlatlari
egallagan,
RF
millionli
chegarani
egallamoqda.
Oʻzbekistonning deyarli barcha hududlarida xa-lqaro INTERNET tarmogʻiga
ulanish
Oʻz
PAK
Davlat
kompaniyasining
xalqaro
kanallari
orqali
taʼminlanadinternet Respublikada 50 ga yaqin INTERNET-provayder roʻy-xatga
olingan. Oʻzbekistonda INTERNETdan foydalanuvchilar soni 300000 dan ortiq.
INTERNET tizimida Oʻzbekistonning 300 dan ortiq sayti faoliyat koʻrsatmoqda
(2002).
9
O‘zbekistonda Internet rivojlanishi tarixi
O‘zbekiston Respublikasida internet rivoji bevosita mamlakat taraqqiyoti
bilan uzviy bog‘l Hamma Internet haqida eshitgan va undan foydalanishni
xohlaydi. Malumki, Internet axborotni soniyalar ichida uzoq masofalarga uzatish
imkonini beradi. Shuning uchun bu darsda Internetni kelib chiqishi, uning tarkibi,
unda axborot qanday qoidalar asosida uzatilishi va qabul qilinishi haqida ma'lumot
beriladi. Internet tarixi o'zgarib va rivojlanib turuvchi olam yoki jamiyat haqida
turli xil ko'rinishdagi katta hajmli axborotlar dunyoning deyarli hamma
mamlakatlarida yig'ilib bormoqda. Bu ma'lumotlardan foydalanish zamonaviy
axborot texnologiyasi vositalarisiz katta mablag' va vaqt talab etadi. Bunday
muammolar Internet (Xalqaro informatsion tarmoq)ning tashkil etilishi bilan hal
etildi. Internet "sovuq urush" mahsuli hisoblanadi. Uni yaratilishiga yadro
zarbalaridan qisman zararlanganda ham ishlay olishga mo'ljallangan tajribaviy
aloqa sistemasi sifatida XX asrning 70-yillari boshlarida AQSH Mudofaa Vazirligi
tomonidan ishlab chiqilgan ARPANet aloqa tarmog'i asos bo'Igan. ARPANet —
buzilgan aloqa bo'g'inlarni avtomatik ravishda aylanib o'tishga va tarmoqdagi
kompyuierlarning ma'lumot almashishiga imkon yaratuvchi kommunikatsiyalar
paketidir. ARPANet tarmog'i birinchi marta ishga tushirilganda 4 ta kompyuter
orasida maxsus kabel orqali bor-yo'g'i 2 minut davomida axborot almashinilgan.
Avvaliga bu tarmpq maxfiy hisoblangan. Keyinchalik, modem va telefon tarmog'i
orqali axborot almashish imkoniyati yuzaga kelgandan so'ng bu tarmoqqa turli
korxona va tashkilotlar ulanib olgan. Shu tariqa bu tarmoq Internet tarmog"iga
aylangan. Internet tarmog'i biror tashkilotga bo'ysunmaydi, lekin davlatlar, ilmiy
va ta'lim tashkilotlari, kommersiya strukturasi va millionlab xususiy shaxslar
tomonidan moliyalashtiriladi. Tarmoq taklif etilgan ko'ngillilar tomonidan tashkil
etilgan "Internet arxitekturasi bo'yicha kengash" tomonidan boshqariladi.
FidoNet matnli ma’lumotlarni jo‘natish global tarmog‘i ishga tushdinternet
Relcom – ilk elektron pochta tarmog‘i ishga tushdinternet Ma’lumot uzatish tezligi
10
9600 dan 14400 bodgacha bo‘lgan analog modemlar orqali Internet tarmog‘iga
ulanish imkoniyati tug‘ildinternet Mazkur xizmatlar Naytov, BCC hamda Silknet
(PERDCA)
provayderlari
tomonidan
ko‘rsatilgan.
1995
yil
29
aprelda
«UZ»domeniga asos solindinternet O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Bankining
ma’lumotlarini banklararo uzatish tarmog‘iga asos solindinternet
1996 yil. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzurida BMTning
O‘zbekistonda Internetni rivojlantirish loyihasi tashkil etildinternet Keyinchalik bu
UzNet nomi bilan tanilgan. Telekommunikatsiya bozorida UzPAK kompaniyasi
faoliyatini boshladinternet
1997-1999 yillar. Internetning misli ko‘rilmagan rivojlanish davrinternet Har
bir provayder xalqaro Internet tarmog‘ida o‘zining mustaqil kanaliga ega
bo‘ldinternet Ba’zi birlarida Moskvaga qadar modemlari, boshqalarida asinxron
sputnik kanallari mavjud bo‘lgan. O‘zbekistonning ilmiy-ta’lim tarmog‘i UzSciNet
faoliyatini boshladinternet Yangi internet provayderlari tashkil etildinternet
Internetdan bir soat foydalanish bahosi 600 so‘m (shu davrda Markaziy bank kursi
bo‘yicha bu o‘rtacha 4 dollarga teng mablag‘) bo‘lgan. Muayyan yo‘nalishlar
bo‘yicha texnologiyalar analogdan raqamli shaklga o‘ta boshladinternet Naytov
hamda UzNet provayderlari faqatgina yuridik shaxslar uchun raqamli modemlar
orqali Internet xizmatlarini ko‘rsata boshladinternet Internetdan foydalanish
tariflarini trafikka binoan belgilash amaliyoti boshlandinternet Internet tarmog‘i
orqali ovozli aloqa o‘rnatish tajribasi qo‘llandinternet Sarkor Telecom provayderi
Radio Ethernet simsiz tarmoq texnologiyasini joriy qildinternet Trans-OsiyoYevropa (TAYe) optik aloqa ma’lumotlar uzatish tarmog‘idan foydalanila
boshlandinternet
1999 yil. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining №52-son qarori
imzolandinternet Qarorga muvofiq xalqaro ma’lumotlar uzatish, shuningdek
Internet tarmog‘iga ulanish O‘zAAA dan xalqaro tarmoqqa chiqishga huquq
beruvchi litsenziyani olib, O‘zbekiston Respublikasi ma’lumotlarni uzatish
tarmoqlari operatorlari (provayderlari)ning respublika va xalqaro kompyuter
tarmoqlaridan, shu jumladan Internetdan faqat «UzPAK» ma’lumotlarni uzatish
11
davlat tarmog‘ini rivojlantirish va undan foydalanish korxonasining va
Ma’lumotlarni uzatish milliy tarmog‘ining texnik vositalari orqali foydalanishiga
oid belgilangan tartib belgilandinternet “Iskra” hukumat aloqa tarmog‘i va boshqa
bir qator ma’lumotlar uzatish vositalari orqali xalqaro tarmoqqa chiqish
to‘xtatildinternet UzNet uskunalari, tarmog‘i va xodimlar UZPAK boshqaruviga
o‘tkazildinternet
Barcha
provayderlarga
tarmoqlarini
UZPAK
tarmog‘iga
birlashtirish tavsiya qilindinternet Provayderlar faoliyatining quyidagi jadvali
ommalashtirildi: barcha trafik shaxsiy yoki sotib olingan kanallar orqali
o‘tkazilgan, UzPAK kanalidan (odatda bu 33600 bod (bitG’s)li analog modem
bo‘lgan) zahira sifatida foydalanilgan. O‘sha mahalda UzPAK xizmatlari narxi
boshqa provayderlarnikidan yuqori bo‘lgan. Shunday bo‘lsa ham, asinxron aloqa
foydalanuvchilari soni o‘sib borgan.
1999-2000 yillar. BMTning O‘zbekistonda Internet tarmog‘ini rivojlantirish
bo‘yicha yangi loyihasi – UZBG’99G’016 (UzSciNet) ish boshladinternet Bu gal
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi qoshida akademik tarmoq yaratish
bo‘yicha ish boshlandinternet Internet bozorida qator o‘zining mustaqil (asosan
sun’iy yo‘ldosh) kanallariga ega bo‘lgan provayderlar faoliyati kuzatildinternet Ilk
Cisco tarmoq akademiyasi ishga tushdinternet
Internetda elektron pochtadan foydalanish
- Internetning asosiy xizmat turlaridan biri bu Elektron pochtadir. Hozirgi paytda
internetdan foydalanuvchilarning aksariyati elektron pochtadan foydalanishadilar.
Lekin Elektron pochtadan to’g’ri va unimli foydalanish talab etiladi. Sizlarga
taqdim etadigan ko`rsatmalarimiz elektron pochtadan foydalanish bo`yicha
tavsiyalar o`rin olgan.
Elektron pochta va undan foydalanish tartibi
Elektron pochta (e-mail-electronic mail) oddiy pochta vazifasini bajaradi.U bir
manzildan ikkinchisiga ma’lumotlar jo’natilishini ta’minlaydi. Uning asosiy
afzalligi vaqtga bog’liq emasligida. Elektron xatlar jo’natilgan zahotiyoq manzilga
12
boradi va egasi olguniga qadar uning pochta qutisida saqlanadi. Matnli xat, grafikli
va tovushli fayllarni, programm fayllarni o’z ichiga olishi mumkin. Elektron xatlar
bir vaqtning o’zida bir necha adreslar bo’yicha jo’natilishi mumkin. Internet
foydalanuvchisi elektron pochta orqali tarmoqning turli xizmatlaridan foydalanish
imkoniyatiga ega bo’ladi, chunki Internetning asosiy xizmat programmalari bilan
interfeysga ega. Bunday yondashuvning mohiyati shundaki, xost-kompyuterga
talab elektron xat ko’rinishida jo’natiladi. Xat matni zarur funksiyalarga kirishni
ta’minlovchi standart yozuvlar to’plamidan tuziladi. Bunday axborotni kompyuter
komanda sifatida qabul qiladi va bajaradi.
Elektron pochta xizmatidan foydalanish.
Internet elektron pochta xizmatini ko’rsatadi. Elektron pochta nima? Elektron
pochta maxsus programma bo’lib, uning yordamida siz dunyoning ixtiyoriy
joyidagi elektron adresga xat, hujjat, va umuman ixtiyoriy faylni jo’natishingiz va
qabul qilib olishingiz mumkin. Eng asosiysi xay bir zumda manzilga yetib boradi.
Lekin undan foydalanish uchun siz maxsus pochta tarmog’i yoki Internet
tarmog’iga bog’langan bo’lishingiz va elektron adresga ega bo’lishingiz kerak.
Elektron adresni provayder beradi. Yoki Internetda bepul elektron pochta
xizmatlari mavjud. Ular yordamida o’zingizga elektron adres ochishingiz mumkin.
Quyidagi rasm orqali http:G’G’www.mail.ru sistemasi orqali pochta ochilishini
ko`rishingiz mumkin. Uning uchun biz avval registrasiyadan o`tishimiz lozim.
http:G’G’www.mail.ru sistemasi orqali "Registratsiya v pochte" bosamiz. natijada
quyidagi anketalarni tuldirish lozim bo`ladi:
Internetda ma’lumotlar qidirish va olish.
Bitta tashkilot yoki xususiy shaxsga tegishli va mazmuniga ko’ra o’zaro
bog’langan bir nechta Web-saxifalar majmuyi Web-sayt deyiladi. Web-saytni
kitobga, Web-saxifani esa kitobning saxifasiga o’xshatish mumkin. Web-saxifalar
13
o’zaro gipermatn yordamida bog’lanadi. Web-saytlar ham Web-saxifalar ham
Web-server deb ataluvchi Internetga ulangan maxsus kompyuterlarda saqlanadi va
o’z adresiga ega bo’ladi. Bu adres URL deb ataladi. URL hamisha htt:G’G’
yozuvdan boshlanadi. So’ngra Web-saxifa joylashgan tarmoq (provayder) adresi
(masalan, www.tuit.uz), keyin Web-saxifa nomi(masalan, rtm) yoziladi. Shunday
qilib, misolda keltirilgan Web-saxifaning Internetdagi adresi
htt:G’G’www.tuit.uz
ko’rinishda bo’ladi.
.
Qidiruv
tizimlarining(qisqa ko‘rinishda
“QT”
deb
atadik) vazifasi
internetdagi ixtiyoriy ma’lumotni (rasm, matn, video, ovoz va h.k.) izlashdan
iborat. Lekin mashhur qidiruv tizimlarining ko‘pi o‘z ishini internetda matn
qidirishdan boshlagan.
Zamonaviy qidiruv tizimlarining ishlash prinsipi
Qidiruv tizimining asosida “robot” yotadi (shunday deb ataladi). Ushbu robot
internetdagi sahifalarni topish, ularni yuklab olish va shu sahifani indekslashga
14
berish bilan shug‘ullanadi. Robot — qidiruv tiziming serverida ishlab turuvchi
dastur.
Shunday qilib, qidiruv tizimlarining ishlash tartibi quyidagicha:
1. Robot sahifani butunligicha qidiruv tizimi serveriga ko‘chirib oladi;
2. Robot ko‘chirib olgan sahifani indekslash boshlanadi, ya’ni, uning ichidagi
matn tahlil qilinadi, kalit so‘zlar topiladi, matn ma’lumotlar omboriga
saqlanadi va hokazo;
3. Robot olingan sahifadagi bog‘larni(link) tahlil qiladi va rekursiv ravishda
shu bog‘lar bo‘yicha yangi sahifalarni olishni boshlaydi.
Qidiruv tizimlari shu tartib bo‘yicha tinimsiz ishlaydi. Bundan tashqari, har bir
QTning sahifalarni indekslashi bo‘yicha qo‘shimcha xizmatlari mavjud. Quyida
asosiy QTlari sanab o‘tilgan.
Google
Google — dunyo bo‘yicha eng ko‘p qo‘llaniluvchi QT hisoblanadi. Dunyoning
ko‘p davlatlari uchun lokal mavjud. Eng ko‘p indeks qilingan saytlar shu QTga
tegishli. Sodda, qulayligi bilan ajralib turadi.
http://google.com/
—
ingliz
tilidagi
sayti;
http://google.co.uz/ — o‘zbek tilidagi saytlar bo‘yicha qidiruvga mo‘ljallangan;
http//google.ru/— rus auditoriyasi uchun mo‘ljallangan;
15
Yahoo!
Yahoo — taniqliligi bo‘yicha ikkinchi o‘rinda turuvchi QT. Ushbu portal avvallari
Google QT yordamida ishlagan, keyinchalik, o‘zlari QTni ishlab chiqishgan.
http://yahoo.com/
Windows Live Search(avvalgi MSN Search)
Mashhur Microsoft kompaniyasining mahsuloti. Avval MSN Search deb atalgan,
keyinchalik bir qancha qo‘shimcha xizmatlari bilan birgalikda Windows Live
tizimiga kiritilgan.
http://live.com/
—
ingliz
tilida;
http://www.live.com/?mktqru-ru — rus tilida;
Yandex
Rus internetida eng ommabop QT. Deyarli hamma davlatlarda Google QTlari
ommabopligi bo‘yicha birinchi o‘rinda turadi, shunga qaramay, Yandex Rossiyada
eng ommabop QTligicha qolyapti.
http://yandex.ru/
—
asosiy
http://ya.ru/ — faqat qidiruv;
16
sahifa;
GoGo
GOGO QT Mail.Ru portalining mahsuloti. Hozirda portaldagi qidiruvlar Yandex
QT yordamida ishlaydi. Keyinchalik, GoGo Mail.Ru portaliga biriktiriladi.
http://gogo.ru/ — asosiy sahifa;
Voydod
Uz(O‘zbekiston) domenlari bo‘yicha QT. Lekin, sayt to‘liq rus tilida qilingan.
http://voydod.uz/ — QT;
Search.Uz
Ushbu sayt ham UzNet bo‘yicha QT.
http://search.uz/ — QT(bu ham ruscha);
Boshqa e’tiborga molik QTlari:
17

http://www.cuil.com/ — Googlening avvalgi xodimlari tomonidan qilingan,
qidiruv natijalarini boshqa QTlariga nisbatan umuman o‘zgacha ko‘rinishda
chiqaradi;

http://nigma.ru/ — Intellektual QT;

http://www.baidu.com/ — Uzoq sharq tillarida qidiruv. Ommaboplik jihatdan
dunyo bo‘yicha yetakchi o‘rinlarni egallaydi;

http://qwate.ru/ — Google QTi yordamida uning natijalarini juda qulay
ko‘rinishda ko‘rsatib beradi.
Internet da axborot resurslari bilan ishlash .
WWW da axborot maxsus saxifalarda , ya’ni Web-saxifa-larda joylashadi .
Web – saxifadagi matn , rasm , tovush , videltasvir va xokazo kurinishidagi
axborotlarni joy lashtirish mumkin . Bu esa uz navbatida reklama , tijorat , ta’lim
va boshka kupgina soxa vakillariga bekiyos imkoniyatlar ochib berdi . Masalan
juda kup kinostudiyalar uz maxsulotlarini reklama kilish uchun Web – saxifalar
yaratishadi . Mazkur Web-saxifalarda asosan Yangi filmlar xakidagi ma’lumotlar
bilan birga , shu filmlardan 1-2 dakikali parchalar aks etturiladi . WWW
yaratilgknga kadar bunday imkogiyatlar fakat kinoteatrlar yoki televideniya
orkaligina mumkin edi .
Kinoteair va televideniya orkali namoyishlar belgilangan vaktga boglik
bulsa , WWW dan xoxlagan kishi istalgan vaktda yangi filmlar xakida tulik
ma’lumot olishi mumkin .
WWW ning ommalashuviga Yana bir omil gipermatn dir . Gipermatn
Web-saxifaning biror kismiga yoki boshka Web-saxifa-ga boglikligini kursatuvchi
ilova bulib , u Suz yoki rasm bulishi mumkin . Gipermatn yordamida Websaxifaning kerakli kismiga yoki boshka Web-caxifaga tez va oson utish mumkin .
Bita tashkilot yoki xususiy shaxsga tegishli va mazmuniga kura uzaro
boglangan bir nechta Web-saxifalar majmuyi Web-sayt deyiladi . Web-sayt
kitobga , Web-saxifani esa kitobning saxi-fasiga uxshatish mumkin . Web-saxifalar
18
uzaro gipermatn yordamida boglanadi . Web-saytlar xam , Web-saxifalar xam
Web-server deb ataluvchi Internet ga ulangan maxsus kompyuterlarda saklanadi va
uz adresiga ega buladi .Bu adres URL deb ataladi . URL xamisha http:G’G’
yozuvdan boshlanadi . Sungra Web-saxifa joylashgan tarmok (provayder) adresi
(masalan , www.zorro.uz), keyin Web-saxifa nomi(masalan, -rtm) yoziladi .
Shunday kilib , misolda keltirilgan Web-saxifaning Internet dagi adresi
http://www.zorro.uz/
kurinishda buladi .
Internet WWW
xizmatidan foydalanish uchun xam maxsus dasturlar
yaratilgan . Ular Web-brauzerlar (Browser) deb ataladi . Browser inglizcha suz
bulib , kurishni ta’minlash , kursatish ma’nosini anglatadi . Birinchi Web-brauzer
1990-yil CERN (Evropa Yadroviy Tadkikotlar Kengashi ) xodimi Tim Berners-li
tomonidan yaratildi .
Xozirgi kungacha juda kup Web-brauzerlar yaratilgan . Mosaic, Opera ,
AdWiper , Netscape Navigator , Netscape Communication , Microsoft Internet
Explorer va Power Browser shular jumlasidan . Shulardan eng kup
foydalaniladigani Netscape Communicator va Microsoft Internet Explorer dir.
Microsoft firmasining Internet Explorer dasturini Windows operatsion sistemasi
tarkibiga kiritilganligi bu brauzerning keng tarkalishiga sabab buldi .
Web-brauzerlarning asosiy vazifalari kuyidagilardan iborat :
Web-saxifalarni xotiraga yuklash va kurish;
Web-saxifani diska yozib kuyish (saklash);
WWW dagi adresbuyicha Web-saxifani chikarish .
Internet Explorer kompyuter xotirasiga yuklanganda ekranda kuyidagi
kurinishdagi oyna ochiladi :
19
Internet – bepoyon axborot ummoni . Axborotlar Internet da millionlab
web-caxifalarda saklanadi . Bizga kerakli axborot saklanadigan web-saxifani
topish uchun uning Internet dagi adresini bilish zarur . Ammo Internet soat sayin
yangi axborotlar Bilan boyib boradi . Shuningdek , ba’zi eskirgan axborotlar
Internet tarmogidan chikarib tashlanadi . Internet da kup kullaniladigan websaxifalar adreslari maxsus spravochniklarda chop etib turiladi . Lekin ulardan tulik
axborot olib bulmaydi . Chunki Internet dagi barcha web-saxifalar adreslarini chop
etish uchun juda katta xajmli kitob kerak buladi . Bu kitob Chop etib
tugatilmasidan Internet dagi bir kancha adreslar uzgarishi anik . Bu muammo
maxsus Kidiruv tizimlari yaratilishi bilan osonlikcha xal etiladi .
Kidiruv tizimi – maxsus web-saxifa bulib , Internet tarmogidagi kerakli
axborotni izlab topish uchun xizmat kiladi .
20
Xozirgi kunga kelib unlab kidiruv tizimlari yaratilgan . Ulardan kup
kullaniladiganlari sifatida Rambler , Aport , Yahoo , Yandex , Google , Google.uz
saxifalarini keltirish mumkin . Xar bir kidiruv tizimi Internet tarmogi uz adresiga
ega .
Masalan , yukorida sanab utilgan kidiruv tizimlari mos ravigda www.rambler.ru ,
www.yahoo.com adreslarga ega . Kidiruv tizimi web-brauzer orkali ishga
tushiriladi , ya’ni brauzerning adreslar satriga kidiruv tizimining adresi kiritiladi .
Kidiruv tizim-lari turli kurinishga ega bulgani bilan , ularning ishlashi deyarli bir
xil . Ulardan foydalanishni Rambler kidiruv tizimi misolida kurib chikamiz .
Rambler ni ishga tushirish uchun , avval veb-brauzer ni ishga tushiramiz .
Brauzerning adreslar satriga Rambler kidiruv tizimi-ning adresi - www.rambler.ru
ni kiritib <Enter> klavishini bosamiz . Brauzer ma’lumotlar maydoniga Rambler
kidiruv tizimining veb-saxifasi chikadi . Kerakli bulgan mavzu yoki kerakli
maxsulotni nomi Kidiruv satriga kiritiladi va Kidiruv tugmasi bosiladi . Mavzu
xama narsa bulishi mumkin masalan , biror bir musika kerak bulsa shu musikani
nomi kiritiladi (masalan Cherno’y BUMER) . Va biz kidirgan musika tugrisida
ma’lumot yoki uni mr3 formati chikadi uni biz uz kompyuteringizga yuklab
olishingiz mumkin .
21
Xozirgi kunga kelib atrofimizdagi xama narsa va xodisalar rivojlanib
bormokda . Masalan yakin yakingacha ommaviy bulgan xat yuborish xozirga kelib
nokulay bulib bormokda. Chunki xatni yozib uni konvertga solishi , konvertni
elimlashi , uni pochta kutisiga olib borishi kerak buladi va bundan tashkari xat
yubori-layotgan manzilni uzok yakinligiga karab u xat bir necha kunda etib borishi
mumkin .
Internet bu muammoni xam osonlik osonlikcha xal kilib berdi . Internet
tizimining ajralmas kismi bulgan elektron pochta jadallik Bilan oddiy pochta
urnini egallab bormokda . Chunki elektron pochta orkali yuborilgan xabar
dunyoning istagan eriga sanokli dakikalarda etib boradi . Xozirgi kunda millionlab
odamlar elektron pochta xizmatidan samarali foydalanmokda . Ularning soni kun
sayin ortib bormokda .
Ta`lim uchun internet tarmog`i resurslaridan foydalanish
"Yurtimizda yoshlarning zamonaviy kasb-hunar egallashi, o‘z bilim va
salohiyatini yuzaga chiqarishi uchun barcha shart-sharoit yaratilgan. Men tahsil
olayotgan ta’lim muassasasida dars jarayonlari to‘liq zamonaviy axborotkommunikatsiya texnologiyalari asosida tashkil etiladi. Komputer zallari,
zamonaviy texnika jihozlari bilan ta’minlangan axborot-resurs markazi va shinam
auditoriyalar, eng so‘nggi modeldagi interaktiv doskalar va katta sensorli
monitorlar... Bularning bari bizning hech kimdan kam bo‘lmay ta’lim olishimizga
xizmat qilmoqda..."
Mazkur universitetda Koreya Respublikasi bilan hamkorlikda ishga
tushirilgan elektron kutubxona talabalarni deyarli barcha adabiyotlarning elektron
shakli bilan ta’minlash imkonini bermoqda. Professor-o‘qituvchilarning elektron
shaxsiy ish rejasi, elektron jurnal, o‘qitish muhiti kabi tizimlarni jamlagan veb
tizim ishga tushirilgan. Elektron jurnal tizimi talabalarning davomati, joriy, oraliq
va yakuniy baholash natijalarini kiritish, saqlash va qayta ishlash hamda tegishli
hisobotlarni tayyorlash imkonini beradi.
Universitet rasmiy veb-sayti har kuni yangiliklar bilan boyitiladi. Saytda
interektiv xizmatlar uchun alohida bo‘lim ochilgan. Ta’lim muassasasi saytiga
22
xohlagan kishi kirib, “Vakant lavozimlar”, “Elektron qabulxona”, “Oliy ta’lim
muassasalariga qabul”, “Diplom olganlik to‘g‘risida ma’lumot”, “Elektron
kutubxona katalogi”, “Ilmiy faoliyat” kabi interaktiv xizmatlardan foydalanishi
mumkin. Xalq ta`limi vaziri: “Globallashuv jarayonlarining jadallashuvi o'quv
dasturlarimizni tubdan qayta ko'rib chiqishni talab etadi”
Mustaqillik yillarida mamlakatimizda ta`lim tizimi tubdan isloh etilib, ertangi
kunimizning munosib davomchilari bo'lgan barkamol avlodni voyaga yetkazishga
alohida e`tibor qaratilmoqda. Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov rahnamoligida
qabul qilingan sohaga oid bir qator davlat dasturlariga asosan ko'plab ta`lim
muassasalari yangidan qurildi, ta`mirlandi, eng zamonaviy o'quv anjomlari bilan
ta`minlandi. Milliy hamda umuminsoniy qadriyatlarga asoslangan, bugungi davr
talablariga javob bera oladigan ta`lim-tarbiya tizimi yaratildi. Bu boradagi ishlar
bugungi kunda ham jadal davom etmoqda, mustaqil fikr, intellektual jihatdan
rivojlangan, o'z dunyoqarashiga ega bo'lgan yoshlarni tarbiyalash har doimgidek
dolzarb bo'lib qolmoqda. Ayniqsa, dunyo taraqqiyoti shiddati, unda kechayotgan
voqealar rivoji barcha sohalar kabi ta`lim-tarbiya
jarayoniga ham yangicha yondashuv, innovatsiyalarni
tatbiq etishni taqazo etmoqda. Avvalo bu, o'quv
dasturlari,
darsliklar,
metodikalarni
yanada
takomillashtirish, o'qituvchi-pedagoglar saviyasini
muntazam oshirib borish, jarayonga eng zamonaviy
va ilg'or axborot hamda ta`lim texnologiyalarini joriy
etish bilan bog'liq muammolarda ko'rinmoqda.
23
Test.
1. Infорматika va axborot texnologiyalari fanining asosiy vazifasi nimadan iborat?
A. Kompyuter savodxonligi va kundalik aqliy faoliyatda undan yordamchi sifatida foydalanishga
o’rgatish
B. Zamonaviy axborot texnologiyalari bilan tanishtirish
C. Windows muhitida ishlash, hujjat, jadval va grafiklar yaratish
D. Barcha javoblar to’g’ri
2. Infорматika va axborot texnologiyalari fanining predmeti?
A. Axborotlashgan jamiyatni shakllantirish
B. Axborotlar tizimining texnik va dasturiy ta‘minoti
C. Kompyuter tarmoqlari. Kompyuter texnologiyalarini iqtisodiy va boshqa sohalarda tadbiq
etish
D. Barcha javoblar to’g’ri
3. Axborot texnologiyalari fani nimani o’rgatadi?
A. Axborotlarni jamlash, saqlash, qayta ishlash, uzatish, qabul qilish va shu jarayonlarni amalga
oshiruvchi barcha texnik vositalarni ishlatishni
B. Axborotlarni o’qishni
C. Axborotlarni jamlash, chop etish va uzatishni
D. Kompyuterda ishlashni
4. Ta‘lim-tarbiya jarayonida yangi axborot texnologiyalaridan qaysi masalalarni hal etishda
foydalaniladi?
A. Muayyan predmetlarni kompyuter darslari orqali o’qitishda
B. Talabalarning ilmiy izlanishlarini tashkillashtirishda
C. Talabalarning o’qishdan bo’sh vaqtlarini to’g’ri tashkil qilishda
D. Barcha javoblar to’g’ri
5. Bilim olishda kompyuter tizimining roli?
A. O’qitishda yangi axborot texnologiyalaridan foydalanish
B. Olingan bilimlarni takrorlash, mustahkamlash va nazorat qilishni yengillashtiradi
C. Yangi axborot texnologiyalaridan ta‘lim tarbiya jarayonida foydalanish
D. Barcha javoblar to’g’ri
6. Xisoblash texnikasi qaysi davrlarni o’z ichiga oladi?
A. Mexanik mashinalargacha va mexanik mashinalar davri
B. Elektromexanik mashinalar va elektron hisoblash mashinalar davri
C. Mexanik mashinalar va elektron hisoblash mashinalar davri
D. Mexanik mashinalargacha va mexanik mashinalar davri, Elektromexanik mashinalar va
elektron hisoblash mashinalar davri
24
7. Mexanik mashinalar davri qaysi yillarni o’z ichiga oladi?
A. 1592-1636 y.y
B. 1623-1645 y.y
C. 1820-1910 y.y
D. To’g’ri javob yo’q
8. Bill Geyts kim?
A. IBM PC kompyuterining operatori
B. Maykrosoft kompaniyasi prezidenti
C. Operatsion sistemalar va dasturlar yaratuvchi kompaniya prezidenti
D. Maykrosoft kompaniyasi prezidenti, Operatsion sistemalar va dasturlar yaratuvchi kompaniya
prezidenti
9. Zamonaviy kompyuterlar amal bajarish tezligi va xotira hajmiga qarab nechta guruhga
bo’linadi?
A. 3
B. 5
C. 4
D. 6
10. Kompyuter deganda nimani tushunasiz?
A. Musiqa va har xil o’yinlarni tomosha qiladigan qurilma
B. Hisobot tayyorlaydigan texnik vosita
C. Turli hajmdagi har xil ko’rinishdagi axborotlarni tezlik bilan ishlab berishni ta‘minlovchi
universal elektron qurilma
D. Dars o’qitishda kerak bo’ladigan qurilma
25
SAVOLLARI.
1.
Shaxsiy kompyuterlaning qanday qurilmalari axborotni kiritish, chiqarish,
saqlash va qayta ishlash bilan shugullanadi?
2.
Kompyutning atrof qurilmalariga nimalar kiradi?
3.
EHMning arxitekrulasi tushuntirib bering.
4.
EHMni arxitekturasini aniqlovchi asosiy tamoil nimada iborat?
5.
Asosiy xotira qanday qurilmalardan iborat?
6.
Operativ xotira va tashqi xotirasi qurilmalari nima bilan farq qiladi?
7.
EHmning tezligi nimalarga bog’liq?
8.
Boshqarish qurilmasi va arifmetik-mantikiy qurilmalar funktsiyalari
nimalardan iborat?
9.
Klaviatura qanday qurilma?
10.
Turli manipulyarotlar nima uchun kerak?
26
Glossariy
Axborot – bu barcha sezgi organlarimiz orkali kabul kila oladigan ma’lumotlar
majmui va ularning uzaro boglanish darajasidir.Axborotlar xabar kurinishda
buladi.
Algoritm – bu boshlangich ma’lumotlarni natijagacha kayta ishlash usulini anik
belgilaydigan buyruklar va kursatmalar ketmaketligi.
Algoritm suzi Urta Osiyodan chikkan buyuk olim Abu Abdullo Muxammad Ibn
Muso Al Xorazmiyning (787-850) lotincha xarflar bilan yozilgan nomidir. Ushbu
olim matematikada kup uchraydigan bir necha amaldan iborat misollarni echish
tartibini birinchi bulib kullagan (avval kavslar ichidagi va darajaga kutarish, keyin
kupaytirish va bulish, va nixoyat kushish va ayirish amallari bajariladi).
Algoritmni berilish usullari xilma-xil: Suz orkali; Formulalar yordammida;
Jadvallar kurinishida; Grafik (blok-sxemalar) shaklida; Dastur shaklida
Murakab masalani echishda algoritmdan dasturlash tiliga utish juda kiyin. Bunda
bizga algoritmni blok-sxema kurinishida ifodalash juda yordam beradi, chunki bu
xolda
dastur va algoritm
aloxida
kismlari
orasidagi
boglanish
yukolmaydi. Va nixoyat shu algoritmni dasturlash tiliga utkazamiz. Shu jarayon
dasturlash deb nomlanadi.
Dasturlash bu kompyuter uchun dastur tuzish jarayoni.
Dastur (programma) bu biror masalani echishda kompyuter bajarishi mumkin
bulgan buyruklar va kursatmalarning izchil tartibi. Dastur yaratish uchun biz bir
vaziyatni echilish modelini tuzamiz va uni algoritmga utkazamiz, keyin shu
algoritmni dasturlash tili yordamida dastur xolatida yozamiz.
Dasturlovchi bu dastur yaratadigan odam.
Dasturlash tili bu kompyuter tushunadigan til (buyruklar va kursatmalar tuplami).
Dasturlash tillari 3 guruxga bulinadi:
27
1) Kuyi darajali. Kuyi darajali tillarda kursatmalar rakamlar yordamida
beriladi. Misol uchun dasturni bajarishini boshlash uchun biz 003, dasturni
tuxtatish
uchun
esa
002
buyrukni
beramiz
2) Urta darajali. Urta darajali tillarda kursatmalar sifatida inson tiliga yakin
bulgan leykin kiskartirilgan yoki kisman uzgartirilgan suzlar ishlatiladi.Misol
uchun dasturni bajarishini boshlash uchun biz prog3, dasturni tuxtatish uchun esa
prog2
buyrukni
beramiz.
3) Yukori darajali. Yukori darajali tillarda kursatmalar bu inson tilida
ishlatiladigan suzlar. Misol uchun dasturni bajarishini boshlash uchun biz start,
dasturni
tuxtatish
uchun
esa
stop
buyrukni
beramiz
Dasturlovchilarning katta kismi yukori darajali tillardan foydalanadi. Shulardan
eng kup tarkalganlar bu C, CQQ, Basic, Pascal, Java,Delphi, List.
Kompyuterda xar xil turdagi ma’lumotlar saklanadi. Ular bilan ishlash uchun biz
xar xil maxsus dasturlar bilan foydalanishimiz zarur, chunki kompyuter uzi xech
kanaka
xarakatlar
bajarmaydi
buyruklarimizni va kursatmalarimizni
bajaradi.
u
fakat
bizning
Buyruklar vakursatmalar
ketmaketligi esa dastur deb nomlanadi (dastur tushunchasi yukoridagi mavzularda
utilgan). Dasturlar 3 turga bulinadi:
28
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, hozirgi kunda elektron o’quv qo’llanmaga talab katta
bo’lib, buni ayniqsa iqtisodiy tomonlama ko’rishimiz mumkin. Qo’limizdagi
qog’oz kitobning nashr qilinishi uchun katta mablag’ sarflanadi.Hozirgi kunda
barcha o’quv yurtlari kompyuterlashtirilmoqda. Ana shu imkoniyatdan foydalanib
o’quv qo’llanmalarni o’quvchiga tez etkazish yo’llari kelib chiqmoqda.
Men ushbu bitiruv malakaviy ishimda elektron o’quv qo’llanmani davlat tili
ya’ni, o’zbek tilida yoritib berdim.Chunki o’zbek tilida axborot texnologiyalariga
doir o’quv qo’llanmalar juda ham kam. Asosiy e’tiborni ko’rgazmalilikka qaratgan
holda multimediadan foydalandim. Bu o’quvchiga o’quv qo’llanmani yanada
chuqurroq egallashiga yordam beradi.
Hozirgi zamon zamonaviy dasturlari tez sur’atlarda ko’payib bormoqda.
Ulardan samarali foydalanish sifat, kafolat va vaqt tejamkorligidir. Bitiruv
malakaviy ishimda ana shunday dasturlardan toifasidan bo’lgan SnagIt va
Camtasia Studio dasturlaridan foydalandim. Bu ikki dastur elektron o’quv
qo’llanma yaratishning qulay vositasi bo’lib ulardan mukammal foydalanishni
o’rgandim.
29
Adabiyotlar
1. C. S. G`ulomov, A. T. Shermuhamedov, B. A. Begalov "Iqtisodiy
informatika" Toshkent "Sharq" 2000y. 590 b.
2. C. S. G`ulomov va boshq. "Axborot tizimlari va texnologiyalari"
Toshkent "Sharq" 2000y. 591 b.
3. Figurnov V.E. IBM PC dlya polzovatelya. Qayta ishlangan nashr.
- M.: Infra-M 1995.
4. Abramov V.G. Trifonov N P. Trifonova G.N. Vvedeniye v yazik
paskal. O`quv qo`llanma - M. Nauka 1988.
5. Aripov M. "Informatika", Universitet nashriyoti, 2001, 326 b.
6. Aripov M. "Internet va E-mail da ishlash", Universitet nashriyoti,
2000,166 b.
7. Aripov M. va boshqalar. "Informatika va hisoblash texnikasi
asoslari", oliy o`quv yurtlari uchun, 1-tom, TTDU. 2002, 342 b.
8. Aripov M. va boshqalar. "Informatika va hisoblash texnikasi
asoslari", oliy o`quv yurtlari uchun 2 -tom, TTDU. 2003 434 b.
9. Aripov M, Haydarov A. "Informatika va hisoblash texnikasi
asoslari", Universitetlarning tabiiy mutaxassisliklari uchun, (bosmada).
10. Aripov M. "Informatika va hisoblash texnikasi asoslari bo`yicha
inglizcha
qisqartmalarning
inglizcha-ruscha-o`zbukcha
lug`ati",
Universitet nashriyoti, 2001, 145 b.
11. Aripov M., Haydarov A., Tillayev A. "Informatika asoslari",
akademik litsey va kasb-hunar kollejlari uchun, CD da.
12. Internet ma’lumotlar.
30