Mavzu: Internet tarixi va unda ishlash Reja: I. Kirish II. Asosiy qism 1.1 Internetni paydo bo’lishi va rivohlanish tarixi 1.2 Internetni O’zbekistonga kirib kelishi va rivojlanishi 1.3 Internetda elektron pochta bilan ishlash 1.4 Internetda ma’lumotlar qidirish. Qidiruv sistemalari 1.5 Internet resurslaridan foydalanish Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar 1 Internet standart internet protokoli (IP) orqali maʼlumot almashuvchi kompyuter tarmoqlarining butunjahon va omma uchun ochiq toʻplamidir. Bu maʼlumotlarning asosiy tashuvchi protokoli TCPG’IP dir. TCPG’IP oʻzaro bogʻliq protokollar yigʻindisi boʻlib, internetda maʼlumot tarqalishida asosiy oʻrin egallaydinternet Internet tarmogʻini minglab akademik, davlat, tijorat va xonadon tarmoqlari tashkil etadinternet Internet elektron pochta, chat hamda oʻzaro bogʻlangan sahifalar va boshqa Butunjahon oʻrgimchak toʻri servislaridan tashkil topadinternet Internet [lot. inter — aro va net (work) — tarmoq] — katta (global) va kichik (lokal) kompyuter tarmoklarini oʻzaro bogʻlovchi butunjahon kompyuter tiziminternet Unda geografik oʻrni, zamon va makondan qatʼi nazar, ayrim kompyuter va mayda tarmoklar oʻzaro hamkorlikda global informatsiya infratuzilmasini tashkil etadinternet Qaydnomalar tizimi b-n boshqariladigan barcha hosila tarmoqdar hamkorlikda isteʼmolchilarga informatsiyani saqlash, eʼlon qilish, joʻnatish, qabul qilish, izlash va maʼlum boʻlgan barcha variantlar (matn, tovush, videotasvir, fotosurat, grafika, musiqa tarzida va b. koʻrinishlar) da informatsiya almashinishga imkon yaratadinternet Internet tizimi 20-a. 60-y.larida paydo boʻldinternet Oʻsha paytlarda Amerika mudofaa departamenti tashabbusi b-n kompyuterlar telefon tarmoklariga ulana boshladinternet Dastlab, bunday faoliyat takomillashtirilgan loyihalar agentligi (AKRA) tadqiqotlari doirasida olib borildinternet Bu tadqiqotlar sovuq urush avj olgan davrga toʻgʻri keldinternet AQSH mudofaa departamenti urush boʻlib qolgan taqdirda oddiy kommunikatsiya vositalari ishdan chiqqudek boʻlsa, oʻrniga yangi qoʻshimcha kommunikatsiya vositalarini izlash b-n faol shugʻullandinternet 60y.lar oxiri va 70-y.larda INTERNET tarmogʻi uncha keng rivojlanmadinternet Dastlabki oʻn yillik xalqaro tarmoq, asosan, harbiylar va yirik olimlarning shaxsiy elektron liniyalari fa-oliyati doirasi b-n cheklandinternet INTERNETning beqiyos rivojlanish surʼati davlat, taʼlim, akademik va ijtimoiy tuzil-malarning oʻziga xos umumiy moliyaviy va intellektual ulushiga bogʻliq boʻldinternet 2 20-a. 70-y.larida turli tarqoq kompyuterlar tarmoklari orasida informatsiyani uzatish va almashinish qoidalari tizimi ishlab chiqildinternet Bular oʻzaro hamkorlikka doir kaydnomalar — Internetworking protocols (IP) boʻlib, global tarmoqni takomillashtirish uchun qulay muhit yaratdinternet IP oʻrnatgan tartibga koʻra, har qanday alohida tarmoq informatsiyani koʻp tarmoqlar op-kali "birinchi punktdan to oxirgi punktgacha" yetib borishini nazorat qilishi lozim. Shuning uchun INTERNET negi-zini tashkil qiladigan qaydnomalar tizimi, xususan, Transmission Control Protocol (TCP), File Transfer Protocol (FTP) ichida IP muhim qaydnomalardan biri hisoblanadinternet INTERNET rivojlanishining dastlabki bosqichida uni, asosan, AQSH mudofaa departamenti mablagʻ b-n taʼminlagan. 70-y.lar oxiriga kelib esa, asosan, uch taʼminlash manbai ajralib turdi: xukumat, un-tlar va tadqiqot lab.lari (shu jumladan mustaqillari ham). 80-y.larda INTERNET oʻziga xos tarzda universal koʻlamlargacha rivojlana boshladinternet Oʻsha davrda INTERNET vositasida uzatiladigan informatsiyaning oʻsishi "oy-iga 20 foizdan koʻpaytirib borish" shiori ostida bordinternet Mac, AQSH ning asosiy tarmogʻi bir sekundda 165 mln. bayt informatsiyani qayta ishlaydi va uzatadinternet Bu surʼat bir sekundda "Brittanika" ensiklopediyasi"ni uzatish uchun yetarlinternet 80-y.lar oʻrtalarida INTERNETni jamoat va tijorat tarmoklariga ulash natijasida INTERNET tizimi ham koʻlam, ham sifat jihatidan rivojlandinternet 90-y.larda INTERNET tizimini boshqarish borasida tub oʻzgarishlar yuz berdinternet 1964 - yili 4 tarmoqdan iborat AQSHning eng nufuzli tekshirish institutlarida joylashgan ARPANET tarmog`i yaratildinternet Boshida olimlarnnig tadqiqot ishlarida foydalanilgan tarmoq, keyinchalik ularning safsata sotishning kompyuterlashgan zanjiriga aylandinternet Ammo shunday tarmoq yaratishning o`zi katta muvaffiqiyat edinternet 70 - yillarda tarmoq ancha o`sdinternet Endi tarmoqning tuzilishi unga xoxlagan kompyuterni ulash imkoniyatini beradinternet Keyinchalik 1974 - yilda tarmoqlarni birlashtiruvchi TCP G’ IP protokoli tuzildi 3 va tarmoqning rivojlanishiga turtki bo`ldinternet Chunki tarmoqqa ixtiyoriy kompyuterni ulash imkoniyati paydo bo`ldinternet 1983 - yilda ARPANET INTERNET deb atala boshlandi va u juda kuchli, bir - biri bilan bog`langan kompyuterlar va tarmoqlar to`plamidan iborat sistemaga aylandinternet 1980 yillar INTERNET ning keskin usish davri bo`ldinternet Kompyuterlarning markazlashmagan boshqarish tarmog`i bilan bog`lanish sxemasi butun dunyoga tarqaldi va chet el tarmoqlari tashkilotchilari AQSH tarmog`iga ulanishga rozi bo`lishdinternet INTERNET ning butun dunyoni qamrab olishi quyidagi tarmoqlarning qo`shilishi xisobiga bo`ldi: • EUNet - Evropadagi UNIX mashinalari tarmog`i (1982 yil) • EARN - O`quv va ilmiy - tekshirish muassasalarining tarmog`i (1983 yil) • JUNET - Yaponiyadagi UNIX mashinalarining tarmog`i (1984 yil) • JANET - Buyuk Britaniyaning birlashgan akademik tarmog`i (1984 yil) 1980 yillar davomida AQSH ning eng tanilgan korxonalari NSFNET Prinston, Pittsburg, Kaliforniyaning Santa - Barbara unversiteti va Kornell universitetida beshta superkompyuter markazlarini tashkil etishdinternet Bu besh markazni AQSHda "Internet Backbone" (Internet asosi) deb atashadinternet NSFNET 56 kbaytG’s oshishiga sababchi bo`ldinternet 1987 - yili Internetga ulangan kompyuterlar soni 10000 ta bo`lsa, 1989 - yili 100000 taga etdinternet 90 - yillar Internetda xizmat tarmoqlari tashkil qilingan davr bo`ldinternet 1990 yili Bill Xilan, Elan Emtij va Piter Deych Archie programmasini ishlab chiqishdinternet 1991 - yili NSFNET tarmog`i takomillashtirildi va uzatish tezligi 44.736 mbaytG’s ga etdinternet Shu yili Bryuster Kaale WAIS programmasini tuzdi, Minnesota unversitetida Pol Lindner va Mark Mak - Kayl tomonidan Gopher programmasi tuzildinternet Bu voqealardan keyin 1992 yili Nevada shtati 4 universitetida yaratilgan Veronica sistemasi ishga tushirildinternet Shu sababli 1992 yili tarmoqdagi kompyuterlar soni milliondan oshib ketdinternet Internetning 1990 - yillardagi rivojlanishiga asosiy World Wide Webning (Butun Dunyo Tarmoqg`i) tuzlishi bo`ldinternet 1990 - yil noyabrda Evropa atomni tekshirish markazi (CERN) xodimi Tim Berns - Li WWW tarmog`ining birinchi nusxasini yaratdi, lekin u 1992 - yilgacha ishga tushirilmadinternet 1993 fevralida NCSA (Nationol Center for Supercomputer Applications, Super kompyuterli Xisoblash Markazi) Mosaic programmasining alfa - versiyani tuzdinternet 1993 - yil sentyabrida birinchi ishlovchi Mosaic versiyasi ishlab chiqildi va axborot okimi WWW bo`yicha 1% ni tashkil qildinternet 1993 -yil oktiyabrida 200 ta WWW - servir ishga tushirildinternet Keyingi yillar Internet va WWW ning rivojlanishi yanada tezroq suratda bo`ldinternet WWW serveri va tarmoqdagi kompyuterlarning aksariyati AQSHda joylashgan. Internetning keskin rivojlanishi va WWW bo`ylab sayoxatlarning ommaviylashishi shunga olib keldiki, ularni bir xil deb tushuna boshlashdinternet Kelinglar, avvalo shuni xal qilib olaylik Internet va Butun Dunyo Tarmog`i bir xil emas. Internet butun dunyo kompyuterlar tarmoqlarining to`plamini belgilaydinternet Internet turli xil kompyuter xizmatlarni ko`rsatadinternet Bu elektron pochta, Usenet telekonferensiyalari, FTP ma`lumotlar fayllarini uzatish sistemasi, Telnet uzoqdan terminalga kirish sistemasi, Gopher sestemasi va Butun Dunyo Tarmog`i - WWW.Demak WWW Internetning faqatgina bir qismidir. Lekin U Juda tez rivojlanmoqda. Web ning asosiy rivojlanish pog`onalaridan biri 1993 - yilda chiqarilgan Mosaic for Windows brauzer programmasiga to`g`ri keladinternet 2 - avlod programmasi Netscape brauzeri bozorda Mosaic for Windows dan keyin darxol paydo bo`ldinternet Mosaic for Windows World Wide Web dunyosi eshigini foydalanuvchilarga biroz ochib bergan bo`lsa, Netscape o`zining funksional imkoniyatlari bilan bu eshikni millionlab foydalnuvchilarga keng ochib yubordinternet 5 WWW - Internetning eng ommabop xizmat turidir. Unga ulanish uchun kopyuter bilan modem etarlidir. Shuning uchun Butun dunyo tarmog`i butun olamni axborotlar ombori - kutubxonaga aylanib qoldi va u dunyoga yoyildinternet WWWda ma`lumotlar sahifalarda joylanadinternet WWW sahifalari soni oxirgi 3 yilda yuz milliondan oshib ketdinternet Bu sahifalar Egasi kim? Ular yirik korporasiyalar yoki kichik korxonalar, universitet va maktablar, tashkilotlar, jurnal va ro`znomalar yoki oddiy shaxslardir. Bu sahifalarda turli - tuman ma`lumotlar joylanadinternet Hozirgi kunda WWW axborot olishning va tarqatishning eng qulay usulidir. Demak Internet bu kompyuter tarmoqlari majmui bo`lib, uning qo`yidagi imkoniyatlari mavjud: Axborotni o`qish va tarqatish. • Ma`lumotni nomiga qarab tezda topish. • Ma`lumot nusxasini ko`chirib olish. • Xat almashish. • Telekonferensiyalarda ishtirok etish. • Muzokaralar olib borish. • Muloqat qilish. INTERNET standartlar tizimi hisoblanadinternet U oʻz faoliyatida oʻzini oʻzi rostlab turish, oʻzini oʻzi boshqarish falsafa-siga rioya qilib foliyat yuritadinternet Hozirgacha uni boshqarib turadigan yagona tashkilot yoʻq. Uning faoliyatiga doir qoidalar kirish mezonlari sifatida ishlab chiqilgan. Texnik masalalar esa "Internet Engineering Forse (IETL) kompaniyasining faol ishtirokida hal qilinadi, barcha standartlar "Internet Architecture Board" (IAB) kompaniyasi tomonidan qabul qilinadinternet 20-a.ning oxirgi oʻn yilligida INTERNET tizimi beqiyos darajada 6 oʻsdinternet Agar 80-y, lar oxirida INTERNET tizimiga taalluqli 28000 dan ortiq asosiy kompyuterlar faoliyat koʻrsatgan boʻlsa, 90-y.lar oxiriga kelib ularning soni oʻnlarcha mln.gayetdinternet INTERNET xizmatidan foydalanuvchilar soni butun yer yuzi boʻyicha 160 mln. kishini tashkil qildi (1999). Shveysariyadagi yadro tadqiqotlari markazlaridan biri multi-media tizimining tarqoq kompyuterlarini yagona tarmoqqa "bogʻlash"ning ancha takomillashgan usulini ishlab chikdinternet U "World Wide Web" ("Jahon oʻrgimchak uyasi") tizimida oʻz aksini topdinternet Bu tizim INTERNETni oʻziga xos ommaviy axborot vositasiga aylantirdi hamda u informatsiya texnologiyalari, radioeshittirish va telekommunikatsiya imkoniyatlariga ega boʻldinternet Endi INTERNET faqat matnni emas, balki tasvirni, suratlarni, rasmlarni, tovush va videotasvirlarni ham uzatishga, voqea yuz berayotgan joydan toʻgʻridantoʻgʻri olib berishga ham qodir. INTERNET barcha anʼanaviy informatsiya tizimlari — telekommunikatsiya, teleradioeshittirish, informatsiyalarni xalqaro miqyosda faol almashtirish va h. k.ning texnologik imkoniyatlarni uygʻunlashtirib qoʻllanganligi uchun u bir necha vazifani — informatsiya va bilimlar manbai; ommaviy axborot vositasi, insoniyat faoliyatining barcha sohalari (shu jumladan, taʼlim-tar-biya, siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy, sayyohlik va h. k.) ga taal-luqli informatsiya xizmatlari tizimi; istiqbolli bozor va milliy kom-paniyalarning xalqaro informatsiya maydoni va jahon bozoriga eng tejamli va tezkor usulda qoʻshilish imko-nini beradigan vosita vazifasini oʻtaydinternet Jamoat va tijorat tuzilmalari uchun INTERNETdan foydalanish imkoniyati oshgan sari provayderlar (INTERNET b-n aloqa oʻrnatishga xizmat koʻrsatadigan kompaniyalar), INTERNET informatsiyasi isteʼmolchilari soni ham koʻpaymoqda, informatsiya manbai va ommaviy axborot vositasi sifatida INTERNET ommalashmoqda. Bularning barchasi noshirlar, jurnalistlar, informatsiya agentliklari, internet ch. xdmda savdo kompaniyalari va firmalari muhitida raqobatning shakllanishiga ijobiy taʼsir qiladinternet Telefon simlaridan tashqari, 7 optik tolali kabellar, radio tarmogʻi yoki sunʼiy yoʻldosh orqali INTERNETga chiqish mumkin boʻldinternet Buning uchun INTERNET b-n aloqa oʻrnatishga xizmat koʻrsatadigan kompaniyalar — provayderlar boʻlishi lozim. Oʻzbekistonda INTERNETga ulashga doir informatsiya xizmatlari 1997 y.dan koʻrsatila boshladinternet Dastlab (http:G’G’www.uznet.net) provaydkompaniyalar Naytov (http:G’G’www.naytov.com), Uznet yoki Istlink (http:G’G’www.eastlink.uz) kabi faoliyat boshladi (1999). jadal Oʻzbekistonda rivojlanayotgan kompyuterlashtirish va av-tomatlashtirish sohalari INTERNET tarmogʻining aloqa funksiyasidan keng foydalanishga imkon beradinternet INTERNETga ulangan abonent uydagi yoki ishxonadagi kompyuter orqali, aytaylik, AQSH, Avstraliya yoki Afrikadagi kompyuterlarga kiritilgan xilma-xil mavzudagi maʼlumotlarni matn, surat yoki videotasvir koʻrinishida olishi mumkin. Bu maʼlumotlar INTERNET tizimiga oldindan kiritiladinternet Dunyoning turli chekkalarida joylashgan maxsus ixtisoslashgan kompaniyalar qidiruvni tezlashtirishga yordam beradinternet Ular "qidiruv dvigateli" deb ataladi, maʼlumotlarning mundarijasini maʼlumotnoma (spravochnik) kabi saqlaydi va oʻsha maʼlumotlar joylashgan "Internet adresi"ni abonentga beradinternet Mazkur adres boʻyicha maʼlumotlar "Internet varaqchalari" da saqlanadinternet Abonent biror maʼlumotni, mas, "paxta" soʻzini qidiruv dvigateli orqali qidir-sa, shu soʻzga tegishli maʼlumotlarni, paxta b-n ish olib boradigan kompa-niyalar roʻyxatini yoki jahon birjasida paxtaning narxini abonent kompyuterida chiqarib beradinternet INTERNET varakchalari shaxsiy va rasmiy boʻlishi mumkin. Shaxsiy varaqchalar alohida shaxslar tomonidan tuziladi va shu shaxslar haqidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladinternet Rasmiy varaqchalar idoralar, tashkilotlar, kompaniyalarga tegishli boʻladi, ularda hukumat idoralariga doir maʼlumotlar saqlanadinternet INTERNET orqali savdo-sotiq ishlari, kom-paniyalar xizmatlarini yoki mahsulotlarni reklama qilishni keng yoʻlga qoʻyish, INTERNET varaqchalarida suratlar b-n berilgan mahsulotlarni harid qilish mumkin. 8 Xalqaro INTERNET tizimida Oʻzbekiston haqida ham maʼlumotlar bor. Rasmiy varaqchalardan Oʻzbekiston hukumati varaqchalari, Oʻzbekistonning AQSH dagi elchixonasi varaqchalari va b. koʻplab rasmiy varaqchalar mavjud. Ularda Oʻzbekiston Respublikasiga tegishli deyarli barcha maʼlumotlar bor. Bulardan tashqari, Oʻzbekistonga taal-luqli shaxsiy varaqchalar ham mavjud: "Umid" varaqchasi, oʻzbek estradasi haqidagi varaqcha va b. 2000 y. fevral oyidan boshlab INTERNET efiriga Oʻzbekiston televideniyesi (Oʻz TV) ning "Axborot" dasturi chiqa boshladi, Oʻz TV sayti tuzilgan va takomillashtirilmoqda. Informatsiya resurelariga oid koʻp masalalarni respublikadagi yirik kutubxonalar shu sohadagi INTERNET tarmogʻi koʻlamiga suyangan holda hal qiladinternet Mas, Tibbiyot kutubxonasi, Respublika ilmiy-texnika kutubxonasi, Oʻzbekiston FA nin g Asosiy kutubxonasi va b. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining "Internet"ning xalqaro axborot tizimlariga kirib borishni taʼminlash dasturini ishlab chiqishni tashkil etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida"gi qarori (2001) Oʻzbekistonning bu borada xalqaro miqyosda oʻz mavqeiga ega boʻlishiga xizmat qiladinternet Oʻzbekistonda maʼlumotlarni uzatish milliy tarmogʻi OʻzPAK Davlat kompaniyasi va OʻzNET tarmogʻidan iborat. INTERNETdan foydalanuvchilar soni, mas, AQSH da 55 mln., Xitoyda 55 mln., Yaponiyada 8 mln.dan oshib ketdinternet Key-ingi oʻrinlarni Angliya, Kanada, Germaniya davlatlari egallagan, RF millionli chegarani egallamoqda. Oʻzbekistonning deyarli barcha hududlarida xa-lqaro INTERNET tarmogʻiga ulanish Oʻz PAK Davlat kompaniyasining xalqaro kanallari orqali taʼminlanadinternet Respublikada 50 ga yaqin INTERNET-provayder roʻy-xatga olingan. Oʻzbekistonda INTERNETdan foydalanuvchilar soni 300000 dan ortiq. INTERNET tizimida Oʻzbekistonning 300 dan ortiq sayti faoliyat koʻrsatmoqda (2002). 9 O‘zbekistonda Internet rivojlanishi tarixi O‘zbekiston Respublikasida internet rivoji bevosita mamlakat taraqqiyoti bilan uzviy bog‘l Hamma Internet haqida eshitgan va undan foydalanishni xohlaydi. Malumki, Internet axborotni soniyalar ichida uzoq masofalarga uzatish imkonini beradi. Shuning uchun bu darsda Internetni kelib chiqishi, uning tarkibi, unda axborot qanday qoidalar asosida uzatilishi va qabul qilinishi haqida ma'lumot beriladi. Internet tarixi o'zgarib va rivojlanib turuvchi olam yoki jamiyat haqida turli xil ko'rinishdagi katta hajmli axborotlar dunyoning deyarli hamma mamlakatlarida yig'ilib bormoqda. Bu ma'lumotlardan foydalanish zamonaviy axborot texnologiyasi vositalarisiz katta mablag' va vaqt talab etadi. Bunday muammolar Internet (Xalqaro informatsion tarmoq)ning tashkil etilishi bilan hal etildi. Internet "sovuq urush" mahsuli hisoblanadi. Uni yaratilishiga yadro zarbalaridan qisman zararlanganda ham ishlay olishga mo'ljallangan tajribaviy aloqa sistemasi sifatida XX asrning 70-yillari boshlarida AQSH Mudofaa Vazirligi tomonidan ishlab chiqilgan ARPANet aloqa tarmog'i asos bo'Igan. ARPANet — buzilgan aloqa bo'g'inlarni avtomatik ravishda aylanib o'tishga va tarmoqdagi kompyuierlarning ma'lumot almashishiga imkon yaratuvchi kommunikatsiyalar paketidir. ARPANet tarmog'i birinchi marta ishga tushirilganda 4 ta kompyuter orasida maxsus kabel orqali bor-yo'g'i 2 minut davomida axborot almashinilgan. Avvaliga bu tarmpq maxfiy hisoblangan. Keyinchalik, modem va telefon tarmog'i orqali axborot almashish imkoniyati yuzaga kelgandan so'ng bu tarmoqqa turli korxona va tashkilotlar ulanib olgan. Shu tariqa bu tarmoq Internet tarmog"iga aylangan. Internet tarmog'i biror tashkilotga bo'ysunmaydi, lekin davlatlar, ilmiy va ta'lim tashkilotlari, kommersiya strukturasi va millionlab xususiy shaxslar tomonidan moliyalashtiriladi. Tarmoq taklif etilgan ko'ngillilar tomonidan tashkil etilgan "Internet arxitekturasi bo'yicha kengash" tomonidan boshqariladi. FidoNet matnli ma’lumotlarni jo‘natish global tarmog‘i ishga tushdinternet Relcom – ilk elektron pochta tarmog‘i ishga tushdinternet Ma’lumot uzatish tezligi 10 9600 dan 14400 bodgacha bo‘lgan analog modemlar orqali Internet tarmog‘iga ulanish imkoniyati tug‘ildinternet Mazkur xizmatlar Naytov, BCC hamda Silknet (PERDCA) provayderlari tomonidan ko‘rsatilgan. 1995 yil 29 aprelda «UZ»domeniga asos solindinternet O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Bankining ma’lumotlarini banklararo uzatish tarmog‘iga asos solindinternet 1996 yil. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzurida BMTning O‘zbekistonda Internetni rivojlantirish loyihasi tashkil etildinternet Keyinchalik bu UzNet nomi bilan tanilgan. Telekommunikatsiya bozorida UzPAK kompaniyasi faoliyatini boshladinternet 1997-1999 yillar. Internetning misli ko‘rilmagan rivojlanish davrinternet Har bir provayder xalqaro Internet tarmog‘ida o‘zining mustaqil kanaliga ega bo‘ldinternet Ba’zi birlarida Moskvaga qadar modemlari, boshqalarida asinxron sputnik kanallari mavjud bo‘lgan. O‘zbekistonning ilmiy-ta’lim tarmog‘i UzSciNet faoliyatini boshladinternet Yangi internet provayderlari tashkil etildinternet Internetdan bir soat foydalanish bahosi 600 so‘m (shu davrda Markaziy bank kursi bo‘yicha bu o‘rtacha 4 dollarga teng mablag‘) bo‘lgan. Muayyan yo‘nalishlar bo‘yicha texnologiyalar analogdan raqamli shaklga o‘ta boshladinternet Naytov hamda UzNet provayderlari faqatgina yuridik shaxslar uchun raqamli modemlar orqali Internet xizmatlarini ko‘rsata boshladinternet Internetdan foydalanish tariflarini trafikka binoan belgilash amaliyoti boshlandinternet Internet tarmog‘i orqali ovozli aloqa o‘rnatish tajribasi qo‘llandinternet Sarkor Telecom provayderi Radio Ethernet simsiz tarmoq texnologiyasini joriy qildinternet Trans-OsiyoYevropa (TAYe) optik aloqa ma’lumotlar uzatish tarmog‘idan foydalanila boshlandinternet 1999 yil. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining №52-son qarori imzolandinternet Qarorga muvofiq xalqaro ma’lumotlar uzatish, shuningdek Internet tarmog‘iga ulanish O‘zAAA dan xalqaro tarmoqqa chiqishga huquq beruvchi litsenziyani olib, O‘zbekiston Respublikasi ma’lumotlarni uzatish tarmoqlari operatorlari (provayderlari)ning respublika va xalqaro kompyuter tarmoqlaridan, shu jumladan Internetdan faqat «UzPAK» ma’lumotlarni uzatish 11 davlat tarmog‘ini rivojlantirish va undan foydalanish korxonasining va Ma’lumotlarni uzatish milliy tarmog‘ining texnik vositalari orqali foydalanishiga oid belgilangan tartib belgilandinternet “Iskra” hukumat aloqa tarmog‘i va boshqa bir qator ma’lumotlar uzatish vositalari orqali xalqaro tarmoqqa chiqish to‘xtatildinternet UzNet uskunalari, tarmog‘i va xodimlar UZPAK boshqaruviga o‘tkazildinternet Barcha provayderlarga tarmoqlarini UZPAK tarmog‘iga birlashtirish tavsiya qilindinternet Provayderlar faoliyatining quyidagi jadvali ommalashtirildi: barcha trafik shaxsiy yoki sotib olingan kanallar orqali o‘tkazilgan, UzPAK kanalidan (odatda bu 33600 bod (bitG’s)li analog modem bo‘lgan) zahira sifatida foydalanilgan. O‘sha mahalda UzPAK xizmatlari narxi boshqa provayderlarnikidan yuqori bo‘lgan. Shunday bo‘lsa ham, asinxron aloqa foydalanuvchilari soni o‘sib borgan. 1999-2000 yillar. BMTning O‘zbekistonda Internet tarmog‘ini rivojlantirish bo‘yicha yangi loyihasi – UZBG’99G’016 (UzSciNet) ish boshladinternet Bu gal O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi qoshida akademik tarmoq yaratish bo‘yicha ish boshlandinternet Internet bozorida qator o‘zining mustaqil (asosan sun’iy yo‘ldosh) kanallariga ega bo‘lgan provayderlar faoliyati kuzatildinternet Ilk Cisco tarmoq akademiyasi ishga tushdinternet Internetda elektron pochtadan foydalanish - Internetning asosiy xizmat turlaridan biri bu Elektron pochtadir. Hozirgi paytda internetdan foydalanuvchilarning aksariyati elektron pochtadan foydalanishadilar. Lekin Elektron pochtadan to’g’ri va unimli foydalanish talab etiladi. Sizlarga taqdim etadigan ko`rsatmalarimiz elektron pochtadan foydalanish bo`yicha tavsiyalar o`rin olgan. Elektron pochta va undan foydalanish tartibi Elektron pochta (e-mail-electronic mail) oddiy pochta vazifasini bajaradi.U bir manzildan ikkinchisiga ma’lumotlar jo’natilishini ta’minlaydi. Uning asosiy afzalligi vaqtga bog’liq emasligida. Elektron xatlar jo’natilgan zahotiyoq manzilga 12 boradi va egasi olguniga qadar uning pochta qutisida saqlanadi. Matnli xat, grafikli va tovushli fayllarni, programm fayllarni o’z ichiga olishi mumkin. Elektron xatlar bir vaqtning o’zida bir necha adreslar bo’yicha jo’natilishi mumkin. Internet foydalanuvchisi elektron pochta orqali tarmoqning turli xizmatlaridan foydalanish imkoniyatiga ega bo’ladi, chunki Internetning asosiy xizmat programmalari bilan interfeysga ega. Bunday yondashuvning mohiyati shundaki, xost-kompyuterga talab elektron xat ko’rinishida jo’natiladi. Xat matni zarur funksiyalarga kirishni ta’minlovchi standart yozuvlar to’plamidan tuziladi. Bunday axborotni kompyuter komanda sifatida qabul qiladi va bajaradi. Elektron pochta xizmatidan foydalanish. Internet elektron pochta xizmatini ko’rsatadi. Elektron pochta nima? Elektron pochta maxsus programma bo’lib, uning yordamida siz dunyoning ixtiyoriy joyidagi elektron adresga xat, hujjat, va umuman ixtiyoriy faylni jo’natishingiz va qabul qilib olishingiz mumkin. Eng asosiysi xay bir zumda manzilga yetib boradi. Lekin undan foydalanish uchun siz maxsus pochta tarmog’i yoki Internet tarmog’iga bog’langan bo’lishingiz va elektron adresga ega bo’lishingiz kerak. Elektron adresni provayder beradi. Yoki Internetda bepul elektron pochta xizmatlari mavjud. Ular yordamida o’zingizga elektron adres ochishingiz mumkin. Quyidagi rasm orqali http:G’G’www.mail.ru sistemasi orqali pochta ochilishini ko`rishingiz mumkin. Uning uchun biz avval registrasiyadan o`tishimiz lozim. http:G’G’www.mail.ru sistemasi orqali "Registratsiya v pochte" bosamiz. natijada quyidagi anketalarni tuldirish lozim bo`ladi: Internetda ma’lumotlar qidirish va olish. Bitta tashkilot yoki xususiy shaxsga tegishli va mazmuniga ko’ra o’zaro bog’langan bir nechta Web-saxifalar majmuyi Web-sayt deyiladi. Web-saytni kitobga, Web-saxifani esa kitobning saxifasiga o’xshatish mumkin. Web-saxifalar 13 o’zaro gipermatn yordamida bog’lanadi. Web-saytlar ham Web-saxifalar ham Web-server deb ataluvchi Internetga ulangan maxsus kompyuterlarda saqlanadi va o’z adresiga ega bo’ladi. Bu adres URL deb ataladi. URL hamisha htt:G’G’ yozuvdan boshlanadi. So’ngra Web-saxifa joylashgan tarmoq (provayder) adresi (masalan, www.tuit.uz), keyin Web-saxifa nomi(masalan, rtm) yoziladi. Shunday qilib, misolda keltirilgan Web-saxifaning Internetdagi adresi htt:G’G’www.tuit.uz ko’rinishda bo’ladi. . Qidiruv tizimlarining(qisqa ko‘rinishda “QT” deb atadik) vazifasi internetdagi ixtiyoriy ma’lumotni (rasm, matn, video, ovoz va h.k.) izlashdan iborat. Lekin mashhur qidiruv tizimlarining ko‘pi o‘z ishini internetda matn qidirishdan boshlagan. Zamonaviy qidiruv tizimlarining ishlash prinsipi Qidiruv tizimining asosida “robot” yotadi (shunday deb ataladi). Ushbu robot internetdagi sahifalarni topish, ularni yuklab olish va shu sahifani indekslashga 14 berish bilan shug‘ullanadi. Robot — qidiruv tiziming serverida ishlab turuvchi dastur. Shunday qilib, qidiruv tizimlarining ishlash tartibi quyidagicha: 1. Robot sahifani butunligicha qidiruv tizimi serveriga ko‘chirib oladi; 2. Robot ko‘chirib olgan sahifani indekslash boshlanadi, ya’ni, uning ichidagi matn tahlil qilinadi, kalit so‘zlar topiladi, matn ma’lumotlar omboriga saqlanadi va hokazo; 3. Robot olingan sahifadagi bog‘larni(link) tahlil qiladi va rekursiv ravishda shu bog‘lar bo‘yicha yangi sahifalarni olishni boshlaydi. Qidiruv tizimlari shu tartib bo‘yicha tinimsiz ishlaydi. Bundan tashqari, har bir QTning sahifalarni indekslashi bo‘yicha qo‘shimcha xizmatlari mavjud. Quyida asosiy QTlari sanab o‘tilgan. Google Google — dunyo bo‘yicha eng ko‘p qo‘llaniluvchi QT hisoblanadi. Dunyoning ko‘p davlatlari uchun lokal mavjud. Eng ko‘p indeks qilingan saytlar shu QTga tegishli. Sodda, qulayligi bilan ajralib turadi. http://google.com/ — ingliz tilidagi sayti; http://google.co.uz/ — o‘zbek tilidagi saytlar bo‘yicha qidiruvga mo‘ljallangan; http//google.ru/— rus auditoriyasi uchun mo‘ljallangan; 15 Yahoo! Yahoo — taniqliligi bo‘yicha ikkinchi o‘rinda turuvchi QT. Ushbu portal avvallari Google QT yordamida ishlagan, keyinchalik, o‘zlari QTni ishlab chiqishgan. http://yahoo.com/ Windows Live Search(avvalgi MSN Search) Mashhur Microsoft kompaniyasining mahsuloti. Avval MSN Search deb atalgan, keyinchalik bir qancha qo‘shimcha xizmatlari bilan birgalikda Windows Live tizimiga kiritilgan. http://live.com/ — ingliz tilida; http://www.live.com/?mktqru-ru — rus tilida; Yandex Rus internetida eng ommabop QT. Deyarli hamma davlatlarda Google QTlari ommabopligi bo‘yicha birinchi o‘rinda turadi, shunga qaramay, Yandex Rossiyada eng ommabop QTligicha qolyapti. http://yandex.ru/ — asosiy http://ya.ru/ — faqat qidiruv; 16 sahifa; GoGo GOGO QT Mail.Ru portalining mahsuloti. Hozirda portaldagi qidiruvlar Yandex QT yordamida ishlaydi. Keyinchalik, GoGo Mail.Ru portaliga biriktiriladi. http://gogo.ru/ — asosiy sahifa; Voydod Uz(O‘zbekiston) domenlari bo‘yicha QT. Lekin, sayt to‘liq rus tilida qilingan. http://voydod.uz/ — QT; Search.Uz Ushbu sayt ham UzNet bo‘yicha QT. http://search.uz/ — QT(bu ham ruscha); Boshqa e’tiborga molik QTlari: 17 http://www.cuil.com/ — Googlening avvalgi xodimlari tomonidan qilingan, qidiruv natijalarini boshqa QTlariga nisbatan umuman o‘zgacha ko‘rinishda chiqaradi; http://nigma.ru/ — Intellektual QT; http://www.baidu.com/ — Uzoq sharq tillarida qidiruv. Ommaboplik jihatdan dunyo bo‘yicha yetakchi o‘rinlarni egallaydi; http://qwate.ru/ — Google QTi yordamida uning natijalarini juda qulay ko‘rinishda ko‘rsatib beradi. Internet da axborot resurslari bilan ishlash . WWW da axborot maxsus saxifalarda , ya’ni Web-saxifa-larda joylashadi . Web – saxifadagi matn , rasm , tovush , videltasvir va xokazo kurinishidagi axborotlarni joy lashtirish mumkin . Bu esa uz navbatida reklama , tijorat , ta’lim va boshka kupgina soxa vakillariga bekiyos imkoniyatlar ochib berdi . Masalan juda kup kinostudiyalar uz maxsulotlarini reklama kilish uchun Web – saxifalar yaratishadi . Mazkur Web-saxifalarda asosan Yangi filmlar xakidagi ma’lumotlar bilan birga , shu filmlardan 1-2 dakikali parchalar aks etturiladi . WWW yaratilgknga kadar bunday imkogiyatlar fakat kinoteatrlar yoki televideniya orkaligina mumkin edi . Kinoteair va televideniya orkali namoyishlar belgilangan vaktga boglik bulsa , WWW dan xoxlagan kishi istalgan vaktda yangi filmlar xakida tulik ma’lumot olishi mumkin . WWW ning ommalashuviga Yana bir omil gipermatn dir . Gipermatn Web-saxifaning biror kismiga yoki boshka Web-saxifa-ga boglikligini kursatuvchi ilova bulib , u Suz yoki rasm bulishi mumkin . Gipermatn yordamida Websaxifaning kerakli kismiga yoki boshka Web-caxifaga tez va oson utish mumkin . Bita tashkilot yoki xususiy shaxsga tegishli va mazmuniga kura uzaro boglangan bir nechta Web-saxifalar majmuyi Web-sayt deyiladi . Web-sayt kitobga , Web-saxifani esa kitobning saxi-fasiga uxshatish mumkin . Web-saxifalar 18 uzaro gipermatn yordamida boglanadi . Web-saytlar xam , Web-saxifalar xam Web-server deb ataluvchi Internet ga ulangan maxsus kompyuterlarda saklanadi va uz adresiga ega buladi .Bu adres URL deb ataladi . URL xamisha http:G’G’ yozuvdan boshlanadi . Sungra Web-saxifa joylashgan tarmok (provayder) adresi (masalan , www.zorro.uz), keyin Web-saxifa nomi(masalan, -rtm) yoziladi . Shunday kilib , misolda keltirilgan Web-saxifaning Internet dagi adresi http://www.zorro.uz/ kurinishda buladi . Internet WWW xizmatidan foydalanish uchun xam maxsus dasturlar yaratilgan . Ular Web-brauzerlar (Browser) deb ataladi . Browser inglizcha suz bulib , kurishni ta’minlash , kursatish ma’nosini anglatadi . Birinchi Web-brauzer 1990-yil CERN (Evropa Yadroviy Tadkikotlar Kengashi ) xodimi Tim Berners-li tomonidan yaratildi . Xozirgi kungacha juda kup Web-brauzerlar yaratilgan . Mosaic, Opera , AdWiper , Netscape Navigator , Netscape Communication , Microsoft Internet Explorer va Power Browser shular jumlasidan . Shulardan eng kup foydalaniladigani Netscape Communicator va Microsoft Internet Explorer dir. Microsoft firmasining Internet Explorer dasturini Windows operatsion sistemasi tarkibiga kiritilganligi bu brauzerning keng tarkalishiga sabab buldi . Web-brauzerlarning asosiy vazifalari kuyidagilardan iborat : Web-saxifalarni xotiraga yuklash va kurish; Web-saxifani diska yozib kuyish (saklash); WWW dagi adresbuyicha Web-saxifani chikarish . Internet Explorer kompyuter xotirasiga yuklanganda ekranda kuyidagi kurinishdagi oyna ochiladi : 19 Internet – bepoyon axborot ummoni . Axborotlar Internet da millionlab web-caxifalarda saklanadi . Bizga kerakli axborot saklanadigan web-saxifani topish uchun uning Internet dagi adresini bilish zarur . Ammo Internet soat sayin yangi axborotlar Bilan boyib boradi . Shuningdek , ba’zi eskirgan axborotlar Internet tarmogidan chikarib tashlanadi . Internet da kup kullaniladigan websaxifalar adreslari maxsus spravochniklarda chop etib turiladi . Lekin ulardan tulik axborot olib bulmaydi . Chunki Internet dagi barcha web-saxifalar adreslarini chop etish uchun juda katta xajmli kitob kerak buladi . Bu kitob Chop etib tugatilmasidan Internet dagi bir kancha adreslar uzgarishi anik . Bu muammo maxsus Kidiruv tizimlari yaratilishi bilan osonlikcha xal etiladi . Kidiruv tizimi – maxsus web-saxifa bulib , Internet tarmogidagi kerakli axborotni izlab topish uchun xizmat kiladi . 20 Xozirgi kunga kelib unlab kidiruv tizimlari yaratilgan . Ulardan kup kullaniladiganlari sifatida Rambler , Aport , Yahoo , Yandex , Google , Google.uz saxifalarini keltirish mumkin . Xar bir kidiruv tizimi Internet tarmogi uz adresiga ega . Masalan , yukorida sanab utilgan kidiruv tizimlari mos ravigda www.rambler.ru , www.yahoo.com adreslarga ega . Kidiruv tizimi web-brauzer orkali ishga tushiriladi , ya’ni brauzerning adreslar satriga kidiruv tizimining adresi kiritiladi . Kidiruv tizim-lari turli kurinishga ega bulgani bilan , ularning ishlashi deyarli bir xil . Ulardan foydalanishni Rambler kidiruv tizimi misolida kurib chikamiz . Rambler ni ishga tushirish uchun , avval veb-brauzer ni ishga tushiramiz . Brauzerning adreslar satriga Rambler kidiruv tizimi-ning adresi - www.rambler.ru ni kiritib <Enter> klavishini bosamiz . Brauzer ma’lumotlar maydoniga Rambler kidiruv tizimining veb-saxifasi chikadi . Kerakli bulgan mavzu yoki kerakli maxsulotni nomi Kidiruv satriga kiritiladi va Kidiruv tugmasi bosiladi . Mavzu xama narsa bulishi mumkin masalan , biror bir musika kerak bulsa shu musikani nomi kiritiladi (masalan Cherno’y BUMER) . Va biz kidirgan musika tugrisida ma’lumot yoki uni mr3 formati chikadi uni biz uz kompyuteringizga yuklab olishingiz mumkin . 21 Xozirgi kunga kelib atrofimizdagi xama narsa va xodisalar rivojlanib bormokda . Masalan yakin yakingacha ommaviy bulgan xat yuborish xozirga kelib nokulay bulib bormokda. Chunki xatni yozib uni konvertga solishi , konvertni elimlashi , uni pochta kutisiga olib borishi kerak buladi va bundan tashkari xat yubori-layotgan manzilni uzok yakinligiga karab u xat bir necha kunda etib borishi mumkin . Internet bu muammoni xam osonlik osonlikcha xal kilib berdi . Internet tizimining ajralmas kismi bulgan elektron pochta jadallik Bilan oddiy pochta urnini egallab bormokda . Chunki elektron pochta orkali yuborilgan xabar dunyoning istagan eriga sanokli dakikalarda etib boradi . Xozirgi kunda millionlab odamlar elektron pochta xizmatidan samarali foydalanmokda . Ularning soni kun sayin ortib bormokda . Ta`lim uchun internet tarmog`i resurslaridan foydalanish "Yurtimizda yoshlarning zamonaviy kasb-hunar egallashi, o‘z bilim va salohiyatini yuzaga chiqarishi uchun barcha shart-sharoit yaratilgan. Men tahsil olayotgan ta’lim muassasasida dars jarayonlari to‘liq zamonaviy axborotkommunikatsiya texnologiyalari asosida tashkil etiladi. Komputer zallari, zamonaviy texnika jihozlari bilan ta’minlangan axborot-resurs markazi va shinam auditoriyalar, eng so‘nggi modeldagi interaktiv doskalar va katta sensorli monitorlar... Bularning bari bizning hech kimdan kam bo‘lmay ta’lim olishimizga xizmat qilmoqda..." Mazkur universitetda Koreya Respublikasi bilan hamkorlikda ishga tushirilgan elektron kutubxona talabalarni deyarli barcha adabiyotlarning elektron shakli bilan ta’minlash imkonini bermoqda. Professor-o‘qituvchilarning elektron shaxsiy ish rejasi, elektron jurnal, o‘qitish muhiti kabi tizimlarni jamlagan veb tizim ishga tushirilgan. Elektron jurnal tizimi talabalarning davomati, joriy, oraliq va yakuniy baholash natijalarini kiritish, saqlash va qayta ishlash hamda tegishli hisobotlarni tayyorlash imkonini beradi. Universitet rasmiy veb-sayti har kuni yangiliklar bilan boyitiladi. Saytda interektiv xizmatlar uchun alohida bo‘lim ochilgan. Ta’lim muassasasi saytiga 22 xohlagan kishi kirib, “Vakant lavozimlar”, “Elektron qabulxona”, “Oliy ta’lim muassasalariga qabul”, “Diplom olganlik to‘g‘risida ma’lumot”, “Elektron kutubxona katalogi”, “Ilmiy faoliyat” kabi interaktiv xizmatlardan foydalanishi mumkin. Xalq ta`limi vaziri: “Globallashuv jarayonlarining jadallashuvi o'quv dasturlarimizni tubdan qayta ko'rib chiqishni talab etadi” Mustaqillik yillarida mamlakatimizda ta`lim tizimi tubdan isloh etilib, ertangi kunimizning munosib davomchilari bo'lgan barkamol avlodni voyaga yetkazishga alohida e`tibor qaratilmoqda. Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov rahnamoligida qabul qilingan sohaga oid bir qator davlat dasturlariga asosan ko'plab ta`lim muassasalari yangidan qurildi, ta`mirlandi, eng zamonaviy o'quv anjomlari bilan ta`minlandi. Milliy hamda umuminsoniy qadriyatlarga asoslangan, bugungi davr talablariga javob bera oladigan ta`lim-tarbiya tizimi yaratildi. Bu boradagi ishlar bugungi kunda ham jadal davom etmoqda, mustaqil fikr, intellektual jihatdan rivojlangan, o'z dunyoqarashiga ega bo'lgan yoshlarni tarbiyalash har doimgidek dolzarb bo'lib qolmoqda. Ayniqsa, dunyo taraqqiyoti shiddati, unda kechayotgan voqealar rivoji barcha sohalar kabi ta`lim-tarbiya jarayoniga ham yangicha yondashuv, innovatsiyalarni tatbiq etishni taqazo etmoqda. Avvalo bu, o'quv dasturlari, darsliklar, metodikalarni yanada takomillashtirish, o'qituvchi-pedagoglar saviyasini muntazam oshirib borish, jarayonga eng zamonaviy va ilg'or axborot hamda ta`lim texnologiyalarini joriy etish bilan bog'liq muammolarda ko'rinmoqda. 23 Test. 1. Infорматika va axborot texnologiyalari fanining asosiy vazifasi nimadan iborat? A. Kompyuter savodxonligi va kundalik aqliy faoliyatda undan yordamchi sifatida foydalanishga o’rgatish B. Zamonaviy axborot texnologiyalari bilan tanishtirish C. Windows muhitida ishlash, hujjat, jadval va grafiklar yaratish D. Barcha javoblar to’g’ri 2. Infорматika va axborot texnologiyalari fanining predmeti? A. Axborotlashgan jamiyatni shakllantirish B. Axborotlar tizimining texnik va dasturiy ta‘minoti C. Kompyuter tarmoqlari. Kompyuter texnologiyalarini iqtisodiy va boshqa sohalarda tadbiq etish D. Barcha javoblar to’g’ri 3. Axborot texnologiyalari fani nimani o’rgatadi? A. Axborotlarni jamlash, saqlash, qayta ishlash, uzatish, qabul qilish va shu jarayonlarni amalga oshiruvchi barcha texnik vositalarni ishlatishni B. Axborotlarni o’qishni C. Axborotlarni jamlash, chop etish va uzatishni D. Kompyuterda ishlashni 4. Ta‘lim-tarbiya jarayonida yangi axborot texnologiyalaridan qaysi masalalarni hal etishda foydalaniladi? A. Muayyan predmetlarni kompyuter darslari orqali o’qitishda B. Talabalarning ilmiy izlanishlarini tashkillashtirishda C. Talabalarning o’qishdan bo’sh vaqtlarini to’g’ri tashkil qilishda D. Barcha javoblar to’g’ri 5. Bilim olishda kompyuter tizimining roli? A. O’qitishda yangi axborot texnologiyalaridan foydalanish B. Olingan bilimlarni takrorlash, mustahkamlash va nazorat qilishni yengillashtiradi C. Yangi axborot texnologiyalaridan ta‘lim tarbiya jarayonida foydalanish D. Barcha javoblar to’g’ri 6. Xisoblash texnikasi qaysi davrlarni o’z ichiga oladi? A. Mexanik mashinalargacha va mexanik mashinalar davri B. Elektromexanik mashinalar va elektron hisoblash mashinalar davri C. Mexanik mashinalar va elektron hisoblash mashinalar davri D. Mexanik mashinalargacha va mexanik mashinalar davri, Elektromexanik mashinalar va elektron hisoblash mashinalar davri 24 7. Mexanik mashinalar davri qaysi yillarni o’z ichiga oladi? A. 1592-1636 y.y B. 1623-1645 y.y C. 1820-1910 y.y D. To’g’ri javob yo’q 8. Bill Geyts kim? A. IBM PC kompyuterining operatori B. Maykrosoft kompaniyasi prezidenti C. Operatsion sistemalar va dasturlar yaratuvchi kompaniya prezidenti D. Maykrosoft kompaniyasi prezidenti, Operatsion sistemalar va dasturlar yaratuvchi kompaniya prezidenti 9. Zamonaviy kompyuterlar amal bajarish tezligi va xotira hajmiga qarab nechta guruhga bo’linadi? A. 3 B. 5 C. 4 D. 6 10. Kompyuter deganda nimani tushunasiz? A. Musiqa va har xil o’yinlarni tomosha qiladigan qurilma B. Hisobot tayyorlaydigan texnik vosita C. Turli hajmdagi har xil ko’rinishdagi axborotlarni tezlik bilan ishlab berishni ta‘minlovchi universal elektron qurilma D. Dars o’qitishda kerak bo’ladigan qurilma 25 SAVOLLARI. 1. Shaxsiy kompyuterlaning qanday qurilmalari axborotni kiritish, chiqarish, saqlash va qayta ishlash bilan shugullanadi? 2. Kompyutning atrof qurilmalariga nimalar kiradi? 3. EHMning arxitekrulasi tushuntirib bering. 4. EHMni arxitekturasini aniqlovchi asosiy tamoil nimada iborat? 5. Asosiy xotira qanday qurilmalardan iborat? 6. Operativ xotira va tashqi xotirasi qurilmalari nima bilan farq qiladi? 7. EHmning tezligi nimalarga bog’liq? 8. Boshqarish qurilmasi va arifmetik-mantikiy qurilmalar funktsiyalari nimalardan iborat? 9. Klaviatura qanday qurilma? 10. Turli manipulyarotlar nima uchun kerak? 26 Glossariy Axborot – bu barcha sezgi organlarimiz orkali kabul kila oladigan ma’lumotlar majmui va ularning uzaro boglanish darajasidir.Axborotlar xabar kurinishda buladi. Algoritm – bu boshlangich ma’lumotlarni natijagacha kayta ishlash usulini anik belgilaydigan buyruklar va kursatmalar ketmaketligi. Algoritm suzi Urta Osiyodan chikkan buyuk olim Abu Abdullo Muxammad Ibn Muso Al Xorazmiyning (787-850) lotincha xarflar bilan yozilgan nomidir. Ushbu olim matematikada kup uchraydigan bir necha amaldan iborat misollarni echish tartibini birinchi bulib kullagan (avval kavslar ichidagi va darajaga kutarish, keyin kupaytirish va bulish, va nixoyat kushish va ayirish amallari bajariladi). Algoritmni berilish usullari xilma-xil: Suz orkali; Formulalar yordammida; Jadvallar kurinishida; Grafik (blok-sxemalar) shaklida; Dastur shaklida Murakab masalani echishda algoritmdan dasturlash tiliga utish juda kiyin. Bunda bizga algoritmni blok-sxema kurinishida ifodalash juda yordam beradi, chunki bu xolda dastur va algoritm aloxida kismlari orasidagi boglanish yukolmaydi. Va nixoyat shu algoritmni dasturlash tiliga utkazamiz. Shu jarayon dasturlash deb nomlanadi. Dasturlash bu kompyuter uchun dastur tuzish jarayoni. Dastur (programma) bu biror masalani echishda kompyuter bajarishi mumkin bulgan buyruklar va kursatmalarning izchil tartibi. Dastur yaratish uchun biz bir vaziyatni echilish modelini tuzamiz va uni algoritmga utkazamiz, keyin shu algoritmni dasturlash tili yordamida dastur xolatida yozamiz. Dasturlovchi bu dastur yaratadigan odam. Dasturlash tili bu kompyuter tushunadigan til (buyruklar va kursatmalar tuplami). Dasturlash tillari 3 guruxga bulinadi: 27 1) Kuyi darajali. Kuyi darajali tillarda kursatmalar rakamlar yordamida beriladi. Misol uchun dasturni bajarishini boshlash uchun biz 003, dasturni tuxtatish uchun esa 002 buyrukni beramiz 2) Urta darajali. Urta darajali tillarda kursatmalar sifatida inson tiliga yakin bulgan leykin kiskartirilgan yoki kisman uzgartirilgan suzlar ishlatiladi.Misol uchun dasturni bajarishini boshlash uchun biz prog3, dasturni tuxtatish uchun esa prog2 buyrukni beramiz. 3) Yukori darajali. Yukori darajali tillarda kursatmalar bu inson tilida ishlatiladigan suzlar. Misol uchun dasturni bajarishini boshlash uchun biz start, dasturni tuxtatish uchun esa stop buyrukni beramiz Dasturlovchilarning katta kismi yukori darajali tillardan foydalanadi. Shulardan eng kup tarkalganlar bu C, CQQ, Basic, Pascal, Java,Delphi, List. Kompyuterda xar xil turdagi ma’lumotlar saklanadi. Ular bilan ishlash uchun biz xar xil maxsus dasturlar bilan foydalanishimiz zarur, chunki kompyuter uzi xech kanaka xarakatlar bajarmaydi buyruklarimizni va kursatmalarimizni bajaradi. u fakat bizning Buyruklar vakursatmalar ketmaketligi esa dastur deb nomlanadi (dastur tushunchasi yukoridagi mavzularda utilgan). Dasturlar 3 turga bulinadi: 28 Xulosa. Xulosa qilib aytganda, hozirgi kunda elektron o’quv qo’llanmaga talab katta bo’lib, buni ayniqsa iqtisodiy tomonlama ko’rishimiz mumkin. Qo’limizdagi qog’oz kitobning nashr qilinishi uchun katta mablag’ sarflanadi.Hozirgi kunda barcha o’quv yurtlari kompyuterlashtirilmoqda. Ana shu imkoniyatdan foydalanib o’quv qo’llanmalarni o’quvchiga tez etkazish yo’llari kelib chiqmoqda. Men ushbu bitiruv malakaviy ishimda elektron o’quv qo’llanmani davlat tili ya’ni, o’zbek tilida yoritib berdim.Chunki o’zbek tilida axborot texnologiyalariga doir o’quv qo’llanmalar juda ham kam. Asosiy e’tiborni ko’rgazmalilikka qaratgan holda multimediadan foydalandim. Bu o’quvchiga o’quv qo’llanmani yanada chuqurroq egallashiga yordam beradi. Hozirgi zamon zamonaviy dasturlari tez sur’atlarda ko’payib bormoqda. Ulardan samarali foydalanish sifat, kafolat va vaqt tejamkorligidir. Bitiruv malakaviy ishimda ana shunday dasturlardan toifasidan bo’lgan SnagIt va Camtasia Studio dasturlaridan foydalandim. Bu ikki dastur elektron o’quv qo’llanma yaratishning qulay vositasi bo’lib ulardan mukammal foydalanishni o’rgandim. 29 Adabiyotlar 1. C. S. G`ulomov, A. T. Shermuhamedov, B. A. Begalov "Iqtisodiy informatika" Toshkent "Sharq" 2000y. 590 b. 2. C. S. G`ulomov va boshq. "Axborot tizimlari va texnologiyalari" Toshkent "Sharq" 2000y. 591 b. 3. Figurnov V.E. IBM PC dlya polzovatelya. Qayta ishlangan nashr. - M.: Infra-M 1995. 4. Abramov V.G. Trifonov N P. Trifonova G.N. Vvedeniye v yazik paskal. O`quv qo`llanma - M. Nauka 1988. 5. Aripov M. "Informatika", Universitet nashriyoti, 2001, 326 b. 6. Aripov M. "Internet va E-mail da ishlash", Universitet nashriyoti, 2000,166 b. 7. Aripov M. va boshqalar. "Informatika va hisoblash texnikasi asoslari", oliy o`quv yurtlari uchun, 1-tom, TTDU. 2002, 342 b. 8. Aripov M. va boshqalar. "Informatika va hisoblash texnikasi asoslari", oliy o`quv yurtlari uchun 2 -tom, TTDU. 2003 434 b. 9. Aripov M, Haydarov A. "Informatika va hisoblash texnikasi asoslari", Universitetlarning tabiiy mutaxassisliklari uchun, (bosmada). 10. Aripov M. "Informatika va hisoblash texnikasi asoslari bo`yicha inglizcha qisqartmalarning inglizcha-ruscha-o`zbukcha lug`ati", Universitet nashriyoti, 2001, 145 b. 11. Aripov M., Haydarov A., Tillayev A. "Informatika asoslari", akademik litsey va kasb-hunar kollejlari uchun, CD da. 12. Internet ma’lumotlar. 30
0
You can add this document to your study collection(s)
Sign in Available only to authorized usersYou can add this document to your saved list
Sign in Available only to authorized users(For complaints, use another form )