ҒТАМР 14.85.25
Алшора А.С., Бердібай Н.А., Тұрдалы Ж.Ә.
8-сынып, «Өзіндік оқуға арналған есептер жинағы». Алматы: 2022. - 60 бет.
(Химия. Жалпы білім беретін мектептің 8 – сыныбына арналған оқулық/ М.Қ.
Оспанова, Қ.С. Аухадиева, Т.Г. Белоусова. – Алматы: Мектеп, 2018. – 216 б.
оқулығына сүйеніп жасалды)
8-сыныптардың химия пәні мектеп оқушыларына көптеген қиындықтар туғызады,
өйткені олар химияны енді оқи бастады.
Бұл жағдайда химия пәнінен өздігіннен оқуға арналған инструктивті алгоримдері
берілген есептер жинағы көмекке келе алады. Мысалы, мұнда 8-сыныпқа арналған
жинақ ұсынылған, онда көптеген есептер шешіледі. Сегізінші сынып оқушыларына
бағыт бағдар жасауға және қиын есептерге дұрыс жауап табуға ыңғайлы болу үшін
бөлімдерге бөлінген.
~1~
І БӨЛІМ
Заттардың химиялық формулалары
және
химиялық реакция теңдеулері
~2~
Қосылыстардағы элементтердің массалық үлесін анықтау
1. Фосфор қышқылы Н3РО4, кальций нитраты Са(NO3)2
қосылыстарындағы элементтердің массалық үлесін анықтаңдар
Химиялық есептің типі:
Қосылыстардағы
элементтердің массалық үлесін
анықтау
Шығарылу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
Есептің мазмұнымен танысамыз:
H3PO4, Са(NO3)2
т/к: 𝜔(H,P,O)-? , 𝜔(Са,N,O)-?
Mr (H3PO4) = Ar(H) * 3 + Ar(P) * 1 +
Заттың салыстырмалы молекулалық Ar(O) * 4 = 1*3+31*1+16*4 = 98
массасын Mr есептейміз:
Қосылыс құрамындағы сутектің (Н) = 3∗Ar(H) = 3∗1 = 0,03 немесе
𝑀𝑟(Н3РО4)
98
массалық үлесін есептейміз:
3%
Заттың құрамындағы фосфордың (Р) = 1∗Ar(Р) = 1∗31 = 0,32 немесе
𝑀𝑟(Н3РО4)
98
массалық үлесін есептейміз:
32%
Заттың
құрамындағы
оттектің (О) = 4∗Ar(О) = 4∗16 = 0,65 немесе
𝑀𝑟(Н3РО4)
98
массалық үлесін есептейміз:
65%
Жауабын жазамыз
Жауабы:
(Н) =0,03 немесе 3%
(Р) =0,32немесе32%
(О) =0,65немесе65%
Mr (Са(NO3)2) = Ar(Ca) + Ar(N) * 2 +
Са(NO3)2
Заттың салыстырмалы молекулалық Ar(O) * 6 = 40+14*2+16*6 = 164
массасын Mr есептейміз:
1∗Ar(Са)
40
Қосылыс құрамындағы кальцийдің (Са) =
=
=
𝑀𝑟(Са(NO3)2)
164
массалық үлесін есептейміз:
0,24немесе24,4%
2∗Ar(N)
14∗2
Заттың
құрамындағы
азоттың (N) =
=
= 0,17
𝑀𝑟(Са(NO3)2)
164
массалық үлесін есептейміз:
немесе 17%
6∗Ar(О)
6∗16
Заттың
құрамындағы
оттектің (O) =
=
= 0,58
𝑀𝑟(Са(NO3)2)
164
массалық үлесін есептейміз:
немесе 58,6%
Жауабын жазамыз
Жауабы:
(Са) =0,24немесе24,4%
(N) =0,17 немесе 17%
(О) =0,58 немесе 58,6%
~3~
2. Келесі заттардағы элементтердің массалық үлестерін есептеңдер:
а) азот оксиді (азот оксидінің құрамында бір атом азотқа екі атом оттек
сәйкес келеді);
ә) күкіртсутек (құрамында екі атом сутекке бір атом күкірт келеді);
б) фосфор оксиді (оксидтің әр молекуласында екі атом фосфорға бес атом
оттек сәйкес келеді);
Химиялық есептің типі:
Қосылыстардағы элементтердің
массалық үлесін анықтау
Шығарылу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
Есептің мазмұнымен танысамыз:
NO2, H2S, P2O5
т/к: 𝜔(N,O)-? , 𝜔(H, S)-?, 𝜔(P, O)-?
Mr (NO2) = Ar(N) + Ar(O) * 2 =
NO2
Заттың салыстырмалы молекулалық 14+16*2 = 46
массасын Mr есептейміз:
Қосылыс
құрамындағы
азоттың (N) = 1∗Ar(N) = 14 = 0,304 немесе
𝑀𝑟(NO2)
46
массалық үлесін есептейміз:
30,4%
Заттың
құрамындағы
массалық үлесін есептейміз:
Жауабын жазамыз
оттектің (O) = 2∗Ar(О) = 16∗2 = 0,696 немесе
𝑀𝑟(NO2)
46
69,6%
Жауабы:
(N) =0,304 немесе 30,4%
(O) =0,696 немесе 69,6%
Mr (H2S) = Ar(H) * 2 + Ar(S) = 1*2 +
H2S
Заттың салыстырмалы молекулалық 32= 34
массасын Mr есептейміз:
Қосылыс
құрамындағы
сутектің (H) = 2∗Ar(H) = 2 = 0,05 немесе 5%
𝑀𝑟(H2S) 34
массалық үлесін есептейміз:
Заттың
құрамындағы
күкірттің (S) = Ar(S) = 32 = 0,95 немесе 95%
𝑀𝑟(H2S) 34
массалық үлесін есептейміз:
Жауабын жазамыз
Жауабы:
(H) =0,05 немесе 5%
(S) =0,95 немесе 95%
P2O5
Заттың салыстырмалы молекулалық Mr (P2O5) = Ar(P) * 2 + Ar(O) * 5 = 31*2
массасын Mr есептейміз:
+ 16*5= 142
~4~
Қосылыс құрамындағы фосфордың (P) = 2∗Ar(P) = 2∗31 = 0,44 немесе
𝑀𝑟(P2O5)
142
массалық үлесін есептейміз:
44%
Заттың
құрамындағы
массалық үлесін есептейміз:
оттектің (O) =
Жауабын жазамыз
Ar(O)
𝑀𝑟(P2O5)
=
16∗5
142
= 0,56 немесе
56%
Жауабы:
(P) =0,44 немесе 44%
(O) =0,56 немесе 56%
3. Құрамында 40% күкірт және 60% оттек бар қосылыстың формуласын
анықтаңыз.
Химиялық есептің типі:
Қосылыстағы
элементтердің
массалық үлесі бойынша, заттың
қарапайым формуласын анықтау
Шығарылу жолы:
Есептің мазмұнымен танысамыз:
Берілгені:
Шешуі:
Есептің берілгенін жазамыз:
(S) = 40%
(O) = 60%
Формуланы SxOy түрінде жазамыз.
Атомдардың қатынасын табамыз:
Бүтін сандардың қатынастарын алу
үшін барлық сандарды екі санның
кішісіне бөлеміз:
Жауабын жазамыз
т/к: SxOy - ?
SxOy
40 60
х : y = : = 1,25 : 3,75 = 1 : 3
32 16
1,25 : 3,75 = 1 : 3
Жауабы:SO3
4. Қандай да бір заттың құрамына химиялық талдау жасағанда оның 39,6%
калий,
27,9% марганец және 32,5% оттектен тұратыны анықталды.
Қосылыстың формуласын анықтаңдар.
Химиялық есептің типі:
Қосылыстағы
элементтердің
массалық үлесі бойынша, заттың
қарапайым формуласын анықтау
Шығарылу жолы:
Есептің мазмұнымен танысамыз:
Шешуі:
Берілгені:
Есептің берілгенін жазамыз:
(K) = 39,6%
(Mn) = 27,9%
(O) = 32,5%
т/к: KxMnyOz - ?
Формуланы KxMnyOz түрінде жазамыз. KxMnyOz
39,6 27,9 32,5
Атомдардың қатынасын табамыз:
х: y:z =
:
:
= 1 : 0,5 : 2
39
~5~
55
16
Бүтін сандардың қатынастарын алу
үшін барлық сандарды екі санның
кішісіне бөлеміз:
Жауабын жазамыз
39,6
:
39
27,9
55
:
32,5
16
= 1 : 0,5 : 2* 2 = 2:1:4
Жауабы:K2MnO4
Зат массасының сақталу заңы
1. Массасы 60 г темір ұнтақтарын 32 г күкіртпен қосып қыздарды. Түзілген
қара қоңыр кристалдардан темірді бөліп алуға бола маАлынған реакция
өнімінің массасы неге тең?
Химиялық есептің типі:
Заттың белгілі мөлшері бойынша
массасын анықтау
Шығарылу жолы:
Есептің мазмұнымен танысамыз:
Берілгені:
Шешуі:
m(Fe)= 60г
Есептің берілгенін жазамыз:
m(S) = 32г
Реакция теңдеуін құрамыз
Есепте берілген сан мәндеріне
сәйкес темір мен күкірттің зат
мөлшерлерін есептеп аламыз:
5) Зат мөлшері аз элементті
пайдалана отырып, өнім массасын
табамыз:
т/к: m (FeS)- ?
Fe + S = FeS
𝑚
60г
v(Fe) = =
𝑀 56г/моль
32г
𝑚
= =
𝑀
32г/моль
=1
32г
Хг
=
32г/моль 88г/моль
х=
Жауабын жазамыз
= 1,07мольv(S)
88г
∗32г
моль
32г/моль
= 88 г
Жауабы: 88 г темір сульфиді
~6~
ІІ БӨЛІМ
«Зат мөлшері»
~7~
Зат мөлшері. Моль. Авогадро саны.
1. Стаканға 1,5 моль қант сияды. Стакандағы қанттың молекула санын
анықтаңдар.
Химиялық есептің типі:
Заттың белгілі бір зат мөлшеріне сәйкес
молекула(бөлшек) санын есептеу
Шығарылу жолы:
Тиісті таңбалардың көмегімен
есептің шартын құрамыз
Зат мөлшерінің формуласы
арқылы, бөлшек санын
анықтайтын формуланы
қорытып шығарамыз.
Формулаға берілгендегі санды
қойып, формула бойынша
есептің шешімін анықтаймыз.
Жауабын жазамыз
Берілгені:
n(C₁₂H₂₂O₁₁) = 1,5 моль
Шешуі:
т/к: N(C₁₂H₂₂O₁₁)-?
N
n= =N=n*NA
NA
N(C₁₂H₂₂O₁₁)= 1,5 моль * 6,02*1023 = 9,03
*1023
Жауабы: 9,03 *1023
2. Ауа шарында шамамен 0,9 *1023 молекула азот болады. Азоттың зат
мөлшерін есептеңдер.
Химиялық есептің типі:
Заттың белгілі бір зат мөлшеріне сәйкес
молекула(бөлшек) санын есептеу
Шығарылу жолы:
Тиісті таңбалардың көмегімен
есептің шартын құрамыз
Зат мөлшерінің формуласын
жазамыз
Формулаға берілгендегі санды
қойып, формула бойынша
есептің шешімін анықтаймыз.
Жауабын жазамыз
Берілгені:
N(N2) = 0,9 *1023
Шешуі:
т/к: n(N2)-?
N
n=
NA
n=
0,9∗ 1023
6,02∗1023
=0.149 моль
Жауабы: 0.149 моль
3. Көмірқышқыл газының: а) 0,5 моль; ә) 2 моль зат мөлшерінде қанша атом
оттек болатынын есептеңдер.
Химиялық есептің типі:
Заттың белгілі бір зат мөлшеріне сәйкес
молекула(бөлшек) санын есептеу
Шығарылу жолы:
Тиісті таңбалардың көмегімен
есептің шартын құрамыз
Берілгені:
а) n(CO2) = 0,5 моль
ә) n(CO2) = 2 моль
~8~
Шешуі:
т/к: N(О)-?
Зат мөлшерінің формуласы
арқылы, бөлшек санын
анықтайтын формуланы
қорытып шығарамыз.
Формулаға берілгендегі санды
қойып, формула бойынша
есептіңшешімін анықтаймыз.
Жауабын жазамыз
N
n= =N=n*NA
NA
а) N(О)= 0,5 моль * 6,02*1023 = 3,01 *1023
ә) N(О)= 2 моль * 6,02*1023=12,04*1023
Жауабы: 9,03 *1023
4. Салмағы 55 кг жасөспірімнің денесінде шамамен 5 *1026 атом көміртек
болады. Жасөспірімнің денесіндегі көміртектің зат мөлшері қанша?
Химиялық есептің типі:
Заттың белгілі бір зат мөлшеріне сәйкес
молекула(бөлшек) санын есептеу
Шығарылу жолы:
Тиісті таңбалардың көмегімен
есептің шартын құрамыз
Зат мөлшерінің формуласын
жазамыз
Формулаға берілгендегі санды
қойып, формула бойынша
есептің шешімін анықтаймыз.
Жауабын жазамыз
Берілгені:
N(C) = 5 *1026
Шешуі:
т/к: n(C)-?
N
n=
NA
Шешуі:
n=
5∗ 1026
6,02∗1023
= 830,5 моль
Жауабы: 830,5 моль
5. Тыныштықта бір рет тыныстаған жасөспірімнің өкпесіне шамамен 300 мл
(онда 0,0026 моль оттек бар) ауа кіреді. Осы оттектің 22%-ы өкпеге сіңіріліп,
қалғаны сыртқа шығады. Бір рет тыныстағанда жасөспірім қанша молекула
оттекті жұтады? Неше молекула оттек өкпеге сіңірілмейді?
Химиялық есептің типі:
Заттың белгілі бір зат мөлшеріне сәйкес
молекула(бөлшек) санын есептеу
Шығарылу жолы:
Тиісті таңбалардың көмегімен
есептің шартын құрамыз
Берілгені:
n(O2) = 0,0026 моль
Шешуі:
Өкпеге сіңетін n (O2) табамыз.
n=0,0026 * 0,22 = 0,000572 моль.
т/к: Жұтатын N(О2)-?
Сіңірілмеген N(О2)-?
~9~
Зат мөлшерінің формуласы
арқылы, бөлшек санын
анықтайтын формуланы
қорытып шығарамыз
Формулаға берілгендегі санды
қойып, формула бойынша
жұтатын оттектіңмолекуласын
анықтаймыз.
Өкпеге сіңірілмеген оттекті
анықтаймыз
Жауабын жазамыз
N
n= =N=n*NA
NA
N (O2) = 0.000572 * 6.02 * 10²³ = 0.00344 *
10²³ = 3.44 * 10²⁰
n (O2) = 0,0026 * -0,000572 = 0,002028
моль
N (O2) = 0.002028 * 6.02 * 10²³ = 0.01221 *
10²³ = 12.21 * 10²⁰
Жауабы: 3.44 * 10²⁰ молекула оттекті
жұтады, 12.21 * 10²⁰ молекула оттек
өкпеге сіңірілмейді
Мольдік масса
1. Таразыдағы судың массасы бойынша оның зат мөлшерін және молекула
санын анықтаңдар (стақанның массасын есепке алмаңдар).
Химиялық есептің типі:
Заттың белгілі бір массасы бойынша
зат мөлшерін және молекула(бөлшек)
санын есептеу
Шығарылу жолы:
Тиісті таңбалардың көмегімен
есептің шартын құрамыз
Берілгені:
M(H2O)= 18 г/ моль
m(H2O) = 180г
Шешуі:
т/к: n(H2O)-?
N (H2O)-?
Есепке керекті формуланы
жазамыз
Формулаға берілгендегі санды
қойып, формула бойынша
есептің шешімін анықтаймыз.
Жауабын жазамыз
m
n=
M
N= n*NA
180г
n=
= 10 моль
18г/моль
N=10 моль * 6.02 * 10²³= 60,2 * 1023
Жауабы: зат малшері 10 моль,
молекула саны 60,2 * 1023
2. Таразының сол жақ табақшасында 18,06*1023 мыс атомы бар. Таразыны
теңестіру үшін екінші табақшасына қанша грамм күкірт салу қажет?
Химиялық есептің типі:
Заттың белгілі бір молекула(бөлшек)
саны бойынша массасын есептеу
Шығарылу жолы:
Берілгені:
~ 10 ~
Шешуі:
Тиісті таңбалардың көмегімен
есептің шартын құрамыз
N (Cu) = 18,06*1023 M(Cu)= 64 г/ моль
т/к: m(S)-?
Есепке керекті формуланы
жазамыз
n=
Формулаға берілгендегі санды
қойып, формула бойынша
есептің шешімін анықтаймыз.
Жауабын жазамыз
N
NA
m=n*M
18,06∗1023
n=
6,02∗1023
= 3 моль
m= 3моль * 64 г/ моль= 192 г
Жауабы: 192 г күкірт салу керек
3. Массалары 10 г сутек және 64 г оттек берілген. Олардың әрекеттесуінен
кейін қай зат және оның қандай мөлшері артылып қалады?
Химиялық есептің типі:
Заттың белгілі бір массасы бойынша
зат мөлшерін есептеу
Шығарылу жолы:
Тиісті таңбалардың көмегімен
есептің шартын құрамыз
Есепке керекті формуланы
жазамыз
Формулаға берілгендегі санды
қойып, формула бойынша
есептің шешімін анықтаймыз.
Реакция теңдеуін құрып,
шыққан зат мөлшерлерін
реакция теңесетіндей қойып
шығамыз.
Қай заттың артылып қалғанын
анықтаймыз. Зат мөлшерін
табамыз.
Жауабын жазамыз
Берілгені:
m(H2) = 10г
m(O2) =64 г
т/к. : H2+O2- ?
n(H2+O2)-?
m
n=
Шешуі:
M(H2)= 2 г/ моль
М(О2)= 32 г/ моль
M
10
N(Н2)= = 5моль
2
N(О2)=
64
32
= 2 моль
4Н2+2О2 = 4Н2О
n(H)= 5моль – 4 моль= 1 моль
Жауабы: сутектің 1 мольі артылып
қалады.
~ 11 ~
ІІІ БӨЛІМ
«Стехиометриялық есептеулер»
~ 12 ~
Химиялық реакция теңдеулері бойынша есептер шығару
1. Зат мөлшері 1,6 моль оттек сутек толық әрекеттесті. Түзілген судың зат
мөлшерін есептеңдер.
Химиялық есептің типі:
Реакцияға қатысатын басқа заттың
белгілі зат мөлшерінен заттың мөлшерін
есептеу.
Шығарылу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
Есептің шарты бойынша
ν(O2) =1,6 моль
O2 + 4H2 = 2H2O
берілгенін жазамыз. Реакция
т\к: ν (H2O) - ?
теңдеуін құрамыз
Есеп шартында берілген
мәндер бойынша пропорция
құрамыз:
Жауабын жазамыз
1,6 моль – 1 моль
х моль – 2 моль
2∗1.6
х=
= 3,2 моль
1
Жауабы: 3,2 моль су түзілді
2. Күкіртсутек оттекте шала жанғанда күкірт түзіледі: 2H2S + O2 = 2S + 2H2O
Реакция нәтижсінде 4 моль күкірт түзілсе, реакцияға оттектің қандай
массасы қатысқан?
Химиялық есептің типі:
Реакцияға қатысатын басқа заттың
белгілі зат мөлшерінен заттың массасын
есептеу.
Шығарылу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
Есептің шарты бойынша
ν(S) = 4 моль
2H2S + O2 = 2S + 2H2O
берілгенін жазамыз.
т\к: m (O2) - ?
Есеп шартында берілген
мәндер бойынша пропорция
құрамыз
4 моль – 2 моль
х моль – 1 моль
4∗1
х=
= 2 моль
2
Формула бойынша оттектің
массасын есептейміз
Жауабын жазамыз
m=M*ν
m = 2 моль * (16*2) = 64 г
Жауабы: 3,2 моль су түзілді
3. Массасы 13 г мырыш сұйылтылған тұз қышқылымен әрекеттесті.
Түзілген мырыш хлоридінің массасын және зат мөлшерін есептеңдер.
Химиялық есептің типі:
Реакцияға қатысатын басқа заттың
белгілі масасынан заттың массасын
есептеу.
Шығарылу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
Есептің шарты бойынша
m(Zn) = 13 г
Zn + 2HCl = ZnCl2 + H2
берілгенін жазамыз. Реакция т\к: m (ZnCl2) - ? М(ZnCl2) = 136 г \моль
теңдеуін құрамыз
ν (ZnCl2) - ? M (Zn) = 65 г\моль
Берілген заттардың молярлы
массасын табамыз
~ 13 ~
Есеп шартында берілген
мәндер бойынша пропорция
құрамыз
13 г – 65 г\моль
х г – 136 г\моль
13∗136
х=
= 27,2 г
65
Формула бойынша оттектің
зат мөлшерін есептейміз
Жауабын жазамыз
ν=
27,2
136
= 0,2 моль
Жауабы: 0,2моль, 27,2г мырыш хлориді
түзілді
4. Мырыш пен темірдің 32,5 г қоспасына (қоспадағы мырыштың массалық
үлесі 20%) тұз қышқылымен әсер етті. Түзілген сутегінің массасын және зат
мөлшерін есептеңдер.
Химиялық есептің типі: Реакцияға қатысатын басқа заттың белгілі
масасынан заттың массасын есептеу.
Шығарылу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
Есептің шарты бойынша
m(Zn+Fe) = 32.5 г
Zn + 2HCl = ZnCl2 + H2
берілгенін жазамыз.
т\к: m (ZnCl2) - ?
М(Н2) = 2 г \моль
Реакция теңдеуін құрамыз
ν (ZnCl2) - ?
M (Zn) = 65 г\моль
Берілген заттардың
молярлы массасын
табамыз
Қоспадағы мырыштың
32,5 г – 100%
үлесін есептейміз:
x г – 20%
х = 6.5 г Мырыш
Есеп шартындағы
6,5 г – 65 г\моль
мәліметтер бойынша
х г – 2 г\моль
пропорция құрамыз:
х = 6.5 * 2 / 65 = 0,2 г
Формула бойынша
сутегінің зат мөлшерін
есептейміз:
Жауабын жазамыз
ν = 0.2 / 2 = 0,1 моль
Жауабы: 0,2 г ; 0,1 моль сутегі түзілді
5. Темір мен күкірт 7:4 массалық қатынаста әрекеттеседі. Массасы 2,8 кг
темір ұнтағымен әрекеттесетін күкірттің массасын есептеңдер.
Химиялық есептің типі:
Реакцияға қатысатын басқа заттың
белгілі зат мөлшерінен заттың мөлшерін
есептеу.
1) Шығарылу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
2) Есептің шарты бойынша
ν(Fe) =2.8
Fe + S = FeS
берілгенін жазамыз. Реакция т\к: m (S) - ?
М (Fe) = 56 г\моль ;
теңдеуін құрамыз Темір мен
М (S) = 32 г\моль
күкірттің молярлық
массасын есептейміз:
~ 14 ~
Есеп шартында берілген 3) 2,8 г – 56 г\моль
мәндер бойынша пропорция
х г – 32 г \ моль
құрамыз:
Х = 32 * 2,8/ 56 = 1,6 кг
Жауабын жазамыз
4) Жауабы: 1,6 г күкірт реакция қатысты.
Авогадро саны. Мольдік көлем
1. Аммиактың сутегі бойынша салыстырмалы тығыздығын есептеңдер.
Химиялық есептің типі:
Газдың басқа газға қатысты
салыстырмалы тығыздығы
бойынша есептеу.
Шығарылу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
NH3(М = 17 г\моль)
т/к: DH2 (NH3)-?
Есеп шартында берілген газдардың
молярлық массаларын есептейміз
Формула бойынша есептейміз
М(NH3) = 17 г\моль
M(H2) = 2 г/моль
М (х) = Dв(х) * M (В)
Dв(х) = М (х) / М (в)
D = 17 / 2 = 8,5
Жауабын жазамыз
Жауабы: аммиактың сутегі
бойынша тығыздығы 8,5
2. Газдың сутек бойынша салыстырмалы тығыздығы 14,5. Газдың мольдік
массасын есептеңіз.
Химиялық есептің типі:
Газдың басқа газға қатысты
салыстырмалы тығыздығы
бойынша есептеу.
Шығарылу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
Есептің шарты бойынша берілгенін Dв(х) = 14,5
жазамыз
т\к: M (В) - ?
Формула бойынша есептейміз:
М (х) = Dв(х) * M (В)
М (х) = 14,5 * 2 = 29 г\моль
Жауабын жазамыз
Жауабы: газдың мольдік массасы
29 г\моль
3. 10 кг метанды жағуға оттектің қандай көлемі қажет?
~ 15 ~
Химиялық есептің типі:
Заттың көлемін реакцияға қатысатын
басқа заттың белгілі массасы бойынша
есептеу.
Берілгені:
Шешуі:
m(CH4) =2.8
CH4 + 2O2 = CO2 + 2H2O
Шығарылу жолы:
Есептің шарты бойынша
берілгенін жазамыз. Реакция
т\к: m (O2) - ?
теңдеуін құрамыз
Метанның молярлық
массасын есептейміз:
Есеп шартында берілген
мәндер бойынша пропорция
құрамыз:
М(CH4)= 12+4= 16 г\моль
10 кг – 16 г\моль
х моль – 2моль
х = 2*10/16= 1.25 моль
Формула бойынша оттегінің ν = 𝑉 v = ν * vқ.ж.
𝑉 қ.ж.
көлемін табамыз:
v = 1,25 * 22,4 = 28 л
Жауабын жазамыз
Жауабы: 28 л оттек қажет
4. Газдың ауа бойынша салыстырмалы тығыздығы 2 – тең. Газдың мольдік
массасын есептеңдер.
Химиялық есептің типі:
Газдың басқа газға қатысты
салыстырмалы тығыздығы
бойынша есептеу.
Шығарылу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
Есептің шарты бойынша берілгенін
Dв(х) = 2
жазамыз
т\к: M (В) - ?
Формула бойынша есептейміз:
М (х) = Dв(х) * M (В)
М (х) = 2 * 29 = 58 г\моль
Жауабын жазамыз
Жауабы: газдың молярлық
массасы 58 г\мольге тең
5. Зат мөлшері 1,5 моль сутектің (қ.ж.) көлемін есептеңдер.
Химиялық есептің типі:
Заттың көлемін реакцияға
қатысатын басқа заттың белгілі
зат мөлшері бойынша есептеу.
Шығарылу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
Есептің шарты бойынша берілгенін
Ν (H2)= 1,5 моль
жазамыз
т\к: V (H2) - ?
~ 16 ~
Формула бойынша есептейміз:
Жауабын жазамыз
ν=
𝑉
𝑉 қ.ж.
; v = vқ.ж. * ν
V = 1.5 * 22,4 = 33.6 л
Жауабы: 33,6 л
6. Зат мөлшері 0,1 моль азоттың көлемін (қ.ж.) есептеңдер.
Химиялық есептің типі:
Заттың көлемін реакцияға
қатысатын басқа заттың белгілі
зат мөлшері бойынша есептеу.
Шығарылу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
Есептің шарты бойынша берілгенін
Ν (N2)= 0,1 моль
жазамыз
т\к: V (N2) -?
Формула бойынша есептейміз
Жауабын жазамыз
ν=
𝑉
𝑉 қ.ж.
; v = vқ.ж. * ν
V = 0,1 * 22,4 = 2.24 л
Жауабы: 2.24 л
7. Көлемі 112 л (қ.ж.) көмірқышқыл газының зат мөлшерін есептеңдер.
Химиялық есептің типі:
Заттың көлемін реакцияға
қатысатын басқа заттың белгілі
зат мөлшері бойынша есептеу.
Шығарылу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
Есептің шарты бойынша берілгенін
V (CO2)= 112 л
жазамыз
т\к: ν (CO2) - ?
Формула бойынша есептейміз
Жауабын жазамыз
ν=
𝑉
𝑉 қ.ж.
= 112/22.4 = 5 моль
Жауабы: 2.24 л
8. Азот сутекпен әрекеттескенде 0,5 моль аммиак түзілді. Реакция қатысқан
азоттың массасын есептеңдер.
Химиялық есептің типі:
Заттың көлемін реакцияға
қатысатын басқа заттың белгілі
зат мөлшері бойынша есептеу.
Шығарылу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
Есептің шарты бойынша берілгенін
ν (NH3)= 0.5 моль N2 + 3H2 = 2NH3
жазамыз
М = 28 г\моль
~ 17 ~
Реакция теңдеуін жазамыз
Аммиактың молярлық массасын
есептейміз
т\к: m (NH3) - ?
Есеп шартында белірген мәндер
бойынша пропорция құрамыз
2 моль – 0,5 моль
28 г\моль – х г
х = 28*0,5 / 2 = 7 г
Жауабы: 7 г азот керек.
Жауабын жазамыз
9. Медицинада қолданылатын оттек жастықшасының көлемі 10 л, ρ =
1,43 г\л болса, оның массасы қанша?
Химиялық есептің типі:
Заттың көлемін реакцияға
қатысатын басқа заттың белгілі
зат мөлшері бойынша есептеу.
Шығарылу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
Есептің шарты бойынша берілгенін
V (O2)= 10 л
жазамыз
ρ = 1,43 г\л
т\к: ν (CO2) - ?
Формула бойынша есептейміз
M = ρ * Vm = 1,43 * 10 = 14,3 г
Жауабын жазамыз
Жауабы: 14,3 г
Химиялық реакциялардағы газдардың көлемдік қатынастары
1. а) 10 м3 метанды (қ.ж.); ә) 10 м3 көміртек диоксидін жағуға қанша көлем
оттек жұмсалады?
Химиялық есептің типі:
Газдардың көлемдік
қатынастарының химиялық теңдеуі
бойынша есептеу
Шығарылу жолы:
а) Берілгені:
Шешуі:
3
Есептің шарты бойынша
V (CH4)= 10 м
СН4 + 2О2 = CO2 +
берілгенін жазамыз
2H2O
~ 18 ~
Реакция теңдеуін құрамыз
т\к: ν (O2) -?
ә) Берілгені:
Шешуі:
3
V (CО)= 10 м 2CO + О2 = 2CO2
т\к: ν (O2) - ?
Есеп шартында белірген мәндер
бойынша пропорция құрамыз:
Жауабын жазамыз
а) 10 м3 – 22,4 л x=44,8*10/22,4 = 20 м3
х м3 – 44,8 л
ә) 10 м3 – 44,8 л x= 22,4*10/44,8 = 5 м3
х м3 – 22,4 л
Жауабы: а) 20 м3
ә) 5 м3
2. 2 моль күкірт көміртек жанғанда түзілген газдардың (қ.ж) көлемі
қандай?
Химиялық есептің типі:
Заттың көлемін реакцияға қатысатын
басқа заттың белгілі зат мөлшері
бойынша есептеу
а) Берілгені:
Шығарылу жолы:
Шешуі:
Есептің шарты бойынша
ν (CS2)= 2 моль CS2 + 3O2 = CO2 + 2SO2
берілгенін жазамыз
Реакция теңдеуін құрамыз
т\к: v (SO2) - ?
v (CO2) - ?
Есеп шартында белірген мәндеер
бойынша пропорция құрамыз
Формула бойынша газдардың
көлемдерін табамыз.
Жауабын жазамыз
2 моль – 1 моль
х моль – 2 моль
ν (SO2) = 1 моль
v (SO2)= 1 моль * 22,4 л\моль = 22,4 л
2 моль – 1 моль
х моль – 1 моль
ν (СO2) = 2 моль
v (CO2)= 2 моль * 22,4 л\моль = 44,8 л
Жауабы: CO2 = 44.8л
SO2 = 22,4 л
3. Нәтижесінде төрт валентті азот оксиді түзілетін болса, әрекеттескен азот
пен оттек газдарының (қ.ж.) көлемдік қатынастарын табыңдар.
Химиялық есептің типі:
Газдардың көлемдік қатынастарының
химиялық теңдеуі бойынша есептеу
~ 19 ~
Шығарылу жолы:
Реакция теңдеуін құрамыз
азот пен оттек газдарының (қ.ж.)
көлемдік қатынастарын табамыз
Жауабын жазамыз
N2 + 2O2 = 2NO2
N2 + 2O2 = 2NO2
22,4л
44,8л
44,8
Ең үлкен ортақ бірлігіне қысқартамыз
Жауабы: 1 : 2 : 2
4. 500 м3 хлорсутек алу үшін қажет бастапқы газдардың көлемдерін (қ.ж)
есептеңдер.
Химиялық есептің типі:
Газдардың көлемдік қатынастарының
химиялық теңдеуі бойынша есептеу
Шығарылу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
3
Есептің шарты бойынша
V (HCl)= 500м H2 + Cl2 = 2HCl
берілгенін жазамыз
Реакция теңдеуін құрамыз
т\к: v (H2) -?
v (Cl2) - ?
Есеп шартында белірген мәндеер
бойынша пропорция құрамыз
Жауабын жазамыз
500 м3 – 44.8 л
x м3 – 22.4 л
V(H2 ,Cl2) = 22,4 * 500 / 44,8 = 250 м3
Жауабы: V(H2 ,Cl2)= 250 м3
5. Автомобиль карбюраторында жанған 1 кг жанармай ауаға 800 г
көміртек (ІІ) оксидін бөледі. 100 т жанармай жанғанда түзілетін көміртек
(ІІ) оксидінің массасын есептеңдер.
Химиялық есептің типі:
Реакцияға қатысатын басқа заттың
белгілі зат мөлшерінен заттың
мөлшерін есептеу.
Шығарылу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
Есептің шарты бойынша
m1 (жанармай)= 1 кг
берілгенін жазамыз
m2 (жанармай) = 100 т
m (CO) =800г
т\к: m2 (СО)- ?
кг-ды тоннаға айналдырып
аламыз
1 кг = 0,001 т
~ 20 ~
Есеп шартында белірген мәндеер
бойынша пропорция құрамыз
Жауабын жазамыз
0,001 т – 0,8 кг
100 т – х кг
Х = 0,8 кг*100 \ 0.001 = 80 000 кг
Жауабы: m2 = 80 000 кг
~ 21 ~
IV БӨЛІМ
«Химиялық реакциядағы энергиямен
танысу»
~ 22 ~
Термохимиялық теңдеулерге есептер шығару
1. Массасы 28 г темір күкіртпен әрекеттескенде 48,7 кДж жылу бөлінді. Темір
(II) сульфиді түзілуінің жылу эффектісін есептеңдер.
Химиялық есептің типі
Заттың белгілі массасы бойынша
жылу мөлшерін есептеу.
Шығарылу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
m(Fe)= 28 г
М(Fe)=56 г/моль
Есептің шарты бойынша белгілі
Q=48,7 кДж
шамаларды жазып, қажетті
қосылыстың молярлық массасын
т/к: Q-?
анықтаймыз.
Реакцияның термохимиялық
теңдеуін жалпы түрде жазамыз
Fe + S → FeS + Q
Темірдің зат мөлшерін есептейміз
n=m/M
n(Fe) = 28г/ 56 г/моль = 0,5 моль
Реакция теңдеуіндегі
коэффициенттерді ескере отырып
пропорцияны құрамыз
0,5 моль Fe --------- 48,7 кДж
1 моль Fe ----------- х
х=
97,4 кДж
Демек, Q =97,4 кДж
Жауабын жазамыз
Жауабы: Q =97,4 кДж
2. Массасы 13 г мырыш жанғанда 69,6 кДж жылу бөлінеді. Реакцияның
термохимиялық теңдеуін құрастырыңдар.
Химиялық есептің типі
Реакцияға қатысқан заттың
массасы, жылу шамасы бойынша
термохимиялық теңдеуін
құрастыру.
Шығарылу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
Есептің шарты бойынша белгілі
m(Zn)= 13 г
М(Zn)=65 г/моль
шамаларды жазып, қажетті
Q=69,6 кДж
қосылыстың молярлық массасын
анықтаймыз.
т/к: Q-?
Мырыштың жану реакциясының
2Zn + O2 → 2ZnO + Q
теңдеуін жалпы түрде жазамыз
Мырыштың зат мөлшерін
n=m/M
есептейміз
n(Zn) = 13 г/ 65 г/моль = 0,2 моль
Реакция теңдеуіндегі
0,2 моль Zn --------- 69,6 кДж
коэффициенттерді ескере отырып
2 моль Zn ----------- х
х=
пропорцияны құрамыз
696 кДж
Демек, Qреак =696 кДж
Реакцияның термохимиялық теңдеуі 2Zn + O2 → 2ZnO + 696 кДж
~ 23 ~
Жауабын жазамыз
Жауабы: 2Zn + O2 → 2ZnO + 696
кДж
3. Адам 100 г шоколад жегенде 259 ккал (1 ккал = 4,184 кДж) энергия алады.
Оcынша көлемдегі жылу бөлінуі үшін таза көмірдің қандай массасын ауада
жағу қажет екенін есептеңдер. Реакцияның жылу эффектісі 410 кДж екені
белгілі.
Химиялық есептің типі
Белгілі жылу мөлшері бойынша
заттың массасын есептеу.
Шығарылу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
Есептің шарты бойынша белгілі
m(шоколад)= 100 г
М(С)=12
шамаларды жазып, қажетті
г/моль
қосылыстың молярлық массасын
Q=259 ккал=1083,6 кДж
анықтаймыз.
Qреак =410 кДж
т/к: m-?
ккал энергияны кДж-ға
айналдырамыз
Реакция теңдеуін жазамыз
Реакция теңдеуіндегі
коэффициенттерді ескере отырып
пропорцияны құру арқылы, зат
мөлшерін есептейміз
Формула бойынша зат массасын
есептейміз
Жауабын жазамыз
Q=259 ккал*4,184 кДж=1083,7 кДж
С + О2 → СО2 + 410 кДж
Демек, 1 моль көмір жанғанда 410
кДж энергия бөлінеді
1 моль С -------- 410 кДж
х моль С -------- 1083,7 кДж
х = 2,643 моль
m=v*M
m = 2,643 моль*12 г/моль = 31,71 г
Жауабы: m = 31,71 г
4. Көлемі 100 л (қ.ж.) сутек жанғанда қанша жылу бөлінеді? Реакцияның
термохимиялық теңдеуі: 2H2 + O2 → 2H2O + 572 кДж
Химиялық есептің типі
Заттың белгілі көлемі бойынша
жылу мөлшерін есептеу.
Берілгені:
Шешуі:
Шығарылу жолы:
Есептің шарты бойынша белгілі
V(H2)= 100
М(H2)=2 г/моль
шамаларды жазып, қажетті
қосылыстың молярлық массасын
т/к: Q-?
анықтаймыз.
Сутектің жану реакциясының
теңдеуін жазамыз
2H2 + O2 → 2H2O + 572 кДж
Сутектің зат мөлшерін есептейміз
v = V / VM
v (Н2) = 100 л/ 22,4 л/моль = 4,465
моль
~ 24 ~
Реакция теңдеуіндегі
коэффициенттерді ескере отырып
пропорцияны құру арқылы жылу
мөлшерін есептейміз
Жауабын жазамыз.
2 моль Н2 ---------------- 572 кДж
4,465 моль Н2 ----------- х
х=
1277кДж
Демек, Q =1277 кДж
Жауабы: Q =1277 кДж
5. Көмірдің жануы нәтижесінде 33500 кДж жылу бөлінсе, реакцияның
термохимиялық теңдеуі бойынша жанған көмірдің массасын табыңдар: С +
О2 → СО2 + 402 кДж
Химиялық есептің типі
Белгілі жылу мөлшері бойынша
заттың массасын есептеу.
Шығарылу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
Есептің шарты бойынша белгілі
m(Zn)= 13 г
М(Zn)=65 г/моль
шамаларды жазып, қажетті
Q=33500 кДж
қосылыстың молярлық массасын
анықтаймыз.
т/к: m(С)-?
Көмірдің жану реакциясының
теңдеуін жазамыз
С + О2 → СО2 + 402 кДж
Көміртек мөлшері мен жылу
1 моль ------- 402 кДж
мөлшері арасындағы
х моль -------- 33500 кДж
пропорционалды қатынасты
х = 83,33 моль
орнатамыз
Зат мөлшері бойынша массасын
m=v*M
есептейміз
m = 83,33 моль * 12 г/моль = 1000 г
Жауабын жазамыз.
Жауабы: m = 1000 г
6. Зат мөлшері 0,6 моль көміртек (II) оксиді жанғанда 173,1 кДж жылу
бөлінеді. Реакцияның термохимиялық теңдеуін құрастырыңдар.
Химиялық есептің типі
Реакцияға қатысқан заттың зат
мөлшері, жылу шамасы бойынша
термохимиялық теңдеуін
құрастыру.
Шығарылу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
Есептің шарты бойынша белгілі
v(CO)= 0,6 моль
шамаларды жазамыз.
Q=173,1 кДж
т/к: Q-?
Көміртек (II) оксидінің жану
реакциясының теңдеуін жалпы
түрде жазамыз
Реакция теңдеуіндегі
коэффициенттерді ескере отырып
пропорция құрамыз
2CO + O2 → 2CO2 + Q
0,6 моль СО --------- 173,1 кДж
2 моль СО ----------- х
х=
577 кДж
Демек, Qреак =577 кДж
Реакцияның термохимиялық теңдеуі 2CO + O2 → 2CO2 + 577 кДж
~ 25 ~
Жауабын жазамыз.
Жауабы: 2CO + O2 → 2CO2 + 577
кДж
~ 26 ~
V БӨЛІМ
«Сутек. Оттек және озон»
~ 27 ~
Сутек
1.Су Н2О мен метанның СН4 құрамындағы сутектің массалық үлесін
есептеңдер.
Химиялық есептің типі
Қосылыстардағы элементтердің
массалық үлесін анықтау
Шығарылу жолы:
Берілгені: Шешуі:
Есептің шартын жазамыз.
Н2О ; СН4
т/к ω(Н)-?
Н2О және СН4 қосылыстарының Mr (Н2О) = Ar(H) * 2 + Ar(O) * 1 =
салыстырмалы
молекулалық 1*2+16*1 = 18
массасын Mr есептейміз:
Mr (СН4) = Ar(С) * 1 + Ar(Н) * 4 =
12*1+1*4 = 16
Н2О және СН4 қосылыстарының Судағы сутектің массалық үлесін
құрамындағы сутектің массалық есептеу:
2∗Ar(H)
2∗1
үлесін есептейміз:
(Н) =
*100%=
∗ 100% =
𝑀𝑟(Н 2 О)
18
11,1%
Метандағы сутектің массалық үлесін
есептеу:
4∗Ar(H)
4∗1
(Н) =
*100%=
∗ 100% =
𝑀𝑟(СН4)
16
25%
4) Жауабын жазамыз
Жауабы:
Судағы сутектің массалық үлесі –
11,1%
Метандағы сутектің массалық үлесі25%
2. Қалыпты жағдайда сутектің: а)0,1моль ә)0,5моль б)5 моль зат мөлшері
қанша көлем алады.
Химиялық есептің типі
Газ күйіндегі қосылыстың белгілі
бір мөлшерінің көлемін есептеу
Шығарылу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
𝑉
Есептеуге қажет формуланы жазып, 0,1моль
ν=
𝑉𝑚
түрлендіреміз
0,5моль
V=ν*𝑉𝑚
5 моль
Vm=22,4 л/моль
т/к V-?
~ 28 ~
Берілген зат мөлшерлеріне сәйкес, V1=ν*𝑉𝑚 =0,1моль*22,4 л/моль=2,24л
сутегінің көлемдерін есептейміз.
V2=ν*𝑉𝑚 =0,5моль*22,4 л/моль=11,2л
V3=ν*𝑉𝑚 =5моль*22,4 л/моль=112л
Жауабын жазамыз
Жауабы:
V1 =2,24л
V2=11,2л
V3=112л
Оттек
3. Судың айырылу реакциясын жазып, 90г суды айырғанда түзілетін
оттектің массасын есептеңдер.
Химиялық есептің типі
Реакцияға түскен немесе алынған
заттардың біреуінің белгілі
массасына немесе мөлшеріне
сәйкес заттың массасын болмаса
мөлшерін химиялық
теңдеулермен есептеу.
Шығарлу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
Реакция
теңдеуін
жазып, m(H2O)=90г
теңестіреміз
2Н2О
2Н2+ О2
т/к-m(O) -?
Реакция теңдеуіндегі судың жоғарғы
жағына судың берілген массасын 90г
Хг
жазамыз, ал төменгі жағына судың 2Н2О
2Н2+ О2
молярлық массасын жазамыз. Табу 36 г/моль
32 г/моль
керек зат бізді оттегі оның жоғарғы
жағына х деп білгілеп, төменгі
жағына оттегінің молярлық массасын
жазамыз.
Пропорция арқылы белгісіз зат Хг= 90г∗32г/моль = 80г
36г/моль
массасын есептейміз
Жауабын жазамыз
Жауабы: m (О2)=80г
4.Сутек пероксидінің оттек алу реакциясының теңдеуін жазып, 16 г оттек алу
үшін қажетті сутек пероксидінің массасын есептеңдер.
Химиялық есептің типі
Реакцияға түскен немесе алынған
заттардың біреуінің белгілі
массасына немесе мөлшеріне
сәйкес заттың массасын болмаса
~ 29 ~
Шығарылу жолы:
Реакция
теңдеуін
теңестіреміз
мөлшерін химиялық
теңдеулермен есептеу.
Берілгені:
Шешуі:
жазып, m(O)=16г
т/к m(H2O2)-?
Реакция
теңдеуіндегі
оттегінің
жоғарғы жағына оттегінің берілген Х г
16г
массасын жазамыз, ал төменгі 2Н2О2
2Н2О+ О2
жағына оттегінің молярлық массасын 68 г/моль
32 г/моль
жазамыз. Табу керек зат бізді сутегі
пероксиді оның жоғарғы жағына х
деп білгілеп, төменгі жағына сутегі
пероксидінің молярлық массасын
жазамыз.
Пропорция арқылы белгісіз зат Хг= 16г∗68г/моль = 34г
32г/моль
массасын есептейміз
Жауабын жазамыз
Жауабы: m (Н2О2)=34г
5. Массасы 43,4 г сынап (ІІ) оксидін айырғанда түзілетін оттегінің зат
мөлшерін есептеңдер.
Химиялық есептің типі
Реакцияға түскен немесе алынған
заттардың біреуінің белгілі
массасына немесе мөлшеріне сәйкес
заттың массасын болмаса мөлшерін
химиялық теңдеулермен есептеу.
Шығарылу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
Реакция
теңдеуін
жазып, m(HgO)=43,4г 2HgO
2Hg + O2
теңестіреміз
т/к(O)-?
3)Реакция
теңдеуіндегі
сынап
оксидінің жоғарғы жағына сынап
оксидінің
берілген
массасын
жазамыз, ал төменгі жағына сынап
оксидінің
молярлық
массасын
жазамыз. Табу керек зат бізді оттегі
з оның жоғарғы жағына х деп
білгілеп, төменгі жағына оттегі
сәйкес моль санын жазамыз
4) Пропорция арқылы белгісіз зат
массасын есептейміз
43,4г
Х моль
2HgO
2Hg + O2
434 г/моль
1моль
Хг=
~ 30 ~
43,4г∗1/моль
434г/моль
= 0,1моль
5) Жауабын жазамыз
Жауабы: ν (О2)=0,1моль
6. Массасы 24,5 г калий хлоратын айырғанда түзілетін оттектің массасын
есептеңдер.
Химиялық есептің типі
Реакцияға түскен немесе алынған
заттардың біреуінің белгілі
массасына немесе мөлшеріне
сәйкес заттың массасын болмаса
мөлшерін химиялық
теңдеулермен есептеу.
Шығарылу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
Есептің берілгенін жазамыз.
m(KClO3)- 24,5г
Калий хлораты мен оттегінің
М(KClO3)
молярлық массасын есептейміз
-122,5г/моль
М
(О2)-32
г/моль
Т/к: m (О2)-?
Реакция
теңдеуін
жазып,
теңестіреміз
Реакция
теңдеуіндегі
калий
хлоратының жоғарғы жағына калий
хлоратының берілген массасын
жазамыз, ал төменгі жағына калий
хлоратының молярлық массасын
жазамыз. Табу керек зат бізді оттегі
оның жоғарғы жағына х деп білгілеп,
төменгі жағына оттегінің молярлық
массасын жазамыз.
Пропорция арқылы белгісіз зат
массасын есептейміз
Жауабын жазамыз
2KClO3→2KClO2+O2
24,5г
Хг
2KClO3 → 2KCl + 3O2
245 г/моль
96 г/моль
Хг=
24,5г∗96г/моль
245г/моль
= 9,6г
Жауабы: m (О2)=9,6г
Оттектің қасиеттері
7. Магнийдің оттекте жануының реакция теңдеуін құрастырып,12 г магний
жанғанда түзілетін магний оксидінің массасын есептеңдер.
Химиялық есептің типі
Реакцияға түскен немесе алынған
заттардың біреуінің белгілі
массасына немесе мөлшеріне
сәйкес заттың массасын болмаса
мөлшерін химиялық
теңдеулермен есептеу.
~ 31 ~
Шығарылу жолы:
Есептің берілгенін жазамыз.
Магний мен мен магний оксидінің
молярлық массасын есептейміз
Берілгені:
m (Mg)- 12г
М(MgO)- 40г/моль
М (Mg)-24 г/моль
Шешуі:
Т/к: m (MgO)-?
Реакция
теңдеуін
теңестіреміз
Белгілі
мөлшерлерді
пропорция құрамыз
Пропорция арқылы
массасын есептейміз
Жауабын жазамыз
жазып, 2Mg +O2= 2MgO
жазып,
белгісіз
12г
Хг
2Mg +O2= 2MgO
48 г/моль
80 г/моль
12г∗80г/моль
зат Хг=
= 20г
48г/моль
Жауабы: m (О2)=20г
8.Зат мөлшері 4 моль метанды жаққанда түзілген көмірқышқыл газының
массасын есепте.
Химиялық есептің типі
Реакцияға түскен немесе алынған
заттардың біреуінің белгілі
массасына немесе мөлшеріне
сәйкес заттың массасын болмаса
мөлшерін химиялық
теңдеулермен есептеу.
Шығарылу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
Есептің берілгенін жазамыз.
ν(СH4)- 4моль
М(CO2)- 44г/моль
Көмірқышқыл газының молярлық
Т/к: m (CO2)-?
массасын есептейміз.
Реакция теңдеуін жазып, теңестіреміз СH4 + 2O2= CO2 + 2H2O
Белгілі
мөлшерлерді
пропорция құрамыз
Пропорция арқылы
массасын есептейміз
Жауабын жазамыз
жазып, 4моль
Хг
СH4 + 2O2= CO2 + 2H2O
1моль
44 г/моль
4моль∗44г/моль
белгісіз зат Хг=
= 176г
1 моль
Жауабы: m (СО2) =176г
Озон.Аллотропия
9.Зат мөлшері 10 моль озон күміспен әрекеттескенде түзілген оттектің зат
мөлшерін есептеңдер.
~ 32 ~
Химиялық есептің типі
Шығарылу жолы:
Есептің берілгенін жазамыз.
Реакция
теңдеуін
теңестіреміз
Белгілі
мөлшерлерді
пропорция құрамыз
Пропорция арқылы
массасын есептейміз
Жауабын жазамыз
Реакцияға түскен немесе
алынған заттардың біреуінің
белгілі массасына немесе
мөлшеріне сәйкес заттың
массасын болмаса мөлшерін
химиялық теңдеулермен есептеу.
Берілгені:
Шешуі:
ν(О3)- 10моль
Т/к: ν (O2)-?
жазып, 2Ag + O3 → Ag2O + O2
жазып, 10моль
Х моль
2Ag + O3 → Ag2O + O2
2моль 1моль
белгісіз зат Хг= 10моль∗1моль = 5моль
2 моль
Жауабы: ν (O2)=5 моль
10. Массасы 160г озон алу үін озонатар арқылы неге грамм оттекті откізу
керек.
Химиялық есептің типі
Реакцияға түскен немесе
алынған заттардың біреуінің
белгілі массасына немесе
мөлшеріне сәйкес заттың
массасын болмаса мөлшерін
химиялық теңдеулермен есептеу.
Шығарылу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
Есептің берілгенін жазамыз.
ν(О3)- 160г
М (О2)-32 г/моль
Көмірқышқыл газының молярлық
Т/к: m (O2)-?
М (О3)-48 г/моль
массасын есептейміз.
Реакция теңдеуін жазып, теңестіреміз 3O2 → 2 O3
Белгілі
мөлшерлерді
пропорция құрамыз
Пропорция арқылы
массасын есептейміз
Жауабын жазамыз
жазып, Х г
160г
3O2 → 2 O3
96г/моль
96г/моль
96г
/моль∗160г
белгісіз зат Хг=
= 160г
96г/ моль
Жауабы: m (O2)=160г
~ 33 ~
VI БӨЛІМ
«Химиялық элементтердің периодтық жүйесі»
~ 34 ~
Элементтердің табиғи топтары және олардың қасиеттері
1.Массасы 460 г натрий хлормен әрекеттескенде түзілетін натрий хлоридінің
массасын есептеңдер?
Химиялық есептің типі
Шығарылу жолы:
Реакция теңдеуін жазамыз:
Формуладағы натрийдің
салыстырмалы молекулалық
массасын табамыз:
Химиялық формулалар бойынша
есептеулер қолданылатын шешімдерге
арналған есептер.
Берілгені:
Шешуі:
m( Na)=460г
Т/к: (NaCl)?
1. 2Na + Cl2 -> 2NaCl
2. M (2Na) = (2*23 г / моль)=46г/моль
3. Реакциядан шыққан өнім
M (2NaCl) = (2*23+35,5)=117 г / моль
натрий хлоридінің
салыстырмалы молекулалық
массасын табамыз:
Енді белгісіз натрий хлоридінің4. 460г--------------хг
масссасын табу үшін пропорция5. 46г/моль------117г/моль
құрамыз:
460г∗117г/моль
Жауабын жазамыз
х=
=1170г
46г/моль
Жауабы:1170г
2.Термохимиялық теңдеу бойынша H2(г) + Cl2(г)=2НСl(г) + 184кДж. 46 кДж
жылу түзілу үшін қажетті хлордың көлемін ( қ.ж) есептеңдер?
Химиялық есептің типі
Химиялық формулалар бойынша
есептеулер қолданылатын шешімдерге
арналған есептер.
~ 35 ~
Шығарылу жолы
Реакция теңдеуін жазамыз:
Берілгені:
Q(Cl2)=46кДж
Q(2НСl) =184кДж
Шешуі:
Т/к: V(Cl2)?
Реакция бойынша хлордың
қалыпты жағдайдағы көлемін
табамыз:
Жауабын жазамыз
H2(г) + Cl2(г)=2НСl(г) + 184кДж
22,4л---------184кДж
х л-------------46кДж
22.4л∗184кДж
х=
46кДж
=5,6л
Жауабы: 5,6л
~ 36 ~
VII БӨЛІМ
«Ерітінділер және ерігіштік»
~ 37 ~
Ерітінділердің концентрацияларын өрнектеу әдістері
1. Жарақатты «марганцовканың» KMnO4 5% - дық ерітіндісімен
дезинфекциялайды. 200 г ерітінді дайындау үшін судың және
марганцовканың қандай массаларын алу қажет?
Химиялық есептің типі
Шығарылу жолы:
Тиісті белгілерді
пайдаланып,есептің шартын
жазамыз.
Есепті шығаруға қажетті
формулаларды жазамыз.
Ерітіндідегі еріген заттың
массасын табамыз
Еріткіштің массасын табамыз
Жауабын жазамыз
Ерітінділерге арналған есептер
Берілгені:
Шешуі:
𝑚(ер.з.)
Mер-ді=200 г
ω=
∗ 100%
𝑚(ер−ді)
ω(KMnO4) = 5%
𝜔∗𝑚(ер−ді)
mер.з =
100%
Т\к:
m ер-ш = m ер-ді - m ер.з.
m(KMnO4,Н2О )?
5%∗200г
mер.з =
= 10 г
100%
mер-ш =200 г - 10г = 190 г
Жауабы:
mKMnO4= 10 г mH2O= 190 г
2. Массасы 400 г қант ерітіндісін жартысы қалғанша буландырды. Осындай
ерітіндідегі қанттың массалық үлесі неге тең?
Химиялық есептің типі
Шығарылу жолы:
Тиісті белгілерді
пайдаланып,есептің шартын
жазамыз.
Есепті шығаруға қажетті
формулаларды жазамыз.
Қанттың массасын табамыз
Ерітінділерге арналған есептер
Берілгені:
Шешуі:
𝑚ер.з.
ω=
∗ 100%
𝑚ер−ді
mқант=400 г
mер-ді =mер-ш + mер.з.
Т\к: ωқант ?
400г
Жалпы ерітіндінің массасын
табамыз
mқант =
= 200 г
2
mер-ді =400 г + 200г = 600 г
~ 38 ~
Қанттың массалық үлесін
табамыз
Жауабын жазамыз
ω=
200 г
600 г
∗ 100% ≈ 30%
Жауабы:ωқант = 30%
3. Көлемі 0,6 л ас содасының NaHCO3 0,5молярлы ерітіндісін калай
дайындайтындарыңды есептеулер жүргізіп түсіндіріңдер.
Химиялық есептің типі
Шығарылу жолы:
Сәйкес таңбаларды пайдаланып,
есептің шартын жазамыз.
Ерітінділерге арналған есептер
Берілгені:
Шешуі:
С = 0,5 моль/л
V ерітінді = 0,6 л
Т\к: m (Na2CO3), υ (Na2CO3) ?
Ас содасының ыддырау реакциясын
жазамыз
Ыдырау нәтижесінде шыққан
тұздың молярлық массасы
Концентрациясы арқылы заттың зат
мөлшерін анықтаймыз.
Зат мөлшері арқылы натрий
карбонатының массасын табамыз.
Жауабын жазамыз
2 NaHCO3 (сода) → Na2CO3 + H2O
+ CO2
M(Na2CO3)= (23×2 + 12 + 16×3)
г/моль = =106 г\моль
C = υ (Na2CO3) / V ерітінді =>
υ (Na2CO3) = C × Vерітінді = 0,5
моль/л × 0,6 л = 0,3 моль
υ = m/M => m = υ × M = 0,3 моль ×
106 г/моль = 31,8 г
Жауабы:υ (Na2CO3) = 0,3 моль; m
(Na2CO3) = 31,8 г
4. Теңіз суындағы тұздардың үлесі 3,5%-ға жетеді. 300г теңіз суын
буландырды. Қалдықтың массасын есептеңдер.
Химиялық есептің типі
Шығарылу жолы:
Сәйкес таңбаларды пайдаланып,
есептің шартын жазамыз.
Ерітінділерге арналған есептер
Берілгені:
Шешуі:
m(ерітінді) = 300 г
ω% = 3,5%
т\к: m(еріген зат) ?
Бізде, еріген заттың массалық үлес
формуласы бар сол бойынша, еріген
заттың массасын табамыз.
Жауабын жазамыз
ω(ер.зат) = m(ер.зат)/m(ерітінді)*
100%
m(ер.зат) = m(ерітінді)*ω%/100%
m(ер.зат) = 300*3,5%/100% = 10,5 г
Жауабы:10,5 г
~ 39 ~
5. Көлемі 100 мл ерітіндіде 0,98 г күкірт қышқылы бар. Ерітіндідегі күкірт
қышқылының молярлық концентрациясын анықтаңдар.
Химиялық есептің типі
Шығарылу жолы:
Сәйкес таңбаларды пайдаланып,
есептің шартын жазамыз.
Ерітінділерге арналған есептер
Берілгені:
Шешуі:
m=0,98 г
V ерітінді = 100 мл=0,1 л
Т\к: Сm (H2SO4) ?
Есепті шығаруға қажетті негізгі
формуланы жазамыз:
Күкірт қышқылының молекулалық
массасын табамыз:
Формула бойынша ерітінді
концентрациясын табамыз:
Жауабын жазамыз
C = υ / V ерітінді= m/M× V;
Mr=M
M(H2SO4) = 98 г / моль
Cм = m/M*V = 0,98/98*0,1 = 0,1
моль\л немесе 0,1М
Жауабы: 0,1 моль\л
6.Массалық үлесі 10% 800г ерітіндіні 5% - ға дейін жеткізу үшін қанша
грамм суды буландыру керек?
Химиялық есептің типі
Шығарылу жолы:
Сәйкес таңбаларды пайдаланып,
есептің шартын жазамыз.
Ерітінділерге арналған есептер
Берілгені:
Шешуі:
ω = 10%
m = 800 г
т/к: m( H2O) ?
0.05*800=40
Пропорция құрып массаны табамыз:
Жауабын жазамыз
х----------100%
40∗100%
40--------10% х =
= 400
10%
Жауабы: 400 г
7. 180 г 8% натрий хлоридінің ерітіндісіне 20 г NaCl қосылды. Алынған
ерітіндідегі натрий хлоридінің массалық үлесін есептеңдер.
~ 40 ~
8. Массасы 200г 15% натрий хлориді ерітіндісіне 40г су қосылды. Алынған
ерітіндідегі тұздың массалық үлесін анықтаңдар.
Химиялық есептің типі:
Шығарылу жолы:
Есептің шарты бойынша берілгенін
жазамыз
Еріген заттың массасын массалық
үлестің түрлендірген формуласы
арқылы табамыз
Натрий хлоридінің массалық үлесі
табамыз
Жауабын жазамыз
Ерітіндіге байланысты заттың
массалық үлесін анықтау
Берілгені:
Шешуі:
m1 = 200 г
ω1 = 15%
m2 = 40 г
Т\к: ω (NaCl) - ?
m3 =
ω2 =
(ω1 × m1 )
100%
30г
240г
=
(15% × 200 г)
100%
= 30 г
× 100% = 12.5%
Жауабы: ω (NaCl) = 12.5%
9. Массасы 120г 10% Na2SO4 ерітіндісіне сол заттың 200г 4% ерітіндісін
қосқанда алынған натрий сульфатының массалық үлесін табыңдар.
Химиялық есептің типі:
Шығарылу жолы:
Есептің шарты бойынша берілгенін
жазамыз
Ерітіндіге байланысты заттың
массалық үлесін анықтау
Берілгені:
Шешуі:
m1 = 120
ω1 = 10%
m2 = 200 г
ω2 = 4 %
Т\к: ω(Na2SO4) - ?
~ 41 ~
Еріген заттың массасын массалық
үлестің түрлендірген формуласы
арқылы табамыз
(ω1 × m1)
m=
100%
m3 (Na2SO4) = 120*10/100 = 12г
m4 (Na2SO4) = 200*4/100 = 8г
Натрий сульфатының массалық үлесі
табамыз
Жауабын жазамыз
ω3(Na2SO4) =
(8г+12г)
320
*100% = 6,25%
Жауабы: ω(Na2SO4) = 6,25%
VIII БӨЛІМ
«Бейорганикалық қосылыстардың негізгі кластары.
Генетикалық байланыс»
~ 42 ~
Оксидтер
1. Массасы 40 г Мыс гидроксиді айрығанда түзілген мыс оксидінің массасын
есептеңдер?
Химиялық есептің типі:
Шығарылу жолы:
Есептің шарты бойынша берілгенін
жазамыз. Реакция теңдеуін құрамыз
Салыстырмалы молекулалық
массасын табамыз
Пропорция әдісімен шығарамыз.
Жауабын жазамыз
Реакцияға қатысатын басқа
заттың белгілі масасынан
заттың массасын есептеу.
Берілгені:
Шешуі:
m Cu(OH)2 = 40г
Cu(OH)2=
т/к: m (CuO) - ?
CuO+ H2О
M (CuO) = 64 + 16=80 г/моль
M (Cu(OH)2)=64+2(16+1)=98
40г----------Хг
98г----------80г Х=40г*80г/98г=32,6
г
Жауабы: m (CuO) = 32,6г
Қышқылдар
1. 100 мл ерітіндіде 2,3 г MgSO4 болса, ерітіндінің молярлы концентрациясы
қандай?
Химиялық есептің типі:
Ерітінділерге арналған есептер
Шығарылу жолы:
Берілгені:
Шешуі:
Есептің шарты бойынша берілгенін
m (MgSO4) = 2.3г
жазамыз
Vер-ді = 100 мл
~ 43 ~
Т\к: CMgSO4 - ?
1) M (MgSO4)= 120 г\моль
Молярлық массасын табамыз
Формулаға сүйеніп,ерітіндінің
молярлық концентрациясын есептеу
Жауабын жазамыз
C(x)=
𝑚(𝑥)
𝑀(𝑥)∗𝑉
=
2.3
120∗0.1
= 0.19 моль\л
Жауабы: CMgSO4 = 0,19 моль\л
Негіздердің қасиеттері
1. Массасы 15,6г алюминий гидроксиді Al(OH)3 айырылғанда алюминий
оксидінің Al2O3 қандай массасы түзіледі?
Химиялық есептің типі:
Реакцияға қатысатын басқа
заттың белгілі масасынан заттың
массасын есептеу.
Берілгені:
Шешуі:
m(Al(OH)3) = 15,6 г
Шығарылу жолы:
Сәйкес таңбаларды пайдаланып,
есептің шартын жазамыз.
Т/к: m(Al2O3) - ?
Ең алдымен, алюминий
гидроксидінің айырлу теңдеуін
жазамыз.
Алюминий гидроксидінің және
айырлу нәтижесінде түзілген
алюминий оксидінің молярлық
массаларын табамыз.
Жоғары реакция теңдеуі бойынша,
пропорция құрамыз:
Х табамыз:
Жауабын жазамыз:
2AI(OH)3 = Al2O3 + 3H2O;
M( 2 AI(OH)3) = 78г / моль * 2 = 156г
/ моль;
M(AI2O3) = 102 г / моль;
15,6 г (Al(OH)3) x г (Al2O3)
156 г (Al(OH)3) ---- 102 (Al2O3)
х = 15,6 * 102/156 = 10,2 г
Жауабы: m(Al2O3)= 10,2 г
2. Массасы 2.8 г кальций оксиді CaO сумен әрекеттескенде түзілетін кальций
гидроксидінің массасын табыңдар.
Химиялық есептің типі:
Шығарылу жолы:
Сәйкес таңбаларды пайдаланып,
есептің шартын жазамыз.
Реакцияға қатысатын басқа
заттың белгілі масасынан заттың
массасын есептеу.
Берілгені:
Шешуі:
m(CaO)= 2,8г
Т/к: m(Ca(OH)2) ?
~ 44 ~
Кальций оксидінің сумен әрекеттесу
реакция теңдеуін жазамыз.
Заттың мөлшерін формуласы
бойынша табамыз:
Реакция теңдеуі бойынша зат
мөлшері теңдей отыра, кальций
гидроксидінің массасын табамыз
n(CaO): n(Ca (OH)2) = 1: 1
Жауабын жазамыз:
CaO + H₂O = Ca(OH)₂
n=m / M
M(CaO) = 40+16=56 г / моль
n (CaO)= 2,8 г: 56 г / моль = 0,05
моль
n(Ca(OH)2) = 0,05 моль
M(Ca(OH)2) = 40+2*1+2*16=74 г /
моль
m(Ca(OH)2) = n*M = 0,05 моль* 74
г/моль = 3,7 г
Жауабы: m(Ca(OH)2) = 3,7 г
3. Сабанның қоректік қасиетін арттыру үшін оны 36 сағат бойы натрий
гидроксидінің ерітіндісімен өңдейді.Массасы 400 г ерітінді құрамында 8 г
натрий гидроксиді болса, аталған ертіндідегі натрий гидроксидінің массалық
үлесі қанша?
Химиялық есептің типі:
Ерітінділерге арналған есептер
Шығарылу жолы:
Сәйкес таңбаларды пайдаланып,
есептің шартын жазамыз.
Берілгені:
Шешуі:
m(ерітінді)= 400 г
m(NaOH)= 8г
ω(NaOH еріді) - ?
Ерітіндінің массалық үлесін анықтау ω(ерді)=m (зат)/m(еріді) *100 %
үшін формула бар:
Яғни, орнына қойып, натрий
ω(NaOH ерді)=8/400 *100=2 %
гидроксидінің массалық үлесін
табамыз.
Жауабын жазамыз:
Жауабы: ω(NaOH ерді) = 2 %
4. Массалық үлесі 7,3% болатын тұз қышқылының 200 г ерітіндісін
бейтараптауға 200 г натрий гидроксидінің ерітіндісі жұмсалды. Осы
ерітіндідегі натрий гидроксидінің массалық үлесін (%) есептеңіз.
Химиялық есептің типі:
Ерітінділерге арналған есептер
Шығарылу жолы:
Сәйкес таңбаларды пайдаланып,
есептің шартын жазамыз.
Берілгені:
ω (НСl) = 7,3%
m(НCl ерді) = 200г
m(NaOH) = 200г
Т/к: ω (NaOH) - ?
~ 45 ~
Шешуі:
Қышқылдың массасын табу үшін
ерітіндінің массасын білу керек
m (ерді)= m (NaOH) + m (НCl ерді)
m (ерді)= 200г + 200г = 400г
m ( зат) = ω * m (ерді) / 100%
m (НCl) = 7,3% * 400г / 100% = 29,2 г
29,2 x
HCl + NаOH = NaCl + H2O
36,5 40
m ( NaOH) = 29,2 * 40 / 36,5 г = 32гр
Енді ерітіндідегі натрий
гидроксидінің массасын реакция
теңдеуі арқылы табамыз.
Пайда болған пропорцияны
табамыз:
Енді ерітіндідегі натрий
гидроксидінің массалық үлесін
табамыз:
Жауабын жазамыз:
ω = m(зат) / m (ерді) * 100%
ω(NaOH) = 32г / 400г * 100% = 8%
Жауабы: ω (NaOH) = 8%
Тұздар
1. Алюминий бромидін AlBr3 алу үшін массасы 2,7г алюминий мен бромды
әрекеттестірді. Түзілген тұздың массасын есептеңдер.
Химиялық есептің типі:
Реакцияға қатысатын басқа
заттың белгілі масасынан заттың
массасын есептеу.
Берілгені:
Шешуі:
m(Al) = 2,7г
Шығарылу жолы:
Сәйкес таңбаларды пайдаланып,
есептің шартын жазамыз.
Т/к: m (AlBr3) - ?
Ең алдымен, алюминий мен бромды
әрекеттестіру арқылы алюминий
бромидін аламыз.
Массасы белгілі алюминий арқылы
зат мөлшерін табамыз.
Мұндағы, реакция теңдеуі бойынша
бастапқы зат алюминий (2 моль)
және түзілген зат алюминий
бромидінің (2 моль) зат мөлшері
бірдей деп қарастырамыз.
Алюминий бромидінің молярлық
массасы мен зат мөлшерін біле
отыра, массасын табамыз.
Жауабын жазамыз:
2Аl + 3Br2 = 2AlBr3
n(Al) = 2,7/27=0,1 моль
n(AlBr3)=n(Al)=0,1 моль
m(AlBr3)=0,1*267=26,7 г
Жауабы: m(AlBr3) = 26,7 г
~ 46 ~
Тұздардың қасиеттері
1. Массасы 7,2 г магний оксиді тұз қышқылымен әрекеттіскенде түзілген
тұздың массасын есептеңдер.
Химиялық есептің типі:
Шығарылу жолы:
Сәйкес таңбаларды пайдаланып,
есептің шартын жазамыз.
Реакцияға қатысатын басқа
заттың белгілі масасынан заттың
массасын есептеу.
Берілгені:
Шешуі:
m(Mg) = 7,2 г
Т/к: m(MgCl2) - ?
Реакция теңдеуін жазып аламыз;
Mg+2HCl→MgCl2+H2
Белгілі заттармен пропорция құру
арқылы түзілетін заттың массасын
табамыз.
Х табамыз:
7,2 г
хг
Mg+2HCl→MgCl2+H2
24 г/моль
95 г /моль
х = 7,2 * 95/24 = 28.5 г
Жауабын жазамыз:
Жауабы: m(MgCl2)=28.5 г
Бейорганикалық қосылыстардың жеке кластары арасындағы генетикалық
байланыс
1. Массасы 20 г темір(ІІІ) гидроксидін тұз қышқылының артық мөлшерімен
өңдегенде түзілетін тұздың массасын есептеңдер.
Химиялық есептің типі:
Реакцияға қатысатын басқа заттың
белгілі масасынан заттың массасын
есептеу.
Берілгені:
Шешуі:
m(Fe(OH)3)=200 г 𝜈 = 𝑚
𝑀
Т\к: m(FeCl3 ) - ?
m=𝜈 ∙𝑀
Шығарылу жолы:
Тиісті белгілерді
пайдаланып,есептің шартын
жазамыз.
Есепті шығаруға қажетті
формулаларды жазамыз
Есепті екі әдіспен шығаруға болады. 1-ші әдіс
Реакция теңдеуін жазамыз
Fe(OH)3 + 3HCl = FeCl3 + 3H2O
Темір(ІІІ) гидроксидінің және
M(Fe(OH)3) = 107 г/моль
темір хлоридінің молярлық
M(FeCl3) = 162.5 г/моль
массасын есептейміз.
Пропорция құрып,темір
20 г Fe(OH)3  х г FeCl3
хлоридінің массасын табамыз
107 г/моль Fe(OH)3  162,5 г/моль FeCl3
~ 47 ~
х=
20 г ⋅162,5 г/моль
107 г/моль
= 30,4 г FeCl3
2- ші әдіс
Реакция теңдеуін жазамыз
Fe(OH)3 + 3HCl = FeCl3 + 3H2O
1 моль
1 моль
Темір(ІІІ) гидроксидінің зат
20 г
ν
=
= 0.19 моль
мөлшерін табамыз
107 г/моль
Пропорция құрып,темір
0,2 моль Fe(OH)3 – х моль FeCl3
хлоридінің моль санын
1 моль Fe(OH)3 – 1 моль FeCl3
0,19 моль ∙1 моль
табамыз
х=
= 0,19 моль FeCl3
1 моль
г
Темір хлоридінің массасын
m = 0,19 моль ∙ 162,5
= 30,4 г
моль
табамыз
Жауабын жазамыз
Жауабы: m(FeCl3) = 30.4 г
2. Массасы 10 г магний оксидін азот қышқылының ерітіндісімен өңдегенде
түзілетін тұздың массасын есептеңдер.
Химиялық есептің типі:
Реакцияға қатысатын басқа заттың
белгілі масасынан заттың массасын
есептеу.
Берілгені:
Шешуі:
𝑚
m(MgO)=10 г
𝜈=
𝑀
Т\к: m(Mg(NO3)2) ) m=𝜈 ∙𝑀
?
Шығарылу жолы:
Тиісті белгілерді
пайдаланып,есептің шартын
жазамыз.
Есепті шығаруға қажетті
формулаларды жазамыз
Есепті екі әдіспен шығаруға болады. 1-ші әдіс
Реакция теңдеуін жазамыз.
MgO + HNO3 = Mg(NO3)2 + H2O
Магний оксидінің және
M(MgO) = 40 г/моль
магний нитратының молярлық M(Mg(NO3)2) = 148 г/моль
массасын есептейміз
Пропорция құрып, магний
10 г MgO  х г Mg(NO3)2
нитратының массасын
107 г/моль MgO  162,5 г/моль Mg(NO3)2
10 г ⋅148г/моль
табамыз
х=
= 37 г Mg(NO3)2
40 г/моль
2- ші әдіс
Реакция теңдеуін жазамыз
MgO + HNO3 = Mg(NO3)2 + H2O
1 моль
1 моль
Магний оксидінің зат
10 г
ν=
= 0.25 моль
мөлшерін табамыз
40 г/моль
Пропорция құрып,магний
0,2 моль MgO – х моль Mg(NO3)2
нитратының моль санын
1 моль MgO – 1 моль Mg(NO3)2
0,25 моль ∙1 моль
табамыз
х=
= 0,25 моль Mg(NO3)2
1 моль
~ 48 ~
Магний нитратының массасын m = 0,25 моль ∙ 148 г = 37 г
моль
табамыз
Жауабын жазамыз
Жауабы: m(Mg(NO3)2) = 37 г
3. Көлемі 6,72 л (қ.ж) хлор темірмен әрекеттескенде қанша грамм тұз
түзіледі?
Химиялық есептің типі:
Шығарылу жолы:
Тиісті белгілерді
пайдаланып,есептің шартын
жазамыз.
Есепті шығаруға қажетті
формулаларды жазамыз
Реакция теңдеуін жазамыз
Хлордың зат мөлшерін
табамыз
Пропорция құрып,темір
хлоридінің моль санын
табамыз
Темір хлоридінің молярлық
массасын табамыз
Темір хлоридінің массасын
табамыз
Жауабын жазамыз
Реакцияға қатысатын басқа заттың
белгілі масасынан заттың массасын
есептеу.
Берілгені:
Шешуі:
𝑉
V(Cl2) = 6.72 л
𝜈=
𝑉𝑚
Т\к: m(FeCl3 ) - ?
m=𝜈 ∙𝑀
Fe + 3Cl2 = 2FeCl3
3 моль 2 моль
6,72 л
ν=
= 0.3 моль
22,4 моль/л
0,3 моль Cl2 – х моль FeCl3
3 моль Cl2– 2 моль FeCl3
0,3 моль ∙2 моль
х=
= 0,2 моль FeCl3
3 моль
M(FeCl3) = 162.5 г/моль
m = 0,2 моль ∙ 162,5
г
моль
= 32.5 г
Жауабы: m(FeCl3) = 32.5 г
~ 49 ~
IX БӨЛІМ
«Көміртек және оның қосылыстары»
~ 50 ~
Көміртектің химиялық қасиеттері. Көміртек қосылыстары.
1. 3,6 г көміртекті алюминиймен әрекеттестіру арқылы алуға болатын
алюминий карбидінің Al4С3 массасын есептеңіз.
Химиялық есептің типі:
Шығарылу жолы:
Сәйкес таңбаларды пайдаланып,
реакция теңдеуін жазып, заттың
молярлық массасын тауып, есептің
шартын жазамыз:
Көміртегінің моль санын тауып
аламыз:
Алюминий карбидінің моль санын
табамыз:
Алюминий карбидінің молярлық
массасын анықтаймыз:
Алюминий карбидінің массасын
есептейміз:
Жауабын жазамыз
Реакцияға қатысатын басқа
заттың белгілі масасынан заттың
массасын есептеу.
Берілгені:
Шешуі:
m(C) = 3,6 г
3C + 4Al → Al4C3
т/к: m(Al4С3) - ? M(C) = 12 г/моль
n(C) =
m
M
=
n(Al4C3) =
3,6
12
= 0,3 мол
n(C)
3
=
0,3
3
= 0,1 моль
M(Al4C3) = 27 * 4 + 12 * 3 = 144
г/моль
m(Al4С3) = n * M = 0,1 * 144 = 14,4 г
Жауабы: m(Al4С3) = 14,4 г
2. Массасы 100 г әк тасты өртегенде 40 г көмірқышқыл газы түзілді.
Кальций карбонаты түгел ыдырады деп есептеп, оның әк тастағы оның
массалық үлесін анықтаңдар.
~ 51 ~
Химиялық есептің типі:
Шығарылу жолы:
Сәйкес таңбаларды пайдаланып,
реакция теңдеуін жазып,
заттардың молярлық массасын
тауып, есептің шартын жазамыз:
Қосылыстың құрамындағы заттың
массалық үлесін анықтау
Берілгені:
Шешуі:
CaCO3 → CaO +
m(әктас) = 100 г CO2↑
m(CO2) = 40 г
M(CO2) = 12 + 2 * 16
= 44 г / моль
т/к: ω(CaCO3) -? M(CaCO3) = 40 + 12 +
3 * 16 = 100 г / моль
Өндірілген көмірқышқыл
газының моль санын есептейміз:
n(CO2) =
Кальций карбонатының моль
санын анықтаймыз:
Карбонаттың массасын
есептейік:
Әктастағы кальций
карбонатының массалық үлесін
табамыз:
Жауабын жазамыз
m(CaCO3) = n(CaCO3) * M(CaCO3)
m(CaCO3) = 0,9091 * 100 = 90,91 г
m(CaCO3 )
90.91
ω(CaCO3) =
=
= 0,9091 =
m(CO2 )
M(CO2 )
40
n(CO2) = = 0,9091 моль
44
n (CaCO3) = n(CO2) = 0,9091 моль
m(әктас)
100
90,91%.
Жауабы: ω(CaCO3) = 90,91 %.
3. Көмірқышқыл газы жасанды минералды су алу үшін қолданылады. 1л
суда 0.88 л CO2 ериді. Массасы 50кг көмір қышқылы бар балонмен қанша
бөтелке суды газдауға болады?
Химиялық есептің типі:
Шығарылу жолы:
Сәйкес таңбаларды пайдаланып,
реакция теңдеуін жазып, заттардың
молярлық массасын тауып, есептің
шартын жазамыз:
Көмірқышқыл газының моль санын
есептейміз:
Жалпы көлемді табамыз:
Судың көлемін анықтаймыз:
Затттардың санын анықтауға
арналған есептер.
Берілгені:
Шешуі:
V(CO2) = 0,88 л
M(CO2) = 12 +
m(CO2) = 50 кг
16*2 = 44 г/моль
т/к: N(бөтелке) - ?
n(CO2) =
= 1136 моль
44
Vжалпы = VМ * n = 22,4 * 1136 = 25446
л
V
25446 л
V(Н2 О) = жалпы =
=
28916 л
Бөтелке санын есептейміз:
Жауабын жазамыз:
50 000
Nбөтелке =
V(СО2 )
V(Н2 О)
0,5
=
0,88
28916
0,5
= 57832
бөтелке
Жауабы: Nбөтелке = 57832
~ 52 ~
X БӨЛІМ
«Су»
~ 53 ~
Табиғаттағы су. Судың химиялық қасиеттері. Судың ластану себептері. Судың
кермектігі.
1. Массасы 162г 5%дық кальций гидрокарбанаты ерітіндісіне орта тұз алу
үшін кальций гироксидінің қандай массасын қосу қажет
Химиялық есептің типі:
Шығарылу жолы:
Сәйкес таңбаларды пайдаланып,
есептің шартын жазамыз.
Ерітінділерге арналған есептер
Берілгені:
Шешуі:
m(Ca(HCO3)2) = 162 г
Реакция теңдеуін жазып аламыз;
Алдымен бикарбонаттың массасын
табамыз:
Енді пропорциядан біз кальций
гидроксидінің қалаған мөлшерін
табамыз:
Жауабын жазамыз:
Т/к: m(CaCO3) - ?
8,1 г
хг
Ca(HCO3)2 + Ca(OH)2 = 2CaCO3+
2H2O
162 г / моль
74 г / моль
162*0,05 = 8,1 г.
х = 74*8,1/162 = 3,7 г.
Жауабы: 3,7 г.
2. Судың кермектігін магний мен кальцийдің келесі тұздары тудыруы
мүмкін CaCl2, MgSO4, Ca(HCO3), MgCl2,Mg(NO3)2. Тұздардың құрамындағы
кальций мен магнийдің массалық үлестерін (%) есептеңдер.
Химиялық есептің типі:
Элементтердің массалық үлесін табу.
~ 54 ~
Шығарылу жолы:
Калций хлоридінің
молярлық массасын
есептейміз:
кальцидің массалық
үлесін есептиміз:
Жауабын жазамыз:
ω(Ca) - ?
Шешуі:
M(СaCl2)=40+35+5*2=111г/моль
Шығарылу жолы:
Магний сулфатының
молярлық массасын
есептейміз:
ω(Mg) - ?
Шешуі:
M(MgSO4)= 24+32+16*4=120г/моль
магнийдің массалық
үлестерін есептиміз.
Жауабын жазамыз:
ω=M(Mg)*100%=24*100%/120=20%
Шығарылу жолы:
Калций
гидрокарбонатының
молярлық массасын
есептейміз
кальцидің массалық
үлестерін есептиміз
Жауабын жазамыз:
Шығарылу жолы:
Магний хлоридіндегі
молярлық массасын
есептейміз
магнийдің массалық
үлестерін есептиміз
Есептің жауабын
жазамыз:
Шығарылу жолы:
Магний нитратының
молярлық массасын
есептейміз
Магнийдің массалық
үлестерін есептиміз.
Жауабын жазамыз:
ω(Ca) - ?
Шешуі:
M(Ca(HCO3)2)=40+(1*2+12*2+16*6=162г/моль
ω(Ca)=40*100/111=36%
Жауабы: ω(Ca)=36%
Жауабы: ω(Mg)=20%
ω(Ca)=40*100/162=24,6=25%
Жауабы: ω(Ca) = 25 %
ω(Mg) - ?
Шешуі:
M(MgCl2)=24+35,5*2=95 г/моль
ω(Mg)=24*100%/95 = 25 %
Жауабы ω(Mg)=25%
ω(Mg)-?
Шешуі:
M(Mg(NО3)2)=24+(14*2+16*6)=148г/иоль
ω(Mg)=24*100%/148=16%
Жауабы: ω(Mg)=16%
~ 55 ~
Химиялық формулалар
Н3РО4 - Фосфор қышқылы
Са(NO3)2 - Кальций нитраты
NO2 - Азот оксиді
H2S - Күкіртсутек
P2O5 - Фосфор оксиді
ZnCl2 - Мырыш хлориді
HCl - Тұз қышқылы
NH3 - Аммиак
CH4- Метан
CO2 - Көмірқышқыл газы
H2O2 – Сутек перооксиді
KClO3 – Бертолле тұзы
MgO – Магний оксиді
O3 – Озон
Ag2O – Күміс оксиді
KMnO4 - Калий перманганаты
NaHCO3 - Ас содасы
H2SO4 – Күкірт қышқылы
NaCl – Натрий хлориді
Na2SO4 - Натрий сульфаты
Cu(OH)2 – Мыс гидрооксиді
MgSO4 – Магний сульфаты
Fe(OH)3 - Темір(ІІІ) гидроксиді
Mg(NO3)2 - Магний нитраты
Al4С3 – Алюминий карбиді
CaCO3 – Кальций карбонаты
Al(OH)3 - Алюминий гидроксиді
~ 56 ~
Al2O3 – Алюминий оксиді
CaO – Кальций оксиді
Ca(HCO3)2 – Кальций гидрокарбанаты
AlBr3 - Алюминий бромиді
~ 57 ~