O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI RAQAMLI
TEXNOLOGIYALAR VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI
UNIVERSITETI
Kompyuter injiniring fakulteti
Kompyuter arxitekturasi fanidan
Amaliy ish -1
022-22 guruh talabasi
Bajardi: Mamatmo’minov X. X
Tekshirdi: To’rayev M. Sh.
2025 Toshkent
MAVZU: KOMPYUTER TIZIMINING UMUMIY TARKIBINI
TASHKILLASHTIRISH
NAZARIY QISM
Kompyuterning tarixi bir necha yillarga borib taqaladi. Kompyuterlarning beshta
mashhur avlodi mavjud. Har bir avlod kompyuterlarning funksiyalarini o‘zgartiradigan
bir qancha texnologik yutuqlarga guvoh bo‘ldi. Kompyuterlar hayotning barcha
sohalarida muhim rol o‘ynaydi. Kompyuterning arxitekturasi odatda foydalanuvchi
uchun zarur bo‘lgan xususiyatlar to‘plami bilan belgilanadi.
Kompyuter va uning asosiy qismlar
Arxitektura keng ma’noda ko‘plab elementlardan tashkil topgan murakkab tizimning
tavsifidir. Kompyuter tez ishlashi ko‘p qismlariga protsessorga bog‘liq, shu sababli
uchun birinchi navbatda protsessor tanlashda kerakli ma’lumotlarga ega bo‘lish talab
etiladi.
1 . Kompyuter model –Ish stoli kompyuterlar, noutbuklar, mobil telefonlar va
superkompyuterlar kabi zamonaviy qurilmalar bozorida mashhur bo'lgan dunyodagi eng
yirik transmilliy texnologiya kompaniyalaridan biri hisoblanadi. yni paytda noutbuklar,
planshetlar, turli aksessuarlar, shuningdek smartfonlar bozorini kompaniya qurilmalarisiz
tasavvur qilish juda qiyin. Lenovo, bu sohalarda yetakchilardan biri hisoblanadi. Asli
Xitoydan bo'lgan kompaniya doimiy ravishda o'z mahsulotlarini takomillashtirmoqda,
eng yangi texnologiyalarni joriy qilmoqda, jahon bozoridagi ta'sirini kengaytirmoqda,
boshqa brendlarni o'ziga singdirib, o'z ishlanmalarini rivojlantirmoqda. O'z-o'zini
takomillashtirish va tajriba almashishning uzluksiz jarayoni dunyoning barcha
burchaklarida (Pekin, Shanxay, Shenchjen, Syamen, Chengdu, Nankin, Vuxan, Yamato
(Kanagava prefekturasi, Yaponiya) va Morrisvil) ko'plab tadqiqot markazlari tomonidan
ta'minlanadi. ).
2. Protsessor - Advanced Micro Devices, Inc. (qisqarmasi – AMD) – Kaliforniyaning
Santa Clara shahrida joylashgan, biznes va isteʼmol bozorlari uchun kompyuter
protsessorlari va maishiy elektronika mahsulotlari ishlab chiqaradigan yarimoʻtkazgich
kompaniyasi. AMDning dastlabki mahsulotlari asosan xotira chiplari va kompyuterlar
uchun boshqa turdagi komponentlardan iborat boʻlgan. Keyinchalik kompaniya
mikroprotsessorlar bozoriga kirib borib, sanoatdagi asosiy raqibi Intel bilan raqobatlasha
boshladi.
3. Protsessor yadrolari - Yadrolar soni Taxminan 10 yil oldin, deyarli hech kim ikki
yoki undan ortiq yadroli protsessor paydo bo'lishini orzu qilmagan. Ishlab chiqaruvchilar
bu jarayon chegarasiga yetguncha soat tezligini oshirdilar. Keyin yangi yo'nalish paydo
bo'ldi - chipda ikki yoki undan ortiq yadro yaratish. Bir tomondan, bu juda yaxshi. Chunki
bu protsessorni ikki baravar tez ishlashiga imkon beradi. Boshqa tomondan, buni tegishli
dasturiy ta'minotsiz amalga oshirish mumkin emas. Gap shundaki, kompyuterning biron
bir qismi o'z -o'zidan ishlamaydi.Ular maxsus dastur ko'rsatmalari yozilgan taqdirdagina
ishlashga qodir. Agar yo'q bo'lsa, demak, har qanday yangi texnologiya umuman
bo'lmaydi. Shunday qilib, agar bu erda bitta yadroli dasturlar ikki yadroli protsessorda
ishlasa, ular faqat bitta yadro uchun ishlaydi, ya'ni tezlik oshmaydi, ikkinchi yadro
ishlatilmaydi .
4. GHZ - Kompyuter protsessorlarining asosiy xususiyatlaridan biri ularning
chastotasidir. Xuddi shunday tarzda megagertz (va ko'pincha gigagerts). Masalan, 2
gigagertsli ikki yadroli protsessor 3 gigagertsli bir yadroli protsessorga qaraganda
kuchliroq imkoniyatlarga ega. Protsessorning chastotasi uning yadrolari chastotasiga,
yadro soniga ko'paytirilishiga teng deb taxmin qilish mutlaqo noto'g'ri. Oddiy qilib
aytganda, yadro chastotasi 2 gigagertsli bo'lgan 2 yadroli protsessor hech qanday holatda
umumiy chastotasi 4 gigagertsga teng emas Hatto "umumiy chastota" tushunchasi ham
mavjud emas. Ushbu holatda, CPU chastotasi aniq 2 gigagertsli chastotadir. Ko'paytirish,
qo'shish yoki boshqa operatsiyalar mavjud emas.
5 . RAM (Tezkor xotira) - Tezkor xotira yoki RAM (inglizcha: Random Access
Memory, RAM) — oʻqish yoki yozish uchun uning manzili boʻyicha istalgan yacheykaga
bir vaqtning oʻzida (har doim bir vaqtning oʻzida, joylashuvidan qatʼiy nazar) kirish
imkonini beruvchi kompyuter xotirasining turlaridan biridir. Protsessor qisqa vaqt ichida
koʻp ishlatiladigan jarayonlarni tezkor xotiraga yuklab oladi va bu kompyuterni ishlashini
tezlashtirish uchun xizmat qiladi. Tezkor xotirani asosiy oʻlchov birligi uning xotira
hajmi boʻlib, kilobayt, megabayt, gigabaytlarda oʻlchanadi. Tezkor xotira chastotasi —
tezkor xotira shinalaridan maʼlum vaqt ichida oʻtadigan maʼlumotlar oqimi sonini
anglatadi.
6. HDD - Qattiq magnit disk drayveri yoki HDD (qattiq (magnit) disk drayveri, HDD,
HMDD), qattiq disk, ochiq tsikl. qattiq disk - magnit yozish printsipiga asoslangan
tasodifiy kirish qurilmasi (ma'lumotni saqlash qurilmasi, haydovchi). Bu koʻpchilik
kompyuterlardagi asosiy maʼlumotlarni saqlash qurilmasi.
7. SSD - Solid-State Drive (SSD) - qattiq disklarga (HDD) muqobil xotira chiplariga
asoslangan kompyuterning uchuvchan bo'lmagan mexanik bo'lmagan saqlash qurilmasi.
Qattiq holatdagi disklarning eng keng tarqalgan turi ma'lumotlarni saqlash uchun NAND
flesh-xotirasidan foydalanadi, ammo drayver qo'shimcha quvvat manbai - batareya bilan
jihozlangan DRAM xotirasiga asoslangan variantlar mavjud . Xotira chiplarining o'ziga
qo'shimcha ravishda, bunday diskda boshqaruv chipi - kontroller mavjud.
8. ONA PLATA - Ona plata „materinka“ (inglizcha) motherboard — bosh plata
hisoblanadi. sleng. ona - barcha chip va qurilmalarni bir biriga ulash uchun asos) —
Shaxsiy kompyuterning, noutbuk, telefon, planshetlarning asosiy qurilmalari — tezkor
xotira, qattiq disk, chiplar, slot, kuler, ulash portlari va boshqa qurilmalar oʻrnatiladigan
koʻp qatlamli muxr plata. Aynan ona plata bir-biridan farq qiluvchi qurilmalarni
birlashtiradi va boshqaradi.
9. BIOS - BIOS inglizcha asosiy kiritish/chiqish tizimidan asosiy , BIOS , shuningdek,
BSVV - kompyuter bilan ishlash uchun past darajadagi API-larni amalga oshiradigan
mikrodasturlar to'plami. Apparat ta'minoti, shuningdek, operatsion tizimni IBM PC-ga
mos keladigan kompyuterlarda ishga tushirish uchun zarur dasturiy muhitni yaratish.
BIOS tizim dasturiy ta'minotiga ishora qiladi.
10. Protsessor razryadi - X64 razryadning asosiy xususiyatini ko'rsak x64 operatsion
tizim 4 Gb va undan yuqori operativ xotiraga ega kompyuterlarga o'rnatilishi maslahat
beriladi. Sababi u operativ xotiradan x32 ga nisbatan ko'proq joy talab qiladi u 2 va undan
ortiq yadro bilan ishlay oladi yana bir afzalligi x32 razryadli dasturlarni ham ishlata olish
imkoniyatiga ega (ba'zi x32 razryadli dasturlar bilan ishlay olmasligi ham mumkin).
Razryad tushunchasini bilib oldik endi, unga o'rnatiladigan dasturlarni razryadiga qarab
farqlay olamiz va endi bu dasturlarni qanday operatsion tizimga qanday turdagi
dasturlarni o'rnatish mumkinligini ko'rib chiqamiz.
11. Operatsion Sistema (OT) - Vinchester yoki disketalardan tanlangan dasturni tezkor
xotiraga yuklaydi va bajarilishini ta’minlaydi. Dastur bajarilgach, tezkor xotirani
"tozalaydi”. Navbatdagi tanlangan dastur bilan ham shu ishlarni amalga oshiradi.
Axborotlarni vinchesterdan diskka yoki aksincha, diskdan diskka ko‘chirish kabi turli
servis xizmatlarni amalga oshiradi..
AMALIY QISM
1. Ushbu amaliyot ishida shaxsiy kompyuterimizning xususiyatlarini aniqlash
uchunaynan AIDA64.exe dasturidan foydalanamiz. Quyida keltirilgan qadamlarni
belgilangan ketma-ketligda amalga oshiramiz va natijada shaxsiy kompyuterimizning
asosiy harakteristikalarini ko‘rib o‘tamiz:
1-qadam. Ushbu qadamda biz AIDA64.exe dasturini yuklab olamiz:
https://www.aida64.com/ va dasturni shaxsiy kompyuterimizga o‘rnatamiz (1.2- rasm).
1.2-rasm. AIDA64.exe dasturini o‘rnatish ketma-ketligi
2-qadam. Dasturni o‘rnatib olganimizdan so‘ng uni ishga tushuramiz va shaxsiy
kompyuterimizning xususiyatlarini ko‘rib olamiz (1.3-rasm).
1.3-rasm. AIDA64.exe dasturi ishchi oynasi
1.4-rasm. AIDA64.exe dasturi yordamida shaxsiy kompyuterning xususiyatlarini
ko‘rish
1.1-jadval
Shaxsiy kompyuter xususiyatlari
Nomi
Xususiyatlari
Kompyuter model
Lenovo
Protsessor
AMD 3020e with Radeon Graphics
1.20 GHz
Protsessor yadrolari
CPU #1
AMD 3020e with Radeon
Graphics, 1198 MHz
CPU #2
AMD 3020e with Radeon
Graphics, 1198 MHz
CHastota GHZ
Chastota 1.20 Ghz
RAM (Tezkor xotira)
4,00 ГБ
HDD
1000Gb (1Tb)
SSD
256 Gb
ONA PLATA
Motherboard Name Lenovo IdeaPad
S145-15API
BIOS Version
BUCN25WW
Protsessor razryadi
64-разрядная операционная система,
процессор x64
Operatsion Sistema (OT)
Windows 10 Pro
Xulosa
Men amaliy ishni bajarish jarayonida AIDA64.EXE. dasturidan foydalandim .
O’rnatish jarayonini skrenshot qilib joyladim va kompyuterim xarakteristkasini ko’rib
chiqdim . O’zimizning kompyuter xarakteristikasini bilish juda muhim hisoblanadi,
sababi istalgan dastur yoki o’yinlarni o’rnatishdan oldin, bu dastur yoki o’yinlar bizning
kompyuterimizga mos tushadimi shuni aniqlash lozim.
Asosiy xarakteristikaga quyildagilar kiradi:
▪️Kompyuter modeli
▪️Protsessor(CPU)
▪️Tezkor xotira(RAM)
▪️Plata(Motherboard)
▪️Qattiq disk(HDD)
Men asosiy xuxusiyati haqida ma’lumot yozdim va kerakli ma’lumotga ega bo’ldim .
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Leonid Chernyak. Asosiy tamoyillarni qayta ko'rib chiqish - turg'unlikning
oxiri? // ochiq tizimlar. - 2003, №5.
2 . Mixail Kuzminskiy. Mikroprotsessorlarning ko'p oqimli arxitekturasi // Ochiq
tizimlar. - 2002 yil, № 1.
3. Qosimov S.S “Axborot texnologiyalari” texnik oliy o’quv yurtlari uchun
uslubiy qo’lanma. Toshkent.: “Aloqachi” 2006 .