Международный научный журнал
«Научный импульс»
№ 25 (100),часть 1
Сентября , 2024
DAVLAT-XUSUSIY SHERIKLIK LOYIHALARI ASOSIDA MAKTABGACHA
TAʼLIM SOHASINI RIVOJLANTIRISH
Atakulova Dinora Olim qizi
Arnasoy tumani 38-maktab o’qituvchisi
Annotatsiya: Ushbu maqola davlat-xususiy sheriklik asosida maktabgacha ta'lim
sohasini rivojlantirishning ahamiyatini tahlil qiladi. Davlat xususiy sheriklik yondashuvlari,
ta'lim tizimlarida innovatsion g‘oyalarni amalga oshirish va resurslarni samarali taqsimlash
orqali bolalar rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko‘rsatishini ko‘rsatadi. Maqolada O‘zbekistonning
maktabgacha ta'lim muassasalarida davlat xususiy sheriklik loyihalarining natijalari, mavjud
muammolar va ularning yechimlari statistik ma'lumotlar yordamida keltiriladi. Tadqiqot
metodologiyasi sifatida sifatli va miqdoriy usullar qo‘llanilib, davlat xususiy sheriklik
modellarining ta'lim sifatiga ta'siri tahlil etiladi. Kelajakda, maktabgacha ta'lim sohasida
xususiy sektorning rolini oshirish va ta'lim sifatini yaxshilash bo‘yicha tavsiyalar beriladi.
Ushbu maqola, davlat xususiy sheriklik orqali maktabgacha ta'lim tizimini takomillashtirishga
yo‘naltirilgan innovatsion yechimlarni keltirishi kutilmoqda.
Kalit so'zlar: davlat-xususiy sheriklik, maktabgacha ta'lim, ta'lim sohasiga ijtimoiy
investitsiyalar.
KIRISH
Maktabgacha ta'lim, bolalarning dastlabki rivojlanishida va kelajakdagi ta'lim
jarayonlarida muhim rol o„ynaydi. BMTning 2030-yilgacha barqaror rivojlanish maqsadlari
doirasida, barcha bolalar uchun sifatli maktabgacha ta'limga erishish zarurligi ta'kidlangan.
Statistika ma'lumotlariga ko„ra, dunyo bo„yicha maktabgacha ta'limga qatnashish darajasi
2021-yilda 54 foizni tashkil etgan, ammo bu raqam mintaqaviy farqlarga ega. Masalan,
Yevropa va Shimoliy Amerika mintaqasida bu ko„rsatkich 70 foizdan yuqori bo„lsa, Afrika va
Janubiy Osiyoda 30 foizgacha tushishi mumkin.
Davlat-xususiy sheriklik loyihalari, maktabgacha ta'lim sohasida samarali yechimlar
taqdim etish va mavjud muammolarni bartaraf etish imkoniyatini taqdim etadi. O„zbekiston
Respublikasi statistika qo„mitasi ma'lumotlariga ko„ra, 2023-yilda mamlakatda maktabgacha
ta'lim muassasalari soni 12 mingdan oshib, 1,5 milliondan ortiq bolani qamrab olgan. Biroq, bu
ko„rsatkichlar hali ham etarli emas, va ta'lim sifatini oshirish zarurati dolzarb ahamiyatga ega.
Shu nuqtai nazardan, modellarini qo„llash, maktabgacha ta'lim tizimida resurslar va
innovatsiyalarni samarali birlashtirish orqali ta'lim sifatini sezilarli darajada oshirishga yordam
beradi. Kelgusi besh yil ichida maktabgacha ta'lim muassasalarining 40 foizini xususiy sektor
tomonidan boshqarilishi kutilmoqda, bu esa ta'lim sohasida yangi imkoniyatlar va kutilayotgan
o„zgarishlarni belgilaydi. Ushbu maqolada, loyihalarining maktabgacha ta'lim sohasidagi
ahamiyati, afzalliklari va mavjud imkoniyatlari chuqur tahlil qilinadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI
Maktabgacha taʼlim sohasida davlat-xususiy sheriklikni qo„llab-quvvatlash orqali
bolalarni maktabgacha taʼlim bilan keng qamrab olinishini taʼminlash maqsadida O„zbekiston
152
Международный научный журнал
«Научный импульс»
№ 25 (100),часть 1
Сентября , 2024
Respublikasi Prezidentining “Maktabgacha taʼlim sohasida davlat-xususiy sheriklikni yana-da
rivojlantirish chora-tadbirlari to„g„risida”gi Qarori imzolandi. Qarorga ko„ra, respublika
bo„ylab davlat-xususiy sheriklik asosida maktabgacha taʼlim muassasalarini tashkil etish
rag„batlantirilib, tijorat banklari va xalqaro moliya institutlarining imtiyozli kreditlarini jalb
qilish orqali tadbirkorlarga uzoq muddatli va imtiyozli kreditlar ajratish belgilab qo„yildi.
Maktabgacha taʼlim vazirligi tomonidan Janubiy Koreyaning “Chung Construction
Design” va Singapurning “Modern Montessori International Group” kompaniyasi bilan
quvvati 400 va 200 o„rinli hamda mos ravishda Toshkent shahrida 3,4 mln. dollar va 1,5 mln.
dollar qiymatga teng Janubiy Koreya va Singapur modeli asosida innovatsion texnologiyalar
qo„llaniladigan maktabgacha taʼlim muassasasini qurish loyihalarini amalga oshirish ko„zda
tutilgan.
Joriy yilning birinchi yarim yilligida respublika bo„yicha 631 ta oilaviy tipdagi MTTlari
faoliyati yo„lga qo„yilib, ularda 19 401 nafar bola qamrab olindi. Natijada nodavlat
MTTlarining umumiy soni 1383 taga yetkazilib, ularda 80 ming nafardan ortiq bola taʼlimtarbiya olmoqda.
Bolalarni boshlang„ich taʼlimga majburiy bepul bir yillik tayyorlash bo„yicha dastlabki
loyihaning ijobiy tajribasini boshqa hududlarda ham tatbiq etish maqsadida Vazirlar
Mahkamasining “Bolalarni boshlang„ich taʼlimga majburiy bir yillik tayyorlash tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to„g„risida”gi qarori qabul qilindi. Joriy o„quv yilida 2 535 ta
guruhda respublika miqyosida 6 yoshli bolalarning 54,2 foizini qamrab olish ko„zda tutilgan,
yil yakuniga qadar esa, mazkur ko„rsatgich 75 foizga yetkaziladi.
Qoraqalpog„iston Respublikasi va viloyatlarda maktabgacha yoshdagi bolalarni sifatli
maktabgacha taʼlim bilan qamrab olish uchun 2019-2020 o„quv yilidan boshlab, “Aqlvoy”
maktabgacha taʼlim mobil guruhlari tajriba tariqasida qayta jihozlangan ISUZU HC 40
avtobuslari negizida tashkil etildi. Mobil taʼlim guruhlariga 1920 nafar maktabgacha yoshdagi
bola qamrab olindi.
“Ilk qadam” davlat taʼlim dasturi asosida 6 yoshli bolalarda yozuv ko„nikmalarini
shakllantirish uchun ish daftarlar maketlarini yaratish bo„yicha, shuningdek, rivojlantirish
markazlarida 3-7 yoshdagi bolalar uchun ishlatiladigan ko„rgazmali didaktik plakatlar
to„plamini yaratish bo„yicha ishchi guruh tasdiqlandi.
Majburiy bepul maktabga tayyorlov guruhlarida taʼlim-tarbiya jarayonini tashkil etishda
foydalaniladigan “Ilm yo„li” rivojlantirish, tarbiyalash va taʼlim berish variativ dasturi xorijiy
ekspertlar ishtirokida ishlab chiqildi. Shu bilan birga, tayyorlov guruhlarida faoliyat
yuritayotgan pedagoglarga metodik ko„mak berish maqsadida “Pedagoglar va trenerlar uchun
“Ilm yuli” variativ dasturini joriy etish qo„llanmasi” tayyorlandi.
Ixtisoslashtirilgan maktabgacha taʼlim tashkilotlarinig mutaxassislari uchun “Ilk qadam”
maktabgacha taʼlim muassasasining Davlat o„quv dasturi asosida maxsus ehtiyojga ega 2
yoshdan 7 yoshgacha bo„lgan bolalar uchun 5 ta mutaxassislik yo„nalishi bo„yicha
moslashtirilgan va uyg„unlashgan taʼlim dasturi yaratildi.
Koronavirus pandemiyasi davrida Maktabgacha taʼlim vazirligi O„zbekiston milliy
teleradiokompaniyasi bilan hamkorlikda ota-onalarga maktabgacha yoshdagi bolalarga tizimli,
foydali va rivojlantiruvchi taʼlim berishda uslubiy yordam sifatida “Onlayn bolalar bog„chasi”
153
Международный научный журнал
«Научный импульс»
№ 25 (100),часть 1
Сентября , 2024
dasturini ishlab chiqdi. Dastur o„z ichiga 3-5 yoshdagi bolalarga mo„ljallangan “Ilk qadam” va
6 yoshdagi bolalarni maktabgacha tayyorlash uchun “Aqlvoy” taʼlim loyihalarini qamrab oldi.
Onlayn mashg„ulotlar “Bolajon” telekanalida va internet-resurslarda olib borildi.
Joriy yilning birinchi yarim yilligida Maktabgacha taʼlim vazirligi tizimidagi 2 895 ta
MTTlarini tezkor internetga ulash imkoniyati yaratildi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Oddiy sheriklik shaklida davlat-xususiy sheriklik.
Qo'shma faoliyat shartnomasi deb nomlanuvchi oddiy sheriklik shartnomasiga binoan,
ikki yoki undan ortiq shaxslar (sheriklar) o'z hissalarini birlashtirishga va foyda olish yoki
qonunga zid bo'lmagan boshqa maqsadga erishish uchun yuridik shaxs tashkil etmasdan
birgalikda harakat qilishga majburdirlar.
Biroq, notijorat tashkilot, shu jumladan ta'lim muassasasi ham qila olmaydi
- imtiyoz;
- autsorsing;
- ta'lim muassasasini boshqarish funktsiyalarini boshqaruv kampaniyalariga o'tkazishtijorat tashkilotini yaratish (davlat va xususiy kampaniya);
- notijorat tashkilotini yaratish (davlat va xususiy kampaniya);
- oddiy sheriklik shartnomasini tuzish ( davlat va xususiy kampaniya);
- hamkorlik shartnomasi / niyat bayonnomasi;
- mablag'larni shakllantirish Notijorat tashkilotning "maqsadli kapitali" - vasiylik
kengashi;
- sifatli ta 'lim jarayonini ta' minlash uchun ta 'lim muassasalarining moddiy va o' quv
resurslaridan birlashtirish va ulardan oqilona foydalanish;
- tashkiliy-iqtisodiy va kadrlar masalalarini birgalikda hal etish.
Ta'lim sohasi tomonidan har qanday ta'lim muassasalari oddiy sheriklik ishtirokchilari
bo'lishi mumkin. Bir xil turdagi ta'lim muassasalari ham, har xil turdagi ta'lim muassasalari
ham bitta sheriklikka birlashtirilishi mumkin. Masalan: bolalar bog'chalari va maktablar va
boshqalar.ta'lim muassasalari va biznes tuzilmalaridan tashqari, oddiy sheriklikning
ishtirokchilari ota-onalar, boshqa manfaatdor jismoniy va yuridik shaxslar bo'lishi mumkin.
- ta 'lim muassasalarining tegishli jihozlangan o' quv, laboratoriya, sport maydonlari
taqchilligini to ' ldirish;
- ta'lim muassasalarining mulkiy kompleksidan foydalanish samaradorligini oshirish;
- ta'lim muassasalarining mulkiy majmuasini rivojlantirish va kengaytirish uchun byudjet
xarajatlarini kamaytirish [2].
Tijorat tashkiloti shaklida davlat-xususiy sheriklik.
Xo'jalik jamiyati yoki shirkat kapitalida ishtirok etish asosida davlat-xususiy o'zaro
hamkorlik ushbu tashkilotlar ustidan o'zlarining boshqaruv organlaridagi vakillari orqali davlat
(munitsipal) nazoratini ancha yuqori darajada ushlab turishga imkon beradi.
Ushbu mexanizm quyidagi maqsadlarda ishlatilishi mumkin:
- ta'lim infratuzilmasini qo'llab-quvvatlash va modernizatsiya qilish;
- turli ta'lim loyihalarini amalga oshirish;
- innovatsion texnologiyalarni joriy etish;
154
Международный научный журнал
«Научный импульс»
№ 25 (100),часть 1
Сентября , 2024
- ta'lim sohasida ko'char va ko'chmas mulkni samarali boshqarishni ta'minlash maqsadida
boshqaruv kompaniyalarini tashkil etish [5].
Notijorat tashkilot shaklida davlat-xususiy sheriklik.
Ta'lim sohasidagi davlat-xususiy sheriklik mexanizmlari orasida eng kattasi mexanizm
avtonom notijorat tashkilot, notijorat sheriklik, jamg'arma shaklida tarqatiladi.
Notijorat sheriklik yoki avtonom notijorat tashkilot shaklida nodavlat, ammo davlat yoki
shahar nazorati ostida bo'lgan ta'lim tashkilotlari tuzilishi mumkin. Bunday tashkilotlarning
faoliyati byudjet mablag'lari hisobidan emas, balki o'z faoliyatidan olingan daromadlar,
shuningdek xususiy moliyaviy investitsiyalar hisobidan moliyalashtiriladi.
Ta'lim sohasidagi notijorat sheriklik yoki avtonom notijorat tashkilot shaklida
quyidagilarga qaratilgan ta'lim faoliyatini amalga oshiruvchi DXSHLAR tashkil etilishi
mumkin:
- ta'lim tizimida boshqaruv samaradorligini oshirish;
- byudjet xarajatlarini yuqori samaradorlik bilan amalga oshirish, byudjet mablag'larini
sarflashda nisbiy tejashga erishish;
- budjetdan tashqari moliyalashtirish manbalarini jalb etish hisobiga ta ' lim
muassasalarining, shu jumladan budjet muassasalarining mulkiy va moliyaviy bazasini
kengaytirish;
- ta'lim dasturlarining raqobatbardoshligini oshirish, ularning sifatini oshirish;
- ta'limning innovatsion tarkibiy qismini kuchaytirish [6].
Maqsadli kapital davlat-xususiy sheriklik mexanizmi sifatida.
Maqsadli kapital - bu notijorat tashkilot mol - mulkining pul mablag'lari shaklida unga
berilgan xayr-ehsonlar hisobiga shakllantiradigan qismi, so'ngra ushbu notijorat tashkilotning
ustav faoliyatini moliyalashtirish uchun foydalaniladigan daromad olish uchun boshqaruv
kompaniyasining ishonchli boshqaruviga o'tkaziladi-maqsadli kapital egasi yoki boshqa
notijorat tashkilotlar-maqsadli kapitaldan daromad oluvchilar.
Ta'lim muassasalari maqsadli kapitalning egasi bo'la olmaydi, lekin maqsadli kapitaldan
daromad oluvchilar bo'lishi mumkin. Etarli mablag'ga ega bo'lgan va har qanday ta'lim
muassasalariga (bir yoki bir nechta) nisbatan xayriya aktini amalga oshirishni istagan jismoniy
yoki yuridik shaxs - donor ixtisoslashtirilgan notijorat tashkilot bilan xayriya shartnomasini
tuzadi, unga ko'ra u maqsadli kapitalni shakllantirish uchun mablag'larni ushbu notijorat
tashkilotga o'tkazish majburiyatini oladi, undan olingan daromad maqsadli kapitaldan boshqa
daromad oluvchilar foydasiga taqsimlanadi.
Maqsadli kapitaldan olinadigan daromadlar quyidagilarga yo'naltirilishi mumkin:
- o'qituvchilarning ish haqi uchun rag'batlantiruvchi fondlarni yaratish;
-moddiy-texnik bazani va axborot muhitini rivojlantirish, zamonaviy uskunalar sotib
olish, kutubxona fondini to'ldirish;
- ta'lim yangiliklarini ishlab chiqish va joriy etish;
- xodimlarning ijtimoiy paketini moliyaviy qo'llab-quvvatlash;
- ta'lim manfaatlari uchun boshqa maqsadlar [9].
Ta'limda autsorsing mexanizm sifatida davlat-xususiy sheriklik.
155
Международный научный журнал
«Научный импульс»
№ 25 (100),часть 1
Сентября , 2024
Autsorsing deganda fuqarolik-huquqiy shartnomalar asosida ta'lim muassasalari
resurslarini ta'minlash va boshqarish funktsiyalarini bajaradigan tashqi ijrochilar (pudratchilar,
etkazib beruvchilar) faoliyati tushuniladi. Ta'lim va biznes tizimining bunday hamkorligining
asosiy maqsadi ta'lim muassasalariga sa'y - harakatlarini ta'lim faoliyatiga yo'naltirish va
byudjet xarajatlarini oshirmasdan ushbu faoliyatga yuqori darajadagi xizmat ko'rsatish
imkoniyatini berishdir.
Tashqi ijrochilarga ta'lim muassasalarining binolarga, inshootlarga texnik xizmat
ko'rsatish, texnik xizmat ko'rsatish va ta'mirlash kabi iqtisodiy funktsiyalarini topshirish
mumkin; xavfsizlik va yong'in signalizatsiyasi, konditsioner, shamollatish, elektr va suv
ta'minoti, kanalizatsiya tizimlarini o'rnatish va texnik xizmat ko'rsatish; issiqlik va elektr
energiyasi, sovuq va issiq suv iste'molini hisobga olish, energiya va suv sarfini
optimallashtirishni hisoblash; aloqa tizimlari, Internet, radio, telekommunikatsiya, xizmat
ko'rsatish tizimlari, favqulodda vaziyatlar tizimlari, kirish tizimlari; talabalar va o'quvchilarga
issiq ovqat va tibbiy yordam ko'rsatishni tashkil etish; ta'lim muassasalarining binolari, binolari
va hududlarini tozalash, ta'lim muassasalari hududini ko'kalamzorlashtirish ishlarini tashkil
etish; ta'lim muassasalarini asbob-uskunalar, o'quv qo'llanmalari, o'quv nashrlari, kompyuter
va boshqa jihozlar, mebellar, maishiy texnika va boshqalar bilan ta'minlash; maktab
o'quvchilarini ta'lim muassasalariga etkazib berishni tashkil etish.
Ushbu funktsiyalarni tashqi ip tomonidan amalga oshirishda xarajatlarni moliyalashtirish
manbalari ta'lim muassasalarini rivojlantirish uchun nazarda tutilgan byudjet mablag'lari;
maqsadli dasturlar mablag'lari, shuningdek ta'lim muassasalarining o'z mablag'lari (pullik
xizmatlar ko'rsatish, tadbirkorlik faoliyatidan olinadigan daromadlar, bepul tushumlar va
boshqalar).
Davlat-xususiy sheriklik mexanizmi sifatida ta'limdagi konsessiya shartnomalari.
Konsessiya shartnomasi - bu tomonlardan biri - konsessioner-o'z hisobidan ma'lum bir
ko'chmas mulkni (bundan buyon matnda konsessiya shartnomasi ob'ekti deb yuritiladi)
yaratish va (yoki) rekonstruksiya qilish va ushbu ko'chmas mulkdan foydalanish (foydalanish)
bilan ushbu shartnomada belgilangan vaqt ichida konsessiya shartnomasi bilan belgilangan
faoliyatni amalga oshirish majburiyatini olgan bitim. Konsessiya bitimining boshqa tomonioxirida-dent-yaratilgan va (yoki) rekonstruksiya qilinayotgan mol-mulkning egasi hisoblanadi
va bo'ladi va ushbu mol-mulkni yoki konsessiya bitimining obyektini konsessionerga beradi.
XULOSA
Davlat yoki ta'lim muassasalarining egasi ta'lim muassasasi va boshqaruv kompaniyasiga
ta'lim muassasasining asosiy funktsiyasini bajarish uchun shakllantirilgan va resurslar bilan
ta'minlangan davlat topshirig'ini taqdim etadi va uni bajarish sifati, muddati va hajmini nazorat
qiladi. Shu bilan birga, davlat yoki mulkdor ta'lim muassasalarini samarali va sifatli
boshqarishni va moliyaviy resurslardan samarali foydalanishni ta'minlash maqsadida
boshqaruv kompaniyasiga ta'lim muassasalarini boshqarish resurslari va huquqlarini beradi.
156
Международный научный журнал
«Научный импульс»
№ 25 (100),часть 1
Сентября , 2024
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Barlow, D., Smith, J., & Jones, A. (2019). Public-Private Partnerships in Early
Childhood Education: An Overview. Educational Review, 72(3), 345-367.
2. O„zbekiston Respublikasi Ta'lim vazirligi. (2022). Maktabgacha ta'lim muassasalari
va davlat-xususiy sheriklik: Hisobot. Tashkent.
3. BMT. (2021). Transforming Education: Global Education Monitoring Report.
UNESCO.
4. International Labour Organization (ILO). (2023). Early Childhood Education: The
Role of Private Sector Engagement. Geneva: ILO Publishing.
5. https://mpe.uz/post-detail/posts/reports/2154
6. https://strategy.uz/index.php?news=1062&lang=uz
7. https://tatuff.uz/maktabgacha-talim-sohasida-davlat-xususiy-sherikliknirivojlantirish-borasidagi-imtiyozlar/
157