“Metallarga bosim bilan ishlov berish”
kafedrasi mudiri, t.f.d., prof.
__________ D.M. Berdiyev
“___” ___________2024 y.
KURS ISHI
Fan “Listli metallarni prokatlash texnologiyasi”
Guruh: 109-20 MT (PM) (o‘). Talaba: Ne’matullayev S . Rahbar: Tashmatov R.K.
TOPSHIRIQ
1. Bajariladigan kurs ishini mavzusi: 08Ю po‘lat markasidan 1,0×1100 mm
o‘lchamdagi listni sovuq holatda prokatlash texnologik jarayonini ishlab chiqish
2. Boshlang‘ich ma’lumotlar: Listli metallarni prokatlab ishlab chiqarishning umumiy
ma’lumotlari.
3. Foydalaniladigan adabiyotlar, qo‘llanmalar va so‘rovnomalar:
1. Berdiyev D.M. “Qizdirish qurilmalari va uskunalari” Darslik. – Toshkent:
ToshDTU, 2020. -220 b.
2. Saydumarov B.M. Prokat ishlab chiqarish texnologiyalari. Darslik. – Toshkent:
TDTU. 2022. – 302 b.
3. Saydumarov B.M. Prokatlash mashinalari va jihozlari. O‘quv qo‘llanma. –
Toshkent: TDTU. 2020. – 188 b.
4. Колесников А.Г., Яковлев Р.А., Мальцев А.А. Технологическое
оборудование прокатного производства. Учебное пособие. – Москва:
Издательство МГТУ им. Н.Э. Баумана, 2014. -158 с.
5. Vukota Boljanovic Process Control for Sheet-Metal Stamping: Process
Modeling, Controller Design and Shop-Floor Implementation springer England, United
Kingdom. 2014 (English).
4. Texnologik chizmaga va unga qo‘yilgan talablar: КОМПАС-3D, A4 gorizontal
formatda.
5. Tushuntirish xatining tuzilishi
Kirish
1. List metallarni ishlab chiqarish to‘g‘risida umumiy ma’lumot.
2. Jihoz haqida ma’lumot.
3. Texnologik qism.
4. Xulosa.
5. Foydalaniladigan adabiyotlar ro‘yxati
6. Qo‘shimcha mashg‘ulotlar va ko‘rsatmalar
7. Kurs ishini bajarish va topshirish vaqti: 30.03.2024-yil
T/r
1.
1.
2.
Kurs ishi reja bo‘yicha bajarib borish kuni, oyi va yili
2
3
4
5
Kurs ishini qabul qildim _________
Himoya kuni
6
______________
Kurs ishi rahbari Tashmatov R.K. “___” _____ 2024-yil
MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………3
1. 08Ю markali po’lat haqida ma’lumot……………………………………….6
2. 08Ю markali po’latning texnologik xususiyatlari.…………………………..8
3. Berilgan mahsulot uchun GOST talabi............................................................8
4. Ishlab chiqarish jarayoni sxemasini tanlash..................................................12
5.Prokatni tozalash va eritish agregatlari..........................................................14
6. Uskunaning turini va uning asosiy parametrlarini tanlash.............................17
7. Prokatning deformatsiyasi va tezligini taxminiy xisoblash...........................19
8. Texnologik ishlab chiqarish jarayoni............................................................20
XULOSA............................................................................................................23
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI.....................................24
2
KIRISH
Prokat mahsulotlarining 30% ga yaqini listlarga to’g’ri keladi.Listlarni
prokatlab olishda zagotovka sifatida slyablardan foydalaniladi.Prokatlash uchun
slyab metodik pechda 1200-1280 °C haroratgacha qizdirilib, shu haroratda
ma’lum vaqt saqlangach, bir yoki ikki kletli list prokatlash stanining rolgangiga
uzatilib, so'ngra prokatlanadi. Bunda slyab stanning gorizontal va vertikal
jo'valari orasidan ezib o ‘tkazilyotganda, u to‘rt yoqlama eziladi.Zagotovkani shu
yo‘sinda bir necha bor prokatlash natijasida zarur o'lchamli listlar olinadi. Ish
boshlashda prokat stanlari gorizontal silindrik tekis jo’valar orasidagi zazor o
‘rtacha 40-80 mm, vertikal jo'valar orasidagi zazor esa 10-30 mm ga kichraytirib
boriladi. Juda ham yupqa folgalarni olishda avvalo listlar sirtidagi kuyindini
tozalash uchun uni 10-20% li sulfat kislotaning suvdagi eritmali vannaga
tushirib,ma’lum vaqt saqlanadi.Keyin vannadan olinib, quritilgach, ko‘p jo‘vali
list prokatlash stanida moy suyuqligidagi muhitda prokatlanadi.Olingan list
mahsulotlar saralangach,moylab tegishli joyga uzatiladi.So’ngi vaqtlar ichida
listli po’latlarni ishlab chiqarishda issiqlay prokatlovchi uzluksiz kengtasmali
stanlar va yarim uzluksiz stanlar ko’p tarqalgan. Tasmali po’latning 70% dan
yuqorisi keng tasmali stanlarda prokatlanadi. Bu stanlarda po’lat ishlab
chiqarishni jadaj rivojlanishi yuqori texnik-iqtisodiy ko’rsatkichlar bilan
izohlanadi. Boshqa turdagi stanlar bilan solishtirganda ular eskpluatatsiya sarf
koeffitsiyenti, birlamchi nisbiy xarajatlar, qurilma og’irligini kamligi, kata
samaradorlik bilan farqlanadi. Listli po’lat yarim uzluksiz va yirik tasmali
stanlarda o’rama usulida ishlab chiqariladi, shuning uchun list ishlab chiqarishda
7….10% arzon. O’ramali listlar sifati sirt tozaligi va joizlik tomonlama yuqori.
Listli yoki qadoqli ishlab chiqarish bilan solishtirganda o’ramali usulda
samaradorlik 20...30 marta yuqori, list tannarxi 2,5 barobarga kam.
Listli prokat bu- legirlangan,uglerod,asbob-uskunalar,zanglamaydigan,
ruxli,alyuminiy va boshqa turdagi po`latlardan yasalgan metalldir.U qurilishning
3
ko`p sohalarida avtomobilsozlikda,qishloq xo’jaligida tibbiyot va sog’liqni
saqlash uchun turli asbob-uskunalar ishlab chiqarishda,elektr sanoat qurilmalari
va turli iqtisodiy ehtiyojlar uchun kerak bo’ladi.
Listli prokat metall buyumlarni rulonlardan o’tkazish va ularni metall
plitalarga aylantirish orqali ishlab chiqariladi.Ushbu prokat usuli ikkitaga
bo’linadi-Issiq rulonlar(issiq prokat ishlab chiqarish) va sovuq rulonlar(sovuq
rulonli list ishlab chiqarish).Yassi rulonli prokat stanining issiq prokat jarayonida
mahsulot blankasi qizdirilgan holatda beriladi.Sovuq holatda varaqni isitish shart
emas.Harorat usulidan qat’i nazar prokat ishlov beriladigan qismning qalinligini
doimiy ravishda kamaytirishni o’z ichiga oladi.Materialga kerakli xususiyatlarni
berish uchun qo`shimcha ravishda termal yoki termokimyoviy ishlov berish
mumkin.
Listli metall prokat jarayoni qalinligini kamaytirish va qalinligini bir xil
qilish uchun bir yoki bir nechta juft rulon orqali metall zaxirasini o'tkazishdan
iborat.Umumiy ma'noda varaq va plastinkaning belgilanishini aniqlash uchun
aytishimiz mumkinki, 1/8" va undan qalinroq har qanday narsa plastinka va 1/8"
dan kichik bo'lgan narsa varaqdir.
Temirni
sanoatda
prokatlash
taxminan
boshlangan.Angliya,Germaniya,AQSH,Chexoslovakiya
va
18-asrdan
Rossiyada
turli
prokat stani birin ketin paydo bo’lgan.Listlarni uzluksiz issiqlayin prokatlash
1892-yilda Teplitsa (Chexoslovakiya) da qo`llaniladi boshlandi.Birinchi uzluksiz
keng polosali stan 1923-yilda AQSHda qurildi,1930-yilda AQSHda trubalarni
sovuqlayin prokatlash o`zlashtirildi.Hozirgi listlarga talab tobora o’sib
bormoqda.Shu talabni qondirish uchun listni to’xtovsiz va yarim to’xtovsiz
ishlaydigan stanlari mavjud bo’lib,bitta stan yiliga 1 mln tonnagacha list
chiqarishi mumkin.Yupqa listlarni chiqarish uchun to`xtovsiz ishlaydigan stanlar
bo`lib,kletda jo`valar toza va dag`al bo`lib,toza kletdan o`tganda listlar yuzasi
toza bo’ladi.Listlarni yoyishda uni yuzini tozaligi katta rol o`ynaydi Zagotovka
qizdirilganda uni yuzida oksidlar hosil bo’ladi.Shuning uchun uni yuzini tozalash
4
kerak.Sanoatda listli prokat keng qo’llaniladigan metall buyumlar turlaridan
biridir.U mustaqil mahsulot sifatida va boshqa metall buyumlar,xususan profillar
ishlab chiqarish uchun xomashyo sifatida ishlatiladi.
So`ngi yillarda sovuq rulonli listni ishlab chiqarish taxminan 40% ni tashkil
etadi va tobora ortib bormoqda.Buning sababi sanoatning ko’pgina tarmoqlarida
yuqori mexanik xususiyatlariga ega,aniq o’lchamlariga va yaxshi sirt sifatiga ega
bo’lgan
yupqa
qatlamli
po`latga
doimiy
ravishda
o`sib
borayotgan
ehtiyojdir.Hozirgi vaqtda sovuq listli po`lat ishlab chiqarishning quyidagi asosiy
tendensiyalarini aniqlash mumkin:
-6-7 ta kletlar prokat tezligi 50 m/s gacha va rulon og’irligi 60 tonnagacha
bo’lgan zamonaviy uzluksiz stanlarni qurish;
-Yarim egilgan rulonli qattiq stendlardan foydalanish:
-Stanlarda taranglikni,qalinligini va polosa kengligini avtomatik tartibga
solish uchun datchiklardan foydalanish;
-Vertikal yoki gorizontal turdagi uzluksiz issiqlik bilan ishlov berish ishlab
chiqarish liniyalaridan foydalanish.
5
1. 08Ю markali po’lat haqida ma’lumot
08Ю po’lati alyuminiy bilan legirlangan past uglerodli yuqori sifatli
strukturaviy po’latdir.Yumshoq,yuqori oqim tezligi va zarba kuchiga ega.Bu
po’lat har qanday murakkablikdagi chizish,mexanik va texnologik ishlov berish
va sovuq shtamplash uchun juda mos keladi.Po’lat kamdan-kam hollarda
qurilish,yuk ko’taruvchi tuzilmalarini ishlab chiqarish uchun ishlatiladi,chunki
yuqori qattiqlik qiymatlariga ega emas. 08Ю yangilanadigan qotishma
bo’lib,uning xususiyatlarini issiqlik bilan ishlov berish tufayli sezilarli darajada
yaxshilash mumkin.
Strukturaviy yuqori sifatli karbonli po’lat 08Ю murakkab chizilgan sovuq
shtamplash yordamida qismlarni ishlab chiqarish uchun ishlatiladi.
Po’lat markasi 08Ю GOST4041 standartlari talablariga javob beradigan
sovuq shtamplash uchun yuqori sifatli konstruktiv karbonli po’latdir.
Aslida 08 markali po’lat yuqori plastikli detallarni ishlab chiqarish uchunshaybalar,prokladkalar,quvurlarni va boshqa muhim bo’lmagan detallarni o’z
ichiga oladi,shuningdek -40 dan 450 ⁰C gacha xaroratda ishlaydi.
08 - foizning yuzdan bir qismidagi uglerod miqdori indeksi, ya'ni. 08Ю
po'lat tarkibida 0,08% gacha uglerod mavjud. 08Ю po'latidagi uglerod miqdori
past bo'lib, bu uning operatsion xususiyatlariga va qo'llanilish doirasiga sezilarli
darajada ta'sir qiladi. Po'latning asosini tashkil etuvchi temir bilan o'zaro ta'sir
qiladigan uglerod qattiq strukturaning shakllanishi uchun javobgardir. Po'latda
uglerod qancha ko'p bo'lsa, u qanchalik qattiq va kuchliroq bo'lsa, uni doimiy yuk
ostida deformatsiyalanmaydigan yuk ko'taruvchi konstruktsiyalarda ishlatish
yaxshiroqdir. Uglerod miqdori qanchalik past bo'lsa, po'latni yaxshiroq qayta
ishlash mumkin - payvandlash,kesish orqali.Yumshoq po'lat unchalik kuchli
emas, lekin chidamlilik darajasi tufayli zarba yuklariga yaxshiroq bardosh beradi.
Ba'zi hollarda ko'rsatkichlarni xrom, nikel, marganets, alyuminiy, mis va
boshqalar kabi qotishma qo'shimchalarni qo'shish orqali tekislash mumkin.
Qotishma elementlari past karbonli po'latga kuch qo'shishi mumkin, shuningdek,
6
korroziyaga qarshi xususiyatlarni, yuqori yoki past haroratlarga chidamliligini
oshiradi va po'latni zanglamaydigan va agressiv kislotali yoki gidroksidi
muhitlarga chidamli qiladi.
Ю-qotishma
tarkibidagi
alyuminiy
miqdorini
ko'rsatadi.Alyuminiy
qotishma qo'shimchasi va kuchli deoksidlovchi vositadir. Deoksidlovchilar kislorod va azotni bog'laydigan va qotishmaning qattiqlashishi paytida gaz hosil
bo'lishiga to'sqinlik qiluvchi elementlar. Ular g'ovak va gaz cho'ntaklarining
shakllanishiga yo'l qo'ymaslik uchun qotishma tarkibiga ataylab kiritiladi va shu
bilan heterojen strukturaning shakllanishiga to'sqinlik qiladi. Alyuminiy
yordamida qotishma tarkibidan kislorodni olib tashlash materialning suyuqligi va
qattiqligini oshiradi. Alyuminiy tarkibi don tuzilishiga ijobiy ta'sir qiladi - donalar
kichikroq bo'lib, metall konstruktsiyani mustahkamlaydi. Alyuminiy bilan
qotishma po'latlarning yana bir xususiyati yuqori issiqlikka chidamlilikdir.
1.1-rasm.08Ю markali po’lat
7
2. 08Ю markali po’latning texnologik xususiyatlari
Po'lat 08Ю mukammal payvandlash qobiliyatiga ega, bu dastlabki yoki
keyingi issiqlik bilan ishlov berishni talab qilmaydi. Barcha past uglerodli
po'latlar singari, 08Ю po'lati mukammal qayta ishlanadi. Qotishmaning
xususiyatlarini chiniqtirish orqali yaxshilash mumkin. Payvandlash uchun har
qanday usul mos keladi, tikuvlar yorilishga moyil emas va yuklarga yaxshi
bardosh beradi. Materiallar to'planishga sezgir emas va temperaturadan keyin
mo'rtlikka moyil emas.
2.1-jadval
Zarb harorati
-1250 ⁰C dan -850 ⁰C gacha
Payvandlash qobiliyati
Cheklovlar yo’q
Olovga sezgirlik
Sezuvchan emas
Mo`rtlashuvga moyillik
Moyil emas
3. Berilgan mahsulot uchun GOST talabi
Past uglerodli yuqori sifatli po'latdan yasalgan yupqa qatlamli sovuq prokat
mahsulotlar uchun texnik shartlar GOST 9045-80 da belgilangan. Ushbu
standartga muvofiq, prokat quyidagi kimyoviy tarkibga ega past uglerodli yuqori
sifatli 08Ю po'latdan tayyorlanadi.
3.1-rasm.Listli po’lat
8
08Ю markali po’lat kimyoviy tarkibi
3.1- jadval
uglerod,oshmagan holda
0,07
marganets
0,2-0,35
oltingugurt,oshmagan
holda
0,025
fosfor,oshmagan holda
0,02
Alyuminiy
0,02-0,07
kremniy,oshmagan holda
0,01
xrom, oshmagan holda
0,03
nikel,oshmagan holda
0,06
mis,oshmagan holda
0,06
Rolikli prokat rulonli va kesilgan qirralar bilan ishlab chiqarilishi mumkin.
Himoyalanmagan ko'z bilan ko'rinadigan qirralarda delaminatsiya yoki so'nggi
yoriqlar bo'lmasligi kerak.Rolikli prokat mahsulotlarning qirralari 90 ° yoki
undan ortiq burchak ostida egilgan bo'lmasligi kerak, shuningdek, o'ralgan yoki
g'ijimlangan uchlari bo'lmasligi kerak. Metall qattiqlashtirilgan holatda ishlab
chiqariladi. Yupqa qatlamli prokat ekstruziya sinovidan o'tkazilishi kerak (sferik
quduq chuqurligi, 2-jadval). Prokatga issiqlik bilan ishlov berish kerak (issiqlik
bilan ishlov berish turi ishlab chiqaruvchi tomonidan belgilanadi).Polosa har ikki
tomondan neytral moylash qatlami bilan yog'lanishi kerak.
Ekstruziya sinovi
3.2-jadval
List qalinligi,
мм
0,6
Sferik teshikning chuqurligi vityajka toifasidan kam emas
VOVS
OSV
SV
VG
11,2
11,1
10,8
10,5
9
Prokatning mexanik xususiyatlari 3-jadvaldagi ma`lumotlarga mos kelishi
kerak
Prokatning mexanik xususiyatlari
3.3-jadval
Vityajka Po’lat Bosim hosil
marka qilishi т,
toifasi
si
МPa yuqori
emas
Vaqtinchalik
qarshilik
в,МPa
Nisbiy
Rokvell
kengaytma,% qattiqligi,
,list qalinligi НRB,yuqori
0,5-1,5 мм da emas
kamroq
VOSV
08Ю
186
255-323
40
46
OSV
08Ю
196
255-323
36
46
SV
08Ю
206
255-353
34
48
GOST 7566-81 ga ko'ra,prokat partiyalarda qabul qilinadi. Partiya bitta
po'lat eritmasidan, bitta o'choq zaryadidan yoki uzluksiz pechlar uchun bitta
issiqlik bilan ishlov berish rejimidan, bitta chizilgan toifasidan, bitta qalinlikdan,
bitta sirtni pardozlash guruhidan iborat bo'lishi kerak va bitta sifat hujjati bilan
birga bo'lishi kerak:
- ishlab chiqaruvchining nomi va tovar belgisi;
- iste'molchining nomi;
- buyurtma raqami;
- sifat hujjati berilgan sana;
- vagon yoki transport vositasining raqami;
- po'lat markasi;
- sug’urta raqami va partiya raqami (agar sug’urta partiyalarga bo'lingan
bo'lsa);
- po'latning kimyoviy tarkibi po'lat namuna bo'yicha yoki tayyor prokatdagi;
10
- barcha testlar natijalari;
- sifat belgisining tasviri (agar u mahsulotga berilgan bo'lsa);
- texnik nazorat bo'limining muhri.
Prokatning sifatini tekshirish uchun partiyadan ikkita list yoki bitta
rulon tanlanadi.
Agar ko'rsatkichlardan kamida bittasi uchun qoniqarsiz test natijalari olinsa,
takroriy testlar o'tkaziladi.
Belgilash
to'g'ridan-to'g'ri
rulonning
yuzasiga
yoki
yorlig'iga
qo'llaniladi. Yorliqdagi belgi yoki rulonning tashqi uchida quyidagilar bo'lishi
kerak:
- ishlab chiqaruvchining tovar belgisi;
- po'lat markasi yoki uning belgisi;
- issiqlik raqami yoki uning belgisi;
- partiya raqami (agar sug’urta partiyalarga bo'lingan bo'lsa);
- mahsulot hajmi.
Prokat barcha turdagi transport vositalarida tashiladi. Prokat mahsulotlari
bino ichida yoki namlik ta'siriga to'sqinlik qiladigan sharoitlarda saqlanadi.
Prokatning assortimenti GOST 19904-74 da belgilangan. Unga ko'ra, har
qanday o'lchov nuqtasida rulonlarda etkazib beriladigan po'lat qalinligida
maksimal og'ishlar quyidagi standartlardan oshmasligi kerak (4-jadval).
Po’lat qalinligi uchun maksimal og’ishlar
3.4-jadval
Po’lat qalinligi,
мм
0,9-1,2
1000-1500 мм kengligi uchun qalinligi maksimal og’ishlar
ko’tarilgan prokat aniqligi normal
0,09
0,11
11
Kesilmagan qirralari bo'lgan rulonlarda po'latning kengligi uchun maksimal
og'ishlar +20 mm.
O’roqsimon po'latning yarim oy shakli 3 m uzunlikda 10 mm dan kam
bo’lishi kerak.
 Po’lat rulonlarning uchlari o'ralgan yoki g'ijimlangan bo'lmasligi kerak.
 Teleskopiklik 75 mm dan oshmasligi kerak.
 Po’lat qalinligi qirralardan 40 mm dan ortiq masofada va rulonning
oxiridan 2 m masofada o'lchanadi.
4. Ishlab chiqarish jarayoni sxemasini tanlash
Sovuq prokat sexidagi birinchi operatsiya listlar yuzasini sovuq prokat
paytida metall va rulonlarga bosilmasligi uchun okalinadan tozalashdan iborat.
Rolling 0,6 mm qalinlikdagi rulonlarda yupqa polosani olish uchun amalga
oshiriladi. Stanni texnologik agregatlarning ish unumdorligini oshirish uchun
rulonli prokatlash va pardozlash rulon usulida amalga oshiriladi.Ya’ni polosa
rulonlarga o'raladi.Tayyor prokat ishning qattiqlashishini bartaraf etish va kerakli
mexanik (oqim kuchi, cho'zilish) va texnologik
(shtamplanuvchanlik)
xususiyatlarga erishish uchun yengil qayta kristallanish naklyopga duchor
bo'ladi.
Keyin temperlash amalga oshiriladi – nisbiy deformatsiya qiymati bo’yicha
polosani sovuq prokatlash nosimmetrikliklar bo'lgan po'latning sirtini yaxshilash,
shuningdek sirt qotib qolishini (naklyop) yaratish uchun nisbiy deformatsiyalari
1% bo'lgan polosani sovuq prokatlash. keyingi sovuq shtampga duchor bo'lgan
stan uchun juda muhimdir, chunki metall yuzasi etarlicha qattiq bo'lmasa, unda
kesish chiziqlari paydo bo'lishi mumkin (kesish tekisliklarining listning tashqi
yuzasi bilan kesishishidan iborat. 4.1-rasmda sovuq polosa ishlab chiqarishning
texnologik sxemasi ko'rsatilgan.
12
Sovuq polosa ishlab chiqarishning texnologik sxemasi
Tayyorlash
Prokatlash
O’rash
Issiqlik bilan ishlov berish
Dressirovka
Tayyor mahsulotlar
ombori
13
5. Prokatni tozalash va eritish agregatlari
Quymalar, blyumlar, slyablar va tayyorlanmalarning yuzasida kuyindi,
yoriqlar va boshqa nuqsonlar mavjud bo‘ladi, prokatlashdan oldin ularni bartaraf
qilish zarur bo’ladi. Boshdan-oyoq shilib olish yuzadagi nuqsonlarni bartaraf
qilishning eng ishonchli usuli bo’lib hisoblanadi va olov bilan kuydirish, abraziv
silliqlash mashinalari, shuningdek tokarlik, bo‘ylama-randalash, frezerlash va
termofrezerlash stanlari bilan amalga oshiriladi. Bu mashinalar (tokarlik
stanlaridan tashqari) yuzadagi mahailiy nuqsonlarni tanlanma tozalash uchun
ham qo’llaniladi, bu metall chiqindilarini anchagina kamaytiradi. biroq qo'l
mehnatini qoilashni talab qiladi. Metallurgiya kombinatlarining kuydirish
sexlaridagi olov bilan tozalash mashinalari — o ‘tgan asrning 60-70 yillarining
asbobuskunalari bo'lib hisoblanadi, shunga qaramasdan ular davriy ravishda
pichoqlarni almashtirishni talab qilish bilan hozir ham ishonchli tarzda
ishlamoqda. Slyablarni olov bilan tozalash mashinasi slyabingning ishchi
katagidan keyin. qaychilarning oldidan o'rnatiladi (5.1-rasm). Ular 1500 mm
gacha kenglikdagi va 250 mm gacha qal in I ikdagi slyablarning yuzalarini yurish
davomida bir paytning o'zida yoki to'rt tomondan, yoki ikki tomondan tozalash
uchun mo'ljallangan. Metalining olinadigan yuza qatlamining qalinligi
(tozalashning chuqurligi) 1,5...3 mm ni tashkil qiladi. Supportlarga o'matilgan,
gidrosilindrlar bilan vertikal va gorizontal bo'ylab ko'chiriladigan yuqori va
pastki gaz bilan qirquvchi bloklar metalining yuzasiga nisbatan 25° atrofida
burchak ostida joylashgan tirqishsimon soplolarga ega. Bloklar metaliga qarab
harakatlanganda soplolarga avtomatik ravishda kislorod va yoqilg'i gaz (asetilen,
tabiiy gaz yoki koks gazi) beriladi, ular qaynoq metalldan alangalanadi.
Metallning yuzasi suyuqlanadi va shu momentda qirquvchi kislorod (96-98%
tozalikdagi) berish yoqiladi, metall unda yonadi, natijada alanganing harorati
2500...3000 °C gacha ko'tariladi va natijada metallning yu/.a qatlami eriydi. Bir
paytning o'zida yuqori bosimli suv bilan (30 at gacha) yuvib tushirish tizimi
yoqiladi.
14
5.1-rasm. Olov bardosh tozalash mashinalari:
1,5,6-gidrosilindrlar; 2-slyab; 3,8-gaz bilan qirquvchi bloklar ; 4,7supportlar
Boshdan-oyoq olov bilan tozalashda metallning 2.5 mm gacha qalinlikda
yuza qatlami kuydiriladi, metall yo'qolishi 1.5...2,5 % ni tashkil qiladi.
Metallning nisbatan bunday katta yo‘qolishida blyumlarni (slyablarni) boshdanoyoq olov bilan tozalash faqatgina ko'proq arzon kam uglerodli po'lat uchun blyumlarning (slyablarning) butun uzunligi bo‘ylab nuqsonlar ko‘p bo'lganda
maqsadga muvofiq bo'ladi. Ko‘pgina hollarda sifatli po'latdan olingan blyumlar
(slyablar) uchun slyablarni f'aqat ikki tomondan olov bilan tozalash, tanlanma
tozalash (barcha slyablarni emas, faqat nuqsonli slyablarni), shuningdek omborda
sovuq blyumlarni (slyablarni) olov bilan tozalash qo'llaniladi. Kichik
blyuminglarda legirlangan po'lat quymalar va tayyorlanmalarni prokatlaydigan
stanlarda olov bilan tozalash mashinasining o'rniga ba'zan qaynoq quymalar,
blyumlar va tayyorlanmalarda qirindini tushirish uchun mo'ljallangan ko'p
pichoqli diskli frezerlash (termofrezerlash) stanlari qo'llaniladi. Metallni olov
bilan tozalash usuli abraziv tozalashga nisbatan bir qator kamchiliklarga ega: olov
15
bilan tozalash mashinalariga xizmat ko'rsatishning murakkabligi, prokat
tannarxining ortishi. Boshdan-oyoq olov bilan tozalashda metallning 2.5 mm
gacha qalinlikda yuza qatlami kuydiriladi, metall yo'qolishi 1.5...2,5 % ni tashkil
qiladi. Metallning nisbatan bunday katta yo‘qolishida blyumlarni (slyablarni)
boshdan-oyoq olov bilan tozalash faqatgina ko'proq arzon kam uglerodli po'lat
uchun - blyumlarning (slyablarning) butun uzunligi bo‘ylab nuqsonlar ko‘p
bo'lganda maqsadga muvofiq bo'ladi. Ko‘pgina hollarda sifatli po'latdan olingan
blyumlar (slyablar) uchun slyablarni f'aqat ikki tomondan olov bilan tozalash,
tanlanma tozalash (barcha slyablarni emas, faqat nuqsonli slyablarni),
shuningdek omborda sovuq blyumlarni (slyablarni) olov bilan tozalash
qo'llaniladi.
Kichik
blyuminglarda
legirlangan
po'lat
quymalar
va
tayyorlanmalarni prokatlaydigan stanlarda olov bilan tozalash mashinasining
o'rniga ba'zan qaynoq quymalar, blyumlar va tayyorlanmalarda qirindini tushirish
uchun mo'ljallangan ko'p pichoqli diskli frezerlash (termofrezerlash) stanlari
qo'llaniladi. Metallni olov bilan tozalash usuli abraziv tozalashga nisbatan bir
qator kamchiliklarga ega: olov bilan tozalash mashinalariga xizmat ko'rsatishning
murakkabligi, prokat tannarxining ortishi. Tozalanadigan mahsulotlaming kuchli
oksidlanishi. Abraziv tozalasli esa prokatning yuzasidagi nuqsonlarni bir tekis
olish imkonini beradi. Slyablarni maxsus silliqlash stanlari bilan abraziv tozalash
keng qo'llaniladi, bunday stanlar mexanizatsiyalashgan oqimli agregatlar
tarkibiga kiradi. Abraziv diskli mashinalar qirindi. kichik yoriqlar va boshqa
nuqsonlarni bartaraf qilish maqsadida qalin listlarning yuzalarini boshdan-oyoq
va tanlanma tozalash uchun qo'llaniladi (5.2-rasm). Rama-telejka yurish
g‘ildiraklariga ega va tozalanadigan list bo'ylab relslarda yuradi. Listga
ko'ndalang yo‘nalishda vo'naltiruvehilar bo'ylab roliklarda tozalash telejkasi
harakatlanadi, u gidrosilindr yordamida harakatga keltirirladi. Bu telejkaga
silliqlaydigan (abraziv) aylana tosh I i shpindel o'rnatilgan. Tosh listga pnevmatik
silindr bilan qisiladi va elektrodvigatel bilan aylantiriladi. Tozalashda hosil
bo'lgan changni tozalash uchun changni so'rib oladigan qurilma mavjud,
gidrosilindrlarni oziqlantirish uchun esa nasos qurilmasi mavjud. Mashinani
16
operator pultdan turib boshqaradi. Tozalashda abraziv tosh list bo'ylab
bo'ylamasiga va ko'ndalangiga ko'chadi va bir paytning o'zida ilgarilanma-qaytar
harakatni sodir qiladi.
5.2-rasm. Listlarni tozalash uchun tekislash mashina mashina sxemasi:
1-elektrouzatma; 2-o’zi yurar rama-telejka: 3-gidrosilindr; 4-tozalash
telejkasi; 5-yurish g’ildiraklari; 6-boshqarish pulti; 7-list; 8-tekislash diski
Sifatli va legirlangan qalin po'lat listlarni tozalash sexning maxsus bo’limida
amalga oshiriladi, unga tanlanma (bitta silliqlaydigan toshga ega bo’lgan) va
boshdan-oyoq (ikkita toshga ega bo’lgan) tozalash uchun mo’ljallangan
mashinalarga ega bo’lgan mexanizatsiyalashgan liniyalar o'rnatiladi. Uglerodli
po’latdan tayyorlangan qaynoq yoyilgan polosaning yuzasidan kuyindilar shilib
olishdan tashqari uzluksiz eritish stanlarida kislota eritmalarida eritish yo’li bilan
ham bartaraf qilinadi. 95°C haroratdagi 26% li oltingugurt kislotasi eritmasi eng
faol bo’lib hisoblanadi. Shuningdek, tuz kislotasining eritmasi bilan eritish ham
keng qo’llaniladi. U oltingugurt kislotasiga qaraganda arzon va kuyindini deyarli
2 marta tezroq eritadi.
6. Uskunaning turini va uning asosiy parametrlarini tanlash
Qabul qilingan ishlab chiqarish sxemasini amalga oshirish uchun
500/1400x1700 uzluksiz to'rt kletli stan sovuq prokat sexi tanlanadi. Ushbu stan
17
rulonlarga o'ralgan issiq o'ralgan tuzlangan polosalarni sovuq prokat qilish uchun
mo'ljallangan.Stanning qisqacha texnik tavsiflari jadvalda keltirilgan(6.1-jadval).
Uzluksiz stan texnik xarakteristikasi 500/1400х1700
6.1--jadval
Ko’rsatkichlar
Ko’rsatkich qiymatlari
Polosa o’lchami мм:
qalinlik
kenglik
1,8-5,0 0,4-2,5
600-1550
Rulon diametri мм:
ichki
tashqi
600
dan 2200 gacha
Rulon massasi
30 gacha
Prokatlash tezligi m/s
25 gacha
To’ldirish tezligi m/s
0,75
Diametri мм da:
Viner baraban yechish boshlari
600
600
Valkalar diametri мм da:
ishlatilgan
qo’llovchi
500/470
1400/1370
Valkali bochka uzunligi мм da
1700
KN dagi eng yuqori kuchlanish:
Yechuvchi ustida
shamollatgichda
30
120
MNda prokat paytida rulonlarda eng
yuqori metall bosimi
200
Sur’atda
zagotovkaning
o'lchamlari,
maxrajda-tayyor
mahsulotning
o'lchamlari
O'lchovni olib tashlash uchun uzluksiz tuzlash moslamasi ishlatiladi, bu
yuqori mahsuldorlikni, jarayonni maksimal avtomatlashtirishni, minimal kislota
iste'molini va eng qulay ish sharoitlarini ta'minlaydi.Sirtga kimyoviy ishlov
berish xlorid kislota eritmasida amalga oshiriladi,bu sulfat kislota eritmasida
18
o'yma bilan solishtirganda quyidagi afzalliklarga ega: o'yilgandan keyin tasma
sirtining sifati yaxshiroq; qirqish paytida metall yo'qotishlarni 25% ga
kamaytirish;Kimyoviy ishlov berish narxini pasaytirish (xlorid kislotasi sulfat
kislotadan arzonroq); shkalaning erishi intensivligini 1,6-2 barobar oshirish;
kislota iste'molini sezilarli darajada kamaytirish. Xlorid kislotasi eritmasining
kontsentratsiyasi 15%, kimyoviy ishlov berish harorati 90 ⁰C
Toblanish uchun uzluksiz pechlar qo'llaniladi, bu po'lat ishlab chiqarish
jarayonini sezilarli darajada tezlashtirishi mumkin, chunki pechdan yuqori
tezlikda o'tadigan bo'shashuvchi polosaning toblanish vaqti bir necha daqiqa.
Uzluksiz toblanishning katta afzalligi shundaki, polosa butun uzunligi bo'ylab bir
xil mexanik xususiyatlarga ega. Bu bir xil isitish va sovutish sharoitlariga bog'liq.
Shuningdek, uzluksiz toblanish bilan burilishlarining yopishib qolish xavfi yo'q
qilinadi va sovuq prokat natijasida polosaning egilishi va to'lqinliligining biroz
qisqarishi kuzatiladi. Toblash harorati 700 ° C, himoya atmosferasi 5% H2,
qolgan azot, polosa tezligi 1,6 m / s.
Mashq qilish uchun bitta kleti qaytarilmas stan 1700 ishlatiladi.Mashq
tezligi 20 m/s,temperlash darajasi 2%
7. Prokatning deformatsiyasi va tezligini taxminiy xisoblash
Yakuniy 0,6 mm tasma qalinligi barcha klet stanlarida prokat materialini
50% ga siqish orqali erishiladi. Umumiy siqilish quyidagicha taqsimlanadi:
1-o'tish 30% maksimal emas,ehtimol ular turli xil qalinlikdagi dastgohlardan
qo’rqishadi
2-o'tish 40% maksimal naklyop yo’qligigacha
3-o'tish 30%
4-o'tish tekislikni yaxshilash uchun 15% kamroq
ho=60hk/(60-50)=60 *1/(60-50)=6 mm
1-o'tish: (6-h1)100%/4=30%
2-o'tish: (4,8-h2)100%/2,8=40%
h1=4,8 mm
h2=3,68 mm
19
3-o'tish: (3,68-h3)100%/1,68=30%
h3=2,58mm
4-o'tish: hk=0.6 mm
Dastlabki ma'lumotlar:
Lb=1700 mm
hk=0,6 mm
bk=1200 mm
Dastlabki zagotovka:
ho = 6 mm
bo=1200 mm
Grul.=30 t
Vmax=25 m/s
Vish=20 m/s
=75%
Lk=Grul/Sk=30/7,85*1,2 *6*10^-4=5307,85m
Lo=5307,85/6=884,7 m
7.1-jadval
o’tish
hi-1
hi
,%
h
=
Li-1
Li
1
6
4,8
30
1,2
1,43
884,7
1242
2
4,8
3,68
40
1,12
1,67
1242
2074
3
3,68
2,58
30
1,1
1,43
2074
2966
4
2,58
0,6
15
2
1,18
2966
5307,85
8. Texnologik ishlab chiqarish jarayoni
Og'irligi 30 tonna bo'lgan rulonlarda issiq prokatlangan polosa sovuq prokat
sexiga qo'shni issiq prokat sexidan yer osti konveyer orqali kiradi. Sexlararo
konveyerdan rulonlar ko‘taruvchi va aylanuvchi stolga yetib keladi va
keyinchalik yer osti tunnelidan rulonlarni ko‘taruvchi qiya konveyer va yuk
20
tushiruvchi konveyerdan tashkil topgan sex ichidagi konveyer orqali
harakatlanadi.Yuklarni tushirish konveyeridan omborga rulonlarni olib tashlash
ko'prikli kran yordamida bir vaqtning o'zida bitta rulonli maxsus ko'tarish
moslamalari yordamida amalga oshiriladi. Issiq prokat rulonli konveyer
avtomatik ravishda ishlaydi,rulonlar tushirish konveyeridan 200-300°C haroratda
chiqariladi va ko'prikli kran yordamida sovutish omborida vertikal ravishda bir
nechta qatlamlarga joylashtiriladi. Ombordan rulonlar vertikal holatda ko'prikli
kran orqali uzluksiz kimyoviy ishlov berish moslamasining qabul qiluvchi
konveyeriga joylashtiriladi,bunda 15% li xlorid kislota eritmasida polosaning
kimyoviy ishlov berish okalinasini mexanik ravishda yo’q qilish yo’li bilan
polosa yuzasidan okalina chiqariladi. Kimyoviy ishlov berish moslamasining
oxirida ishlov berilgan polosa moylanadi va baraban yordamida rulonga
o'raladi.Motalkalardan rulonlar tushirilib yig'ish konveyerlariga kiradi,tortiladi
va aylana bo'ylab lenta bilan bog'lanadi va sovuq prokat stanining omboriga
yuboriladi.
Rulonlar zanjirli konveyerning vagonlariga kran orqali beriladi,stan oldiga
o'rnatiladi va rulonni aylantirish mexanizmiga o'tkaziladi, bu esa polosa oxirida
elektr haydovchi yordamida rulonni uchini egish uchun qulay holatga
aylantiradi.Ekstensorning magnit tutqichi yordamida polosaning oxiridan old
uchi buklanadi va rolik ustida joylashgan harakatlanuvchi o'tkazgichlarga
beriladi. Shu bilan birga, rulon burilish mexanizmi bilan ochiladi, bu polosaning
egilgan oldingi uchini to'g'rilash mashinasining tortish roliklariga o'tkazishni
osonlashtiradi.Roliklarni 1-kletining ishchi rulonlariga tortish orqali polosaning
old uchini oziqlantirish bilan bir vaqtda, rulon qabul qilish stolining roliklariga
burilish
mexanizmi
yordamida
ko'tariladi,markazlashtiriladi
va
beriladi,
yechish
golovkasini
golovkasi
bo'shatish
darajasiga
orqali
ularga
mahkamlanadi. Shundan so'ng, rulon yechish bilan tashqi vintlarni silkitishga va
polosaning oldingi uchini uzluksiz stanni qolgan stendlarining ishchi rulonlariga
va motalka barabaniga yanada siljishiga yordam beradigan yo'nalishda
aylantiriladi.Polosalarning ishchi rulonlariga polosa kirishidan oldin, yuqori
21
o'tkazish stollari ko'tariladi,polosa ishchi rulonlar tomonidan ushlangandan
so'ng,ular tushiriladi va polosani pastki uzatish stollariga qabul qiladi. Oxirgi
kletdan o'tib,polosa kamar qoplamasi va motalka barabani va uni o’rtasidagi
shiyponga kiradi.Bu polosani prokatga tayyorlash operatsiyalarini yakunlaydi.
Stan,yechuvchi va motalka barabani ish tezligiga tezlashadi, ustki sim stollari
ko'tariladi va barqaror prokat jarayoni boshlanadi, bu yechuvchi golovkalarda 23 burilish polosa qolguncha davom etadi.Bunday holda, aylanish tezligi to'ldirish
tezligiga kamayadi,yuqori simli stollar tushiriladi,bu esa polosaning orqa uchini
kuchlanish ostida aylantirish imkoniyatini yaratadi. Motalka barabanida
polosaning orqasi oxirida(ya'ni, sovuq rulonning tashqi burilishi) bosimli rulon
bilan o'rnatiladi.O’ralgan rulon motalka barabanidan chiqariladi va zanjirli
konveyerga o'tkaziladi, u sovuq rulonlarni toblanish bo'limiga o'tkazadi.Toblanib
bo'lgandan so'ng,rulonlar temperli stanga o'tkaziladi.
Rulonlar yuradigan konveyerga o’rnatiladi,polosaning oldingi uchi egilib,
gilyotin
qaychi
yordamida
kesiladi.Keyin
rulon
yechish
barabaniga
markazlashtiriladi,polosa stan rulonlaridan to'ldirish tezligida o'tkaziladi, uning
old uchi motalka barabaniga o'raladi,rulonlar bosim vintlari bilan o'rnatiladi,old
va orqa polosaning zarur kuchlanishi yaratiladi, shundan so'ng stan ish tezligiga
(20 m/s) tezlashtiriladi.Temperlash stanining motalka mashinasidan rulonlar
tayyor mahsulot omboriga olib boriladi.
22
XULOSA
Mazkur kurs ishimda kirish qismida List prokat haqida umumiy ma’lumot
bergan xolda boshladim.Shuningdek 08Ю markali po’lat haqida ma’lumot,uni
texnologik xususiyatlari,ishlab chiqarishda GOST talabi,ishlab chiqarish jarayoni
sxemasini tanlash,texnologik ishlab chiqarish jarayoni mavzulari to’liq yoritildi.
Ishlab chiqarishda berilgan mahsulot uchun GOST talabida 08Ю markali po’lat
mexanik xususiyatlari,kimyoviy tarkibi jadvalda keltirilib o’tildi.Ishlab chiqarish
jarayoni sxemasini tanlashda sovuq polosa ishlab chiqarishning texnologik
sxemasi tartibi keltirildi.Uskunaning turini va ularning asosiy parametrlarini
tanlashda Uzluksiz stan texnik xarakteristikasi jadvali yozildi.Yakunda berilgan
shart bo’yicha prokatlashning texnologik jarayoni ishlab chiqish so’ralgani
sabab,prokat deformatsiyasi va tezligini taxminiy xisoblash orqali to’liq
xisoblanib ishlab chiqildi.
23
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YHATI
1. Berdiyev D.M. “Qizdirish qurilmalari va uskunalari “ Darslik. – Toshkent:
ToshDTU, 2020. – 202 b.
2. Saydumarov B.M. Prokat ishlab chiqarish texnologiyalari. Darslik. –
Toshkent: TDTU. 2022. – 302 b.
3. Saydumarov B.M. Prokatlash mashinalari va jihozlari.O`quv qo`llanma. –
Toshkent: TDTU. 2020. – 188 b.
4. Kолесников А.Г , Яковлев Р.А , Малцев А.А. Технологическое
оборудование прокатного производства учебное пособие. – Москва:
Издательство МГТУ им. Н.Э.Баумана, 2014. – 158 c.
5. Vukota Boljanovic Process Control for Sheet-Metal Stamping: Process
Modeling, Conroller design and Shop-Floor Implementation springer England,
United Kingdom. 2014 (English) .
24
25