O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR
VAZIRLIGIMUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI TOSHKENT
AXBOROT TEXNOLOGIYALARI UNVERSITETI SAMARQAND
FILIALI TELEKOMMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYALARI VA
KASBTA‘LIMI FAKULTETI
TELEKOMMUNIKATSIYA INJINIRINGI KAFEDRASI
Multimedia aloqa tarmoqlari
Bajardi:Ashurov. A
Qabul qildi: Mirzaqulov..H
SAMARQAND 2024
Mavzu: Multimedia aloqa tarmoqlarida multipleksorlash va demultipleksorlash
jarayonlari
1. Multipleksorlash (Multiplexing)
Reja
2.Demultipleksorlash (Demultiplexing)
3.Multimedia tizimlarida qo'llanilishi:
Multimedia Aloqa Tarmoqlarida Multipleksorlash: Batafsil Tushuncha
Tizim ishonchliligi deb, normativ-texnik hujjatlarda (NTX) belgilangan
chegaralarda kanallar va traktlarning parametrlarini vaqt bo‘yicha saqlagan holda
abonentlar o‘rtasida, belgilangan foydalanish sharoitlarida axborot uzatilishini
ta’minlaydigan xususiyatiga aytiladi. Ishonchlilik, tizim va uning elementlaridan
texnik foydalanishni barcha tomonlama qamrab oladi va ularning samarali ishlashini
belgilaydi.
Element ishonchliligi, element uchun belgilangan barcha parametrlarni vaqt
bo‘yicha saqlagan holda, axborotni uzatishda belgilangan funksiyalarni, jumladan,
foydalanish va berilgan ishlash muddati davri davomida elementlarga xizmat
ko‘rsatishni amalga oshiradigan xususiyatidir.
Tizim ishonchliligi va uning elementlari kompleks xususiyat bo‘lib hisoblanadi
va foydalanish sharoitlariga hamda vazifasiga ko‘ra, buzilmasdan ishlash,
saqlanuvchanlik, ta’mirga yaroqlilik va ko‘pga chidamlilik bilan tavsiflanadi.
Ishonchlilik nazariyasida ko‘rib chiqiladigan barcha tizimlar qayta
tiklanadigan va qayta tiklanmaydigan turlarga bo‘linadi. Qayta tiklanadigan
tizimlarda buzilishlar yuzaga kelgandan keyin buzilgan elementlar almashtiriladi va
tizim ishini davom etdiradi. Qayta tiklanmaydigan tizimlarda buzilishlar yuzaga
kelgandan keyin buzilgan elementlarni almashtirish amalga oshmaydi.
Multimediali uzatish tizimining talab qilingan ishonchlilik
ko‘rsatkichlari hisoblari
Barcha tizimlarning ishonchliligi uni tashkil etgan elementlarning
ishonchliligi orqali aniqlanadi. Multimediali aloqa tarmog‘ining ishonchliligini
aniqlash uchun, xar bir satxni va uning komponentlarini ishonchliligini aniqlash
zarur. Tarmoqning ishonchliligi xizmat ko‘rsatish sifati (QoS-quality of service)
parametrlari bo‘yicha talab etilgan ishonchlilikka teng bo‘lishi yoki kichik bo‘lishi
kerak.
HMAT ≤ NTALAB. (QoS)
Turli segmentlarni birlashtiruvchi oxirgi punktda kommutator, kiritish-chiqarish
multipleksor yoki turli telekommunikatsion texnologiyalar tarmoqlarini birlashtirishda
tarmoqlararo o‘zgartirgich (shlyuz) vazifasini bajaruvchi maxsus uskunalar o‘rnatilishi mumkin.
Tugun punkti (node point) yoki tarmoq tuguni (node) bu ikki va undan ortiq
aloka liniyalari birlashgan punkt. Tarmoq tugunida bir vaqtda yoki xar xil vaqtda turli
vazifalar amalga oshiriladi, ulardan asosiysi kommutatsiya, konsentratsiya,
multipleksorlash va marshrutizatsiyalashdir.
Kommutatsiya (switching) - marshrutizatsiya sxemasiga muvofiq tarmoqda
axborot oqimlarini taqsimlashda tugunda birlashadigan liniyalar o‘rtasida aloqa
o‘rnatish jarayoni. Kommutatsiya operativ (aloqa seansi mobaynida) va uzoq muddatli
(krossli), ya’ni tugunda birlashadigan liniyalarni krosslash yo‘li bilan amalga
oshiriladigan bo‘ladi.
Konsentratsiya (concentration) - liniyaning samarali yuklanishini ta’minlash
maqsadida, quvvatli chiqish oqimiga erishish uchun bir necha kirish axborot
oqimlarini birlashtirishdir.
Multipleksorlash (multiptxing) - liniyaning o‘tkazish qobiliyati resursini
ma’lum qismini axborot oqimining xar biriga berish yo‘li bilan bitta liniyadan bir
nechta axborot oqimlarini uzatishni ta’minlab beradi. Bu o‘rnatilgan taqsimlash
uzatilayotgan axborot yo‘qligida ham saqlanib qoladi, ya’ni bu yerda konsentratsiya
vazifasi mavjud emas.
Marshrutizatsiya (routing) - adres axborot va marshrutlar trassasi jadvali
asosida tarmoqning ikki punkti o‘rtasida yo‘l qidirish jarayoni.
Berilgan magistral uzunligiga bog‘liq holda zona ichkarisi birlamchi
tarmoqlarining hisoblari keltiriladi. Barcha ma’lumotlar quyidagi formulalar orqali
kerakli parametrlarni hisoblashga olib keladi.
Liniyaviy kabel inshoatlari va apparaturalar, shuningdek odatdagi va
optimal qayta tiklanish strategiyasining turib qolish koeffitsientini aniqlaymiz.
Berilgan statistika bo‘yicha tashqi shikastlanishlar tufayli kabeldagi rad
etishlarning o‘rtacha soni (zichligi), 1 yilda 100 km ga M1 = 0,34 ni tashkil
etadi.
Multipleksorlash (yoki multiplexing) — bu bir nechta alohida ma'lumot
oqimlarini (signal yoki axborot) bir vaqtning o‘zida bitta uzatish kanaliga
birlashtirish jarayonidir. Bu jarayon turli xil ma'lumotlarni samarali tarzda uzatish
imkoniyatini beradi, tarmoqlarda mavjud resurslardan maksimal foydalanishni
ta'minlaydi.
Multimedia aloqa tarmoqlari, ayniqsa video, ovoz, matn, tasvir va boshqa
ko‘plab signal turini birlashtirish orqali ma'lumotlar uzatishini ta'minlash uchun
multipleksorlashni qo‘llaydi. Shunday qilib, ko‘p tarmoqli xizmatlarni bitta tizimda
birlashtirish imkoniyati yaratildi.
1. Multipleksorlashning Asosiy Prinsiplari
Multipleksorlash jarayonining asosiy maqsadi — turli signal va ma'lumotlarni
birlashtirish va tarmoq orqali samarali uzatishni ta'minlashdir. U quyidagi
printsiplarga asoslanadi:
- Resurslardan samarali foydalanish: Bir nechta signalni bitta kanal orqali
uzatish, resurslarni tejash va yuqori samaradorlikka erishish imkonini beradi.
- Signalni birlashtirish: Har bir signal turli metodlar yordamida ajratiladi
(masalan, vaqt, chastota yoki kod yordamida).
- Samarali boshqarish: Multipleksorlash tarmoqda ma'lumot uzatish jarayonini
optimallashtiradi va tizim samaradorligini oshiradi.
Multipleksorlash va demultipleksorlash (signalni qayta ajratish) jarayonlari
birgalikda ishlaydi. Bu orqali birlashtirilgan ma'lumotlarni qaytarib, har bir signalni
alohida-alohida uzatish mumkin.
2. Multipleksorlash Turlari va Ularning Xususiyatlari
Turli tarmoqlarda multipleksorlashning turli usullari qo‘llaniladi. Har bir usul
turli signal turlarini uzatish va tarmoqlardagi samaradorlikni oshirish uchun alohida
afzalliklarga ega. Quyida bu usullarni batafsil ko‘rib chiqamiz:
a) Vaqtga Bo‘lingan Multipleksorlash (TDM)
TDM (Time Division Multiplexing) usulida, signal uzatish uchun vaqtni
bo‘lish amalga oshiriladi. Har bir signalga alohida vaqt bo‘lagi ajratiladi, va har bir
signal ma'lum vaqt oralig‘ida uzatiladi. Tarmoqdagi barcha signallar uzatilayotgan
vaqtda, ular vaqt bo‘laklari yordamida ajratiladi.
- Afzalliklari:
- Tarmoqdagi signallarni yuqori aniqlikda uzatish imkonini beradi.
- Har bir signal uchun maxsus vaqt intervali ajratilishi tufayli, interferensiya
xavfi minimal darajada bo‘ladi.
- Kichik tarmoqlarda samarali ishlaydi, chunki tarmoqda ko‘plab resurslar
kamroq ishlatiladi.
- Kamchiliklari:
- Katta tizimlarda, masalan, global tarmoqlarda vaqt intervallarini to‘g‘ri
boshqarish qiyin bo‘lishi mumkin.
- Tarmoqda yangi foydalanuvchilar paydo bo‘lishi bilan, tarmoqni
optimallashtirish zarurati ortadi.
- Qo‘llanilishi: VoIP (Voice over IP) texnologiyalari, raqamli telefon aloqalari,
videokonferensiyalar.
b) Chastotaga Bo‘lingan Multipleksorlash (FDM)
FDM (Frequency Division Multiplexing) usulida, har bir signalni uzatish
uchun alohida chastota diapazoni ajratiladi. Bu metodda har bir signal bir vaqtning
o‘zida uzatiladi, ammo har biri turli chastotalarda bo‘ladi.
- Afzalliklari:
- Bir vaqtning o‘zida ko‘plab signalni uzatish imkonini beradi.
- Yuqori tezlikda ma'lumot uzatish imkoniyatlari mavjud.
- Tezkor va keng polosali ma'lumotlarni uzatish imkoniyati.
- Kamchiliklari:
- Har bir signal uchun alohida chastota ajratilishi zarur, bu esa resurslardan
samarali foydalanishni qiyinlashtiradi.
- Interferensiya va jadal signalning ishdan chiqish xavfi mavjud, ayniqsa,
chastotalar o‘zaro to‘qnashganda.
- Qo‘llanilishi: Televizion va radioeshittirishlar, keng polosali internet
tarmoqlari.
c) Kodli Multipleksorlash (CDM)
CDM (Code Division Multiplexing) usulida, har bir signalga alohida kod
ajratiladi. Barcha signallar bir vaqtning o‘zida bitta kanal orqali uzatiladi, lekin ular
o‘zining alohida kodlari orqali ajratiladi. Bu usul asosan mobil aloqa tarmoqlarida
ishlatiladi.
- Afzalliklari:
- Kam interferensiya va yuqori samaradorlik.
- Bir nechta signalni bitta kanal orqali uzatish imkonini beradi.
- Kengaytirilgan tarmoqlarda samarali ishlaydi.
- Kamchiliklari:
- Tarmoqda yuqori signalni ajratish uchun kuchli kodlash va dekodlash talab
etiladi.
- Interferensiya kuchayishi mumkin, ayniqsa tarmoqda foydalanuvchilar soni
ko‘payganida.
- Qo‘llanilishi: CDMA mobil tarmoqlari, raqamli radio va televizion
eshittirishlar, IoT (Internet of Things) tarmoqlari.
d) To‘lqin Uzunligi Bo‘yicha Multipleksorlash (WDM)
WDM (Wavelength Division Multiplexing) usulida, optik tolalar orqali
ma'lumotlar uzatiladi va har bir signal uchun alohida to‘lqin uzunligi ajratiladi. Bu
usulda, signalni uzatish uchun turli to‘lqin uzunliklaridan foydalaniladi.
- Afzalliklari:
- Yuqori tezlikda va keng polosali tizimlar uchun mos.
- Optik tolalar orqali katta hajmdagi ma'lumotlarni uzatishda yuqori
samaradorlikka erishish mumkin.
- Kamchiliklari:
- Optik to‘lqin uzatish uchun maxsus texnologiyalar va qurilmalar talab
etiladi.
- Yangi optik tarmoqlarni qurish qimmatga tushishi mumkin.
- Qo‘llanilishi: Optik tolali aloqa tizimlari, yuksak tezlikdagi internet,
ma'lumot markazlari.
3. Multipleksorlashning Amaliy Qo‘llanilishi va Ahamiyati
a) VoIP va Video Konferensiyalar
VoIP (Voice over IP) texnologiyasi orqali ovozli ma'lumotlar internet orqali
uzatiladi. Bu tizimlarda TDM va CDM texnologiyalari yordamida ovozli va video
signallarni bitta kanal orqali uzatish amalga oshiriladi. Shuningdek, H.264 kabi
video kodlash texnologiyalari real vaqtda video uzatishda samarali
multipleksorlashni ta'minlaydi.
- Afzalliklari:
- Yuqori sifatli va aniq ovoz va video uzatish.
- Tezkor va uzluksiz aloqalar.
b) Streaming Media (Video va Audio)
Streaming video va audio xizmatlarida, masalan, YouTube, Netflix, Spotify,
multipleksorlash texnologiyalari yordamida turli signallar bir vaqtning o‘zida
uzatiladi. FDM va WDM texnologiyalari yuqori tezlikdagi internet tarmoqlarida
foydalaniladi, bu esa katta hajmdagi ma'lumotlarni samarali uzatish imkonini beradi.
- Afzalliklari:
- Video va audio ma'lumotlarni yuqori sifatda uzatish.
- Tezkor va uzluksiz streaming imkoniyatlari.
c) 4G/5G Mobil Tarmoqlari
4G va 5G mobil tarmoqlarida OFDM (Orthogonal Frequency Division
Multiplex
Multimedia Aloqa Tarmoqlarida Demultipleksorlash Jarayonlari
Demultipleksorlash (yoki signalni ajratish) — bu multipleksorlash
jarayonining teskari bo‘lib, birlashtirilgan va bir kanal orqali uzatilgan bir nechta
alohida signalni ajratib olish jarayonidir. Multimedia aloqa tarmoqlarida
demultipleksorlash, ayniqsa, bir nechta turdagi axborot (masalan, ovoz, video, matn)
bitta kanal orqali uzatilgan bo‘lsa, bu signallarni qayta ajratish va to‘g‘ri yo‘nalishda
uzatish uchun muhim ahamiyatga ega.
Demultipleksorlash jarayoni turli multipleksorlash texnologiyalariga qarab
amalga oshiriladi. Bu jarayon, tarmoqlardagi bir nechta turdagi ma'lumotlarning
bitta kanal orqali samarali uzatilishini ta'minlash uchun zarurdir. Misol uchun,
raqamli telefon aloqalarida, televideniya va radioeshittirishlarda, mobil tarmoqlarda,
shuningdek, internetdagi ko‘plab xizmatlarda multipleksorlash va
demultipleksorlash jarayonlari birgalikda ishlaydi.
1. Demultipleksorlash Jarayonining Asosiy Tushunchalari
Demultipleksorlash, uzatilgan signalni qayta ajratish, har bir alohida signalni
alohida kanalga yo‘naltirish va kerakli qurilmaga to‘g‘ri yo‘naltirishni o‘z ichiga
oladi. Bu jarayon asosan quyidagi maqsadlar uchun amalga oshiriladi:
Signalni ajratish: Birlashtirilgan signalni alohida, aniq va to‘g‘ri
qo‘llaniladigan signalga ajratish.
Resurslardan samarali foydalanish: Tarmoqning resurslarini (masalan, vaqt,
chastota, kodlar) maksimal darajada samarali boshqarish.
Signalning to‘g‘ri yo‘nalishi: Ajratilgan signalni maqsadli qurilmalarga to‘g‘ri
yo‘naltirish, bu orqali tarmoq samaradorligini oshirish.
Demultipleksorlash tarmoqda uzatilgan bir nechta signalni tahlil qilib, ularni
qayta tiklashni va ajratishni ta'minlaydi. Bu jarayonning muvaffaqiyatli amalga
oshirilishi, tarmoqda ma'lumot uzatish samaradorligini oshiradi va uzatishning
sifatini ta'minlaydi.
2. Multipleksorlash Turlari va Demultipleksorlash
Demultipleksorlash jarayoni, bir nechta multipleksorlash texnologiyalariga
asoslangan bo‘lib, har bir texnologiya o‘ziga xos demultipleksorlash usulini talab
qiladi. Quyida ba'zi eng keng tarqalgan multipleksorlash usullarining
demultipleksorlash jarayonlarini ko‘rib chiqamiz:
a) Vaqtga Bo‘lingan Multipleksorlash (TDM) va Demultipleksorlash
TDM (Time Division Multiplexing) — bu multipleksorlash usulida, har bir
signalga ma'lum vaqt bo‘lagi ajratiladi. Bir nechta signalni uzatish uchun vaqtni
bo‘lish orqali samarali ma'lumot uzatish amalga oshiriladi. Demultipleksorlash
jarayonida, har bir signal o‘zining alohida vaqt bo‘lagida ajratiladi va qayta
tiklanadi.
Demultipleksorlash jarayoni: TDM tizimida demultipleksorlash, signalning
vaqt intervalini ajratish orqali amalga oshiriladi. Demultipleksorlash qurilmasi,
vaqtni tahlil qilib, har bir signalning to‘g‘ri intervalini ajratadi va qayta tiklaydi.
Afzalliklari: Tarmoqda interferensiya xavfi minimal, chunki har bir signal o‘z
vaqtida uzatiladi.
Kamchiliklari: Katta tizimlarda vaqtni ajratish qiyinlashishi mumkin, chunki
tarmoq resurslari ortib boradi.
Qo‘llanilishi: Raqamli telefoniya, VoIP (Voice over IP) tizimlari, ovozli va
video konferensiyalar.
Misol: Tarmoqda 4 ta signal uzatilsa, har biri ma'lum vaqt intervali orqali
uzatiladi. Demultipleksorlash qurilmasi har bir signalning vaqt intervalini kuzatib,
to‘g‘ri signalni ajratadi.
b) Chastotaga Bo‘lingan Multipleksorlash (FDM) va Demultipleksorlash
FDM (Frequency Division Multiplexing) — bu multipleksorlash usulida har
bir signal uchun turli chastotalar ajratiladi. Demultipleksorlashda, har bir signal
o‘zining chastota diapazoniga ajratiladi.
Demultipleksorlash jarayoni: FDM tizimida, demultipleksorlash har bir
signalni alohida chastota diapazoni bo‘yicha ajratish orqali amalga oshiriladi.
Tarmoqda bir vaqtning o‘zida ko‘plab signal uzatiladi, lekin har biri o‘ziga xos
chastotada ishlaydi. Demultipleksorlash jarayonida, signalni chastota bo‘yicha
ajratib, har birini alohida qayta tiklash amalga oshiriladi.
Afzalliklari: Bir vaqtning o‘zida ko‘plab signal uzatilishi mumkin, bu
tarmoqning samaradorligini oshiradi.
Kamchiliklari: Har bir signal uchun alohida chastota ajratilishi zarur, bu
resurslardan samarali foydalanishni qiyinlashtiradi.
Qo‘llanilishi: Radioeshittirishlar, televideniya, mobil tarmoqlar, keng polosali
internet.
Misol: Bir nechta signal o‘z chastota diapazonlari orqali uzatilsa,
demultipleksorlash qurilmasi har bir signalni o‘z chastotasiga qarab ajratadi va
qayta tiklaydi.
c) Kodli Multipleksorlash (CDM) va Demultipleksorlash
CDM (Code Division Multiplexing) — bu usulda har bir signalni alohida kod
bilan identifikatsiya qilish orqali multipleksorlash amalga oshiriladi.
Demultipleksorlashda, har bir signal o‘zining maxsus kodi yordamida ajratiladi.
Demultipleksorlash jarayoni: CDM tizimida signalni ajratish jarayoni kodni
aniqlashga asoslanadi. Har bir signal o‘zining alohida kodiga ega, va
demultipleksorlashda, bu kodlar yordamida signal ajratilib qayta tiklanadi.
Afzalliklari: Kam interferensiya va yuqori samaradorlik.
Kamchiliklari: Tarmoqda signalni ajratish uchun kuchli kodlash va dekodlash
talab etiladi.
Qo‘llanilishi: CDMA mobil tarmoqlari, GPS, Wi-Fi.
Misol: Bir nechta foydalanuvchilar bitta tarmoq orqali alohida kodlar
yordamida uzatilgan signalni qabul qilishadi. Demultipleksorlash jarayonida, kodlar
yordamida har bir foydalanuvchi uchun alohida signal ajratiladi.
d) To‘lqin Uzunligi Bo‘yicha Multipleksorlash (WDM) va Demultipleksorlash
WDM (Wavelength Division Multiplexing) — optik tolali tarmoqlarda
ishlatiladigan multipleksorlash usulidir, bunda signal turli to‘lqin uzunliklari
yordamida uzatiladi. Demultipleksorlashda, signalni to‘lqin uzunliklariga ajratish
kerak bo‘ladi.
Demultipleksorlash jarayoni: WDM tizimida demultipleksorlash to‘lqin
uzunliklari bo‘yicha ajratish orqali amalga oshiriladi. Har bir to‘lqin uzunligi
alohida filtrlar yordamida ajratiladi va qayta tiklanadi.
Afzalliklari: Yuqori tezlikdagi internet va yuksak sifatdagi aloqa tizimlari
uchun samarali ishlaydi.
Kamchiliklari: Optik to‘lqin uzatish uchun maxsus qurilmalar talab etiladi.
Qo‘llanilishi: Optik tolali tarmoqlar, yuqori tezlikdagi internet.
Misol: Har bir signal o‘zining alohida to‘lqin uzunligi bilan uzatiladi.
Demultipleksorlash jarayonida, bu uzunliklar yordamida har bir signal ajratiladi va
qayta tiklanadi.
3. Demultipleksorlashning Amaliy Qo‘llanilishi
Demultipleksorlash jarayoni multimedia aloqa tarmoqlarida ko‘plab amaliy
qo‘llaniladigan tizimlarda ishlatiladi. Quyida ba'zi sohalarda bu jarayonning qanday
qo‘llanilishini ko‘rib chiqamiz:
a) Real Vaqt Ovozli va Video Ma'lumotlar
Demultipleksorlash, real vaqt rejimida (masalan, videokonferensiya yoki
VoIP) ma'lumotlarni ajratish va qayta tiklashda muhim rol o‘ynaydi. Ovozli va
video signallar bitta kanal orqali uzatiladi va demultipleksorlash ularni ajratib,
kerakli qurilmalarga yuboradi.
Qo‘llanilishi: VoIP, video konferensiyalar, streaming video va audio.
Afzalliklari: Bir nechta signalni bitta kanal orqali samarali uzatish.
b) Televizion va Radio Eshittirishlari
Demultipleksorlash, ko‘p kanallik televideniya va radioeshittirish tizimlarida
ishlatiladi. Bir nechta kanal bitta uzatish kanalida multiplekslanadi va
demultipleksorlash yordamida har bir kanal alohida qabul qilinadi.
Qo‘llanilishi: Raqamli televideniya, radioeshittirishlar.
Afzalliklari: Tez-tez o‘zgarib turadigan ma'lumotlar samarali uzatiladi.
c) Mobil Aloqa va Keng Polosali Internet
Mobil tarmoqlar va keng polosali internetda ham demultipleksorlash
jarayonlari qo‘llaniladi. Bunday tarmoqlarda turli signal turli kodlar, chastotalar
yoki vaqt bo‘laklari yordamida uzatiladi va demultipleksorlash orqali ularni alohida
ajratish kerak bo‘ladi.
Qo‘llanilishi: Mobil aloqa (3G, 4G, 5G), Wi-Fi, optik to‘lali internet.
Afzalliklari: Yuqori tezlikdagi va ishonchli aloqa tizimlari.
1. Multipleksorlash va Demultipleksorlash Tarixi va Rivojlanishi
1.1. Multipleksorlashning Dastlabki Bosqichlari
Multipleksorlash texnologiyalari ilk bor 20-asrning boshlarida telefon
tarmoqlarida qo‘llanilgan. 1920-yillarda, telefon aloqalari cheklangan kanal orqali
amalga oshirilgan va ko‘plab foydalanuvchilar uchun samarali aloqa tarmoqlarini
yaratish uchun turli xil metodlar ishlab chiqilgan. Dastlab, chastotaga bo‘lingan
multipleksorlash (FDM) va vaqtga bo‘lingan multipleksorlash (TDM) kabi usullar
keng tarqaldi. FDM tizimi orqali bir kanal orqali ko‘plab alohida to‘lqin
uzunliklarida signallar uzatilgan, TDM tizimi esa har bir signal uchun alohida vaqt
intervali ajratgan.
1.2. Multipleksorlash Texnologiyalarining Tarixi
Multipleksorlash texnologiyalari so‘nggi 100 yil ichida rivojlanib, telefon
tarmoqlaridan tortib, raqamli televideniya va yuqori tezlikdagi internet
tarmoqlarigacha kengaygan. CDM (Code Division Multiplexing) tizimi 1980yillarda, mobil aloqa tarmoqlari uchun ishlatilgan bo‘lib, u har bir foydalanuvchi
uchun alohida kodlarni qo‘llashga asoslangan. Bu texnologiya o‘zining
samaradorligi bilan tezda jahon bo‘ylab qo‘llanila boshlandi.
1.3. Optik Tolalar va WDM (To‘lqin Uzunligi Bo‘yicha Multipleksorlash)
1980-yillarda optik tolali tarmoqlarning jadal rivojlanishi bilan WDM
(Wavelength Division Multiplexing) texnologiyasi kiritildi. WDM texnologiyasi
orqali bir optik tola orqali ko‘plab signal to‘lqin uzunliklari bo‘yicha uzatildi. Bu,
ayniqsa, internet tezligi va keng polosali xizmatlar uchun juda samarali yechim
bo‘ldi. Har bir to‘lqin uzunligi alohida kanal sifatida ishlaydi, va bularning barchasi
bir optik tolada uzatiladi.
1.4. Zamonaviy Texnologiyalar va 5G
Bugungi kunda, multipleksorlash texnologiyalari 5G tarmoqlarida, IoT
(Internet of Things) va keng polosali internet tarmoqlarida o‘zining yangi
imkoniyatlarini namoyon etmoqda. Masalan, massive MIMO texnologiyasi
(Multiple Input, Multiple Output) yordamida, bir nechta foydalanuvchi uchun bir
nechta kanallarni bir vaqtning o‘zida multipleksorlash mumkin.
2. Texnik Tavsiflar va Hisoblashlar
2.1. Multipleksorlash Texnologiyalarining Asosiy Tavsiflari
Har bir multipleksorlash texnologiyasi o‘zining alohida texnik tavsiflariga ega.
Masalan, TDM (Time Division Multiplexing) usulida signallar bir-birining vaqt
intervaliga qarab ajratiladi. Bu jarayonda, har bir foydalanuvchi o‘zining vaqt
intervalida ma'lumotni uzatadi. FDM (Frequency Division Multiplexing)
texnologiyasida esa, har bir signal alohida chastota diapazonida uzatiladi.
- TDM: Agar har bir signalning davomiyligi va vaqt intervali aniq belgilangan
bo‘lsa, bu tizimda kamchilik sifatida tarmoqda resurslarning isrof bo‘lishi vaqti
kelishi mumkin.
- FDM: Har bir signal o‘zining alohida chastota diapazonida uzatilishi uchun
maxsus filtrlar kerak bo‘ladi. Bu texnologiya ayniqsa raqamli televideniya
tizimlarida qo‘llaniladi.
- CDM: Har bir foydalanuvchi o‘zining maxsus kodini ishlatadi va signallarni
ajratish uchun kodlarni dekodlash kerak bo‘ladi. Bu usulda resurslar samarali
taqsimlanadi.
2.2. Demultipleksorlashning Texnik Tavsifi
Demultipleksorlash jarayonida, turli multipleksorlash usullariga qarab,
signalni ajratish va qayta tiklash uchun maxsus usullar ishlatiladi. TDM tizimida,
har bir signal o‘zining vaqt intervallariga qarab ajratiladi, FDM tizimida esa,
chastotalarga qarab signal qayta tiklanadi. CDM tizimida esa, kodlar yordamida
signal qayta tiklanadi.
Demultipleksorlash jarayoni, ma'lum bir usulda amalga oshirilgan
multipleksorlash jarayonini tasavvur qilishni va qayta tiklashni o‘z ichiga oladi.
3. Real Hayotdagi Misollar va Qo‘llanilish Sohalari
3.1. Mobil Aloqa Tarmoqlari
Mobil aloqa tarmoqlarida, ayniqsa CDMA (Code Division Multiplexing)
texnologiyasi keng qo‘llaniladi. CDMA tizimi orqali, turli foydalanuvchilar bitta
kanalni ishlatadi, lekin har biri o‘zining maxsus kodini ishlatadi. Bu jarayon
demultipleksorlash orqali amalga oshiriladi, ya'ni har bir foydalanuvchi uchun
alohida kodni aniqlab, signalni ajratish mumkin.
3.2. Televizor va Radio Eshittirishlar
Televideniya va radioeshittirishlar uchun FDM (Frequency Division
Multiplexing) usuli ishlatiladi. Bu tizimda, har bir kanal o‘zining alohida chastota
diapazonida uzatiladi. Digital Terrestrial Television (DTT) va Digital Audio
Broadcasting (DAB) kabi tizimlar ushbu texnologiyaga asoslanadi.
3.3. Internet va Keng Polosali Tarmoqlar
Optik tolali tarmoqlar orqali, WDM (Wavelength Division Multiplexing)
texnologiyasi keng qo‘llaniladi. Bu texnologiya yordamida, ko‘plab signal to‘lqin
uzunliklarida uzatiladi. Demultipleksorlash jarayonida, bu to‘lqin uzunliklari
alohida ajratilib, yuqori tezlikda ma'lumot uzatish mumkin.
4. Zamonaviy Texnologiyalar va Innovatsiyalar
4.1. 5G Tarmoqlarida Multipleksorlash
5G tarmoqlarida, multipleksorlash texnologiyalari yuqori tezlikdagi va keng
polosali xizmatlar uchun muhim rol o‘ynaydi. Bu tarmoqda ko‘plab
foydalanuvchilar uchun samarali aloqa imkoniyatlarini taqdim etish maqsadida
MIMO (Multiple Input Multiple Output) texnologiyasi va Massive MIMO tizimlari
qo‘llaniladi. Bu texnologiyalar yordamida ko‘plab kanallarni bir vaqtning o‘zida
multipleksorlash va demultipleksorlash mumkin.
4.2. IoT (Internet of Things)
Internet of Things (IoT) tizimlarida multipleksorlash texnologiyalari juda
muhim ahamiyatga ega. Bu tizimlar ko‘plab qurilmalarni birlashtiradi, va har bir
qurilma uchun alohida signal bo‘lishi kerak. IoT tarmoqlarida CDM (Code Division
Multiplexing) usuli yordamida signal ajratiladi.
5. Matematik Model va Algoritmlar
5.1. TDM va FDM Matematik Modellari
TDM va FDM tizimlarida, har bir signalni ajratish va
qayta tiklash uchun maxsus algoritmlar ishlatiladi. TDM tizimida signalning
vaqt intervallari bo‘yicha ajratilishi kerak, FDM tizimida esa, signalni chastotalar
bo‘yicha ajratish uchun filtrlar kerak bo‘ladi.
5.2. CDM va WDM Algoritmlari
CDM tizimida signalni ajratish uchun kodli algoritmlar ishlatiladi. Har bir
foydalanuvchi o‘zining alohida kodini ishlatadi va signal ushbu kodga asoslanib
ajratiladi. WDM tizimida esa, signalni ajratish uchun to‘lqin uzunliklari bo‘yicha
maxsus algoritmlar ishlatiladi.
6. Kelajakdagi Trendlarga Nazar
6.1. 5G va Keyingi Generatsiyalar
5G texnologiyasi va undan keyingi avlodlar uchun multipleksorlash va
demultipleksorlash jarayonlari yanada murakkablashadi. Kelajakda, 6G tarmoqlari
yordamida, bir nechta texnologiyalar birlashtiriladi, masalan, AI (Sun'iy Intellekt)
yordamida multipleksorlash va demultipleksorlash jarayonlarini optimallashtirish.
6.2. Quantum Multipleksorlash
Quantum computing va Quantum communication texnologiyalari kelajakda
multipleksorlash va demultipleksorlash jarayonlariga yangi yondashuvlarni olib
keladi. Kvant aloqalari yordamida, bir nechta signalni bitta kvant holatida
birlashtirish va uzatish mumkin.
Multipleksorlash va demultipleksorlash texnologiyalari hozirgi zamon
tarmoqlarida juda muhim ahamiyatga ega. Bu texnologiyalar yordamida tarmoq
resurslarini samarali ishlatish, yuqori tezlikda ma'lumot uzatish va
foydalanuvchilarga keng ko‘lamli xizmatlar taqdim etish mumkin. Har bir
multipleksorlash usulining o‘ziga xos afzalliklari va kamchiliklari bor, shuning uchun
har bir tizimga mos keladigan texnologiyani tanlash zarur.
Real vaqt trafigini qо‘llab-quvvatlovchi xizmatlarga misol sifatida
quyidagilarni keltirish mumkin: IP-telefoniya, yuqori sifatli tovush, videotelefoniya,
videokonferens aloqa, masofadan turib tibbiy xizmat kо‘rsatish (diagnostika,
monitoring, konsultatsiya), videomonitoring, keng eshittirishli video, raqamli
televideniye, radio va televizion dasturlarni olib kо‘rsatish. Mobil tizimlarda ko‘p
marotaba ulanish usullari Mobil issiq nuqtaga ulanish. Mobil ulanish nuqtasi (hot
nuqta) nima yoki Internetni telefon orqali qanday tarqatish kerak? Internetdan
foydalanmang, lekin ilova kirish nuqtasiga ulangan Mobil hotspot orqali yuqori
tezlikdagi PPPoE va VPN ulanishlarini tarqatish Men kengaytirmoqchi bo'lgan kob
uchun - Internetga yuqori tezlikda ulanishni tarqatishning mumkin emasligi. Mobil
faol nuqtadagi chiqishda biz kechirimga ega bo'lishimiz mumkin “Men mobil
hotspotni o'rnatishga yetarlicha erishmadim, lekin kompyuterda Ethernet ulanishi,
Wi-Fi yoki uslub panjarasiga ulanish mavjud. ” Afsuski maxsus yechim hali hech
qanday muammolar yo'q. Bu yuqori kenglikdagi ulanish kabi ko'rinadi va Ethernet
adapterini tayinlab bo'lmaydi va uni "Noma'lum Merezha" stantsiyasida ko'rish
mumkin. Bu erda amalga oshirilishi mumkin bo'lgan yagona narsa Internetni
tarqatishdir buyruq qatori Muammolarni ayblamoqchi bo'lsangiz, varto-ni sinab
ko'ring. Shuningdek, siz maxsus dasturlarni Internetga tarqatish uchun yutib
olishingiz mumkin. Mobil ulanish nuqtasi yordamida yaratilgan kirish nuqtasiga siz
ulana olmaysiz Internetni mobil aloqa nuqtasi yoki buyruq satridan allaqachon
tarqatgan bo'lishingiz mumkin, lekin agar siz smartfon, planshet yoki boshqa ilovadan
ulanishingiz mumkin bo'lsa, u holda chiqmang, u holda ulanishingiz shart emas. Bu
vaqtda virusga qarshi himoya devorini o'chiring va xavfsizlik devorini o'chiring.
Vzagaí vyniknennya muammolar pov'yazane z nalashtuvannymi merezhí, yaky
vystavilisya qo'lda. Internetdan foydalanmang, lekin ilova kirish nuqtasiga ulangan
Bu erda vaziyat boshqa tartibga aylandi, shuning uchun qo'shimcha kirish nuqtasiga
ulangan, ammo siz Internetdan foydalana olmaysiz. Hamma narsa uchun ko'proq, siz
uyquga kirishni yoqishingiz kerak, yig'lang yordamchi binolar Internetda qidirish
mumkin edi. Internetga 3G / 4G modemini qo'ymang Deyakiyaliklar Internet, 3G/4G
modem orqali ulanishlar Mobil ulanish nuqtasida qolib ketmasligi muammosiga duch
kelishdi. Kommunal tomonidan tanib bo'lmaydigan Pevna daryosi, u faqat tanib
olinadi dasturiy ta'minot xavfsizligi, bu bir vaqtning o'zida modemdan yuboriladi.
Muammoni hal qilish quyidagicha: barcha dasturlarni o'chirib tashlang, xuddi USBmodemni o'rnatish va Windows 10 yordami uchun ulanishni o'rnatish, keyin siz mobil
qurilma turiga ulanasiz. Ushbu darajada siz Wi-Fi-ni "Mobil aloqa nuqtasi" yordami
uchun tarqatishingiz mumkin. Siz bosganingizda wifi belgisi panelda zavdan, "Uyali"
ulanish bo'lishi mumkin. Multimedia aloqa tarmoqlarida qo‘llaniladigan
texnologiyalar IP texnologiya Ethernet – kommutatorlarni ishlab chiqarishni jadal
ravishda о‘sishi, 100 Mbit/s, 1 va 10 Gbit/s portlarni xosil bо‘lishi abonentga
ulanishni о‘tkazish oralig‘ini sezilarli darajada oshirdi va keng polosali ulanish
xizmatlarini ta’minlash imkonini berdi. Birinchi navbatda bu 50 Mbit/s gacha tezlikli
trafik bitta axborotli foydalanuvchi oqimga generatsiyalanadigan audio va video
oqimlarga taalluqli. IP tarmoq barcha axborotli oqimlarga xizmat kо‘rsatish imkoniga
ega. IP tarmoq orqali VoIP tovush signalini va barcha raqamli formatdagi video
tasvirni uzatishi mumkin. Bugungi kunda multiservisli tarmoq deganda faqatgina
kanal satxidagi turli servislarni (FR, IP, ISDN, ATM, SDH xizmatlari) yoki tarmoq
marshrutizatsiyalarinigina (VLAN yoki VPN) emas, balki axborotli servislarni (ISP,
ASP va SSP) ham taqdim etish imkoniga ega. Operatorlik xizmati – bu,
foydalanuvchi xizmatlari bilan shartnomali kelishuv va sifat kafolati. Shuning uchun
umumiy foydalanishni multiservisli tarmoq operatori uchun xizmatlarni amalga
oshirish mezoni ularni sifati va kafolati xisoblanadi. YA’ni sifatni nazorat qilishni
samarali mexanizmlari va parametrlarni sozlash, abonent yozilgan barcha xizmatlar
paketini kafolatli taqdim etishni mavjudligi. IP-telefoniya Mazkur servis tarmoqning
ikki abonenti о‘rtasidagi tovush trafigini (nutqni) uzatadi, unda tarmoq trafigi sifatida
IP protokol (Internet Protocol) dan foydalaniladi. «IP telefoniya» servisini tashkil
etish uchun mahalliy, korporativ, global tarmoqlar, hatto Internet tarmog‘i
foydalanilishi mumkin. Umumiy foydalanishda qо‘llaniladigan maxsus shlyuzlar
yordamida telefon tarmoqlari abonentlari va ma’lumotlarni uzatish tarmoqlari
abonentlari о‘rtasida IP-telefon aloqasi ta’minlanadi. Yuqori sifatli tovush. Yuqori
sifatli tovush deganda shunday servis tushuniladiki, bu servis yuqori sifatli tovushni,
masalan, musiqa, konsertlardagi chiqishlarni va h.k. larni uzatishni va eshittirishni
amalga oshiradi. Videotelefoniya. Mazkur servis ikki abonent о‘rtasida insonlar
nutqini uncha yuqori bо‘lmagan sifatdagi uning tasviri bilan birga uzatishni amalga
oshiradi. Mazkur servis mijozlari tegishli kommutatsion apparatura orqali real vaqt
rejimida bir-birlarini eshitishlari va kо‘rishlari mumkin. Videokonferensiya. Mazkur
servis abonentlar guruhi о‘rtasida tovushli va videotrafikni uzatishni amalga oshirib,
bunda tovush va videosignallar bir- biriga bog‘liq bо‘lmagan holda (turlicha transport
birikmalari bо‘yicha) tarmoqda uzatiladi, ularning qabul qilishdagi sinxronlanishi
transport darajasidagi tegishli protokol bilan ta’minlanadi. Masofadan tibbiy xizmat
kо‘rsatish. Mazkur servis bemorlarni masofadan tibbiy tekshirish, tashxis qо‘yish va
maslahat berishni ta’minlaydi. Mazkur servis trafigi real vaqt miqyosida uzatilgan
tovush va videoma’lumotlarni, tekshiruv natijalarini va boshqalarni о‘z ichiga oladi.
Ovozli IP (VoIP) texnologiyasi raqamli kompyuter tarmoqlari, jumladan, Internet
orqali qo'ng'iroqlarni amalga oshirish imkonini beradi. VoIP analog ovozli signallarni
raqamli ma'lumot paketlariga aylantiradi va Internet protokoli (IP) dan foydalangan
holda suhbatlarning real vaqtda, ikki tomonlama uzatilishini qo'llab-quvvatlaydi.
VoIP an'anaviy telefon qo'ng'iroqlariga qaraganda yaxshiroq IP orqali Ovoz an'anaviy
yo'nalish va uyali aloqa uchun muqobil xizmatlarni taqdim etadi. VoIP, mavjud
internet va korporativ intranet infratuzilmasi ustida qurilganligi sababli ham katta
xarajatlarni tejash imkonini beradi. Shuningdek qarang: VoIP har doim arzonmi?
VoIPning asosiy ahvoliga tushgan qo'ng'iroqlar va pastdagi tarmoq ulanishlari og'ir
yuk ostida bo'lganida buzilgan ovoz sifati uchun katta imkoniyatdir. Ko'proq: VoIP
kamchiliklari va qiyinchiliklar . VoIP xizmatini qanday sozlayman? VoIP
qo'ng'iroqlari Internetda VoIP xizmatlari va Skype, Vonage va boshqalar kabi ilovalar
yordamida amalga oshiriladi. Ushbu xizmatlar kompyuterlar, planshetlar va
telefonlarda ishlaydi. Ushbu xizmatlardan qo'ng'iroqlarni qabul qilish faqat karnay va
mikrofon uchun standart audio eshitish vositasi bilan birga obunani talab qiladi. Shu
bilan bir qatorda, ayrim xizmat ko'rsatuvchi provayderlar uy telefon tarmog'iga
ulanish uchun keng tarmoqli telefonlar deb nomlangan maxsus adapterlardan
foydalanadigan oddiy telefonlar orqali VoIP-ni qo'llab-quvvatlaydi. Google – qidiruv
sistemasiga oid sayt hisoblanadi. Qidiruv sistemasi bu – foydalanuvchilar o’ziga
kerakli bo’lgan matn(so’z)ni kiritishadi va shu asosida qidiruv sistemalari
foydalanuvchi matni uchragan saytlar ro’yhatini chiqarib beradi. Bu juda qulay tizim
hisoblanib, barcha yoshdagi foydalanuvchilarga tegishli va barcha tilllarda kerakli
ma’lumotlarni topishga imkon beradi, albatta bu ma’lumotlar internet tarmog’iga
kiritilgan bo’lishi lozim.