O'zbekiston Respublikasi Raqamli Texnologiyalar Vazirligi Muhammad AlXorazmiy nomidagi Toshkent Axborot Texnologiyalari Universiteti
Telekommunikatsiya fakulteti
Telekommunikatsiya tarmoqlaridagi IoT
1-amaliy ishi
Bajardi: MIRAXMADOV J
Guruh: 410-21
Tekshirdi: Raximov A
Toshkent-2025
1-Amaliy ish
Mavzu: Internet ashyolari elementlari bilan simsiz tarmoqlarning arxitekturasi,
elementlari va ularning vazifalari
Ishdan maqsad: Ushbu ishning maqsadi Internet ashyolari (IoT) va simsiz
tarmoqlarning arxitekturasi, asosiy elementlari hamda ularning vazifalarini tahlil
qilishdir. IoT va simsiz tarmoqlarning integratsiyasi, ularning ishlash prinsiplari va
qo‘llanilish
sohalarini
o‘rganish
orqali
zamonaviy
texnologiyalarning
samaradorligini oshirish yo‘llarini aniqlash ko‘zda tutilgan.
Nazariy qism
IoT (Internet of Things) – bu internetga ulangan qurilmalar va sensorlar tizimi
bo‘lib, ular bir-biri bilan ma’lumot almashadi va avtomatlashtirilgan qarorlar qabul
qiladi. Sensorlar va qurilmalar – atrof-muhitdan ma’lumot yig‘adi (masalan, harorat,
namlik, harakat). Tarmoq ulanishi – Wi-Fi, Bluetooth, Zigbee, 5G orqali
ma’lumotlar serverga uzatiladi. Ma’lumotlarni qayta ishlash – ma’lumotlar bulut
yoki edge computing orqali tahlil qilinadi.Natijalar va avtomatlashtirish – tizim
foydalanuvchiga axborot yetkazadi yoki avtomatik harakatni bajaradi (masalan, aqlli
termostat haroratni o‘zgartiradi). Misollar: Aqlli uy (smart home), aqlli shahar
(smart city), sanoat IoT (IIoT), aqlli qishloq xo‘jaligi.
Nazorat savollariga javoblar:
1. IoT (Internet of Things) — bu internet orqali turli qurilmalar, sensorlar va
tizimlarning bir-biri bilan bog'lanib, ma'lumotlarni almashish va ulardan
foydalanish imkonini beradigan texnologiyadir. IoT ning asosiy maqsadi – har xil
obyektlar va qurilmalar o'rtasida internet orqali kommunikatsiyani tashkil etish,
shu bilan birga avtomatik ravishda ma'lumotlarni yig'ish va tahlil qilishdir. IoT
tizimining boshlang'ich nuqtasi qurilmalar va sensorlardir. Sensorlar muhitdagi
o'zgarishlarni (masalan, harorat, namlik, harakat) sezib, ma'lumotlarni yig'adi. Bu
qurilmalar uy jihozlari, transport vositalari, tibbiy qurilmalar va boshqa turli
obyektlar bo'lishi mumkin. Qurilmalar o'rtasidagi ma'lumot almashinuvi tarmoq
orqali amalga oshiriladi. Internet yoki boshqa simsiz tarmoqlar (Wi-Fi, Bluetooth,
Zigbee, 4G/5G) yordamida qurilmalar bir-biriga ulanishadi. Ular o'zlarining
holatini yoki yig'ilgan ma'lumotlarni markaziy serverlarga yoki bulutga yuboradi.
Ko'plab tizimlar avtomatik ishlashga imkon beradi, masalan, aqlli uy tizimlari.
Qurilmalar bir-biriga ulanishi orqali samarali boshqaruv va resurslarni tejash
mumkin.
2. Harorat va namlik sensorlari — bu atrof-muhitning harorat va namlik
darajasini o'lchaydigan qurilmalardir. Ushbu sensorlar IoT tizimlarida keng
qo'llaniladi va ular yordamida real vaqt rejimida atrof-muhit holatini monitoring
qilish mumkin. Harorat va namlik sensorlari asosan fizik va kimyoviy
xususiyatlarga asoslanadi va ular harorat yoki namlikdagi o'zgarishlarga javoban
o'zlarining elektr signalini o'zgartiradi. Harorat sensorlari atrof-muhitning
haroratini o'lchash uchun ishlatiladi. Ular ko'pincha termistorlar (resistorlarning
qarshiligi haroratga bog'liq bo'lgan komponentlar) yoki termokaplar (ikki turli
metallarning uchi birlashtirilganda kuchlanish hosil qiluvchi sensorlar) yordamida
ishlaydi. Harorat va namlik sensorlari ko'plab sohalarda qo'llaniladi, chunki ular
atrof-muhitni doimiy monitoring qilish, avtomatik tizimlarni boshqarish va
resurslarni samarali ishlatish imkoniyatini beradi. IoT tizimlarida bu sensorlar
yordamida real vaqt rejimida ma'lumot yig'ish va tizimlarni avtomatlashtirish
mumkin bo'ladi.
3. Yaqinlik sensorlari — bu atrof-muhitdagi ob'ektlar yoki odamlar
yaqinlashganda ularning mavjudligini aniqlash uchun ishlatiladigan qurilmalardir.
Bu sensorlar ko'plab IoT tizimlarida ishlatiladi va ular turli turlarga bo'linadi, har
biri o'ziga xos ishlash tamoyiliga ega. Ultrasonik sensorlar yuqori chastotali tovush
to'lqinlarini yuboradi va ularning ob'ektga to'qnashib qaytish vaqtini o'lchaydi.
To'lqinlar ob'ektga urilib qaytib kelganida sensor masofani hisoblab chiqaradi.
Agar ob'ekt sensorning sezgirlik hududiga kirsa, qaytgan signalning o'zgarishi
orqali uning yaqinligi aniqlanadi. Yaqinlik sensorlari turli tamoyillarga asoslanadi
va har biri o'ziga xos foydalanish imkoniyatlariga ega. Ular IoT tizimlarida
avtomatik boshqaruv va xavfsizlikni ta'minlashda muhim rol o'ynaydi. Bu
sensorlar harakatni aniqlash, tizimlarni avtomatik ravishda ishga tushirish, va
ob'ektlarning yaqinligini kuzatishda keng qo'llaniladi.
Xulosa:
Hozirgi kunda internetga simsiz ulanish texnologiyalari keng qo‘llanilmoqda.
Bunday tarmoqlar turli arxitekturalarga ega bo‘lib, har birining o‘ziga xos jihatlari
mavjud.
1. Arxitektura
Simsiz tarmoqlar quyidagi asosiy turlarga bo‘linadi:
Infratuzilma tarmog‘i – Markaziy qurilma (masalan, router yoki baza
stansiya) orqali foydalanuvchilarni bog‘laydi.
Ad-hoc tarmoq – Qurilmalar o‘zaro bevosita ulanish hosil qiladi va
markaziy boshqaruv tizimiga ehtiyoj sezilmaydi.
Mesh tarmoq – Tugunlar o‘zaro bog‘lanib, katta hududni qamrab oladigan
barqaror tarmoqni shakllantiradi.
2. Asosiy elementlar va ularning vazifalari
Router – Internetga ulanishni ta’minlaydi va ma’lumotlarni yo‘naltiradi.
Access Point (AP) – Qurilmalar va tarmoq o‘rtasidagi simsiz ulanishni
amalga oshiradi.
Modem – Internet provayderdan kelgan signalni foydalanuvchi tushuna
oladigan shaklga o‘zgartiradi.
Baza stansiya – Mobil aloqa tarmoqlari uchun xizmat qiladi va signalni
uzatadi.
Foydalanuvchi qurilmalari (telefon, kompyuter, IoT qurilmalari) –
Tarmoqqa ulanib, internet xizmatlaridan foydalanadi.
Tarmoq adapteri – Qurilmalarni Wi-Fi yoki boshqa simsiz tarmoqlarga ulash
uchun ishlatiladi. Simsiz tarmoqlar internet xizmatlarini tezkor va qulay
yetkazib berish imkonini yaratadi. Ularning ishonchli ishlashi routerlar,
access pointlar va baza stansiyalar kabi elementlarning o‘zaro uyg‘unligi
bilan bog‘liq. Zamonaviy texnologiyalar esa ushbu tarmoqlarning
samaradorligini yanada oshirib bormoqda.
0