Philippine Literature & Society: Litr 101 Module

Modyul sa Litr 101 MGA NILALAMAN PAUNANG SALITA I. Batayang Kaalaman sa Panunuring Pampanitikan 1 Panitikan at Kahalagahan Nito Mga Sangay ng Panunuring Pampanitikan Mga Halimbawa sa Bawat Sangay Mga Bahagi ng ng Panunuring Pampanitikan Mga Pakinabang sa Panunuring Pampanitikan Katangian ng Mahusay na Kritiko sa Panitikan Mga Kritikong Pilipino at Banyaga Gawain II. Panitikan Hinggil sa Kahirapan 47 Mga Isyung Panlipunan Mga Sangkap ng Kahirapan Ang Limang Malalaki ni Phil Bartle, PhD Isinalin ni Dionisio R. Vitan III PARALEGAL AT MARALITA Sanaysay ni Gregorio V. Bituin Jr. BACLARAN Tula ni Edelio De los Santos Paano natin ipapaliwanag ang kahirapan sa Pilipinas? Akda ni Philip Emmanuel Penaflor, PhD III. Panitikan Hinggil sa Karapatang Pantao 79 Kahulugan at Kahalagahan ng Karapatang Pantao Historikal ng Pag-unlad ng Konsepto ng Karapatang Pantao Klasipikasyon, Katangian at Uri ng Karapatang Pantao Mga Artikulo sa Saligang-Batas ng Pilipinas na Kumikilala sa Karapatang Pantao Mga Hakbang Upang Mabigyang Proteksyon Laban sa Mga Paglabag sa Karapatang Pantao Barya (Sanaysay) Nakalathala sa Daloy Dalumat, Paggalang sa Karapatang Pantao (tula) ni Charlene L. Lizardo ITO ANG GUSTO KO! (Awit) ni Francis Magalona IV. Panitikan Hinggil sa Isyung Pangmanggagawa, Pangmagsasaka, at Pambansa 128 Kahalagahan ng Manggagawa at Magsasaka sa Bansa Mga Batas na Nagtatanggol sa Karapatan ng mga Manggagawa at Magsasaka Pagsusuri ng Tula: Paunang Kaalaman Ang Manunulat i Ang Akdang Tula: Di na Ako Makahahabi ng Tula ni Rogelio L. Ordonez Pagtatayang Gawain: Pagsusuri ng Tula gamit ang Sosyolohikal na Pagdulog Pagsusuri ng mga akda ukol sa Kasalukuyang Isyung Panlipunan V. Panitikan Hinggil sa Isyung Pangkasarian 136 Paglilinaw sa Ilang Mga Terminolohiyang Pangkasarian Paglilinaw sa Mga Isyu: LGBT, SOGIE, at iba pa Mga Espisipikong Isyu at Batas Pangkasarian Mga Halimbawa ng Panitikan na may mga Isyung Pangkasarian VI. Panitikan Hinggil sa Sitwasyon ng mga Pangkat Minorya 159 Pag-unawa sa Sitwasyon ng Pangkat Minorya Mga Batas na Nagtatanggol sa Karapatan ng mga Manggagawa at Magsasaka Pagsusuri ng Tula para sa Lumad: Pagsubang sa Adlaw - Hikbi ng Anak ng Isang Bayani ni Shella Abayon Pagtatayang Gawain: Pagsusuri ng Tula gamit ang Sikolohikal na Pagdulog Pagsusuri ng akda ukol sa Kasalukuyang Isyung Panlipunan VII. Panitikan Hinggil sa Diaspora/Migrasyon 168 Iba‘t – Ibang Epekto at Dahilan ng Migrasyon Bayan Ko(Awit) ni: Jose Corazon De Jesus SA PAMILIHAN NG PUSO (Tula) ni: Jose Corazon De Jesus ii PAUNANG SALITA Ang SOSYEDAD at LITERATURA o PANITIKANG PANLIPUNAN ay isang kurso sa pag-aaral at paglikha ng panitikang Filipino na nagtuturo sa mga mag-aaral na bigyangtuon ang bahagi nila sa kabuluhang panlipunan sa pamamagitan ng mga tekstong literari sa iba‘t ibang bahagi ng kasaysayan ng bansang Pilipinas. Tumutulong ang kursong ito na mabuksan ang kaisipan ng mga mag-aaral sa mga isyung panlipunan na tinalakay ng mga akdang Filipino tulad ng kahirapan, malawak na agwat ng mayayaman at mahirap, reporma sa lupa, globalisasyon, pagsasamantala sa mga manggagawa, karapatang pantao, isyung pangkasarian, sitwasyon ng mga pangkat minorya at/o marhinalisado, at iba pa. Nilalayon ng kursong ito na maipaliwanag ang sanhi at bunga ng mga suliraning panlipunan sa pamamagitan ng mga makabuluhang akdang pampanitikan; matukoy ang mga mapagkakatiwalaan, makabuluhan at kapaki-pakinabang na sanggunian sa panunuring pampanitikan; matukoy ang mga katangian ng mahusay na akdang pampanitikan na may kabuluhang panlipunan; at maibuod ang mahahalagang pangyayari at/o kaisipan sa akdang binasa. Inaasahan din sa pag-aaral ng araling ito na makasulat ng akademikong papel na nagsusuri sa kabuluhang panlipunan ng isang akdang pampanitikan.; makasulat ng sariling akdang pampanitikan na tumatalakay sa isang suliraning panlipunan; mapalalim ang pagpapahalaga sa sariling panitikan; maisaalang-alang ang kultura at iba pang aspektong panlipunan sa pagsasagawa ng pananaliksik; mapahalagahan ang dinamikong ugnayan ng panlipunan realidad at ng panitikan; at higit sa lahat ay makapag-ambag sa pagtataguyod ng wikang Filipino bilang wika ng panitikang pambansa na nakaugat sa realidad ng buhay at mga pangarap ng mga mamamayang Pilipino. Ang kursong ito ay ituturo gamit ang Synchronous at Asynchronous Learning kung saan pinagsama ang teknolohiya at mga materyales sa pagkatuto. Ang modyul na ito ay may sinunod na pamantayan ng nilalaman: A. Ang Panimula . Ito ay maikling pangungusap na kaligiran na nanghihikayat at nagpapasigla sa mga mababasa sa pag-aaral ng mga paksang-aralin. iii B. Inaasahang Resulta ng Pagkatuto. Ito ay tumutukoy sa kung ano ang dapat maabot ng mga mag-aaral pagkatapos ng kurso at kung paano maipararating ang inaasahang resulta ng pagkatuto. Ito ay nakaayon sa inaprubahang silabus ng Sosyedad at Literatura (Litr 101). C. Pagtataya. Ito ay ang eksaminasyon na nagtataya ng natutunan ng mga magaaral sa katapusan ng bawat modyul o aralin. Bawat modyul ay nagsusukat ng inaasahang resulta ng pagkatuto. Ito rin ay naglalayon na sukatin ang kanilang paunang kaalaamn, palakasin pa ang nalalaman nan g mga magaaral, at ipamalas ito. Maaari itong gawin sa Asynchronous na paraan. Sa pangkalahatan, ang modyul na ito ay binuo upang maging possible ang pagaaral ng mga estudyante kahit sa panahon ng pandemya na kung saan ang face to face learning ay hindi possible kaya distance/ flexible/blended learning ang gagawin. Sa pamamagitan nito ang kalidad ng edukasyon o pagkatuto ay patuloy na makakamtan at mararanasan ng bawat mag-aaral. iv ARALIN 1: PANUNURING PAMPANITIKAN Ang kabanatang ito ay tumatalakay sa panunuring pampanitikan bilang isang mahalagang gawain ng mga mag-aaral sa kolehiyo. Mga inaasahan: 1. Malinang muli ang pag-unawa ukol sa panitikan at kahalagahan nito at mabigyang-linaw ang usapin sa panunuring pampanitikan; 2. Matalakay ang iba‘t-ibang sangay at dulog ng panunuring pampanitikan; 3. Maiugnay ang mga dulog pampanitikan sa pag-aanalisa ng iba‘t-ibang akda; 4. Maituring ang mga bahagi ng panunuring pampanitikan at mailapat sa pagaanalisa ng mga akda; 5. Mabigyang-halaga ang mga pakinabang sa panunuring pampanitikan; 6. Makita ang mga angking katangian ng mahusay na kritiko sa panitikan; at 7. Mapahalagahan ang mga kinilalang kritikong Pilipino at banyaga. PAGTALAKAY: Ang Panunuring Pampanitikan ay isang malalim na pag-aaral, pagtalakay, pagpapaliwanag at paghimay ng mga akdang pampanitikan sa pamamagitan ng paglalapat ng ibat‘ ibang dulog ng kritisismo para sa mabisang pag-unawa sa mga malikhaing manunulat at mga katha. Sa pagsusuri, kinakailangan ang lubos na kaalaman sa kathang sinusuri tulad ng buong nilalaman ng akda, paraan ng pagkakabuo nito at ang ginamit ng awtor na pamamaraan o istilo. Kinakailangan ding ang manunuri ay may opinyong bunga ng obhektibong pananaw laban man o katig sa katha, kaya mahalagang siya ay maging matapat. 1 Ano ang panitikan? Nanggaling ang salitang panitikan mula sa ‗pang|titik|an‘ , kung saan ikinabit ang unlaping ―pang‖ at hulaping ―-an‖ sa salitang ugat na titik. Ang may-bahid kanluraning salitang literatura ang isa pang katawagan para sa larangan ng panitikan.Nagmula ang salitang literatura sa salitang Latin-littera- na nangangahulugang"titik". Nagpapahayag ito ng damdamin at karanasan ng isang bansa na nasusulat na makahulugan, maganda at masining na paglalahad. Masasalamin ito ayon sa ideya,damdamin at isipan ng tao tulad ng pag-ibig, kaligayahan, kalungkutan, galit,pagka-awa, paghihiganti at iba pa.Nagsasalaysay ng buhay, pamumuhay, lipunan, pamahalaan,pananampalataya at mga karanasang kaugnay ng iba't ibang uri ng damdamingtulad ng pag-ibig, kaligayahan, kalungkutan, pag-asa, pagkapoot, paghihiganti,pagkasuklam, sindak at pangamba.Ang kasaysayan ng panitikan ay nahahalintulad sa kasaysayan ng isangbagay lahi o bansa. May iba‘t ibang mga manunulat at mga dalubahasang Pilipino ang nagbigay ng kahulugan sa panitikan ayon sa kanilang pananaw bilang mamamayan ngPilipinas. Kabilang sa mga ito sina Joey Arrogante, Zeus Salazar, at Patronicio V.Villafuerte, bukod pa sa iba. Noong 1983, para kay Arrogante, ―ang panitikan ay isang talaan ng buhay ang panitikan kung saan nagsisiwalat ang isang tao ng mga bagay na kaugnay ng napupuna niyang kulay ng buhay at buhay sa kanyang daigdig na kinabibilangan. Ginagawa ito ng isang tao sa pamamagitan ng malikhaing pamamaraan‖. Noong 1995, inilarawan ni Salazar ang panitikan bilang, ―isang lakas na nagpapagalaw sa lipunan. Dinagdag pa niyang isa itong kasangkapang makapangyarihan na maaaring magpalaya sa isang ideyang nagpupumiglas upang makawala. Para sa kanya, isa rin itong kakaibang karanasang pantaong natatangi sa sangkatauhan‖. 2 May dalawang pangunahing layunin ang panitikan. Una, maipakita ang relidad at katotohanan; at pangalawa, makalikha ng isa pang daigdig na taliwas sa katotohanan. Mga uri ng panitikan:  kathang-isip (Ingles: fiction)  hindi kathang-isip (Ingles:non-fiction) Dalawang pangunahing anyo ang panitikan: 1. Tuluyan o Prosa (Ingles: prose) - maluwang na pagsasama-sama ng mga salita sa loob ng pangungusap. Ito ay nasusulat sa karaniwang takbo ng pangungusap o pagpapahayag. Hal: alamat, anekdota, nobela,, pabula, parabola, maikling kwento, dula , sanaysay, talambuhay, talumpati, balita, kwentong bayan. 2. Patula o panulaan (Ingles: poetry) - pagbubuo ng pangungusap sa pamamagitan ng salitang binibilang na pantig sa taludtod na pinagtugma-tugma, at nagpapahayag din ng mga salitang binibilang ang mga pantig at pagtutugmatugma ng mga dulo ng mga taludtod sa isang saknong. Hal: tulang pasalaysay, awit, korido at kantahin, epiko, balad, salawikain, butong at tanaga. Kahalagahan ng Panitikan: Malaki ang naitutulong ng pantikan sa ating mga indibidwal na buhay, at sa buhay ng ating lipunan.  Unang-una, nagbibigay ang panitikan ng isang magandang pagtakas sa realidad at ibinabahagi nito ang isang uri ng libangan para sa mga tao.  Ikalawa, nagkakaroon ng malaking tulong ang panitikan sa paghulma ng lipunan dahil tintulungan nito ang mga mamamayan na bumuo ng opinyon sa mundo at kwestiyonin ang kasalukuyang sistema. 3  Ikatlo, ang panitikan ay nagsasalamin sa kulturang pinagmulan nito. Dahil dito, nagiging isang magandang kasangkapan ang panitikan upang masalamin ang kultura at pamumuhay ng pangkasalukuyang lipunan upang mas maitindihan ito ng mga susunod na henerasyon.  Isa itong uri ng mahalagang panlunas na tumutulong sa mga tao upang makapagplano ng sari-sariling mga buhay, upang matugunan ang kanilang mga suliranin, at upang maunawaan ang diwa ng kalikasan ng pagiging makatao Mga Sangay mg Panunuring Pampanitikan: Ang unang sangay ay ang Pagdulog na may apat na uri: 1. Pormalistiko o pang-anyo - isinilang noong 1910 at yumabong noong dekada 50 at 60, ang teoryang ito ay may pananaw na ang akda o teksto ay dapat suriin at pahalagahan kung ibig talagang masukat ang kagandahan ng akda. Ang pagbibigay pansin sa anyo ng panitikan at ang pisikal na katangian ng akda ang pinakaubod ng pagdulog na ito. Ang tunguhin ng pananaw na ito ay matukoy ang sumusunod:  Nilalaman  Kaanyuan o kayarian  Paraan ng pagkakasulat ng akda Sa pananaw na ito ay hindi lamang mahalaga ang pagbabalangkas kundi ang pagsusuri na ring ginamit. Sa pagtalakay ng akda, dapat ang mailantad lahat ng mahahalagang bagay mula sa simula patungo sa iba‘t-ibang elementong magkakaugnay hanggang sa katapusan. Dapat makita kung may ironi o paradoks o may kalabuan o may iba pang elemento sa akda. Kung makikita ang mga elementong ito, masasabing mahusay ang akda. Binibigyang atensiyon din ang salita o bokabularyo at ang kaibahan ng mga salitang pampanitikan sa pang araw-araw na salita. 4 Sinasabing hindi mahalaga sa pag-unawa sa akda ang kontekstong panlipunan, pangkasaysayan o ang panahong isinulat ang akda, hindi binibigyang halaga sa pagsusuri ang kaligiran ng isang akda kundi ang paraan ng pagkakasulat nito. Mga Halimbawang Akda:  ―Mga pusoongg sugatan‖ ni Guillermo Holandez  ―Manika‖ ni Cirioo Panganiban  ―Uhaw ang Tigang na Lupa‖ ni Liwayway Arceo  ―Ako‘y si Bukid‖ ni Lope K. Santos  ―San ang Lakad mo Ngayon, Ma? Ni Liwayway Arceo 2. Moralistiko - Gamit ang pagdulog-moralistiko, itinuturing na ang mga akdang pampanitikan ay may layuning magbigay-aral sa mga mambabasa. - sinusuri ang pagpapahalagang ginamit. - Masasabing ang pagdulog na ito ay ekstensyon ng pagdulog-humanismo dahil sa pagbibigay-halaga ng mga humanista sa pagpapanatili ng integridad at dignidad ng tao bilang nilalang na may isip.Isa sa mga impluwensyal na kritiko na nagbigay ng malaking pagpapahalaga sa pagdulog-moralistiko ay si Horace. Ayon sa kanya, may dalawang bagay na naibibigay ang tula (akda) – ang dulce o ang aliw at kaligayahang naipadarama ng akda; at utile o ang aral at kaalamang naibibigay ng akda. Masasabi, kung gayon, na pangunahing tungkuling dapat gampanan ng mga manunulat sa pagdulog-moralistiko ay ang magbigay-aliw, magsilbing guro at tagapangaral sa kanyang lipunan. - Sa panahon ng katutubo, maituturing na mga akdang moralistiko ang mga salawikain, kasabihan, pabula, ilang alamat at iba pang mga kwentong bayan.Sa panahon ng Kastila, naglitawan ang mga akdang tungkol sa buhay ng mga santo‘t santa. Kilala rin ang Florante at Laura ni 5 Francisco Balagtas sa taglay nitong matatayog na mga kaisipang moralistiko. Mga Halimbawa ng Akda:  ―Lalaki sa Dilim‖ ni Benjamin C. Pascual  ―Liwanag at Dilim‖ ni Emilio Jacinto  ―Ibig kong Makita‖ ni Benigno R. Ramos  ―Florante at Laura‖ ni Francisco Balagtas Liwanag at Dilim 2- ang Ningning at ang Liwanag Ika-2 paksa sa mahabang sanaysay na Liwanag at Dilim Ang ningning ay nakasisilaw at nakasisira ng paningin. Ang liwanag ay kinakailangan ng mata, upang mapagwari ang buong katunayan ng mga bagay-bagay. Ang bubog kung tinatamaan ng nag-aapoy na sikat ng araw ay nagniningning; ngunit sumusugat sa kamay ng nagaganyak na dumampot. Ang ningning ay maraya. Ating hanapin ang liwanag, tayo‘y huwag mabighani sa ningning. Sa katunayan ng masamang naugalian. Nagdaraan ang isang karwaheng maningning na hinihila. Ang kabayong matulin. Nagdaraan ang isang maralita na nagkakang hihirap sa pinapasan?Tayo‘y mapapangiti at isasaloob: Saan kaya ninakaw? Datapwa‘y maliwanag nating nakikita sa pawis ng kanyang noo at sa hapo ng kanyang katawan na siya‘y nabubuhay sa sipag at kapagalang tunay. Ay! Sa ating pag-uga-ugali ay lubhang nangapit ang pagsamba sa ningning at pagtakwil sa liwanag. Ito na nga ang dahilang isa pa na kung kaya ang tao at ang mga bayan ay namumuhay sa hinagpis at dalita. 6 Ito na nga ang dahilan na kung kaya ang mga loob na inaakay ng kapalaluan at ng kasakiman ay nagpupumilit na lumitaw na maningnin, lalong lalo na nga ang mga hari at mga Pinuno na pinagkatiwalaan ng sa ikagiginhawa ng kanilang mga kampon, at walang ibang nasa kundi ang mamalagi sa kapangyarihan sukdulang ikainis at ikamatay ng Bayan na nagbigay sa kanila ng kapangyarihang ito. Tayo‘y mapagsampalataya sa ningning; huwag nating pagtakhan na ang ibig mabuhay sa dugo ng ating mga ugat ay magbalatkayo ng maningning. Ay! Kung ang ating dinudulugan at hinahainan ng puspos na galang ay ang maliwanag at magandang asal at matapat na loob, ang kahit sino ay walang magpapaningning pagkat di natin pahahalagahan, at ang mga isip at akalang ano pa man ay hindi hihiwalay sa maliwanag na banal na landas ng katwira. Ang kaliluhan at ang katampalasanan ay humahanap ng ningning upang huwag mapagmalas ng mga matang tumatanghal ang kanilang kapangitan; ngunit ang kagalingan at ang pag-ibig na dalisay ay hubad, mahinhin, at maliwanag na napatatanaw sa paningin. Ang lumipas na pinapanginoon ng Tagalog ay labis na nagpapatunay ng katotohanan nito. Mapalad ang araw na liwanag! Ay! Ang anak n bayan, ang kapatid ko, ay matututo kaya na kumuhang halimbawa at lakas sa pinagdaanang mga hirap at binatang mga kaapihan? LALAKI SA DILIM (buod ng nobela) Nagsimula ang kwento sa isang lalaking nagngangalangRafael Cuevas. Isang espesyalista sa mata. Nakagawa siya ng isangmalagim na krimen ng gabing bigyan siya ng Stag party ngkanyang mga kaibigan bago pa man siya makasal kay Margarita,isang opera singer. Nagawa niyang gahasain ang babaingkahaghabaghabag ang kalagayan. Isang bulag at maralita angkanyang ninakawan ng kabirhinan. Dahil hindi makakita ang hindi nakilala ang kanyang boses ay ―ligtas‖ siya sa kanyang kasalanan. 7 Walang ebidensyang makapagpapatunay.Bilang paghuhugas at paglilinis niya ng konsensiya sa nagawaniyang kasalanan kay Ligaya, ang babaeng kanyang ginahasa,binigyan niya ito ng P50, 000.00 kasama ang liham na nagsasabingsakanya din magpagamot ng mata upang masingil lamang ngkaunti upang hindi makahalata. Nagbunga ang kanyangnagawang kasalan kay Ligaya na nagkataong isinunod sa kanyangpangalan bilang pagtanaw ng babae sa kanyang nagawangkabutihan. Naging inaanak niya rin ang bata sa binyag. Ninong siyang kanyang sariling anak. Sa kanilang pagsasama ni Margarita ay nagkaroon ito ng lover at ito ay si Nick. Ang kanyang kaibigan. Nagkaroon ng lama tangkanilang samahan na humatong din sa hiwalayan. Ang napang-asawa niyang si Margarita ay isang modernong babae. TotallyAmericanized, sabi nga sa nobela. Para kay Margarita ayos lang namagkaroon siya ng lover at gayon din si Rafael basta magkaroonlang sila ng pagkakaintinihan ni Rafael at maging totoo sa isa‟t isa. Isang araw habang nagbabasa ng pahayagan si Rafael aygumulantang sakanya ang isang balitang napatay si Margarita atNick sa isang otel ng isang babaeng nasa 29 ayos. Ito ay si Marinaang asawa ni Nick na matagal ng nagtitiis sa mga kabulastugan ngasawa hanggang sa umabot na sa sukdulan at makapatay ito.Sa huli ay nagawa rin niyang aminin kay Ligaya at Aling Selaang ina ni Ligaya na siya ang lalaki sa dilim na noon ay bumaboy sakatawan ni Ligaya. Malinaw kay Rafael na papakasalan niya si Ligaya. 3. Sikolohikal - Ang sikolohikal na pagdulog ay nagpapakita ng isang ekspresibong pananaw. - Ang layunin na nais ipabatid ng panitikan na sinusuri ay ang ipaliwanag sa pamamaitan ng pagpapakiita ng mga salik sa pagbuo ng naturang pag-uugali, paniniwala, pananaw,, pagkatao sa isang tauhan sa kaanyang akda. - Ipinalalagay sa pananaw na ito na ang akdang pampanitikan ay nagsisiwalat ng isip, damdamin, at personalidad ng may-akda. Kung gayon, inaanalisa sa pagdulog-sikolohikal ang ugnayan ng may-akda at ng kanyang akda. Upang 8 maisakatuparan ito, tulad sa bayograpikal na pagdulog, kailangang may kaalaman ang mambabasa sa buhay ng may-akda. Mga Halimbawang Akda:  ―Amerikanisasyon ng isang Pilipino‖ ni Ponciano Pineda  ―Maling Edukasyon sa Kolehiyo‖ ni Jorge Bocobo  ―Sa Pula, Sa Puti‖ ni Francisco Soc Rodrigo  ―Ang Ama‖ ni Mauro R. Avena  ―Taguan‖ ni Rolando Bernales  ―Aswang‖ ni Isabel Sabullen  ―Bahay na Pawid‖  ―Labi sa Bulawan‖ ni Magdalena Jalandoni 4. Sosyolohikal-panlipunan - Sa pagdulog sosyolohikal, tinitingnan ang akda bilang produkto ng kamalayang panlipunan ng may-akda, kung gayon, ang kaalaman tungkol sa kaganapang panlipunan ang pinahahalagahan dito. Ang tao ay bahagi ng mga institusyong panlipunan na likha rin ng tao – pamilya, simbahan, edukasyon, batas, pulitika, kultura, at ekonomiya. Ang mga institusyong ito ang humuhubog sa pagkatao ng isang indibidwal, kaya sa pagdulog na ito, sinusuri kung paanong ang isang indibidwal ay nahubog o hinubog ng mga institusyong ito. Sa madaling sabi, ang ugnayan ng lipunan at tauhan ang pokus ng pagdulog na ito. Mga Halimbawa ng Akda:  ―Aloha‖ ni Deogracias Rosario  ―Ang Igorota sa Baguio‖ ni Fausto Galauran  ―Walang Sugat‖ ni Severino Reyes  ―Anak ng Dagat‖ ni Patricio Mariano  ―Kasalan sa Nayon‖ ni Eleuterio Fojas  ―Impeng Negro‖ ni Rogelio Sikat 9  ―Landas sa Bahaghari‖ ni Benjamin Pascual  ―Bangkang Papel‖ ni Genoveva Edroza Matute  ―Ang Kalupi‖ ni Benjamin P. Pascual  ―Parusa‖ ni Genoveva Edroza Matute  ―Sa mga kuko ng Liwanag‖ ni Edgardo M. Reyes Ang pagdulog na ito ay tumutuloy sa pagsusuri ng relasyon ng tao sa lipunan, sa pulitika, relihiyon, at paghahanapbuhay. Maaring magamit ang gabay na ito sa pagsusuri: 1. Ano ang relasyon sa isat-isa ng mga karakter at ng lipunan? 2. Nagpapahayag ba ang akda ng isyung panlipunan tulad ng lahi, kasarian, at uri? 3. Paano nahuhubog ng pwersang panlipunan ang relasyon sa isa‘t-isa ng mga grupo o mga uri ng tao sa akda? Sino ang may kapangyarihan, at sino ang hindi? Bakit? 4. Paano nasasalamin sa akda ang pinakananasang abutin ng isang Pilipino? 5. Ano ang sinasabi ng akda sa ekonomiya at sosyal na kapangyarihan? Sino ang mayroon nito at sino ang wala? Meron bang kumikiling sa paniniwala ni Karl Marx? 6. Nagsasaad ba ang akda ng isyu sa pang-abuso sa ekonomiya? Ano ang ginagampanan ng pera? 7. Paano natutukoy ng kalagayang panlipunan ang direksiyon ng buhay ng mga karakter? 8. Hinahamon ba o binibigyang kasiguraduhan ng akda ang kaayusang panlipunan na inilalarawan nito? 9. Mapapansin ba na ang ppakikibaka ng karakter ay simbolo ng mas malaking grupong pakikibaka? 10. Meron ba sa mga karakter na kumakatawan sa uri ng gobyerno tulad ng diktatorya, komunismo, at sosyalista? 10 Sa Kabanata 22 “Liwanag at Dilim”, inilarawan ang paraan ng paghahanda ng pista ng San Diego, mga palagay at sabi-sabi na kumalattungkol sa kapitan, tinyente mayor, at sa mga kabataan. Makikita dito ang ugali ng mga Pilipino sa tsismis. Pinagusapan din ang pagdating ni Maria Clara at Tiya Isabel. Sa kabanata ring ito ay ipinakita ang pagbabago ng kilos at anyo ni Padre Salvi buhat ng dumating si Maria Clara ayon sa mgamanang. Inilarawan ang lihim na pagnanasa ni Padre Salvi kay Maria Clara. Sa bahaging ito ng kabanata ay ipinakita na ang mga pari ay tao rin namarupok. Si Padre Salvi ay halimbawa ng pari na mahina sa tukso. Ipinkita ni Rizal na miski alagad ng Diyos ay banal at malinis gaya ng pagtingin ngmga tao bagkus ito ay mayroon pa rin silang mga kahinaan na dapat lutasin. Sa Kabanata 23 “Ang Pangingisda” ay inilarawan ang mga babae na nagtatawanan at nagkukuwentuhan. Nang madatnan ng mgakalalakihan ay biglang tumahimik at naging pormal. Ipinakikita dito ang dapat na maging asal at gawi ng mga kababaihan sa lipunan ay magingtahimik, mahinhin, mahiyain lalo na sa harap ng kalalakihan. Ipinakita dito ang patriyarkal na lipunan na ginagalawan ng mga kababaihan. Angsimpleng buhay ng mga mamamayan ay detalyadong inilarawan tulad ng mga pagkain na inihanda. Ang Kabanata 26 “Ang Bisperas ng Pista” ay naglalarawan ng kasiyahan at kagalakan ng mga mamamayan ng San Diego. Ang bawat bahay ay nahihiyasan ng mga parol at mga banderitas. Ang paligid ay may tugtugan at putukan. Ang mga maykaya ay naglabas ng mga mamahalingalak at pagkaing galing sa Europa at Tsina. Sa plasa ay makikita ang tanghalan na yari sa kahoy, kawayan at pawid paga sa itatanghal na komedya nabuhat pa sa Tondo. Dumating din ang mga batikang tahur sa sabungan. Sa pagsasayang ito ay makikita ang hilig ng mga Pilipino sa mga kasiyahan atpaghahanda. Ipinakita dito ang magarbong pagdiriwang ng pista na kabalintuanan sa totoong dahilan ng pagdiriwang ng pista na alalahanin angpatron na namuhay ng simple, payak, at banal. 11 Sa Kabanata 28 “Ilang Sulat” ay naglalarawan tungkol sa lumaganap na balita sa pahayagan sa Maynila tungkol sa pagdiriwang ng pistang San Diego.Sa liham na ipinadala ng isang kapitan na nagngangalang Martin Aristorenas sa kanyang mga kaibigan na isinalaysay niya ang kanyangmga ginawanoong kapistahan Ipinakita rin sa kabanatang ito kung gaano mag aksaya ng salapi ang mga tao para lamang sa pista. Inilahad sapamamagitan ng sulat kung paano nag-aksaya ng salapi ang mga tao sa San Diego para lamang sa isang araw na pista. Ipinakita rin sa kabanata anghilig ng mga Pilipino sa mga libangan tulad ng sugal at kahit na natatalo na ay hindi pa rin magawang umayaw dahil sa ayaw mapahiya sa mga kalaroat sa pag-iisip na makabawi sa susunod. WALANG SUGAT (buod ng nobela) Tulak ng bibig, kabig ng dibdib ang pag-ibig ni Julia kay Tenyong, taal na kulturang Pinay na kung tawaginay hele hele bago quiere. Pinapahirapan ng mga Frayle ang mga bilanggong Pilipino, na inakusahang mga filibusterismo o kaya aymyembro ng Mason. Lalo ang ama ni Tenyong na si Kapitan Inggo.Nilinlang ng mga Frayle ang mga dalaw ng mga bilanggo, sa pagkukunwaring nirerespeto nila angkarapatang pantao. Ngunit kabaliktaran ang nangyayari. Namatay si Kapitan Inggo at di nakayanan ni(Ina) Putin ang nangyari at hinimatay.Nag-alsa ang mga kalalakihan. Sigaw ng patriotismo. Dahil ang inang bayang ay inaapi na nang tatlong daang taon. Sinugod ng mga Katipunero ang estacion ang Guiguinto. Ipinagkakayari ni (Ina) Julia ang anak niyang si Julia kay Miguel na anak ni Tadeo.Inutusan ni Julia si Lucas na ipagsabi kay Tenyong na ipinagkakayari na ng (Ina) Juana niya kay Miguel atnaitakda na ang petsa ng kasal. 12 Hindi lamang taumbayan ang may sentimyento sa mga kolonisador, kundi mga Paring Pilipino tulad ni PariTeban.Inestorya ni Lucas kay Tenyong ang dalawang uri ng Pilipinong bumugbog sa kanya: ang taksil ng bayan,ang Makabebe (Macabebe Scouts) at ng mga Katipunero. Nalungkot si Tenyong nang nalaman ikakasal na si Julia. Kasama ang mga Katipunero, bumaba sila sabayan. Nagkunwaring sugatan si Tenyong upang makasal kay Julia. Iyon nga ang nangyari, ikinasal sila.Sila rin sa huli. At hindi sugatan ang kanilang pagiibigan. Ang pangalawang sangay naman ng panunuring pampanitikan ay ang Pananalig. Ito ay ang mga sumusunod: KLASISMO - layunin ng Panitikan ay maglahad ng mga pangyayaring payak ukol sa pagkakaiba ng mga estado sa buhay ng dalawang nag-iibigan, karaniwan ang daloy ng mga pangyayari, matipid at piling pili sa paggamit ng mga salita at laging nagtatapos ng may kaayusan. Dalawang pinakatanyag ng dula: Trahedya at Komedya  Gintong Panahon (80 B.C)  Epiko, Santiriko, Tulang liriko at Pastoral Panahon ng Pilak:  Paglaganap ng prosa at bagong komedya  Talambuhay, liham-gramatika, Pamumuna at Panunuring pampanitikan Katangian ng akdang klasiko:  Pagkamalinaw, Pagkamarangal, Pagkapayak, Pagkamatimpi, Pagkaobhetibo, Pagkasunod-sunod at pagkakaroon ng hangganan. 13 ROMANTISISMO - layunin ng teoryang ito na ipamalas ay ibat-ibang paraan ng tao o sumasagisap sa tao sa pag aalay ng kantang pag-ibig sa kapwa , bansa at mundong kinalakhan. Ipinapakita rin sa akda na gagawin at gagawin ng isang nilalang ang lahat upang maipaalam lamang ang kanyang pag-ibig sa tao o bagay na napupusuan. Dalawang uri ng romantisismo:  Romantisismong Tradisyunal  Romantisismong Rebolusyunaryo REALISMO  Ito ay tumatalakay sa katotohanan sa lipunan.  Karaniwan nitong pinapaksa ang kalagayan na nagyayari sa lipunan tulad ng kurapsyon, katiwalaan, kahirapan, diskriminasyon at gobyerno. Halimbawa ng mga akdang masusuri sa teoryang ito ay ang:  Ambo ni Wilfredo Virtusio  Bangkang Papel ni Genoveva Edroza- Matute  Mga Ibong Mandaragit ni Pambansang Alagad ng Sining Amado V. Hernandez  Maganda Pa Ang Daigdig ni Lazaro Francisco  Dekada ‘70 ni Lualhati Bautista. Layunin:  Ang layunin ng panitikan ay ipakita ang mga karanasan at nasaksisan ng mayakda sa kanyang lipunan.  Ayon sa mga realista, ang sinumang tao, anumang bagay at lipunan, ay dapat maging makatotohanan ang isasagawang paglalarawan o paglalahad. Iba‘t ibang Pangkat ng pagsusuring Realismo sa Panitikan:  Pinong (GENTLE) Realismo 14 May pagtitimping ilahad ang kadalisayan ng bagay- bagay at iwinawaksi ang anumang pagmamalabis at kahindik- hindik  Sentimental na Realismo Mas optimistiko at inilalagay ang pag-asa sa damdamin kaysa kaisipan sa paglutas ng pang araw-araw na suliranin  Sikolohikal na Realismo Inilalarawan ang internal na buhay o motibo ng tao sa pagkilos  Kritikal na Realismo Inilalarawan ang gawain ng isang lipunang burgis upang maipamalas ang mga aspektong may kapangitan at panlulupig nito  Sosyalistang Realismo Ginabayan ng teoryang Marxismo sa paglalahad ng kalagayan ng lipunang maaaring mabago tungo sa pagtatayo ng mga lipunang pinamumunuan ng mga anak pawis  Mahiwagang (Magic) Realismo Pinagsanib na pantasya at katotohanan nang may kamalayan. Higit na mahalaga ang katotohanan kaysa kagandahan IMPRESYUNALISMO  Ang impresyonismo ay isang kilusang sining ng ika-19 na siglo.  Nagmula sa isang pangkat ng mga artista na nakabase sa Paris na ang mga independiyenteng eksibisyon ay nagdala sa kanila sa katanyagan noong mga 1870s at 1880s.  Bukas na komposisyon, diin sa tumpak na paglalarawan at kadalasang nagpapatunay sa mga epekto ng paglipas ng panahon.  Ang konsepto ng impressionism ay ginagamit din para sa musika at pagpinta. 15  Ang pag-unlad ng Impresyonismo sa mga visual na sining ay kaagad na sinundan ng mga katulad na estilo sa iba pang media na naging kilala bilang impresyonista musika at impresyonistang panitikan.  Ang impresyonismo ay isang pangunahing punto sa modernong sining. LAYUNIN  Ikumpara ang opinyon ng may akda sa pamamagitan ng makabuluhang pagkilala sa mga pangyayaring nagpapakita ng interes sa mambabasa.  Ang mga impormasyon sa kuwento ay naghuhikayat sa mga mambabasa na magkaroon ng obserbasyon batay sa paninindigang paniniwala. SANDAANG DAMIT NI FANNY A. GARCIA May isang batang babaing mahirap. Nag-aaral siya. Sa paaralan ay kapansinpansin ang kanyang pagiging walang imik. Madalas ay nag - iisa siya. Lagi siyang nasa isang sulok. Kapag nakaupo na‘y tila ipinagkit. Lagi siyang nakayuko, mailap ang mga mata, sasagot lamang kapag tinatawag ng guro, halos paanas pa kung magsalita. Madalas ay tinutukso siya dahil sa kanyang damit. Ang kanyang damit, kahit malinis ay halatang luma na, palibahasa ay kupas na at punung-puno pa ng sulsi. Kapag oras ng kainan at labasan nag kani-kaniyang pagkain, halos ay ayaw niyang ipakita ang kanyang baon. Itatago niya sa kanyang kandungan ang pagkain, pipiraso nang kaunti, tuloy subo sa bibig, mabilis upang hindi malaman ng mga kaklase kung ano ang dalang pagkain. Ang panunukso ng mga kaklase ay hindi nagtatapos sa kanyang mga damit. Tatangkain nilang silipin kung ano ang kanyang pagkain at sila‘y magtatawanan kapag nakita nila na ang kanyang baon ay isa lamang pirasong tinapay na karaniwa‘y walang palaman. Pag uwi sa bahay, madalas siyang umiiyak dahil sa panunukso ng mga kaklase at siya‘y nagsusumbong sa kanyang ina. 16 At lumipas pa ang maraming araw. Ngunit ang ama ay hindi pa rin nakakuha ng trabaho kaya ganoon pa rin ang kanilang buhay. Ang bata naman ay unti-unting nakauunawa sa kanilang kalagayan. Natutuhan niyang makibahagi sa malaking suliranin ng kanilang pamilya. Natutuhan niyang sarilinin ang pagdaramdam sa panunukso ng mga kaklase. Hindi na siya nagsusumbong sa kanyang ina. Hanggang nang isang araw ay natuto siyang lumaban dahil sa araw araw na panunukso ng kaniyang kaklase. Sa buong pagtataka nila‘y bigla na lamang natutong sumagot ang mahirap na batang babae na laging luma, kupas at puno ng sulsi ang damit. Ang batang babae na ang laging baon ay tinapay na walang palaman. Isa na naman iyong pagkakataong walang magawa ang kanyang mga kaklase kung hindi ang tuksuhin siya. ―Alam ninyo,‖ sabi niya sa malakas at nagmamalaking tinig, ‖ako‘y may sandaang damit sa bahay.‖ Nagkatinginan ang kanyang mga kaklase. Hindi sila makapaniwala. ―Kung totoo iyan ay bakit lagi na lang luma ang isinusuot mo?‖ Mabilis ang sagot niya, ―dahil iniingatan ko ang aking sandaang damit. Ayokong maluma agad.‖ ―Sinungaling ka! Ipakita mo muna sa amin para kami maniwala!‖ iisang sabi nila sa batang mahirap. ―Hindi ko madadala rito. Baka makagalitan ako ni Nanay. Kung gusto ninyo ay sasabihin ko na lang kung ano ang tabas, kung ano ang tela, kung ano ang kulay, kung may ribbon o may bulaklak.‖ At nagsimula na nga siya sa kanyang pagkukwento. Paano ay inilalarawan niya hanggang kaliit-liitang detalye ang bawat isa sa kanyang sandaang damit. Tulad halimbawa ng isang damit na pamparti. Makintab na rosas ang tela na maraming mumunting bulaklak, bolga ang manggas, may tig-isang ribbon sa magkabilang balikat. Hanggang sakong ang haba ng damit. O kaya ay ang kanyang dilaw na pantulog na may burda. O ang kanyang puting pansimba na may malapad na sinturon at malaking bulsa. 17 Mula noon ay naging kaibigan na niya ang mga kaklase. Ngayon, siya na ang laging nagsasalita at sila ang nakikinig. Lahat sila ay natutuwa sa kanyang kwento tungkol sa sandaang damit. Nawala ang kanyang pagiging mahiyain. Naging masayahin siya bagaman patuloy pa rin ang kanyang pamamayat kahit na ngayo‘y nabibigyan nila siya ng kapiraso ng kanilang baong mansanas o sandwich. Isang araw, hindi pumasok sa klase ang mahirap na batang babaing may sandaang damit. Pagkaraan ng isang linggong hindi pagpasok ay nag-alala ang kanyang mga kaklase at guro. Isang araw ay nagpasya silang dalawin ang batang matagal ng absent sa klase. Ang natagpuan nilang bahay ay sira-sira at nakagiray na sa kalumaan. Lumabas ang isang babaing payat, iyon ang ina ng batang mahirap. Sila ay pinatuloy at nakita nila ang maliit na kabuuan ng kabahayan na salat na salat sa marangyang kasangkapan. Sa isang sulok ay isang lumang papag at doon nakaratay ang batang babaing may sakit pala. Ngunit sa mga dumalaw ay di agad ang maysakit ang napagtuunan ng pansin kundi ang mga papel na maayos na nakadikit sa dingding sa may tabi ng papag. Lumapit sila sa sulok at nakita nilang ang mga papel na nakadikit sa dingding ay yaong mga drowing ng bawat isa sa sandaang papel. Magaganda, makukulay. Naroong lahat ang kanyang naikuwento. Totoo at naroroon ang sinasabi niyang rosas na damit na pamparti. Naroroon din ang drowing ng kanyang damit pantulog, ang kanyang pansimba, ang mga sinasabi niyang pamasok sa paaralan na kailanma‘y hindi nasilayan ng mga kaklase dahil ayon sa kanya‘y nakatago at iniingatan sa bahay. Sandaang damit na pawang drowing lamang. ANG DEKADA '70 Isang Nobelang Pilipino na Isinatitik ni Lualhati Bautista Ito ay isang pagsasalaysay ng mga pangyayari sa buhay ng isang pamilyang nahagip sa kalagitnaan ng mga magulong dekada ng 1970. Tinatalakay nito kung paano nakibaka ang isang mag-anak na nasa gitnang antas ng lipunan, at kung paano nila 18 hinarap ang mga pagbabago na nagbigay ng kapangyarihan upang bumangon laban sa pamahalaang Marcos. Naganap ang sunud-sunod na mga pangyayari matapos ang pagbomba ng Plasa Miranda noong 1971, ang pagkitil sa Batas ng Habeas Corpus, ang pagpapatupad ng Batas Militar at ang walang anu-anong pagdakip sa mga bilanggong pampolitika. Nawalan ng katiwasayan ang mga mamamayan dahil sa paniniil ng rehimeng Marcos. Napagmasdan ng babaeng katauhan na si Amanda Bartolome ang mg pagbabagong ito na humubog sa dekada. Ina ng limang anak na lalaki si Amanda Bartolome. Habang nagsisilaki at nagkaroon ng sari-sariling mga paniniwala, pananaw at buhay ang mga anak na lalaki ni Amanda, itinaguyod naman ni Amanda ang kaniyang pagkakakilanlan bilang isang mamamayang Pilipino, ina at babae. Ibinungad ng Dekada '70 sa bagong salinlahi ng mga mambabasang Pilipino ang salaysaying ng isang mag-anak na nasa isang partikular na panahon sa kasaysayan ng Pilipinas. Ang nakahihikayat na katangian ng nobela ay nakasalalay sa pagunlad ng mga tauhan nito na kumakatawa sa bagong henerasyon ng mga Pilipino. Ito ay isang kuwento hinggil sa isang ina at sa kaniyang mag-anak, at sa lipunang nakapaligid sa kanila. Isa itong salaysayin kung paano ang damdamin ng isang ina ay napupunit sa pagitan ng panitik ng batas ang kaniyang mga katungkulan bilang ina. Ang tagpuan ng Dekada '70 ay noong kapanahunan ng Batas Militar sa kasaysayan ng Pilipinas. Noong 1970, ang Republika ng Pilipinas ay nasa ilalim ng pamamahala ng dating Pangulong Ferdinand Marcos. Noong 21 Setyembre 1972, idineklara ni Marcos ang Batas Militar na naglagay sa Pilipinas sa pamamalakad ng mga Hukbong Sandatahan ng Pilipinas, ngunit pinanatili ang sariling kapangyarihan. Sa ilalim ng panahon ng Batas Militar, pinagisa ni Marcos ang lakas ng hukbong sandatahan, nilimitahan ang kalayaan sa pagpapahayag, at ikinulong ang mga kalaban sa politika. Ang mga salitang ito'y tila mga lagusan na naghahatid sa mga aktibista, mamamahayag, politiko at iba pang naging bahagi ng mga rali't demonstrasyon sa mga alaala ng isang di-malilimutang panahon sa ating kasaysayan—ang dekadang 1970. 19 Sa akdang ito, ipinakita ni Amanda Bartolome ang mga sakit, ligaya, problema, at adhikain niya bilang babae. WALANG PANGINOON NI: DEOGRACIAS A. ROSARIO Ito ay kwento ng isang lalaking nagngangalang Macros na sukdulan ang galit sa mayamang asenderong si Don Teong. Si Son Teong ang kontrabida sa buhay ng pamilya ni Marcos. Siya ang dahilan kung bakit namatay sa sama ng loob ang ama, dalawang kapatid, at kasintahan ni Marcos. Ang kasintahan ni Marcos ay si Anita, anak ni Don Teong. Ilang beses nang tinitimpi ni Marcos ang kaniyang galit kay Don Teong. Kung hindi lang dahil sa ina niya ay matagal na sanang wala sa mundo si Don Teong. Para kay Marcos ang pang-aapi ni Don Teong ay hindi lamang simpleng pang-aalipin sa pamilya nila kundi pagyurak na rin sa kanilang dangal at pagkatao. Sina Marcos ay pinagbabayad ng buwis para sa lupang kanilang sinasaka kahit na ito‘y kanilang minana sa kanilang mga ninuno. Dahil sa walang kakayahang ipagtanggal ang kanilang karapatan, napilitan silang magbayad sa kanilang sariling pagaari iyang ang dahilan ng pagkamatay ng kaniyang ama at dalawang kapatid. Namatay silang punung-puno ng sama ngloob kay Don Teong na matagal nilang pinagsisilbihan. Lalong sumidhi ang galit ni Marcos kay Don Teong nang malaman niyang ang dahilan ng pagkamamatay ng kaniyang kasintahan na si Anita ay si Don Teong. Sinaktan ni Don Teong si Anita na siyang kinamatay nito. Sa dami nang mga nawalang mahal sa buhay ni Marcos, hindi katakatakang takot siyang marinig ang animas, ang malungkot na tunog ng kampana. Hindi pa naman humuhupa ang galit niya, siya naming pagdating ng isang kautusan ng pamahalaan na sila ay pinapaalis na sa kanilang tahanan, ngayon pang malago na ang kanyang palayan dahil sa dugo at pawis sa maghapong pagbubukid. Binigyan sila ni Don Teong ng isang buwang palugit upang lisanin ang lupang kanilang tinitirhan. Alam niyang ang mga nangyayaring iyon sa buhay nila ay kagagawan ng mapangsamantalang si Don Teong. Dahil sag alit na nararamdaman ni Marcos kay Don Teong, nag-isip siya ng paraan kung paano siya makakapaghiganti dito. Nagbihis si Marcos nang tulad ng kay 20 Don Teong. Pinag-aralang mabuti ni Marcos ang bawat kilos ni Don Teong at inabangan niyang mamasyal sa bukid si Don Teong ng hapong iyon. Pinakawalan niya ang kaniyang kalabaw at hinayaang suwagin ang kaawa-awang si Don Teong. Kinabukasan, huling araw na pananatili ng mag-ina sa bukid, habang nagiimpake na sila ng kanilang mga gamit, mabilis na kumalat ang balitang patay na si Don Teong. Mahinahong pinakinggan ni Marcos ang malungkot na tunog ng kampana, hindi tulad niyang ang kaluluwa ng namatay na si Don Teong ay mas inisip pa niya ang kanyang matapang na kalabaw. FEMINISMO  Isang teorya ng sining na naglalayong iwasto ang mga maling pananaw tungkol sa kahalagan, tungkulin at kahulugan ng babae sa lipunan  Ay tumutukoy sa prinsipiyo o paniniwalang dapat maging pantay ang mga babae at mga lalaki. Layunin  Ang layunin ng panitikan ay magpakilala ng mga kalakasan at kakayahang pambabae at iangat ang pagtingin ng lipunan sa mga kababaihan.  Ang maunawaan ang di pagpakapantay-pantay ng mga lalaki at mga babae.  Magpakilala ng mga kalakasan at kakayahang pambabae at iangat ang pagtingin ng lipunan sa mga kababaihan. Mga Halimbawa:  Sa ngalan ng Ina, ng Anak ng Diwata‘t Paraluman‘ ni Lilia Quindoza Santiago (tula)  Sandaang Damit‘ ni Fanny Garcia (maikling kwento)  Sumpa‘ ni Rowena Festin (tula)  Paano Tumutula ang Isang Ina‘ ni Ligaya G. Tiamson-Rubin (tula) 21 Feminismong Pagdulog. Ang pagdulog na ito ay nagsusuri ng imahe ng mga kababaihan at konsepto ng pagiging babae sa panitikan; gumagamit ng sikolohikal, archetypal, at sosyolohikal na pagdulog; nakapokus sa katauhan ng mga kababaihan na di-nabibigyang pansin. Ang mga feministang kritiko ay nagsisikap na itama ang alam nilang pananaw na pinangingibawan ng mga kalalakihan. Makakatulong ang gabay sa pagsusuri: A. Paano nailarawan ang buhay ng mga kababaihan sa akda? B. Naimpluwensyahan ba ng kasarian ng manunulat ang anyo at nilalaman ng akda? C. Paano nag-uugnayan sa isa‘t-isa ang lalaki at babaeng karakter? Ang relasyon bang ito ay pinagmumulan ng salungatan? Nasolusyonan ba ang salungatang ito? Ipaliwanag. D. Hinahamon ba o sinasang-ayunan ng akda ang tradisyonal na paniniwala tungkol sa kababaihan? E. Paano nasasalamin sa akda ang sosyal na pwersa ng mga kalalakihan na pumipigil sa kakayanan ng mga kababaihan na makamit ang pagkapantay sa mga kalalakihan? F. Ano ang pangmag-asawang ekspektasyon ang inaasahan sa mga karakter? Ano ang epekto ng ekspektasyon na ito? G. Anong pag-uugali o pagkilos na ekspektasyon ang inaasahan sa mga karakter? Ano ang epekto ng ekspektasyon na ito? H. Kung lalaki ang karakter na babae, paano maiiba ang istorya? I. Paano nakakaapekto sa desisyon o kasiyahan ng karakter ang kalagayang pang mag-asawa? IMAHISMO - Ginagamit ng imahismo ang wika at simbolismo upang epektibong maihatid ang wastong imahe na magbihigay daan sa wastong mensahe. 22 - Naipapahayag ang kalinawan sa mga imaheng biswal, eksaktong paglalarawan o pagbibigay anyo sa mga ideya. - Ito ay isang malayang pagsulat - Ito rin ay isang pananaw na kinakailangang gumamit ng konkreto, matipid at maingat na paggamit ng mga salita upang makabuo ng konkretong imahen. - At noong 20 siglo lumaganap ang kilusang imahismo bilang isang Kilusang panulaan sa Estados Unidos at Inglatera. Kung saan ito ay nagbibigay pansin sa hanay ng mga salita at simbolismo. Kilalang Pangalan sa Kilusang Imahismo - Ezra Pound - Army Loswell - Hild Doodlittle - David Herbert Lawrence Layunin ng Imahismo Ang layunin ng panitikan ay gumamit ng mga imahen na higit na maghayag sa damdamin kaisipan, ideya, saloobin at iba pang nais na ibahagi ng may akda na higit na madaling maunawaan kaysa gumamit lamang ng karaniwang salita. Sa halip na paglalarawan at tuwirang maglalahad ng mga imahen na layong ilantad ang totoong kaisipan ng pahayag sa loob ng panitikan. Binibigyang diin ng imahismo ang: 1. Pagpili ng tiyak na salita 2. Kalagayan sa pagpili ng mga paksa at forma 3. Paggamit ng mga salitang karaniwang ginagamit sa araw araw. 23 Hal. ng Imahismo 1. Panambitan ni Myrna Prado 2.Canal de la Reina ni Liwayway Arcenio 3. Ang Kuwintas ni Guy de Maupassant 4. Bakit Babae ang Naghuhugas ng mga Pinggan ni Filomena Colendrino. Buod ng Imahismo Canal de la Reina ni Liwayway A. Arce Dahil sa mahabang panahon na pagpapabaya, naging mahirap na para kay Caridad na mabawi ang lupang pinagsibulan ng kanyang kabataan mula sa isang tila buwitre na si Nyora Tentay na may kakayahang gawing katotohanan ang kasinungalingan, makatwiran ang baluktot, kabutihan ang panggagamit at salapi ang buhay. Sa pagbabalik ni Caridad, isang nakapanlulumong tanawin ang tumambad sa kanya. Ang kanyang mga dalisay na ala-ala noong kabataan ay siya na ngayong nakalubog sa putik at nababalot ng masangsang na amoy. Ang karumihan at kasangsangan nito ay bumabalot hanggang sa ating lipunan- lipunan na minsang naging hitik sa bulaklak at malayang inilantad ng mga mamamayan nito ang kanilang karapatan, mahirap man o mayaman. Ani nga ni Caridad nang may larawang muling nabuhay sa kanyang gunita, ―Ang ganda ng kawayan d‘yan, parang preskung-presko at malayang-malaya ang hangin ngunit pihong labandera na ang nakatira ngayon d‘yan.‖ Ganito na nga ba kalaki ang pagbabago ng ating bansa? Unti-unti na ngang nangangamatay ang mga magagandang tanawin dahil sa sibilisasyon, globalisasyon at kawalang disiplina ng bawat mamamayan nito at di rin magtatagal ang kasangsangan ay babalutin pati ang ating kaluluwa at pag-iisip. Unti-unti nating hinhukay ang sariling libingan ng ating bayan kung tulad ni Ingga ay patuloy tayong magpapaalipin at magpapatakot ‗di lamang sa mga dayuhan kundi pati na rin sa mapagmalabis na kapwa nating mga Pilipino na mayroong kapangyarihang paikutin ang buhay ng mga nakabababa. Napalitaw ni Arceo ang kulay at dilim ng buhay sa likod ng mga payak na pangyayari sa pang-araw-araw na pamumuhay ng mga tauhan sa nobela. Ang mapag-arugang damdamin ng isang ina ay nagbigay diin sa karakter ni Caridad at Gracia sa magkaibang 24 paraan. Ang una ay ang pagiging maunawaing maybahay ni Salvador at maaalalahaning ina nina Leni at Junior. Ang pangalawa nama‘y ay ang pagiging matatag sa kabila ng kawalan ng katuwang sa pag-aaruga ng kanyang nag-iisang anak na si Geronimo. Kapwa naging biktima ng kasakiman ni Nyora Tentay ngunit parehong nakipagtunggali at hindi yumukod sa kalakaran ng lipunan. Si Caridad ay buong – tapang na nanindigan na bawiin ang lupang kinamkam ni Nyora Tentay subalit nagpakita pa rin ng kabutihan sa matanda nang ito ay nasiraan ng ulo. Habang si Gracia nama‘y ibinalik ang naranasang kapaitan sa mag- inang sina Nyora Tentay at Victor ngunit ang pag-ibig pa din para sa huli ang namayani sa kanyang puso. Sila ang dalawang mukha ng mga Pilipino, hindi tiyak ang paroroonan ngunit tulad ng ilog ng Canal de la Reina sila‘y patuloy na nakikipagsapalaran at nakikibaka sa kabila ng mga basurang nagpapasikip at nagpapahirap sa kanilang pag-agos sa buhay. Ginamit ni Arceo ang tubig at pagbaha bilang siyang simbolo ng pagdalisay ng kaluluwa at ng natutuyong pamayanan nang sa gayo‘y maaninag na ang panibagong simula at pag-asa. Kung tayong lahat ay magiging gaya ni Junior na napupuno ng pag-asa at pag-ibig para sa bayan, tiyak na maibabalik natin ang dating ganda at halimuyak ng ating ―Canal de la Reina‖. Sama-sama nating pagtibayin ang pundasyon at haligi ng bantayog ng pag-asa ng hinaharap, gaya nga ng sabi ni Jun: ―Itatayo natin dito ang isang simbolo ng pagtindig ng isang bagong pamayanan na malaya. Malaya sa isang manunupil, tulad ni Nyora Tentay na larawan ng panunupil ng isang nasa kapangyarihan. Malaya ang isipan sa paghahayag ng tunay na damdamin.‖ Kailangang mabigyan natin ng kahulugan ang lupang ito, hindi lang lupang sinilangan natin o ng ating mg ninuno, kundi isang simbolo ng pagkagising at pagbabago tungo sa kaunlaran. ANG KWINTAS – Buod Ng Isinulat Ni Guy De Maupassant Narito ang buong buod nito: Dumating ang kanyang asawang si G. Loisel isang gabi na may dalang sobre na naglalaman ng paanyaya sa isang kasiyahan mula sa Ministro ng Instruksyon Pampubliko. Ngunit nagdabog at bumulong si Mathilde sa anong gagawin niya rito. 25 Sinabi niya sa asawa na kailangan niya ng pera para bumili ng bagong bestida upang magamit sa dadaluhang pagtitipon. Apat na raang prangko ang kanyang hiningi kung kaya si G. Loisel ay natigilan. Sa huli ay pumayag din ito na bumili ng bagong bestida si Mathilde Pero hindi nakuntento si Mathilde na wala man lang hiyas na suot kaya humiram siya ng kwintas sa kanyong kaibigang si Madam Forestier. Pinahiraman ni Forestier si Mathilde ng kwintas. Nang sumapit ang araw nahigitan ni Mathilde ang lahat ng mga babae sa ganda, rangya at kahalina halina. Kung kaya siya ay naging maligaya sa gabing iyon. Matapos ang kasiyahan umuwi silang mag-asawa. Nang humarap sa salamin si Mathilde ay napasigaw siya dahil nawala ang kwintas na hiniram niya. Hinahanap nila ito ngunit hindi ito makita. Kaya siya naghanap ng katulad nito upang isauli kay Madam Forestier sapagkat nagkakahalaga ito ng apatnapung libong prangko. Nang mabili na nila ang kwintas ay isinauli ito kay Madam Forestier na naging malamig ang pakikiharap sa kanya. Noon lubos na naunawaan ni Mathilde ang mamuhay sa gitna ng karalitaan. Tumagal ng sampung taon ay natapos din ang lahat ng kanilang utang kasama na ang mga tubong nagkapatong patong. Mukhang matanda na si Mathilde na isa nang tunay na babae na mayroong maralitang buhay. Isang araw ay naglalakad si Mathilde sa Champs Elysees. Nakita niya si Madam Forestier na may kasamang bata. Katulad pa din ito ng dati na may taglay na panghalina. Binati niya ito ngunit siya ay hindi na nakilala dahil malaki ang pagbabago ng kanyang itsura. Isinisi niya kay Foresties sa nangyari sa kanya. Sinabi niya ang pagkawala ng kwintas at ang pagbili niya kapalit ng kwinras na naging sanhi ng kahirapan ng kanyang pinagdaanan. Ngunit sinabi ni Madam Forestier na isang imitasyon lamang ang hiniram niya kay Mathilde. Ang pinakamataas na maihahalaga ay limang daang prangko lamang. Umuwi si Mathilde sa kanilang bahay at sinabi ito sa kanyang asawa. 26 “BAKIT BABAE ANG NAGHUHUGAS NG PINGGAN” -isa itong uri ng komedya na patungkol sa dalawang pasaway na mag-asawa. Mga Tauhan: Yoh – asawa ng bungangera na si Anna. Anna – ang bungangerang misis. Hao – si ginoong albularyo mula sa kabundukan ng Tralala. Ren – mayamang ginoo. Horo-horo – kapitbahay nina Yoh at Anna. Tamao – isa pang kapitbahay. Manta – isang extra. _____ Sa isang maliit na barangay na hindi ko alam kung saan, mayroong naninirahan na mag-asawa. Yun nga sina Yoh at Anna. Si Yoh ay isang tamad na asawa (alam nating lahat iyon) at si Anna ay bungangera (alam din natin yon). Isang araw. Anna: Yoh! Magsibak ka ng kahoy! Yoh: . Anna: (lapit sa asawa sabay sigaw) YOH! HINDI BA SABI KO SA IYO MAGSIBAK KA NG KAHOY! Yoh: (nagulat at nahulog mula sa upuan) Ha? Ah oo nga sabi ko nga ehehehe. (sabay alis) * sa labas ng bahay habang nagsisibak ng kahoy si Yoh.* Horo-horo: Aba! Kumpareng Yoh! Kamusta ka na? Yoh: Eto ganun pa rin. Horo-horo: Ba! Hindi ako makapaniwalang hanggang ngayon ay under ka pa rin dyan kay Anna! Akala ko kapag kasal na kaya eh babait na ‗yon. (napakamot sa ulo) Yoh: eheheh. ganon lang talaga yon. Horo-Horo: Alam ko na bakit hindi mo kaya subukang sabihin sa kanya na sawa ka na sa pang-uunder nya sa iyo? Yoh: Huh? Hmm. O sige pag-iisipan ko. 27 Horo-horo: yan ang lalaki! (sabay alis) * Pagkatapos ni Yoh na magsibak ng kahoy ay pumasok na siya sa bahay. Doon nya naabutan si Anna na nanonood ng Dolphin Bay.* Yoh: Anna! Tapos na akong magsibak! Anna: buti naman. Magluto ka naman ngayon. Yoh: Pero. (biglang tumitig si Anna) Anna: Pero ano? Yoh: ah? Wala wala. Hehehe. Sige. (sabay alis) * Nagluto na nga si Yoh at pagkatapos nilang kumain ni Anna.* Anna: O, linisan mo na yang mga plato. Yoh: Ha eh ikaw na lang. Anna: (gulat) Aba! At sumasagot ka na ngayon! Ako ang asawa mo kaya dapat mo akong pagsilbihan! Hindi pwede ang tatamad-tamad sa pamamahay na ito! Naiintindihan mo? Yoh: (takot pero sige pa rin) Eh masyado mo naman akong inaabuso! Anna: (Shocked) Inaabuso? Hoy para sabihin ko sa iyo, hindi kita nire-rape! Kapal ng apog mo! Yoh: (Natawa) Hindi yun ang ibig kong sabihin. Dapat gumagawa ka rin sa bahay. Anna: Ayoko nga. Yoh: Ah alam ko na. Pustahan na lang tayo. Kung sinong unang magsasalita o gumalaw ang siyang maghuhugas nga mga pinggan simula ngayon. Anna: Sige. At nagsimula ang pustahan. Si Yoh ay nanatili sa kanyang upuan at nakatitig lamang kay Anna. Si Anna naman ay nakaupo rin medyo malapit kaya Yoh. Mayamaya.* Ren: Heto na naman ako. Hoy utang nyo bayaran nyo na! Anna at Yoh: . Ren: Hello! May kausap ba ako dito? Anna at Yoh:. Ren: Huh? Magsalita naman kayo. Tinatakot nyo naman ako eh. Anna at Yoh: . 28 Ren: Yikes! Tatawag na ako ng albularyo! Baka sinapian na itong mga ito! (sabay takbo) Tumawag nga si Ren ng albularyo na nagmula pa sa mahiwang kabundukan ng Tralala. Ito ang pinakamahusay na albularyo. Si Hao.* Hao: (Tinitingnan ang mag-asawang hindi gumagalaw) Ngayon laman ako nakakakita ng ganito! Tamao: (habang nakiki-usyoso) Naku kawawa naman sila! Horo-horo: (nakiki-usyoso rin) Oo nga. Hao: hmmm. Sa tingin ko kailangan nilang sumailalim sa isang banal na seremonya. (daan si Manta) Hoy bata, pwede mo bang kunin ang mga ito para sa akin? (Sabay abot sa isang listahan kay Manta). Manta: Ha, o sige po. (sabay alis) Hao: Ang kailangan lang nating gawin ay maghintay para sa pagbabalik ng batang iyon. Makalipas ang ilang saglit, bumalik si Manta bitbit ang isang malaking supot.* Manta: Tatang, eto na po yung pinapakakuha ninyo. Hao: (nagalit) Hoy! Wag na wag mo akong tatawaging tatang! For your information, 18 pa lang ako. Pero kung pagbabasehan mo yung past life ko, pwede mo na akong tawaging tatang. Manata: Eh di ganun din po iyon! Sige po! Babay! (takbo) Hao: Diyaskeng baya yun ah. Bueno, magagawa ko na ang seremonya. Ah! Eto na ang mga kailangan ko: Dragon Katol! Siguradong lamok ay tepok! (May American accent) (sinindihan ang katol) At eto rin ang tawas! Uy ang dami pa! Teka nga, makadekwat nga ng kaunti para may magamit ako. Horo-horo: Haha! Tawas lang pala ginagamit mo eh! Hao: (napahiya) Eh bakit ikaw, anong gamit mo? Horo-horo: Ako Secret Platinum! Spring Breeze yung scent! Hao: (natawa) E pambabae yun diba? 29 Tamao: Oo nga kasi akin talaga yun! Gumagamit siya pag hindi ako nakatingin kaya pala ang bilis maubos! Hao: Teka nga. Sisimulan ko na nga itong seremonya! Tama na ang diskusyong tungkol sa deodorant! * Nagsagawa ng seremonya si Hao. Ang dami dami na niyang nasindihang katol kaya ang baho.* Anna: (sa isip) yuck! Ang baho baho naman ever! Yoh: (sa isip rin) ang bantot! Amoy putok! Ayokong masinghot dahil mas malala pa ito sa utot ng taong may kinaing bulok! (galing kong mag-rhyming no! joke joke joke) Wala pa ring nangyari dahil hindi naman sinapian sina Yoh at Anna. Wala nang maisip si Hao kaya ito na lang ang huli niyang maisip.* Hao: Eto na lang ang alam kong solusyon. Ang paggamit sa mahiwagang baston na mula sa mahiwagang bundok. Ang bundok ng Smokey Mountain! Tamao at Horo-horo: Yuck! Hao: He! Manahimik kayo! Eto na! Idinadalangin ko sa mga banal na espiritu ng Smokey mountain na iligtas ninyo itong mag-asawang ito mula sa mga masasamang kaluluwa! Yaaah! (hahampasin ng baston si Anna kaso biglang tumayo at nagsalita si Anna) Anna: (inis) Hoy ginoong albularyo, wag mo nga akong mahampas-hampas! Baka sampalin kita dyan! Wala akong balak magkaroon ng pasa noh! Paano na ang aking flawless skin kung magkakapasa ako? Horo-horo at Tamao: Yehey! Ang galing-galing ni ginoong albularyo! Napagaling niya si Anna! Yoh: Yehey rin kasi si Anna ang unang nagsalita! Siya ang maghuhugas ng plato simula ngayon! Yehey! (nagpagulong-gulong sa lupa) Anna: Kainis kasi kayo! Napaka pakialamero talaga ninyo! Horo-horo, Hao at Tamao: Huh? Anna: Nagpupustahan lang kami ni Yoh na kung sinong unang magsalita o gumalaw ang maghuhugas lagi ng plato! Bwisit talaga kayo! 30 Horo-horo: Pasensya na po madam Anna. Anna: Hmmph! Narrator: At iyan ang dahilan kung bakit babae ang naghuhugas ng Pinggan! Panambitan ni Myrna Prado 1.Bakit kaya rito sa mundong ibabaw Marami sa tao'y sa salapi silaw? Kaya kung isa kang kapus-kapalaran Wala kang pag-asang umakyat sa lipunan 2.Mga mahirap lalong nasasadlak Mga mayayaman lalong umuunlad May kapangyarihan, hindi sumusulyap Mga utang na loob mula sa mahirap 3.Kung may mga taong sadyang nadarapa Sa halip tulungan, tinutulak pa nga Buong lakas silang dinudusta dusta Upang itong hapdi'y lalong managana 4.Nasaan, Diyos ko ang sinasabi mo Tao'y pantay -pantay sa bala ng mundo? Kaming mga api'y ngayo'y naririto Dinggin mo, Poon ko, panambitang ito Historikal  Ang layunin ng panitikan ay ipakita ang karanasan ng isang lipi ng tao na siyang masasalamin sa kasaysayan at bahagi ng kanyabg pagkahubog.  Kumikilala sa gampanin ng isang institusyon, may malaking papel na ginagampanan ang institusyon sa pagbubukas ng daan sa uri ng panitikang dapat sulatin ng may akda. 31 Panuntunan sa paggamit ng Teoryang Historikal  "Ang akdang susuriin ay dapat na maging epekto ng kasaysayan na maipaliwanag sa pamamagitan ng pagbabalik-alaala sa panahong kinasangkutan ng pag-aaral" Mga Halimbawa "Si Boy Nicolas" ni Pedro L. Ricarte "Utos ng Hari" ni Jun Cruz Reyes "Reseta at Letra: Sa Daigdig ng Isang Doktor-Manunulat" ni Dr. Luis Gatmaitan Florante at Laura: Kay Selya ni Francisco Balagtas "Mga Gunita" ni Matute "Sa mga Kuko ng Liwanag" ni Edgardo Reyes Utas ng Hari Buhay-estudyante ang tuon ng kwento ni Jun Cruz Reyes. Sa mga karansan,kaisipan at saloobin ng pangunahing tauhan na si Jojo umikot ang kwento.Naipakilala ni Reyes ang pangunahing tauhan bilang isang estudyante na pasaway sa mata ng mgaguro. Malinaw na sinasabi sa kwento na siya ay may pagkamatigas na ulo sa kanilang magkaklase. Papasok yan sa klase ko nang nakainom,para pang nang-iinis na lalapitan ka. Ipaaamoy sa iyo ang hininga.‖Bukod dun, si Jojo ay mahilig din mang-inis at manubok sa kakayahan ng guro:―Hindi lang ‗yan, minsan gusto pa man din akong kulitin sa klase na akala mo‘y mahuhuli niya akong hindi prepared sa lesson ko.Tambakan ko nga ng research work, di atras siya.‖At kadalasan, lumiliban siya sa klase. Sinasalamin ni Jojo ang mga estudyanteng nakakulong sa konsepto ng mapaniil napatakaran ng isang institusyon. Isa siya sa mga estudyante na maraming gustongsabihin pero walang karapatan para isatinig ito kaya napipilitin na lang na itago sa sarili. Maraming oras na gusto niyang isambulat ang kanyang nararamdaman pero 32 hindimaaari kasi alam naman niya na hindi siya pakikinggan. Kung pakikinggan man siya,alam pa rin niya na mababalewala lang din ito. ―Gusto ko na talagang magwala. Gusto ko siyang balikan. Gusto kong isambulat samukha niya ang lahat ng hinanakit ko sa mundo. Sanay kasing tapang ako ng gustokong mangyari. Ano ba‘ng masama sa ginawa ko sa chapel? Magkahawak lang kami ng kamay ni Tess. Masama ba yon?‖ Nang araw na yun, sinabihan siya ni Mrs. Moral Character na pumunta sakanyang cubicle pagkatapos mananghalian. Kinausap siya nito tungkol sa kanyangattitude. Kahit na naiinis na siya, pinilit pa rin niya na ngumiti dahil alam niyang hindisiya mananalo sa guro. Malinaw na isinalaysay sa kwento na bagamat pasaway naestudyante si Jojo, nakukuha pa rin niya ang makinig at ibigay ang respeto nito sakanyang guro kahit papano.Bukas ang isip ni Jojo. Marahil, dala na rin ng kanyanagpagiging teenager. Nasa antas siya ng pagtatanong-tanong at pagtuklas sa mundo.Masasabi kong matalino siyang estudyante dahil nagagawa niyang tuligsain angkanyang mga guro.Bukod dito, masasabi ko na malawak ang kanyang pag-iisip dahilnagagawa niyang bumuo ng mga diskuro sa isip niya na may kinalaman sa pagtuklas. Bakit ba ayaw nilang makakita ng katotohanang iba kaysa kinagisnan nila?Bakit ba kasi gusto nilang maging kamukha nilang lahat ang tao sa mundo.Dahil ba sa kanilang palagay ay sila ang nakadiskubre ng mina ng talino at tama,kaya wala nang natira para sa amin para diskubrihin?Pero hindi ba yung tinatawag nilang expertise yung dalawampung taon sa serbisyo,ang ibig lang sabihin isang taong karanansangpinatagal ng dalawampung taon? ARKITAYPAL - ito ay tinayawag din na mitolohikal o ritwalismo. Ayon kay Scott (1922), sa pagbasang arketipo, kailangan ng masusing pagbabasa gaya ng pormalismo, samantala ayon naman kay Reyes (1992), ang mga banghay, tema at imahe sa mga akda ay interpretasyon ng mga mag kakatulad na elemento ng mga matatandang mito o alamat. 33 Ayon naman kay Griffith (1982), bagamat madamibg uri ng arketipong dulog ngunit nahahati naman ito sa tatlo Arketipong tauhan- mga bayani, ang martir, madrasta, rebelde, sawing mag sin irog. Arketipong pangyayari- pag lalakbay, paghahanap, pag papasimula, ang pagbagsak, kamatayan at pag kabuhay. Arketipong simbolo at kaugnayan- gumagamit ng tambala hal. Liwanag at dilim, liwanag na simbolo ay karunungan at dilim naman para sa kamang mangan - layunin ng panitikan na ipakita ang mahalagang bahagi ng akda sa pamamagitan ng mga simbolo. Ngunit hindi agad basta- bastang makikita ang mga simbolismo sa akda. Pinakamainam na alamin muna ang konsepto at tema ng panitikan sapagkat ang mga simbolismong nakapaloob sa akda ay magkakaugnay sa isa't- isa. Ang simbolismo ay naayon sa tema at konseptong pinapakita ng akda sa mga mambabasa. Tagalog – Ang Guryon Awtor: Ildefonso Santos Tanggapin mo anak, itong munting guryon Na yari sa patpat at ―papel de Hapon‖ Magandang laruan pula, puti, asul Na may panagalan mong sa gitna naroon. Ang hiling ko lamang, bago paliparin, Ang guryon mong ito ay pakatimbangin; Ang solo‘t paulo‘y sukating magaling Nang hindi mag-ikit o kaya‘y magkiling. Saka, pag umihip ang hangin, ilabas At sa papawiri‘y bayaang lumipad; Datapwa‘t ang pisi‘y tibayan mo, anak, At baka lagutin ng hanging malakas. 34 Ibigin ma‘t hindi, balang araw, ikaw Ay mapapabuyong makipagdagitan; Makipaglaban ka, subalit tandaan Na ang nagwawagi‘y ang pusong marangal. At kung ang guryon mo‘y sakaling madaig Matangay ng iba o kaya‘y mapatid; Kung saka-sakaling dina mapabalik Maawaing kamay nawa ang magkamit! Ang buhay ay guryon: marupok, malikot, Dagiti‘y dumagit saan man sumuot… O, piliparinmo‘t ihalik sa Diyos, Bago patuluyang sa lupa:‘y sumubsob! Nais ipahiwatig ng tulang Ang Guryon Ang Guryon ay isinulat ni Ildefonso Santos. Ang Guryon ay nagpapahiwatig tungkol sa anak na nais abutin ang mga pangarap sa buhay. Itong Guryon ay yari sa papael de hapon. Ito ay isang saranggola na ginamit para lumipad. Itong Guryon ay nagbibigay ng kahulugan ng isang tao na gusto makamit ang kanyang gusto. Dahil sa malasakit ng magulang gusto nila makamit ang pangarap ng kanilang anak upang maging matagumpay ang kanilang pangarap. Kaya habang nandito pa tayo, subukan natin maging lumaban sa ara-araw upang mapanatili ang ating pamumuhay. Ang Krismas Tri Mary Grace del Rosario Ang kuwentong "Ang Kristmas Tri" ni Mary Grace Del Rosario ay nakasentro sa kristmas tree ng isang pamilya. Kristmas Tree na karaniwang sumasagisag sa paghahanda ng pagdiriwang sa araw ng pasko. Maituturing na ito ay hindi gaya ng mga karaniwang kristmas tri. Iba na lamang ang pagpapahalagang pinakikita ng kanilang pamilya rito, 35 taun taong pinagaganda ng ina ang kristmas tri, nariyan ang mga mamahaling pulang bolang pinaiikot niya sa puno at iba pang mga palamuti. Pilit na pinagaganda at pinatitibay ang marupok na mga paa ng puno, maging ang mga sangang baluktot ay itinatago sa pamamagitan ng paglalagay ng mga dekorasyon. Nariyan rin ang krismas lights na nagbibigay ng sila at kulay. Ngunit sa kabila ng lahat, hindi mawari kung ano ang dahilan ng kanyang pakiramdam na para bang may kulang. Dumating ang panahong hindi na sila nakapagtatayong muli ng kristmas tri, kasabay ng hindi pagkakumpleto ng kanilang pamilya. Hinahanap hanap ang kasiyahang naidudulot nito at ng mga palamuting nakapalibot dito. Sa kabataan ni Onofre Pagsanghan Isa sa mga salitang napag-aralan natin sa wikang Pilipino ay ang salitang nabansot. Kapag ang isang bagay raw ay dapat pang lumaki ngunit ito'y tumigil na sa paglaki, ang bagay na ito raw ay nabansot. MArami raw uri ng pagkabansot, ngunit ang pinakamalungkot na uri raw ay ang pagkabansot ng isipan, ng puso, at ng diwa. Ang panahon ng kabataan ay panahon ng pagkalaki, ngunit ang ating paglaki ay kailangan paglaki at pagunlad ng ating buong katauhan, hindi lamang ng ating sukat at timbang. Kung ga-poste man ang ating taas at ga-pison man ang ating bigat, ngunit 36 kung ang pag-iisip naman nati'y ga-kulisap lamang, kay pangit na kabansutan. Kung tumangkad man tayong tangkad-kawayan, at bumulog man tayong bilog-tapayan, ngunit kung tayo nam'y tulad ni "Bondying" na di mapagkatitiwalaan-anong laking kakulangan. Kung magkakatawan tayong katawang "Tarzan" at mapatalas ang ating isipang sintalas ng kay Rizal, ngunit kung ang ating kalooban nama'y itim na duwende ng kasamaan-anong kapinsalaan para sa kinabukasan. Kinabukasan. KAbataan, tayo raw ang pag-asa ng Inang Bayan. Tayo raw ang maghahatid sa kanya sa langit ng kasaganaan at karangalan, o hihila sa kanya sa putik ng kahirapan at kahihiyan. Ang panahon ng pagkilos ay ngayon, hindi bukas, hindi sa isang taon. Araw-araw ay tumutuwid tayong palangit o bumabaluktot tayong paputik. Tamang tama ang sabi ng ating mga ninunong kung ano raw ang kinamihasnan ay siyang pagkakatanda. Huwag nating akalaing makapagpapabaya tayo ng ating pag-aaral ngayon at sa araw ng bukas ay bigla tayong magiging mga dalubhasang magpapaunlad sa bayan. Huwag nating akalaing makapandaraya ngayon sa ating mga pagsusulit, makakupit sa ating mga magulang at sa mahiwagang araw ng bukas makakaya nating balikatin ang 37 mabibigat na suliranin ng ating bansa. Huwag nating akalaing makapaglulublob tayo ngayon ng kalaswaan at kahalayan, at sa mahiwagang araw ng bukas bigla tayong magiging ulirang mga magulang. Kabataan, ang tunay na pag-ibig sa bayan, ang tunay na nasyonalismo, ay wala sa tamis ng pangarap, wala rin sa pagpag ng dila. Ang tunay na pag-ibig ay nasa pawis at gawa. Mga Bahagi ng Panunuring Pampanitikan: Pamagat – binubuo ito ng pangalan ng akda at may-akda ng iyong sinusuri at paksa na iyong ilalahad sa paghihimay Panimula – impormasyon na may kaugnayan sa iyong sanaysay at kasiya-siyang pambungad na talata na kinabibilangan ng angkop na pahayag ng tesis Paglalahad ng Tesis – kadalasang nakapaloob sa panimula; nagsasabi sa iyong mambabasa kung ano ang aasahan sa kaniyang mababasa: ito ay nagpapahayag ng layunin ng iyong sanaysay – ang puntong iyong gusto iparating Katawan – naglalaman ng paliwanag ng iyong mga ideya at katibayan mula sa teksto at sumusuporta sa iyong inilalahad na tesis Konklusyon – ang buod ang mga pangunahing punto na iyong ginawa, na maykatuturang komento tungkol sa teksto na iyong pinag-aaralan Pakinabang ng Panunuring Panitikan: Nagbibigay ng kakayahan upang makita ang mas malalim na kahulugan sa nilalaman ng akda at kung paano ito ay lahat nagiging isang buong ideya. 38  Tumutulong ito na pahalagahan ang lalim ng kuwento at ang mensahe na binabanggit ng may-akda. Isang kapaki-pakinabang na ehersisyo bilang pagkakakilanlan ng isang makabuluhang tema, at ang pagsisiyasat ng mga pampanitikang kasangkapan (pananalita, matalinghagang paglalarawan, simbolismo) na ginamit ng may-akda upang ipakita ang temang iyon. At upang maipahayag ang kanilang mga opinyon sa isang lohikal na paraan na maaaring maunawaan ng nakararami. Kadalasan sa mga trabaho sa kapanahunan ngayon ay nangangailangan ng pagsusulat ng mga ulat, mga panukala para sa trabaho, atbp. Upang maayos ang trabaho, kailangan ng isang tao na may kakayahang ipahayag ang kanyang mga kaisipan nang malinaw at partikular na nakasulat. Maaaring hindi siya magsulat ng mga sanaysay sa literatura bilang pamumuhay, ngunit malamang na ang natutuhan niya mula sa tungkuling iyon ay magiging kapaki-pakinabang sa ibang pagkakataon sa buhay. Katangian ng Mahusay na Kritiko sa Panitikan: Ayon kay Alejandro G. Abadilla, kailangan ng isang kritiko ang tigas ng damdaming naninindigan upang maging tiyak na kapakinabangan ng panitikan ang kanyang pagmamalasakit. Ang mga sumusunod ay mga katangiang dapat taglayin: 1. Ang kritiko ay matapat sa sariling itinuturing ang panunuri ng mga akdang pampanitikan bilang isang sining. 2. Ang kritiko ay handing kilalanin ang sarili bilang manunuri ng akdang pampanitikan at hindi manunuri ng lipunan, manunulat, mambabasa o ideolohiya. 3. Ang kritiko ay lagging bukas ang pananaw sa mga pagbabagong nagaganap sa panitikan. 4. Ang kritiko ay iginagalang ang desisyon ng ibang mga kritiko na patuloy na sumasandig sa ibang disiplina gaya ng linggwistika, kasaysayan, sikolohiya, at iba pa. 39 5. Ang kritiko ay matapat na kumikilala sa akda bilang isang akdang sumasailalim sa paraan ng pagbuo o konstruksyon batay sa sinusunod na alituntunin at batas. Mga Kritikong Pilipino at Banyaga: Alejandro G. Abadilla – isang makata, sanaysayista at kuwentista at tinaguriang ―Ama ng Makabagong Tulang Tagalog‖. Teodoro Agoncillo – isang bantog na manunulat, makata, manunuri at mananalaysay. Siya ay tanyag sa kanyang aklat na ―Ang Maikling Kwentong Tagalog‖. Clodualdo Del Mundo – isang bantog na manunulat, kritikong pampanitikan at nobelista ng komiks. Naging co-founder at naging unang Presidente ng Panitikan noong 1935. Virgilio S. Almario – kilala sa kanyang sagisag-panulat na Rio Alma. Isa siyang makata, kritiko, tagapagsalin, editor, guro at tagapamahalang pangkultura ng Pilipinas. Lamberto E. Antonio – Isang Pilipinong manunulat at kabilang sa tatlong tungkong batong panulaang Filipino kasama sina Virgilio S. Almario at Rogelio G. Mangahas. Lope K. Santos – isang tanyag na manunulat, abogado, fritiko, lider, obrero, mananalaysay, nobelista at ―Ama ng Pambansang Wika at Balarila ng Pilipinas‖. Naging director ng Surian ng Wikang Pambansa. Isa sa kanyang nobela ay ang Banaag at Sikat. Rogelio G. Mangahas – isang kritiko na kabilang sa tungkong batong panulaang Filipino. Siya ang namuhunan at namatnugot ng antolohiyang Manlilikha (1967) na unang nagpakilala sa tatlong modernistang makata sa Filipino. 40 Fernando B. Monleo – isang alureadong makatang nagsulat ng nobelang ―Tres Muskiteras‖. Kilala siya bilang ―Prinsipe ng Balagtasan‖. Ponciano B. Pineda – isang manunulat, guro, linggwista, abogado, at ―Ama ng Komisyon ng Wikang Filipino‖. TAKDANG GAWAIN: Pumili ng isang akda na nais suriin. Ito ay maaaring tula, dula, maikling kuwento, nobela, sanaysay o iba pa. Maaaring gumamit ng mga gabay na binanggit sa loob ng teksto. Kailangang isaisip ang pagbibigay ng mahusay na komento, opinyon o reaksyon sa nabasa at paggamit ng talas ng pag-iisip. Suriin ang bawat detalyeng binasa at magbigay ng balanse at makatwirang pamumuna sa pmamagitan ng pagbanggit ng mga positibo at negatibong punto sa binasa. Mga Isyung Panlipunan Ang lipunan ay tumutukoy sa mga taong sama-samang naninirahan sa isang organisadong komunidad na may iisang batas, tradisyon, at pagpapahalaga. Ang isyung panlipunan ay isang pampublikong usapin, nakakaapekto ito hindi laman sa isang tao sa lipunan kundi sa isang malaking bahagi mismo ng nasabing lipunan. Karaniwan sa mga isyu ng lipunan ay sumasalamin sa mga suliraning kinakaharap ng lipunan. 1. Isyung Ekonomiko – Ito ay nagbubunga ng mga pagkawala ng trabaho ng mga tao na depende sa lugar, kasarian, edukasyon, at kadalasan sa mga grupong etniko. 2. Problemang Pangkapitbahayan – Ang mga ganitong komunidad ay kadalasang may mataas na drop out rate sa hayskul, at ang mga bata na lumalaki sa mga ganitong komunidad ay kadalasang may mababa sa walang pagkakataon na mag-aral sa kolehiyo. 3. Diskriminasyon sa Edad – Nang minsan, may mga problema sa lipunan na ang sanhi ay ang pagtangi sa edad ng isang tao. 4. Problemang Pantrabaho – Kabilang dito ang stress, pagnanakaw, paggugulo sa kapwa tao, hindi pantay ang sahod, papoot ng ibang lahi, at iba pa. 41 5. Hindi Pagkapantay-pantay sa Lipunan – Ito naman ang bunga ng maraming problemang panlipunan na kung saan pinagbabasehan ang kasarian, kapansanan, lahi, at edad na nag aapekto sa pagtatrato ng isang tao. AKDANG TUMATALAKAY SA ISYUNG PANLIPUNAN Suliranin ng Bansang Pilipinas Laganap ngayon sa ating bansa Ang korapsyon,patayan,pag-taas ng presyo at iba pang hindi kanais-nais na pangyayari Bakit nga ba nangyayari ito? Kung tayo mismo bilang isang Pilipino Ang gumagawa nito sa sarili nating bansa Ang pagkokorap sa perang dapat para sa mga tao Ngunit pinapairal ng bawa't isa ang pagiging kurakot Itinatago ang pera na para sana sa mga mamamayan At hindi pinaikot dahil sila ay hayok sa kayamanan Patayan dahil sa droga Kahit mga inosente ay nabibiktima Nagsimula ng umupo ang ating presidenting Walang preno sa kakamumura Pag-taas ng presyo ay sakit sa bulsa ng mga mamayang Pilipino Kaya madaming mamayang hindi makakain ng tatlong beses sa isang araw Kaya dapat ay mabago na itong sistema na nangyayari ngayon Para maiwasan natin ito at kailangan nating magtulungan Paunlarin natin ang inang bayan Disiplina lang ang kailangan ng bawa't isa Iwaglit muna natin sa isipan ang diskriminasyon At tayo ay magtulong-tulong Gumawa ng aksyon patungo sa maunlad na modernisasyon Nasaan na? Sa aking tula na kung tawagin Kaunlaran, pagbabago ang kaniyang mithiin Pagbabago, Kaunlaran ang sigaw ng karamihan Ngunit ano ba? Ano na ba ang nangyayari sa ating lipunan 42 Sa ating lipunan na puno na ng patayan Sa ating lipunang sanhi‘y kahirapan Sa ating lipunang laganap ang kasamaan Mga babaeng ginagahasa sa lansangan Mga batang musmos pa lamang ay gumagamit na ng shabut marijuana Ano ba? Ano na ba ang nangyayari sa ating lipunan Mga pamilyang walang tirahan Mga pangakong di nasisimulan Mga pamilyang gutom Mga taong sa droga‘y nalulong Ano na ba? Ano na ba ng nangyayari sa ating lipunan Nasaan na ang kaunlaran? Nasaan na ang pagbabago? Nasaan na ang mga pangako? Mga pangako ng pamahalaan Mga pangako na ating pinaniwalaan Nasaan na? Nasaan na? Sa tuwing sasapit ang gabi Ang mga kalyeng datiy tahimik Ngayoy mga kandila na ang nakatirik Marami na ang namamatay Mga buhay ng inosentey nadadamay Ano ba? Ano na ba ang nangyayari sa ating lipunan Sa tuwing sasapit ang gabi Naiisip ko May inosente na namang madadamay May mga buhay na namang makukuha May mga pamilya na namang magdurusa Mga taong walang kamalay malay Makikita mo na lamang na Nakahandusay Sa kumpanya laban sa droga Na ngayoy iba na ang naging resulta Ito ba? Ito na ba ang piniling buhay na makatarungan Mahal ba talaga natin ang ating bayan? Ano ba? Ano nga ba ang rason? Bakit nila ito ginagawa? Bakit nila ito nagagawa? Dahil nga ba ito sa kahirapan? Kahirapan? Kahirapan na sa pagmulat pa lamang ng aking mga mata‘y akin nang nakagisnan 43 Sobrang hirap, sobrang hirap na Makita Ang aking mga kababayang salat sa kahirapan Walang makain walang tirahan Sobrang hirap na isipin na sa kabila ng lahat ay wala paring nangyayari Sabi ko nga, diyos na ang bahala Ngunit masakit parin isipin na wala tayong magawa Ito ba? Ito na ba ang piniling buhay na makatarungan Mahal ba talaga natin ang ating bayan? Mahal ba talaga natin ang ating bayan? Ano ba? Ano na ba ng nangyayari sa ating lipunan Nasaan na ang kaunlaran? Nasaan na ang pagbabago? Nasaan na ang mga pangako? Mga pangako na ating pinaniwalaan Ano ba? Ano na ba ng nangyayari sa ating lipunan Nasaan na ang kaunlaran? Nasaan na ang pinangakong pagbabago? Nasaan na ang mga pangako? Mga pangako na ating pinaniwalaanNa hanggang ngayoy sa salita na lamang mararamdaman Na hanggang ngayoy di pa natin nakakamtam Nasaan na? Nasaan na? Alamat ng Daliri Mapapansing nakahiwalay ang hinlalaki sa apat pang mga daliri natin. Noong unang panahon magkakasama ang limang daliri ng tao. Dahilan sa isang di inaasahang pagtatalo ay nagkaroon ng aberya ang grupo. Ganito ang nangyari noon. Masakit na masakit ang tiyan ni Hinliliit kaya nagmamakaawa itong lumapit sa Palasingsingan. "Parang awa mo na. Gutom na gutom lang ako. Maaari bang makahingi ng pagkain sa iyo?" "Ano? Manghihingi ka ng pagkain? Heto nga at walang-wala rin ako. Paano kita mapagbibigyan sa hinihiling mo?" "May awa ang Panginoon," sabi ng Gitnang Daliri. "Bibiyayaan tayo ni Bathala ng ipantatawid gutom natin. Ang mababait ay lagi nang pinagpapala Niya. Huwag kayong mawawalan ng pag-asa." "Pero kapatid," giit ng Hintuturo, "paano kung hindi tayo pakinggan ng Diyos at walang dumating na anumang pagkain? Magugutom tayo at maaaring manghina at magkasakit at mamatay." 44 "Huwag ninyong hintaying mamatay kayo. E di ngayon pa lang ay magnakaw na tayo!" sigaw ni Hinlalaki. "Ano ika mo, magnakaw?" galit na tanong ng Palasingsingan. "Masama yon kapatid," protesta ni Hintuturo, "ang pagnanakaw ay isang malaking kasalanang di dapat gawin ninuman. Ang lahat ay nagsisikap mabuhay. Kung nanakawin mo ang naimpok ng iba, hindi naman ito makatarungan." "Hindi bale nang mamatay ako sa gutom, huwag lang kumuha ng hindi akin." pagmamatigas ni Hinliliit na bagama't maliit ay may ipinakikipaglabang malaking prinsipyo sa buhay. "Isang krimeng panlipunan ang pagnanakaw," sabi ng Gitnang Daliri. "Hindi lang siguro krimeng panlipunan. Ito ay magiging kasiraan din ng ating angkan na nagsisikap mapanatili ang kalinisan ng pangalan!" paliwanag ni Palasingsingan. "Ano bang angkan at lipunan ang pinagsasabi ninyo! Mamamatay kayo sa gutom kung hindi tayo magnanakaw. Gumawa na lang tayo ng kabutihan matapos busugin ang ating mga tiyan. Masamang mamatay na dilat ang mga mata sa gutom!" "Aba! Aba!" giit ng Hintuturo, "Hindi baleng walang laman ang sikmura, huwag lang parusahan at ipakagat sa mga langgam!" "O ipaglubluban ang ulo sa ilug-ilugan!" dugtong ni Hinliliit. "O itali sa puno at painitan sa matinding sikat ng araw!" dagdag ng Palasingsingan. "O ipiit sa kulungan at tanggalan ng kalayaan!" diin ni Hinliliit. "Ano ba naman kayo," paglilinaw ni Hinlalaki, "sa simpleng pagnanakaw ay pinahahaba pa ninyo ang istorya. Talagang mga duwag kayo. Mamamatay na kayo sa gutom ay wala pa kayong maisip na solusyon sa problema ninyo. Isang malaking katangahan yan!" "Kung gusto mong magnakaw, ikaw na lang at huwag mo na kaming idamay!" sabay-sabay na sagot ng apat na daliri. Magmula noon, nagsama-sama na ang Hintuturo, ang Gitnang Daliri, ang Palasingsingan at ang Hinliliit. Namuhay na mag-isa ang Hinlalaki na laging kasamaan ang pinupuntahan. Kasarian ba ang sukatan ng kakayahan? Kasarian ba ang sukatan ng kakayahan? Mga kababaihan ba‘y nabuhay lamang upang maging sunod-sunuran? Bakit ba madalas na kakabit ng salitang kababaihan ay kahinaan? Sapat na bang sagot ang mga katagang, ―Sapagkat, ika‘y babae lamang‖? 45 Maraming katanungan, iisang kasagutan Kababaihan ay tila walang bilang sa lipunan Ito‘y marahil noon pa‘t hindi sa kasalukuyan Ngunit katulad ng isang musika, ito‘y may malalim na kahulugan na dapat maunawaan. Ang ilabas ang sariling opinyon ay tila ba hindi naging tama Pagtatrabaho para sa pamilya‘y hindi magawa Pamumuno sa bansa‘y takot ipaubaya Nasaan ang respeto sa ganyang klaseng paniniwala Nais kumilos para sa sarili ngunit takot ipakita Takot sa sitwasyong pilit pinapalala Kaya‘y diskriminasyo‘y tinanggap pansamantala At ng magkaroon ng lakas ay lumaban na‘t di nagpaalila. Heto‘t ngayon buhay nila‘y tila isang blankong libro Walang laman noon ngayo‘y sa pahina kulang pa ito Nailabas rin ang noo‘y nakakulong sa kaloob looban ng puso Kaya nama‘y kapayapaan ay wari‘y isang bagay na bago Kaya nang ipagtanggol ang sarili sa kahit anong ibato Kung minsan nga‘y matigas rin ang puso katulad ng pader na sementado Akala niyo ba‘y lalake nalang ang may kakayahang maging gan‘to? Marahil noon siguro, ngayon ay ibahin ninyo. Napansin mo ba ang nangyari sa paglipas ng panahon? Kung ihahambing mo ang kababaihan ngayon sa noon Malaki na ang pinagkaiba ng sitwasyon Iyong tinawag mong mahina noon? Kaya ng lumaban ngayon. Ang kakayahan na ilabas ang nalalaman ay wala sa kasarian Lahat ng tao may kahinaan at kalakasan Kung isa ka sa mga taong hangad na umunlad ang ating bayan Pantay pantay ang tao, ‗yon ang lagi mong tandaan 46 ARALIN 2: PANITIKAN HINGGIL SA KAHIRAPAN PANITIKAN – Ang panitikan ay nagsasabi o nagpapahayag ng mga kaisipan, mga damdamin, mga karanasan, hangarin at diwa ng mga tao. At ito rin ang pinakapayak na paglalarawan lalo na sa pagsulat ng tuwiran o tuluyan at patula. Kahirapan – Ang kahirapan ay tumutukoy sa kalagayan o katayuan ng isang tao na walang isang halaga ng mga pag-aaring materyal o salapi. Komyun 1 Komyun 2 – Natitipon dito ang iba't ibang sulatin hinggil sa mga isyu ng maralita, tulad ng karapatan sa pabahay, paglaban sa demolisyon, kahirapan, ang adhikaing pagbabago ng sistema, pagsusulong ng sosyalismo, at iba pa; inilathala bilang aklat na "KOMYUN: Katipunan ng Panitikang Maralita", Na nakapaglathala na ng dalawang aklat (unang aklat - disyembre 2007, ikalawang aklat - disyembre 2008), at inilathala ng Aklatang Obrero Publishing Collective. MGA SANGKAP NG KAHIRAPAN Ang Limang Malalaki ni Phil Bartle, PhD isinalin ni Dionisio R. Vitan III Ano ba ang mga malalaking sangkap ng kahirapan? Ang kahirapan Bilang Pangkalahatang Suliranin Lahat tayo ay madalas na nakararanas ng kakulangan sa pananalapi. Ito ay isang karanasan ng bawat isa. Hindi ito katulad ng suliranin ng kahirapan na 47 pangkalahatan. Habang ang salapi ay ay sukatan ng kayamanan, ang kakulangan ng salapi naman ay maaaring maging sukatan ng kakulangan ng kayamanan, ngunit hindi iyan isang pangkalahatang suliranin ng kahirapan. Mga Prinsipyo." Ang kahirapan bilang isang pangkalahatang suliranin ay isang malalim na sugat na makikita sa bawat sukat ng kultura at lipunan. Kasama rito ang mga kasapi ng pamayanan na may sadyang maliit na kita. Kasama rin ang kakulangan ng mga serbisyo katulad ng edukasyon, pamilihan, pangangalang pang-kalusugan, kawalan ng kakayanan na gumawa ng mga pagpapasya sa sarili, at ang kawalan ng malinis na tubig, kalinisan at kaayusan, maayos na kalye, transportasyon, at komunikasyon. Sa mas malalim na kahulugan, ito ay isang "kahirapan sa ispiritu," na siyang nagbibigay ng pahayag sa mga kasapi ng pamayanan na siya nilang pinaniniwalaan at pinagsasaluhan sa isa't-isa, kawalan ng pag-asa, kawalang ng pagpapahalaga, at katamaran. Ang kahirapan, lalo na ang mga sangkap na nagpapalala nito, ay isang pangkalahatang suliranin, at ang kalutasan nito ay makikita rin sa paligid kung saan ito namumutawi. Natutunan natin sa mga pahina ng web site na ito na hindi natin malalabanan ang kahirapan sa pamamagitan ng pag-angat ng mga sintomas o ipinapakita nitong mga bunga. Ang kahirapan ay matatalo lamang sa pamamagitan ng paglusob mismo sa mga dahilan ng pinagmumulan nito. Ang mga pulyetos nito ay ay naglilista at nagbibigay-kahulugan sa "Limang Malalaki" na siyang dahilan na lalong nagpapalaki ng suliranin sa kahirapan sa pangkalahatan. Ang simpleng paglilipat ng mga pondo ay hindi nakakatulong sa pag-alis ng kahirapan kahit na ito ay para sa mga biktima ng kahirapan. Sandali lamang nitong naiaalis ang sintomas ng kahirapan kung kaya hindi ito isang mabisang paraan. Ang kahirapan bilang isang pangkalahatang suliranin ay nangangailangan ng isang pangkalahatang solusyon. Ang solusyon ay ang malinaw, may kamalayan at sadyang pag-alis ng limang malalaking sangkap ng kahirapan. Mga Sangkap, Dahilan at Kasaysayan: Ang salitang "sangkap" at ang "dahilan" ay hindi magkapareho. Ang "dahilan" ay ang bagay na nakakaragdag sa pinagmulan ng isang suliranin tulad ng kahirapan. Samantala, ang "sangkap" ay maaaring bagay na nakakaragdag sa patuloy na pagkakaroon ng suliranin matapos na ito ay lumitaw. Ang kahirapan sa pandaigdigang pagsukat ay maraming mga kasaysayang dahilan: paghahari ng dayuhan, pang-aalipin, digmaan at pananakop. Mayroong mahalagang kaibahan sa pagitan ng mga dahilan na yaon at sa mga tinatawag nating mga sangkap na siyang nagpapanatili ng kalagayan ng kahirapan. Ang kaibahan ay sa kahulugan ng kung ano ang ating magagawa sa ngayon para sa mga bagay na ito. Hindi tayo maaaring bumalik sa kasaysayan upang baguhin pa ang nakalipas na. Ang kahirapan ay nananatili. Ang kahirapan ay may dahilan. Ang ating maaaring gawin sa 48 suliraning ito ay ang arukin ang mga sangkap na siyang nagpapalaganap at nagpapalala ng kahirapan. Isang hayag na kaalaman na maraming mga bansa sa Europa ang lubusang naghirap matapos ang maraming mga digmaan na naganap sa kanila tulad ng World War I at II. Kung saan ang mga tao ay nbuhay na lamang sa pamamalimos at awa ng ibang mga tao. Makalipas ang ilang mga dekada, kanilang dinala ang kanilang mga sarili sa tunay na pagkakaroon ng pagkakaitaan sa loob ng kani-kanilang mga bansa. Ito ay nagdulot ng ibayong yaman at sila ay nauwi sa pagiging moderno, at makapangyarihan mga bansa ng mga masagang mga tao. Alam rin natin na maraming mga bansa ang nananatiling mga mahihirap pa rin sa kabila ng mga bilyong-dolyar na "tulong" na pera na ginastos sa kanila. Bakit? Dahil ang mga sangkap ng kahirapan ay hindi tinumbok kungdi yaong mga sintomas lamang. Sa mataas na antas na pangbansa, ang isang mababang GNP (gross domestic product) ay hindi ang kahirapan mismo; ito ay sintomas lamang ng kahirapan, bilang isang pangkalahatang suliranin. Mga sangkap ng kahirapan (bilang isang pangkalahatang suliranin) na nakatala rito ay ang, kawalang-kaalaman, sakit, kawalang-pagpapahalaga, hindi mapagkakatiwalaan at pagiging palaasa, ay dapat makita bilang mga kalagayan. Walang moral na paghuhusga ang sinadya. Hindi sila mabuti o masama, kungdi sadyang ganyan lang. Kung magiging isang desisyon ng isang pangkat ng tao sa isang lipunan o pamayanan ang pag-alis ng kahirapan, kailangang gawin nila iyon ng walang paghuhusga. Bantayan at kilalanin dapat ang mga sangkap at alamin kung papaano ang mga ito ay maaalis upang matanggal ang kahirapan. Ang limang malalaki sa kabilang banda, ay nakakaragdag pa lalo sa mga sangkap ng kahirapan tulad ng kawalan ng lugar na kung saan makakapagtinda, masamang-lagay ng mga daan o gusali, mahinang at masamang pamumuno, kawalan ng mapapasukang trabaho, kawalan ng mga kasanayan sa ba't-ibang uri ng trabaho, laging pagliban sa pinapasukan, kawalan ng kapital, at iba pa. Ang alin man sa mga ito ay isang pangkalahatang suliranin, at ang bawat isa ay naging bunga ng isa o higit pa mula sa limang malalaki. Ang alin man sa mga nabanggit ay nagpapatagal ng kahirapan at ang kanilang tuluyang pag-alis ay kailangan upang matanggal ang kahirapan. 49 Ating bigyang-sulyap ang lahat ng limang malalaki. Kawalang-Kaalaman: Ang kawalan ng kaalaman ay nangangahulugan ng kakapusan sa impormasyon o kahibalo. Iba ito sa pagiging bobo na ang ibig sabihin ay kakapusan ng talino. Iba rin ito sa pagiging tanga o hangal na kakapusan naman sa karanasan. Madalas kasi na ang tatalong ito ay napapagpalit-palit at madalas inaakala ng mga tao na iisa lamang ang kahulugan nila. "Ang kaalaman ay kapangyarihan," ayon sa kasabihan. Ang malungkot lamang, alam ito ng ibang mga tao ngunit mas ninanais nila na sarilin ang kanilang kaalaman (bilang isang kasangkapan sa pagkuha ng lamang sa ibang tao), at kanila pa itong itinatago mula sa ibang tao. Huwag mong asahan na kapag ikaw ay nagturo sa isang tao ng kasanayan o nagbigay ka kaya ng impormasyon sa kanya ay kusang kakalat ang impormasyon o kasanayan na iyon sa buong pamayanan. Mahalaga na malaman at maintindihan kung anong impormasyon ang hindi napaloob. Maraming nagpla-plano at matatalinong mga tao ang naniniwala na kung nais mong tulungan ang isang pamayanan na lumakas, ito ay nakasalalay sa edukasyon. Ngunit ang edukasyon ay maraming mga mukha at bagay. Ang ibang mg impormasyon ay maaaring hindi mahalaga sa kung ano ang sitwasyon sa isang pamayanan. Hindi makakatulong sa isang magsasaka na malaman na sina Florante at Laura ay may masalimuot na pag-iibigan. Mainam pa ang pag-alam sa kung anong uri ng buto ng halaman ang maaaring mabuhay sa kanilang lupang sinasaka at ano ang hindi na dapat pang itanim pa. Ang pagsasanay sa mga serye ng dokumento sa pagbibigay-kapangyarihan sa pamayanan ay naglalaman rin ng pagtatawid ng kaalaman. Hindi ito katulad ng isang pag-aaral na makikita sa silid-aralan na kung saan ay may sinusunod na mga 50 alituntunin ayon sa antas ng kaalaman ng mag-aaral. Dito ay itinutuon ang pag-aaral sa mga kaalaman sa kung papaano magkakaroon ng kakayanan na lalo pang lumakas ang isang pamayanan. Sakit: Kapag ang isang pamayanan ay may mataas na antas ng pagkakasakit, mas madalas ang pagliban sa trabaho, mas mababa ang producksiyon, at mas maliit na kita ang nagagawa. Maliban sa mga bagay na hatid ng mga sakit, tulad ng paghihirap, kawalan ng saya, at kamatayan, ito rin ay isang malaking sangkap sa paghihirap na nadarama ng isang pamayanan. Ang pagging malusog ay hindi lamang nakatutulong sa isang tao upang mamuhay ng maayos. Ito rin ay nakakaragdag sa pag-alis ng kahirapan sa isang pamayanan. Kahit saang lugar man, ang pag-iingat ay mas mainam na pansangga sa mga sakit kaysa sa mga gamot. Ito ay isa sa mga pangunahing isinusulong ng PHC (primary health care o pangunahing pangangalaga sa kalusugan). Ang ekonomiya ay mas masagana kung ang mga tao ay malulusog; mas higit kaysa kung ang tao ay nagkakasakit at kailangang gamutin. Ang kalusugan ay tumutulong upang maalis ang kahirapan, na mas lalong naipapakita sa pagkakaroon ng ligtas at malinis na maiinom na tubig, pagkakaroon ng maayos na sanitasyon o pagkakahiwalay ng mga dumi sa pinagkukunan ng tubig, kaalaman sa kalinisan at pag-iwas sa mga sakit. Ang mga ito ay nakahihigit kaysa sa pagkakaroon ng mga klinika, mga doktor at mga gamot na alam naman nating may kamahalan. Mas makakatipid ang pamayanan sa pagkakaroon ng kaalaman sa pag-iwas sa mga sakit. Tandaan na mas nakatuon angpansin natin sa mga sangkap, hindi sa mga pinagmumulan. Hindi na mahalaga kung ang TB o tuberkolosis man ay dala ng mga dayuhang-puti na unang nakipagkalalakal sa ating mga ninuno o ang sakit na ito ay likas na sa ating lugar. Hindi na mahalaga kung ang HIV na siyang nagdadala ng sakit na AIDS ay sanhi ng CIA (Central Intelligence Agency ng Amerika) dahil sa kagustuhan nilang gumawa ng sandatang bayolohikal, o kung ito man ay galing sa mga berdeng mga unggoy sa mga sopas. Ang lahat ng nabanggit ay maaaring mga pinanggalingan ng mga sakit. Ang pag-alam sa pinaggalingan ng sakit ay hindi mag-aalis ng mga sakit. Ang pag-alam sa mga sangkap na nagdudulot ng sakit ay makapagbibigay ng tamang direksiyon tungo sa mas mainam na kalinisan at tamang asal sa kalusugan. Ang mga ito ay tuluyang makapag-aalis ng sakit. Maraming mga tao ang naniniwala na ang pagkakaroon ng pag-aalagang pangkalusugan mula sa mga mnamumuno ay isang karapatan ng tao. Nakapaloob rito ang pagtanggal ng sakit at paghihirap at mas mataas na kalidad ng pamumuhay ng mga tao. Ang lahat ng mga ito ay isang balidong katwiran na siyang nagpapalawig ng kalusugan ng mga tao. Ang pinagtatalunan rito ay ang katwiran na ang malusog na 51 mamamayan ay nakakatulong sa pag-alis ng kahirapan, at hindi dapat sukatin lamang ang kahirapan sa antas ng pagkakaroon ng sakit at kamatayan. Tandaan rin ang mga sakit ay nakararagdag sa iabng mga porma at aspeto ng kahirapan. Kawalang-Pagpapahalaga: Ang kawalang-pagpapahalaga ay nangyayari sa tao kapag nawalan na sila ng pakialam, o kung pakiramdam nila ay wala silang kapangyarihan upang mabago ang mga bagay sa paligid nila, na itama ang isang kamalian o pagkakamali, o kaya ay gawing mas mainam ang ayos ng kanilang pamumuhay. Minsan, ang mga tao ay nakararamdam na hindi nila makakamit ang isang bagay. Madalas rin na nakararamdam sila ng selos o inggit sa mga kamag-anak o tao sa pamayanan na nagsisikap na makamit ang mga bagay na hindi nila masubukang kamtin. Pagkatapos ay pinipilit nilang ibagsak ang taong nagsisikap upang maging katulad nilang naghihirap rin. Ang pagiging walang pakialam ay nagbubunga ng kawalan ng pagpapahalaga. Minsan, ang kawalan ng pagpapahalaga ay tama ayon sa relihiyong pinaniniwalaan, "Tanggapin kung ano ang nandiyan, dahil itinakda na ng Diyos ang iyong kapalaran." Ngunit ang ganyang paniniwala ay maaaring maabuso o gamitin sa mali. Tama lamang na maniwala na ang Diyos ang nagtakda ng iyong kapalaran, kung ating tatanggapin na ang Diyos ay maaaring magpasya na kailangang iahon natin ang ating sarili sa kahirapan sa pamamagitan ng pagsisikap."Manalangin sa Diyos, ngunit patuloy pa ring sumagwan patungo sa katihan," isang kasabihan ng mga Ruso, na nagpapakita na tayo ay nasa mga kamay ng Diyos, ngunit mayroon rin tayong pananagutan sa ating mga sarili. Tayo ay nilikha na mayroong mga kakayanan at abilidad: upang mamili, upang makipagtulungan, upang maging maayos para sa ikauunlad ng antas ng ating mga buhay; hindi natin dapat gamitin ang Diyos o si Allah upang huwag ng kumilos pa. Iyan ay masama tulad ng isang sumpa mula sa Diyos. Marapat na ating purihin ang Diyos at gamitin ang angking kakayanan na nagmula sa Kanya. Sa laban kontra sa kahirapan, ang isang tagapagpakilos ay gumagamit ng panghihikayat at pagpupuri, upang ang mga tao ay (1) magkaroon ng kagustuhan at (2) at matuto kung papaano ang gagawin ─ sa tamang pagpapatakbo ng kanilang sariling mga buhay. Hindi Mapagkakatiwalaan: Higit pa sa usaping moral ang naganap kapag ang mga dapat magamit na mga bagay para sa serbisyo o pasilidad ng isang pamayanan ay napunta lamang sa bulsa ng mga taong nasa kapangyarihan. Sa mga serye ng pagsasanay na ito, hindi natin binibigyan ng husga kung ito ba ay tama o mali. Atin lamang ipinupunto na ito ay isa sa 52 mga malaking dahilan ng kahirapan. Kawalan ng tiwala sa mga taong dapat ay binibigyan ng tiwala, mga taong nasa poder at kapangyarihan. Ang halaga na ninakaw sa masa, na siyang najuha at tinatamasa ng taong kumuha, ay malayo kaysa sa pagliit ng kayamanan na siyang dapat na nakalaan para sa masa. Ang halaga ng salapi na sapilitang kinuha o kaya ay winaldas ay hindi ang halaga ng pagpapababa ng kayamanan para sa isang pamayanan. Sinasabi ng mga Ekonomista ang tungkol sa "multiplier effect" o epektong-pangmaramihan. ito ay ang katotohanang higit pa sa bagay na kapalit ng salapi o bagay na ipinunla sa isang pamayanan ang makukuha, sapagkat ang ekonomiya mismo ang siyang magkakaroon ng positibong epekto sa ginawang pagpupunla. Kapag ang ipinunla na salapi o bagay ay inalis ng tuluyan sa sirkulasyon ng pagpupuhunan, ang halaga ng kayamanan na naialis sa pamayanan ay higit pa sa halaga ng nakuha ng isang nagwaldas. Kapag ang isang tauhan o opisyales ng pamahalaan ay kumuha ng 100 pisong suhol, ang puhunan para sa pangkalahatan ng pamayanan ay nababawasan ng hanggang 400 piso para sa kayamanan ng lipunan. Nakalulungkot isipin na tayo ay nagagalit kapag ang isang simpleng magnanakaw ay nanguha ng 10 pisong halaga ng bagay mula sa isang palengke, samantalang ang isang opisyal ng pamahalaan ay nakapagnanakaw ng libo-libo hanggang milyung-milyong pisong halaga ng salapi mula sa kaban ng bayan. Ang halagang nananakaw na ito mula sa kaban ng bayan ay may katumbas na apat na beses na pagkasira sa lipunan sa kabuuan, ngunit hindi natin sila napapansin o nahuhuli kaya. Iyan ay sapagkat ating iginagalang, pinangingilagan ang mga ganitong uri ng tao dahil sa kanilang kayamanan at madalas nga ay pinupuri pa nating sila kapag sila ay nakakatulong sa kanilang mga kamag-anakan o kababayan. Sa isang simpleng magnanakaw, pulis ang ating inaasahan upang sila ay mahuli, samantalang sa isang magnanakaw na opisyales ay halos 'bulag' ang ating hustisya. Ang mga ganitong opisyales na hindi mapagkakatiwalaan ang siyang malaking dahilan ng kahirapan samantalang ang simpleng magnanakaw ay isang biktima ng kahirapan na gawa ng opisyales na hindi magnanakaw. Ang nabanggit na sitwasyon ay higit pa sa isang nakalulungkot na kaisipan; iyon ay isang sangkap na nagpapatagal ng kahirapan. Kapag ating binibigyang gantimpala (sa pamamagitan ng pagtingala sa kanilang estado sa buhay bilang mayaman) ang mga magnanakaw sa gobyerno na siyang malaking sangkap ng kahirapan, at pinarurusahan lamang ang mga maliliit na magnanakaw (na siyang tunay na biktima ng mga pangyayari), tayo ay may pag-uugali na siyang lalong nagpapalala ng kahirapan. Kapag ang ninakaw na pera ng bayan ay inilabas ng bansa at inilagak sa isang dayuhang (halimbawa ay sa mga Swiso) bangko, hindi na ito nakakatulong sa pambansang ekonomiya; tinutulungan lamang nito ang bansang nagpapatakbo ng mga naturang mga bangko. 53 Pagiging Palaasa: Ang pagiging palaasa ay nagiging bunga ng pagtanggap ng limos o awa. Kung minsan, ang pagtanggap ng limos ay hindi masama, kung ito ay nagaganap para sa panandaliang pagsagip ng buhay. Ang halimbawa ay kung makalipas ang isang sakuna o kalamidad. Ngunit kung ang pagtanggap ng limos ay gaganapin sa mahabang panahon, ito ay maaaring makasama ng tuluyan sa tumatanggap, at lalo lamang nagpapalaganap ng kahirapan. Isang ugali, o paniniwala na ang kung ang isang tao ay napakahirap at walang kakayanan at hindi niya kayang tulungan ang kanyang sarili ay kailangang umasa na lamang siya sa tulong mula sa ibang tao. Ganoon rin ang nangyayari sa isang lugar na may kahalintulad na ugali o paniniwala. Ang malungkot, ang ganyang ugali at ang magkakaparehong maling paniniwala ang siyang pinakamalaking katwiran sa sarili upang mapanatili ang antas ng tao o grupo ng tao na umasa na lamang mula sa tulong ng iba. Marami pang ibang mga dokumento at sulatin sa web site na ito na tumatalakay sa pagiging palaasa Tignan: Pagiging Palaasa, at Paglantad ng mga Nakatagong mga Pagkukunan. Kapag ipapakita kung papaano gagamitin ang paglalahad ng mga istorya o kuwento upang mas mainam na maiparating ang mga mahahalaganag mga prinsipyo o paniniwala ng pag-unlad, tignan ang istorya ni Mohammed at ang Tali. Ito ay ginagamit bilang isang magandang pagpapakita ng prinsipyo na ang tulong ay hindi dapat isang uri ng limos na maaaring magpahina ng kakayanan, at mas lalong maghikayat ng pagiging palaasa. Ang dapat na tulong na binibigay ay iyung nagbibigaykapangyarihan. Ang metodolohiya ng pagbibigay-kapangyarihan sa isang pamayanan ay isang alternatibo o kapalit sa pagbibigay-limos (na nagpapahina). Ito ay nagbibigay tulong o asistiya, kapital at pagsasanay na nakatuon sa mga may maliliit na kitang mga pamayanan, pagkilala ng kanilang mga pagkukunan-yaman at sariling-pagpapatakbo ng kanilang sariling kaunlaran--pagiging may-kapangyarihan sa madaling salita. Madalas, kapag ang isang proyekto ay nakatuon sa pagpapakilala at pagpapa-unlad ng pagtayo sa sariling mga paa ng isang pamayanan sa pamamagitan ng pagpapataas ng kaalaman at kamalayan ng mga tao, inaakala na ang proyekto ay dumating para lamang sa pagpapatayo o paglalagay ng isang pasilidad o serbisyo sa isang pamayanan. Bilang isa sa mga limang-malalaking sangkap ng kahirapan, ang pagiging palaasa ay isa sa mga pinakamalapit na inaalala ng isang tagapagpakilos sa isang pamayanan. 54 Kabuuan: Itong limang sanhi ay hindi nagsasarili sa bawa‘t isa. Ang karamdaman ay tumutulong sa kamangmangan at kawalang-damdamin. Ang panlilinlang ay tumutulong sa karamdaman at pagpapakalinga. Kapwa sila tumutulong sa bawa‘t isa. In any social change process, we are encouraged to "think globally, act locally." The Big Five factors of poverty appear to be widespread and deeply embedded in cultural values and practices. We may mistakenly believe that any of us, at our small level of life, can do nothing about them. Huwag malungkot o mawalan ng pag-asa. Kung ang bawat isa sa atin ay magkakaroon ng sariling paglalaan upang malaban ang kahirapan sa kahit anong mukha nito sa ating buhay, tayo ay makapag-aambag upang mapuksa ang mga sangkap ng kahirapan na nabanggit para sa tunay na tagumpay laban sa kahirapan. Ito ay sa pamamagitan ng pagsasama-sama ng lahat ng paggawa ng bawat tao na may parehong layunin, isama pa ang epekto nito na makikita sa ibang mga tao na maaaring tumulad sa ating mga ginagawa para sa iisang layunin: pagpuksa ng kahirapan. Ang mga materyales ng pagsasanay sa web site na ito ay nakatuon sa pagpapaliit ng antas ng kahirapan sa dalawang antas, (1) pagpapababa ng kahirapan sa pamayanan sa pamamagitan ng pagpapakilos ng mga tao o grupo ng tao sa isang pamayanan upang sila ay magkaisa, bumuo kilusan at kumilos para sa sama-samang pagkilos ng pamayanan, at (2) pagpapababa ng kahirapan sa sarili sa pamamagitan ng paggawa upang magkaroon ng pagkakakitaan sa pamamagitan ng pagpapaunlad ng mga maliliit na negosyo. Ikaw, bilang isang tagapagpakilos ay nasa isang mahalagang posisyon upang magkaroon ng epekto sa limang-malalaki na mga sangkap ng kahirapan. Sa paggamit ninyo ng inyong mga kasanayan at pagpapakilos para sa pagpapababa ng kahirapan, makakasiguro kayo ng inyong mabuting layunin, makapipigil sa mga taong may masamang layunin upang sirain ang mabuting kaayusan, at makapanghihikayat kayo sa tamang paraan sa mga kalahok na tao upang subukang magamit nila ang mga kasanayan sa paglaban sa mga sangkap ng kahirapan. Ang limang malalaking mga sangkap ng kahirapan (bilang isang problemangpangkalahatan) ay naglalaman ni : kawalang-kaalaman, sakit, kawalangpagpapahalaga, hindi mapagkakatiwalaan at pagiging palaasa. Ang mga ito, sa isang banda, ay nagpapalala sa pangalawang mga sangkap ng kahirapan tulad ng kawalan ng palengke o lugar na mapagnenegosyuhan, kawalan ng mabuting mga inprastraktura (mga daan, tulay, gusali), mahinang pamumuno, masamang pamamahala, kawalan ng trabahong may tamang pasahod, kawalan ng mga kasanayan, kawalan ng perang gagamiting kapital at marami pang iba. 55 Ang solusyon sa pangkalahatang suliranin sa kahirapan ay ang pangkalahatang solusyon sa pag-alis ng mga sangkap ng kahirapan. AKDANG TUMATALAKAY SA KAHIRAPAN PARALEGAL AT MARALITA Sanaysay ni Gregorio V. Bituin Jr. Libu-libong mga maralita ang pinalalayas na lamang na parang hayop sa mga pampubliko at mga pribadong lupa, sa mga lupang tatayuan ng proyekto ng gobyerno, tulad ng imprastruktura, tulad ng kalsada, tulay, at iba pa. Winawasak ang kanilang mga tahanan dahil nakatirik sa mga delikadong lugar, tulad ng estero, tabing-ilog, riles, at bangketa. Sila umano‘y masakit sa mata ng gobyerno‘t mga kapitalista, lalo na‘t may bumibisitang ―importanteng‖ dayuhan sa bansa. Kailangan silang idemolis at itapon sa malalayong lugar. Parang pusang gala ang tingin sa kanila ng mga matapobreng nasa poder ng kapangyarihan. Winawasak ng mga nasa kapangyarihan ang mismong dignidad ng maralita. Dinedemolis ang tahanan ng maralita ng walang ―due process of law‖, walang ―equal protection of the laws‖, at walang makatarungang kumpensasyon. Ang matindi pa rito, mabilisan ang pagpapatupad ng desisyon kapag ito ay hindi pabor sa mga tao. Sa ganitong kadahilanan, tama lamang na malaman ng maralita ang ilang mga batas na may kaugnayan sa kanila at sa lipunang ginagalawan upang kanilang maipagtanggol ang kanilang karapatang mabuhay ng maayos at marangal, karapatang magsalita at magpahayag, karapatang magkaroon ng disenteng paninirahan, karapatang magkaroon ng sapat na trabaho, karapatang ituring na tao at hindi basura, at iba pang karapatang nasusulat sa Universal Declaration of Human Rights (1948), International Covenant on Civil and Political Rights (1966), International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights (1966), Konstitusyon ng Pilipinas (1987), at iba pa. Ang batas ay dapat kumiling sa maralita, pagkat sa katayuan pa lang ay agrabyado na sila. Sila ay mahirap, habang ang nagpapademolis sa kanila ay mayaman, o kaya‘y makapangyarihan, o nasa poder. Kaya nararapat lamang idepensa ng maralita ang kanilang sarili, laluna ang kanilang komunidad, kung sila‘y idedemolis at sapilitang palalayasin sa lugar ng hindi dumaan sa makataong proseso. Kadalasan, nabibigla na lamang ang maralita na may demolition order mula sa korte. At ang asal ng mga nagdedemolis sa mga maralita ay katulad ng mataderong kumakatay ng baboy. Wala silang pakialam sa maralita, kahit na lalong mapariwara ang dati nang aping buhay nito. Pero dapat may gawin ang maralita. Dapat niyang ipagtanggol ang kanyang dignidad na matagal nang ninakaw ng sistemang panlipunang umiiral. Sistemang ang tingin sa mga maralita ay hayop na walang karapatang mabuhay. 56 Narito ang ilang ibinahaging kaalaman sa mga maralita hinggil sa usaping paralegal. Ang paralegal ay ang pag-alam at paggamit ng sinumang hindi abogado ng mga batas na umiiral sa layuning ipagtanggol o idepensa ang sinuman sa ngalan ng hustisyang panlipunan. Ilan sa mga batas na may kaugnayan sa maralita ay ang mga sumusunod: a. Artikulo XIII, Seksyon 9 at 10 ng Konstitusyon ng Pilipinas ng 1987 b. Artikulo III, Bill of Rights ng Konstitusyon ng Pilipinas ng 1987 c. Republic Act 7279, mas kilala sa tawag na UDHA (Urban Development and Housing Act), o Lina Law d. Executive Order 152 Mga maaaring isampang kaso pagkatapos ng sapilitang pagdemolis. a. Kasong kriminal – maaaring sampahan ng kasong kriminal ang mga nagdemolis kung lumabag ang mga ito sa batas-kriminal, tulad ng damage to property, theft, robbery, grave threats, grave coercion, atbp, kung saan maaaring mabilanggo ang mga nagdemolis at magbayad ng multa b. Kasong sibil – maaari ding pagbayarin ng damages, tulad ng disturbance fee at moral damages, ang mga nagdemolis dahil sa perwisyong kanilang naidulot. c. Kasong administratibo – maaari ding kasuhan ang mga nagdemolis ng kasong administratibo, tulad ng reprimand o warning, suspension, at dismissal. Dapat na tandaan na lahat ng ito ay may legal forms, o mga kasulatang tumatalakay o nagsasabi hinggil sa bawat transaksyon, kasunduan, ligal na liham, apidabit, subpoena, resibo, at iba pa. At hindi dapat katakutan ang anumang legal forms, kundi unawaing mabuti ang nilalaman. Dapat din nating maunawaan ang iba‘t ibang doktrina ng pag-aari ng lupa, tulad ng Regalian na noong panahon ng Kastila, lahat ng pampublikong lupa sa Pilipinas ay pag-aari ng Espanya (ngayon ay wala na ang batas na ito, dahil wala na tayo sa panahon ng mga Kastila). Nariyan din ang Torrens system, kung saan ang mga titulo ng lupa ang siyang mapagpasya o matibay na patunay ng pag-aari ng lupa. Dapat ding alamin kung ano ang OCT (original certificate of title) at TCT (transfer certificate of title) para matiyak na hindi mapupunta sa kamay ng sindikato ang lupa. Halimbawa namang idinemolis na ang bahay ng maralita, dapat niyang idemanda ang nagpademolis kung hindi ito sumunod sa tamang proseso. Dapat ding humingi ng disturbance fee ang mga maralita. Kapag nasira ang mga kagamitan ng maralita, sampahan nila ng kasong damage to property ang mga nagdemolis. Kapag nangawala ang mga kagamitan ng maralita dahil sa mga demolition teams, dapat silang magsampa ng theft o robbery. O kung sapilitang kinumpiska o inagaw ng sinuman sa demolition teams ang kanilang mga ariarian, kailangan nilang magsampa ng qualified theft. 57 At ang mahalaga ay ang paggamit natin ng mga metalegal na pamamaraan, tulad ng rali, barikada, atbp., upang depensahan ang ating karapatang mabuhay sa lipunang ito. KOMPREHENSIBONG LARAWAN NG KAHIRAPAN NA DAPAT UGATIN ni Ka Pedring Fadrigon – Nalathala sa kolum ni Ka Pedring Fadrigon, pambansang pangulo ng kongreso ng pagkakaisa ng maralitang lungsod (KPML), at nalathala sa pahayagang Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng KPML, isyu ng Hulyo 1-15, 2019, p. 46. – Ito ay tumutukoy sa kung paano ilarawan ang mga pangunahing dahilan sa paglala at paglaganap ng KAHIRAPAN. KOMPREHENSIBONG LARAWAN NG KAHIRAPAN NA DAPAT UGATIN ni Ka Pedring Fadrigon  ANG KAGUTUMAN BUNGA NG PAGBALEWALA SA PAGPAPAUNLAD NG AGRIKULTURA – Ang ating pamahalaan ay nahirati na lamang sa pag-angkat ng produkto sa labas o sa ibang bansa. 3.1 milyon ng ating populasyon ang nagugutom mula noong 3rd quarter ng 2018 dahil sa kitang mababa pa para sa pangangailangan sa pagkain. Dapat ang reporma sa lupa para sa mga magsasaka para walang magugutom.  KAKULANGAN SA MAIINOM NA MALINIS NA TUBIG – Batay sa datos, 55 Pilipino ang namamatay araw-araw dahil sa hindi malinis na tubig at 20 milyon ang walang basic sanitation facilities. Nang dahil sa pribatisasyon, ang ating mga tubig na dumadaloy sa mga bukirin mula sa kabundukan at dati ay libre, ay nilagay na sa bote at pinababayaran na sa sangkatauhan. Dati ay libre ang mga halaman sa tubig na ating inaani, ngunit ngayon, dagdag bayarin na o gastos ng manggagawa sa bukid ang bayad sa irigasyon.  WALANG ABOTKAYANG PABAHAY ANG GOBYERNO NA MATITIRAHAN – Ang pitong milyong (7M) backlog sa pabahay at milyon ding maralita ang nanganganib na mapalayas sa mga relokasyon dahil sa hindi makabayad sa pabahay. Patuloy hanggang sa kasalukuyan ang pagdagsa ng mga maralitang naghahanap ng katiyakan sa paninirahan. Ang batayan ay ang 7M backlog ng pamahalaan sa pabahay dahil sa korapsyon at governance.  KAWALAN NG TRABAHO O HANAPBUHAY – Batay sa LFS (Labor Force Survey), ang Pilipinas ang may pinakamataas na bilang ng walang trabaho sa Southeast Asia. Kung mayroon mang trabaho ay hindi sapat ang kinikita dahil sa baba ng sahod. Sa Metro Manila, ang arawang 58 sahod lamang ng manggagawa ay P537 (2019), na malayo sa kahilingan ng mga manggagawa na P750 minimum wage. Mayorya ng mga trabahador ay kontraktwal at walang mga benepisyo.  KAKULANGAN SA BATAYANG SERBISYO SA PANGANGAILANGAN SA KALUSUGAN – Malaki ang bilang ng mamamayang walang akses sa basic health care, lalo na ang mga nasa malalayong lugar ng ating bansa. Batay sa mga datos, 11 hospital beds lamang sa bawat 10,000 Pilipino noong 2014, at 1 doktor lamang sa bawat 33,000 pasyente o may mga karamdaman.  LUMALAKI ANG BILANG NG MGA OUT-OF-SCHOOL YOUTH – Dahil sa kahirapan at kakulangan din sa mga pasilidad sa mga paaralan, 10% ng mga Pilipino na edad 6-24 ay out-of-school youth. Makikita natin ito sa mga lansangan, mga naglalako ng kung anu-ano. Ang ilan ay natututong gumawa ng masama. Ang ilan ay makikita mo sa lansangan at napasama na sa mga batang hamog, kalaban ng mga naghahanapbuhay na drayber at pasaheros.  KAKULANGAN SA MGA PROGRAMANG MAY KAUGNAYAN SA SOCIAL PROTECTION – Tulad ng mga livelihood. 4 out of 5 senior citizens ay walang benepisyo sa retirement o pension, dapat ay magkaroon sila ng social protection. Ang social protection ay mga patakaran at mga programang makababawas sa kahirapan.  WALANG MALUSOG NA KAPALIGIRAN. – Mula noong 2015 hanggang sa kasalukuyan ay mayroong 274 natural disasters na umapekto sa milyun-milyong Pilipino. Hindi lamang ito natural na kalamidad kundi kasama na rin ang man-made calamities, dahil sa di maayos na urban planning at waste displacement.  DISPLACEMENT AT ARMED CONFLICT AT IBA PANG ANYO NG KARAHASAN. – Naoobliga ang mga mamamayang lumikas mula sa kanilang mga lugar para umiwas sa kaguluhan. At karamihan ay sa lungsod ang kanilang pinupuntahan. Ayon sa datos, 87,000 ang lumikas noong 2017 at 523 munisipalidad ang pinanggalingan dahil sa gera. Mayroon ding mga dinemolis ang mga tirahan sa mga danger zones, tulad ng ilalim ng tulay, basurahan, riles ng tren, at mga sirang sasakyan.  ELITE RULE AT DI TUNAY NA DEMOKRASYANG PAMUMUNO – Ang isang epektibong pamamahala sa isang demokrasyang bansa ay dapat bigyang pahalaga ang partisipasyon ng kanyang mamamayan. At iyan ay nasa ating Saligang Batas (our right to effective and reasonable participation) sa lahat ng antas (economic, social at political). Titiyakin ng pamahalaan na ang boses ng maralita at mga nasa laylayan ay mapakinggan, hindi lang sa tuwing may eleksyon, kundi sa panahong pinag-uusapan ang ekonomya, pulitikal at sosyal na 59 patakaran at mga programa. Subalit hindi ito demokrasya kung hindi pinakikinggan ang mamamayan. Kapag nagkumento ang maralita, siya ay kalaban. Kapag tumutol ka sa gusto ng pamahalaan, ikaw ay kalaban, kulong ka. Kapag di ka paawat, patay kang bata ka. Sa demokrasya sa bansa, ang kapitalista ang nagdidikta dahil magkauri sila ng mga elitista. Sa ating mga maralita, magkaisa tayo at sama-samang magsuri sa sistemang umiiral. Ang sanhi ng kahirapan ay ang mga maling sistema at kalakaran. Ang sistemang kapitalismo ay palitan ng sosyalismo. Sapagkat sa kapitalismo, alipin tayo, squatter tayo, dominado tayo, at agrabyado. Sa mga asunto at hustisya, lagi tayong talo. Dahil sila ang may pera at koneksyon sa gobyerno. Sa kapitalismo, silang nasa tuktok, sa hotel at sa palasyo nakaluklok, samantalang tayo ay nasa sulok. Sa sosyalismo, walang mayaman at walang mahirap. Ang walang trabaho ay binibigyan ng trabaho ng walang mga kondisyon. Ang mga mag-aaral ay binibigyan ng pagkakataong makapag-aral ng libre. Ang mga mayroong karamdaman ay ginagamot sa mga libreng pagamutan. Ang mga yaman ng kalikasan ay nakasentro sa pamahalaan na lahat ay nakikinabang. Iyan ang kaibhan ng lipunan sa kasalukuyan. Kaya sana'y maitanong natin sa ating mga sarili kung tama ang ating mga pagsusuri. Para hindi natin danasin pa sa mahabang panahon ang kahirapan, lalo na sa ating susunod na salinglahi. Gitnang Uring Fantasya At Materyal Na Kahirapan Sa Neoliberalismo: Politikal Na Kritisismo Ng Kulturang Popular Ang ―Gitnang Uring Fantasya at Materyal na Kahirapan sa Neoliberalismo‖ ni Rolando B. Tolentino ay magpapakita ng pag-angat sa politikal na pagsusuri sa kulturang popular. Politikal ang pagsusuri dito dahil sa kulturang popular na nakakaapektado sa sensibilidad ng mga tao na kaya nilang abutin ang malalaking pangarap nila kahit mahirap sila ngayon.  Ang kulturang popular ay ang lingguwistiko at kultural na translasyon ng gitnang uring fantasya o ang panunutunan ng pagkamamamayang nakabatay sa markers at mga muhon ng gitnang uri ng buhay.  20% -kabilang sa gitnang uri  80% - kabilang sa mahihirap  1% - kabilang sa kumikita ng lampas-lampasan sa 99% ng mamamayan  Ang kondisyon ng posibilidad ng kapangyarihan ng estado – gobyerno at malaking negosyo – ay nakapaghari  ―Politikal na Pagsusuri‖ sa kulturang popular 1. Pagtukoy sa kondisyong sumisikil sa aktuwal na materyal na kondisyon, pagwaksi sa pagiging kulang sa materyal na lagay at marka ng gitnang uri ng panuntunan, at 60 pribatisadong paghahabol sa panahon na walang sistemikong serbisyo publiko at pagtulong na mahihita sa estado. • • • • • Karaoke Koersiyon: Politikal na Protesta sa Kulturang Popular korolaryong metapora at trope ng pagbalikwas sa teksto-konteksto ng kulturang popular na maaaring umalingawngaw sa aktuwal na lipunan Na tulad ng metapora, madulas at hindi lamang iisa ang tinutumbok, na ang rosas ay hindi lamang pagsisinta at pag-ibig, pagdurugo rin at katapangan, kahiwagahan at kaginhawaan. Nagmo-malling ang mga estudyante; may mga preferensiya sa tugtog na pinapakinggan, damit na sinusuot, gupit ng buhok, gimik places, modelo ng cellphones, at iba pa; ito ang henerasyong pinakababad sa kulturang popular sa global na diin sa mga industriyang service sector, tulad ng entertainment, fashion, edukasyon, kalusugan, turismo, at iba pa. Sa karaoke, etika ng partisipasyon ang paglahok ng lahat. At least once ay kailangang kumanta dahil hating kapatid naman ang bayad. Kaya whether-youlike-it-or-not, kakanta ka kahit wala kang boses, kahit nga sapilitan kahit pa alam naman ang etikang ito bago pa man pumaloob sa karanasan ng karaoke. Peer pressure gaya ng pagpili sa karaoke bilang bonding mode ng barkada o office mates. Kakatwang ritwalisasyon ng konsumpsiyon (malling) Tripleng negation ng karanasan: 1. Supplanting ng manaka-manaka at panandaliang kasiyahan at elitismo, relief na historikal at panlipunang realidad 2. Tila partnership pero wala namang pakialam ang estado kundi ang paglikha ng produktibong docile subject 3. Replacement ng karanasan sa kulturang populara utopia at praxis ng pagrerebolusyon • • • • Kontraryong kosmopolitanismo ang nagpapatunghay sa kontra-produktibong kalidad ng kosmopolitanismo ng pambansang modernidad Ang pambansang modernidad ay nakaangkla sa pagpapadanas ng gitnang uring fantasya bilang kalakaran para maitago ang perpetwasyon ng kahirapan at elitismo, kasama ang korupsiyon at siste ng patronahe. Ang mga idolo at politiko ay nangangako lamang ng posibilidad ng pag-angat, hindi ng aktwal na pag-angat. Walang kalakarang politikal na protesta sa kulturang popular (walang matagumpay na consumer group, walang nagtagumpay na boykot…) Ang politikal na protesta ay matatagpuan sa labas ng karanasan ng kulturang popular. 61 • Ang kosmopolitanismo ng politikal na protesta ay pagdadala ng agenda (fantasy ideal) ng organisadong mamamayan para sa pagpapatupad ng hustisya sosyal, ekonomiyang kalagayan, at politikal na empowerment. 2. Melankolia ng Gitnang Uri • Ang melankolia ay isang mental na estado ng pagluluksa (mourning). Ang sintomas ay depression, at mas matindi raw ito tuwing umaga. Sa psychoanalysis, mayroong tanging puwang ang melankolia. Paratihan ang pagluluksa sa love object, at hindi magawang ilibing ito. • Sa politika, ang melankolia ay ang sistematisasyon ng pag-aabang sa nais dumating kahit mas malaki ang posibilidad na hindi ito makakarating. • Nag-aantay ng tunay na pagbabago. Isang pangulong hindi magiging gahaman, hindi lubos ang pangungurakot, may kapasidad na mag-moderate ng greed. Isang pamahalaang pinahahalagahan ang serbisyo publiko, hindi ang pananaw na ang publiko ang magseserbisyo sa kaniya. Isang pamayanang ligtas sa kapahamakan, maunlad at makatao. Isang lipunang may trabaho, katarungan at nakasasapat na kita para sa lahat. • Paratihan na lamang nag-aantay sa pagbabago ang mamamayan. Para mapabilang sa gitnang uri, ang taunang kita ay dapat nakapaloob sa ₧251,283 hanggang ₧2,045,280. Sa sosyoekonomikong katangian, ang gitnang uring pamilya ay dapat nakapasok sa lahat ng sumusunod na mga requirement: ―1) whose housing unit is made of strong roof materials ; 2) who owns a house and lot; 3) who owns a refrigerator; and 4) who owns a radio.‖ Natagpuan ng pagaaral ng National Statistics Office na ang pangkalahatang populasyon ay gumagasta ng mga sumusunod: 1) pagkain, 46.58 porsiyento; 2) pabahay at pagkumpuni, 16.8 porsiyento; 3) transportasyon at komunikasyon, 7.52 porsiyento; 4) gasolina, ilaw at tubig, 6.95 porsiyento; at 5) edukasyon, 3.83 porsiyento. • Batay pa rin sa pag-aaral, ang pinakamababang pinagkakagastusan ay ang mga sumusunod: 1) libangan, 0.38 porsiyento; 2) iba pang bagay, 1.04 porsiyento; 3) tabako, 1.19 porsiyento; 4) kalakaran sa bahay, 1.23 porsiyento; at 5) gamit at kasangkapan sa bahay, 1.76 porsiyento. Maging ang gitnang uri sa bansa ay hindi rin nakapaglulustay nang lampasan. May pagkakahalintulad ang kaniyang paggastos sa nakararami sa populasyon. • Mayroong melankolia ang gitnang uri dahil sa dalawang bagay. Una, intermittent o irregular ang gitnang uring buhay, na sa isang aksidente, trahedya, matinding pagkakasakit o sabayang enrollment ng mga anak ay hindi na nakakayanang matustusan ng sariling kita, nangungutang na kundi man nakapagsasangla at nakapagbebenta ng mga ari-arian. Serialisadong melankolia dahil panandalian lamang ang posisyon ng gitnang uri. Paratihang nagsisimula na naman sa sikliko ng pagtratrabaho, pagtustos sa malakihang gastos, pangungutang, pagbabayadutang, at muling pagtatrabaho. 62 • • • • • • • Ikalawa, hindi naman talaga gitnang uri ang ―gitnang uri,‖ napapaastang gitnang uri ang gusto—lifestyle, kalakaran, operasyonalisasyon, tunguhin at kalidad ng buhay—ng hindi aktuwal na gitnang uri. Melankolia dahil paratihang ibinabalik ng pagiging di gitnang uri—ang mayoryang underclass—ang gitnang uri. Na kahit saglit at panandalian itong nadaranas, kahit mas matagal ang kinakailangang paggawa para kumita, itinuturing na ito bilang preferensiya ng kalidad ng buhay. Sa lente ng buhay ng gitnang uri, ang uring afiliasyon ay nagbabago. Nagkakaroon ng pagtatraydor (betrayal) sa uring pinagmulan (class origin) para ang identifikasyon ay pumanig sa abstraksiyon at materyalisasyon ng gitnang uri. Abstraksiyon ito dahil nga sa mas maraming pagkakataon ay dinaranas lamang ito sa malawakang antas ng fantasya, ng imahinaryong makakamit din ang gitnang uri sa di malayong hinaharap. Materyalisasyon ito dahil nga sa pamamagitan ng sachet economy, charity at casino public service, manaka-nakang napaparating ang pribilehiyadong karanasan ng gitnang uri. Tulad ng imahinaryo, ang gitnang uri ay nililikha bilang abot-kamay, abot-tanaw na panuntunan. Parang kay daling abutin kahit hindi. Ang akses man sa kulturang popular ay sa pamamagitan ng gitnang uring panuntunan. Kailangang gumasta—ibig ding sabihin, kailangang tumbasan ng lakas-paggawa—para makaranas ng kulturang popular. Nagpapaalam tayo sa pasakit at pighati para matagpuan ang kasiyahan. May ligaya sa kamangmangan ang umaastang gitnang uri. Kahilingang i-off ang switch ng aktuwalisasyon ng kahirapan para madanas ang ilang saglit na kaligayahan o kayamanan. Sa bawat saglit ng abang buhay—ang kolektibisasyon ng 80 porsiyentong mababang uri at 20 porsiyentong gitnang uri— napapaindayog sa kumpas ng tugtog ng isang porsiyento. 3. Materyal na Kahirapan, Gitnang Uring Fantasya • Ang kaniyang materyal na kahirapan ay napapalitan ng imahinaryo ng abottanaw (puwede-puwede na muna), at abotkamay na gitnang uring panuntunan ng buhay. • Ang nangyari sa edad ng neoliberalismo ay ang pagtanggal ng welfare na aspekto ng estado, ang pag-alis ng inaasahang tulong ng mga mamamayang nawalan ng kabutihan ng buhay dulot ng masibong ekonomiyang maniobra ng pamahalaan at negosyo. Kung nawala ito, ang direksiyon ay tungo sa kaniyakaniyang pagsagip ng sarili. Wala nang katiyakan ang bukas, o kundi man, wala nang maasahan sa gobyerno dahil nagsisiste na ito sa sariling papel sa global na buhay— ang buksan ang landas para sa pagpasok ng dayuhang kapital, at ang pagsasabatas ng mga alituntuning kaugnay nito. • Isinusugal niya ang kaniyang kinabukasan dahil ang materyal na kasalukuyan— kasama ng historikal na uring pinanggalingan— ay hindi nakasasapat. Nadadale siya sa pyramiding scheme na get-rich-quick na modalidad na pang-ekonomiyang 63 • pag-angat. Nalulugi siya sa negosyong pinasok. Natatalo sa mga isinugal. Nangungutang kapag may nagkakasakit sa pamilya. Silang gitnang uri ay naniniwala sa imahinaryo ng gitnang uring fantasya. Kulturang popular na lamang ang malawakang tinatangkilik, at dito na lamang naghahanap ng subersibong kahulugan at pagbasa na taliwas sa hegemoniya ng naghaharing uri. Akademiko ang treatment, at alam natin na walang nabago ang akademya sa praktika ng pag-iisip at pagkilos ng malawakang mamamayan. MINSAN, SA ISANG DEMOLISYON : Maikling kwento ni Greg Bituin Jr. – Ang MINSAN, SA ISANG DEMOLISYON ay tumatalakay sa isang makatotohanang senaryo na kung saan masasalamin kung paano nabubuhay ang mga tao sa ―squatter area‖. MINSAN, SA ISANG DEMOLISYON Maikling kwento ni Greg Bituin Jr. Nakatunganga siya sa kawalan. Dumating siyang giba na ang kanilang tahanan. Wala nang tirahan ang kanyang pamilya. Ang kanyang bunso'y iyak ng iyak dahil marahil sa lamig ng gabi. Ang langit na ang kanilang kisame. Kanina, nasa trabaho siya. Nakatutok maghapon sa makina. Walang obertaym kaya maagang nakalabas. Subalit nagyaya pa ang isang kasamahan. Tigalawang bote ng beer muna bago umuwi. Pagdating sa inuuwian, nag-iiyakan, nagsisigawan, malalakas na boses ang kanyang nadatnan. Habang ang iba'y muli namang itinatayo ang kanilang nagibang barungbarong. Nagbabakasakaling maibalik ang buhay na nawala sa buong maghapon. Inilagay niya sa pinggan ang binili niyang pansit upang pagsaluhan nilang maganak. Habang kanyang iniisip, anong kinabukasan mayroon ang kanyang mga anak sa lugar na iyon? Kailangan na ba nilang lumipat at ialis ang kanyang pamilya roon? Magiging makasarili siya kung iyon ang gagawin. Iiwan ang iba sa laban habang siya'y tatakbo sa kinakaharap na suliranin upang pamilya'y iligtas. Ah, naisip niya. Dapat pag-usapan ng buong komunidad ang kanilang kalagayan at anong mga hakbang ang dapat nilang gawin. Hindi dapat magkawatak-watak para isa-isang iligtas ang kani-kanilang pamilya. Dapat ngang mag-usap na sila't magkaisa kung may relokasyon bang nakalaan? Kung paano ang gagawin kung gigibain silang muli? o magkaisang magmartsa ang buong komunidad sa tanggapan ng punong alkalde upang malutas ang kanilang problema sa paninirahan. Tama. Ito ang kanyang gagawin. Sasabihan niya ang mga kapitbahay niyang magbuo na ng samahan ng nagkakaisang magkakapitbahay sa lugar na iyon. Dapat nilang pagkaisahin ang buong komunidad upang ipagtanggol ang kanilang karapatan sa paninirahan at para sa kinabukasan ng kanilang mga anak. Bukas na bukas din. 64 ANG MAHIRAP, LALONG PINAHIHIRAPAN Ni Kokoy Gan – Mula sa akda masasalamin ang kawalan ng pagkakapantay pantay sa pagitan ng ibat ibang estado ng ating lipunan.Makikita na mas nagkakaroon ng mas magandang opurtunidad at pagtrato ang mga taong may mas mataas na estado sa ating lipunan. ANG MAHIRAP, LALONG PINAHIHIRAPAN Ni Kokoy Gan Sabi nga... "Ang mayaman lalong yumayaman at ang mahirap lalong naghihirap.‖ Bakit nga ba may ganitong salita. Totoo ba ito? Pero may isang nakakarinding panunuya ng mga mayaman. Kaya raw may mahirap dahil tamad at walang walang diskarte sa buhay. Hindi raw nagsusumikap. Pero may mga iba diyan may mga ilang pinalad at naging instant yaman. Bulnerable talaga ang mahirap, dahil may mga pagkakataon na nagagamit ng mayaman ang mahirap. Nagagawang alipin dahil sa kakarampot na salapi para sa kanyang pangangailangan para mabuhay. Ang iba nasasadlak sa kumunoy,naipagpapalit ang dangal at puri dahil pag hindi nya ginawa ito siya ay unti unting mamatay. Isa lamang iyan sa mga dinadanas ng mga mahihirap na hindi man iyan maitatanggi dahil kitang kita iyan sa mga nangyayari. Pero ang mayaman ay nagsasamantala sa mahirap, ginagamit ang pera para sa kanilang kapakanan at kapritso. Hindi kapani-paniwala, meron ding taong mayaman na ipinapantay niya ang kanyang pamumuhay para lasapin o pantayan ang maging mahirap sapagkat ito lang ay pagkukunwari. Hindi ko sinasabi na ang mahirap ay madaling mabili lalo na sa mga panahon ng eleksyon pero may patunay naman lalo sa mga kanayunang mataas ang antas ng kahirapan. Sa tuwing halalan, bumabaha ang salapi at nanalo ang kandidatong nakakalamang ang yaman. Pero hindi pa iyon ang mga politikong trapo lalo na sa mga mambabatas ang ginagawa nila para mapanatili sa poder ng kapangyarihan at yaman. Nakikipag-alyado sa mga malalaking bilang na pareho ng kanilang interes. Ang siste pa, gagawa sila ng mga batas na pumapabor sa mayaman. Isang kahibangan at kitang-kita na inilusot nila ang chacha na sa pormang federalismo. Nakakarindi at nakakatakot ang ganitong nakikita natin sa ganitong resulta, ipinagpapalit na ang kapakanan ng bayan at ng kanilang dignidad. Ang nakakatakot pa tiyak gagamitin ng mga kaalyado ang kanilang pondo para siguraduhing pag nagkaroon ng plebisito, lalansihin ng mga birador ang mayorya ng mahihirap para sa kanilang kapakanan. Ano ba ang mga binago nila sa mga probisyon na ginawa ng constitutional convention na paglimita sa 3 terms na ginawa nilang no term limit at tuloy ang political daynasty. Pag nangyari iyon tuloy-tuloy ang kanilang 65 kasawapangan na kahit batas ang kanilang gagawin ay malaya na nila itong magagawa dahil maglalagay na sila ng mga regulasyon para sa kanilang proteksyon. Kitang-kita naman ang kanilang balak. Magkakadugtong ang pulitikong trapo at kapitalistang namumuhunan sa panahon ng eleksyon, para pag naipanalo na, magiging proteksyon na sa kanilang negosyo na ang iba pa sa kanayunan ang mga politikong nakaupo ay kinukontrol ang negosyo sa kanilang lugar. Yong mga serbisyo gaya ng tubig, cable at kung anu-ano pa ay kanilang pinapasok para magpayaman at pag may eleksyon uli may pambili n naman ng boto?? Bakit may may manluluko at naluluko? Sabi nga kung walang magpapaluko walang manluluko. Bakit ang mahirap nagpapauto sa mayaman at pulitikong trapo? Samantalang may mga batayan na. Saan ba dapat matuto? Di ba sa karanasan at pagtuklas? Matuto na ‗yong mga uring api. Huwag magpa-bodol-bodol sa mapanlinlang na ang hangad lamang ay kanilang sariling interes. Bagamat nandiyan ang kamay ng neoliberal na huhugpong. Dapat nating ipakita ang pagkakaisa bilang mayorya at labanan ang pang-aapi sa mahirap. Tula: BACLARAN ni Edelio De los Santos – Ang akda ni Edelio De los Santos ay nagpapahiwatig ng paglalarawan sa estado ng mga taong lansangan sa may Baclaran. Ito rin ay nagpapahiwatig kung paano sila mamuhay sa pang araw-araw. Inilarawan rin kung paano sila tingnan ng ibang tao na mistulang mga basura. BACLARAN tula ni Edelio De los Santos Tahanan ng diyos ay 'di kalayuan, may mga mag-anak, higaa'y bangketa, katabi'y sugalan nilang mayayaman. Amoy-palikuran, ugong ng lansangan, sa lupa ang langit ay hindi makita, tahanan ng diyos ay 'di kalayuan. Sa sidhi ng hangad masidlan ang tiyan, dangal niyang taya, barya ang kinita, katabi'y sugalan nilang mayayaman. Kung buhay magbiro, papatak ang ulan, hahanap ng silong ang basang pamilya, tahanan ng diyos ay 'di kalayuan. 66 Sa kulob at erkon na mga sasakyan, ang tingin sa kapwa, hawig ng basura, katabi'y sugalan nilang mayayaman. Sa gilid ng panghi't tuwid daw na daan, pag-unlad ng bansa'y huwad na pag-asa, tahanan ng diyos ay 'di kalayuan, katabi'y sugalan nilang mayayaman. IBA PANG AKDANG TUMATALAKAY SA KAHIRAPAN Kahirapan sa Pilipinas Akda ni Ghie Ang kahirapan ang isa sa mga mabibigat na problema ng ating bansa. Madalas nating sisihin ang maling pamamalakad ng mga pinuno ng bansa, pero sila nga ba ang may kasalanan o tayong mga Pilipino na tamad? Sabi nga nila, ―Katamaran ay katumbas ng Kahirapan‖. Tama sila, at tama rin naman ang mga taong nagsasabing nasa gobyerno ang pagkakamali. Sinasabi ng karamihan, kaya sila naghihirap ay sa kadahilanang wala silang trabaho, pero ang totoo, maraming trabahong nakalaan, mapili lang talaga ang mga Pilipino. Pero hindi rin natin sila masisisi, mas pipiliin pa nilang maupo na lang sa isang tabi at manghingi ng limos kaysa magpakapagod sa napakabigat na trabaho at kumita ng isang daang piso sa isang araw. Pero sa kadahilanang ito, pinapakita lang natin na tayo ay tamad, pinakadahilan ng kahirapan. Pangalawa sa mga dahilan ay ang maling gawain ng mga pinuno ng ating bansa, ang pagbubulsa sa kaban ng bayan. Ang mga pondo na para sa pagpapaunlad ng buhay ng mga mahihirap ay ginagamit ng mga pulitiko para sa sarili nilang interes. Sapat ang sweldo ng mga pinuno ng ating bansa, ang totoo ay sobra-sobra pa ito para bumuhay ng isang pamilya, pero patuloy pa rin sila sa maling gawain nila. Kamakailan lang ay sinabi na umaangat na ang ekonomiya ng ating bansa, pero wala kahit isa ang nakaramdam nito. Kailangan pa ring pumila ng matagal para lang makabili ng NFA Rice, mataas pa rin singil sa gasolina, sa kuryente at halos sa lahat ng bilihin, hindi kasya ang sweldo ng isang empleyado lamang. Dahil sa maling gawain ng mga pulitiko, mga simpleng mamamayan ang naaapektuhan, dahil mas pinipili nilang ibulsa ang malaking pondong pangkahirapan kaysa idagdag sa sweldo ng mga empleyado, isang malaking kamalian sa parte ng mga pinuno. Pangatlo sa mga kadahilanan ay ang pagiging iresponsable ng mga Pilipino, o ang kawalan ng paninindigan. Kung magiging responsible lamang ang mga magulang ng mga batang kalye ay malamang walang pakalat-kalat na bata ngayon sa lansangan, 67 walang uhuging bata na nanghihingi na limos, at walang kaawa-awang mga mukha ng mga gutom na bata ang makikita natin. Kung pinag-aaral lamang sila ng kanilang magulang, malamang ay magkakaroon sila ng magandang kinabukasan. Bumabalik nanaman dito ang kadahilanang wala silang trabaho, pero may mga programa ang ating pamahalaan, maging ang local, para sa libreng pag-aaral, pero mukhang hindi nauubusan ng dahilan ang Pilipino kung bakit hindi sila nakaka-pagaral, at ibabalik nanaman ang sisi sa gobyerno. Ang katotohanan ay tayo mismo ang dahilan ng ating paghihirap, tayong mga mamamayan ng bansa natin. Kung sisimulan natin ang pagbabago sa sarili natin, malamang ay mababagao rin natin ang antas ng ating pamumuhay, pinuno ka man o simpleng mamamayan ay dapat magbago para sa ikauunlad nating lahat. Itaboy ang Kahirapan, Hindi ang Mahihirap Akda ni Gregorio V. Bituin Jr. (Taliba ng Maralita, Oktubre-Disyembre 2003) Ayon sa gobyerno, kailangang labanan ang kahirapan. Pero ang solusyon nila para labanan ang kahirapan ay itaboy ang mga mahihirap. Ang pananaw na ito ng gobyerno, pati na rin ng mga kapitalista at naghaharing iilan sa lipunan, ay makikita sa sumusunod na kwentong bayan: ―Bibisita ang isang hari sa probinsyang kanyang nasasakupan, at ipinabatid niya ito sa mga namumuno sa bayang yaon. Dahil dito, naghanda ang gobernador ng lalawigan at inatasan ang lahat ng kanyang mga kabig na kailangang matuwa ang hari sa pagdalaw nito sa kanilang bayan. Ngunit sa dadaanan ng hari ay may mga barungbarong na pawang mga mahihirap ang nangakatira. Hindi nila maitaboy agad-agad ang mga tao dahil tiyak na lalaban ang mga ito. Kaya ang ginawa ng gobernador ay pinatayuan ang paligid nito ng mahabang pader upang sa pagdaan ng hari, ay hindi nito makita ang karumal-dumal na kalagayan ng mga mahihirap.‖ Hindi ko maalala kung saan ko nabasa ang kwentong ito, pero ang aral ng kwentong ito‘y nahalukay ko pa sa aking memorya. Sa esensya, karima-rimarim sa mga mata ng naghaharing uri sa lipunan ang mga mahihirap dahil ang mga ito‘y ―nanlilimahid, mababaho, mga patay-gutom at mababang uri‖. Kaya nararapat lamang na ang mga mahihirap na ito‘y itago sa mata ng hari, at palayasin o itaboy na parang mga daga sa malalayong lugar. Kaya naman pala patuloy ang demolisyon sa panahong ito. Demolisyon ng barung-barong ng mga mahihirap dahil sila‘y masakit sa mata ng gobyerno‘t kapitalista. Demolisyong ang pinag-uusapan lamang ay maitaboy sa malalayong lugar ang mga mahihirap. Demolisyong hindi pinag-uusapan ang kahihinatnan ng mga mahihirap sa lugar ng relokasyon at pagkalayo nila sa lugar ng kanilang hanapbuhay. Kung ganoon, para sa gobyerno‘t kapitalista, para labanan ang kahirapan, itaboy ang mahihirap. Ito ang esensya ng demolisyon. Pero para sa mahihirap, para labanan ang kahirapan, itaboy ang nagpapahirap. Ito ang esensya ng rebolusyon. Teka, hindi pa tapos ang kwento: ―Nang dumating ang hari sa bayang nasabi, ipinagbunyi siya ng mga tao at nakita ang kaayusan at kaunlaran ng lugar. Kaya ang 68 sabi ng hari ay gagantimpalaan niya ang gobernador dahil sa malaking nagawa niya sa lalawigan. Sa pag-uwi ng hari mula sa maghapong pagdalaw sa probinsya, napansin niya ang mahabang pader na agarang ipinatayo ng gobernador. Hiniling niyang makita ang nasa kabila nito. Walang nagawa ang gobernador. Dito‘y agad nakita ng hari ang kalunus-lunos na kalagayan ng mga nakatirang mahihirap sa kabila ng pader. Itinatago pala ng gobernador ang tunay na kalagayan ng lalawigan. Bumaba ang hari‘t nakitang maraming namamayat at ang iba‘y halos mamatay sa gutom, marami ang nagkakasakit at walang nag-aasikaso. Dahil dito, binawi ng hari ang gantimpalang sana‘y ibibigay niya sa gobrnador.‖ Sa pinakasimple, para itaboy ang kahirapan, dapat resolbahin ito ng pamahalaan pagkat sila ang namumuno at nasa poder ng kapangyarihan. Hindi nararapat na basta na lamang itaboy ang mahihirap pagkat sila‘y biktima lamang ng kahirapan, biktima ng bulok na sistemang nag-anak sa kahirapang kanilang nararanasan. Walang silbi ang isang gobyernong hindi kayang lutasin ang problema ng kanyang mga nasasakupan. Dahil doon, nararapat lamang silang mawala sa poder. Kahirapan na walang katapusan (Pang-Masa, Marso 30, 2015. Galing sa Philstar.com) Maganda ang forecast sa ekonomiya ng Pilipinas ngayong 2015. Maaari raw umangat ng 6-7 percent ang kabuhayan. Nakikita na umano ang mga palatandaan. Noong 2012, umangat ang ekonomiya ng bansa ng 6.6 percent. Tuwang-tuwa si President Noynoy Aquino sa pag-angat na ito. Ipinagmalaki niya ito. Sabi, ang pagangat ng ekonomiya ay dahil sa ―maayos na pamamahala‖ ng kasalukuyang pamahalaan. Ang nakapagtataka, sa kabila na umaangat ang ekonomiya, bakit marami pa rin ang naghihirap at nagugutom. Bakit marami pa rin ang walang trabaho? Bakit marami pa ring palaboy? Sa latest Pulse Asia survey, 40 percent ng mga Pilipino ang nagsabing hindi sila satisfied sa ginagawa ng gobyerno kung paano malulutas ang kahirapan ng buhay. Wala pa ring pagbabago sa buhay ng mga dukha at lalo pa umanong nalulubog sa kumunoy ng kahirapan. May ginagawang paraan ang gobyerno gaya ng pagbibigay ng financial na tulong sa mga mahihirap na pamilya pero ito ay hindi garantiya na magpapabago sa buhay ng mga dukha, sa halip tinuturuan lamang na umasa at maging depende sa pamahalaan. Hindi na nagnanais magsikap at bagkus naghihintay na lamang ng babagsak sa kanilang bunganga. Hindi magawa ng gobyerno na mapagaan ang pasanin ng mga mahihirap. Kahit na maraming beses nang nag-rollback ang petroleum products, ang presyo ng mga pangunahing bilihin ay nananatili pa ring mataas. Walang makitang pagsisikap ang pamahalaan para mabigyan ng kagaanan ang maraming Pinoy na isang kahig, isang tuka. Marami sanang mapagkukunan ng ikabubuhay sa bansang ito pero kulang ang pagsisikap ng gobyerno. Ang agricultural sector na maraming pagkukunan ng pagkakakitaan ay nakakaligtaan. Sa halip na tulungan ang mga magsasaka na kumita 69 mula sa inaani, mas pinapaboran pa ang pag-iimport ng produkto – halimbawa ang bigas at sibuyas. Hindi matatakasan ang kahirapan at kagutuman, dahil walang sistema ang gobyeno kung paano lulutasin ang problema. Nababaluktot ang daang matuwid. Ugat ng “katamaran” sa kasaysayan Panahon pa ng mga Kastila‘y naobserbahan na ang katamaran daw ng mga ―Indiyo‖ (―Indiyo‖ ang tawag noon ng mga Kastila sa mga katutubong Pilipino). Ang kanilang obserbasyon, magtatrabaho lamang daw ng ilang oras ang mga Pilipino pagkatapos ay uuwi na sa bahay at wala nang gagawin, tatambay na kung baga, hanggang hapon na. Pagkatapos sa hapon naman ay pupuntang muli sa linang na sinasaka magbubungkal ng kaunti tapos uuwi na at kung may makakasama ay magiinom na ng ―tuba‖ o kahit na anong alak. Kaya naturingang tamad ang mga ninuno natin. Ang hindi naisip ng mga Kastila ay magkaiba ang klima ng Pilipinas at Espanya. Sa Espanya malamig at iba‘t iba ang panahon, may tag-araw (summer), may tag-yelo (winter), may tinatawag na tagsibol (spring) at taglagas (autumn/fall). Sa Pilipinas dalawa lang ang panahon, tag-araw at tag-ulan. Sa Espanya iba‘t ibang panahon iba‘t ibang pamamaraan ng pagtrabaho, madalian ang pagtanim dahil tatlong buwan lang ang tagsibol, kailangang mayroon sapat ng supply ng pagkain sa panahon ng taglamig dahil walang tumutubo sa panahong ito. Samantalang sa Pilipinas napakasimple lang ng panahon at sa buong taon ay maaaring magtanim, at noong panahong iyon sagana sa kagubatan at mga hayop. At dahil mainit ang klima hindi maaaring magtrabaho sa maghapon kung kaya nagpapahinga ang mga tao sa tanghali hanggang hapon. Hindi dahil sa katamaran ang dahilan kung bakit naghirap ang ating mga ninuno. Ang dahilan ay ang pananakop ng mga Kastila na kumamkam ng ating mga lupain. Nawalan ng lupang sasakahin ang mga Indiyo at ang mga ito‘y napunta sa kamay ng mga dayuhang mananakop. Ano‘ng nangyari sa mga Indiyong ninuno natin? Sila‘y naging mga mangagawa sa mga malalawak na hacienda ng mga Kastila at nang mga may dugong Kastila, na halos mistulang alipin ng mga mananakop. Ang iba‘y sapilitang pinagtrabaho sa mga pagawaan ng ―galleon‖ at sumasama sa paglaban sa mga pirata, at iba pang mga gawain tulad ng paggawa ng mga Simbahan, mga gusali ng gobyerno at ng mga kalsada. Ang tawag dito‘y ―polo‖ o ―forced labor‖ at walang bayad. Sino ang gaganahang magtrabaho sa ganitong kalagayan? Araw-araw, tauntaon, dekada kada dekada, at daang taon, ang mga ninuno natin ay naging mga alipin ng mga mayayamang haciendero at walang nakikinitang paglaya sa ganitong uri ng pagkaalipin, kung kayat napaniwala nila ang kanilang mga sarili na iyon na talaga ang swerte ng kanilang buhay. Kailangang magtiis dahil sa langit, ayon sa turo ng Simbahan, ay may nakalaang biyaya ng kaligtasan at kaluwalhatian. Kaya tinawag na ―fatalistic‖ ang mga mahirap dahil sa paniniwalang ang kahirapan ang swerte nila sa buhay. Ang mga ninuno natin sa gitna ng kaapihan at pagkaalipin ay madalas pang inaalipusta ng mga mayayamang haciendero komo sasabihing sila‘y mga hampaslupa, 70 walang pinag-aralan, mga bobo at ignorante, patay-gutom, at ito‘y natanim sa kanilang diwa sa mahabang panahon hanggang sa ngayon, kung kaya‘t ganoon na nga ang paniniwala ng mga mahihirap. Ang pakiramdam nila‘y kulang ang kanilang pagkatao, kakaiba sila sa mga marangya at nakakataas sa lipunan. Kaya‘t sa tuwing makakaharap sa mga mayayaman ay sunud-sunuran lamang ang mga ito at wari‘y nanginginig pa, hindi makapangatwiran kahit na hindi makatarungan para sa kanilang ang ipinagagawa o ang nais mangyari ng mga naghaharing uri. Sa panahon ngayon ito‘y nagaganap pa rin, katulad ng pagtrato ng mga namamahala ng mga kumpanya sa kanilang mga empleyado o ng mga pinuno ng pamahalaan o burukrasya sa mga karaniwang kawani nito, maging sa Simbahan man sa pagitan ng mga pari at madre at ng karaniwang layko, o sa tahahan mismo kung paano ituring ng mga amo ang kanilang mga katulong o kasambahay. Dahil sa pagtratong may pang-aalipusta ang mga mahirap ay tuluyan nang nawalan ng tiwala sa sarili nilang kakayahan sa paniniwalang wala silang magagawa dahil sa sila‘y ―pobre‖ lamang. At dahil dito‘y hindi na nagkaroon ng hangad na magsikap kaya‘t naging ―apathetic‖ na rin sila. Nakaukilkil na sa kanilang mga puso, isip at kaluluwa na ganito na talaga ang buhay. At ito‘y namana natin sa ating mga ninuno hanggang sa ngayon. Ngunit sa kabila ng kanilang mababang pagtingin sa sarili ang mga mahirap ay nangangarap din na magkaroon ng magandang buhay, na maging katulad ng mga mayayaman at naghaharing uri sa lipunan. Sa kanilang palagay ang pagiging ganap na tao ay ang katulad ng mga mayayaman, at sa tingin nila magiging ganap lamang ang kanilang pagkatao kung sila‘y makaahon sa kahirapan. Kaya nga marami sa mga mahihirap, na tinatawag na ―masa‖, ang nalululong sa mga telenobela o mga palabas sa telebisyon lalo‘t kung may kuwento ng mahihirap na umasenso, pagka‘t sa sandaling panahon ng panonood ay nakakalimutan nila ang kanilang mga suliranin sa buhay at nakikita nila ang kanilang mga sarili doon sa mga bida sa mga telenobela at nangangarap na mangyari din ang pagtatagumpay sa kanilang buhay. Ganito rin maipapaliwanag ang pagkakalulong ng mga mahihirap sa alak. Sa karaniwang araw ang turing nila sa kanilang mga sarili‘y mga hampaslupa, walang kwenta at api, ngunit sa kaibuturan ng kanilang mga puso‘y naghahangad ding umasenso at makaahon sa kahirapan. Datapwa‘t dahil wala silang nakikinitang pag-asa sa abang kalagayan, ay idinadaan na lamang ang kanilang mga problema sa pag-inom kung saan panandaliang nakakalimutan nila ang kanilang abang kalagayan. Sa kalasingan nagkakaroon sila ng sariling mundo, ang mundo na nais nilang manyari sa kanilang buhay na hindi nangyayari sa tunay na buhay. Kapag sila‘y nalalasing lumalabas sa kanilang mga bibig ang mga hindi nila masabi sa karaniwang araw, katulad ng mga hinaing, mga hinanakit, o mga hangarin nila sa buhay, kasama na rin ang pagyayabang na kaya nilang gawin ang lahat. Paano natin ipapaliwanag ang kahirapan sa Pilipinas? Akda ni Philip Emmanuel Penaflor, PhD Bakit ba mahirap tayo kahit na umaangat daw ang ekonomiya ng ating bansa? Ilang pangulo na ba ang nagsabing umuunlad na ang ekonomiya ng bansa ngunit ito ba‘y nararamdaman ng karaniwang mamamayan? Sino ba ang nakikinabang sa pag71 angat ng ating ekonomiya? Babalik tayo sa tanong noon ng mga awtor o manunulat patungkol sa human development na ―Development for Whom?‖ ―Para kanino ba ang pag-unlad‖? Masalimuot ang usaping kahirapan sa ating bansa. Kung tatanungin natin ang mga mayayaman ang tiyak na sasabihin nila‘y ―marami kasi sa atin ang tamad‖. At hindi naman natin sila masisisi sa ganitong pananaw dahil umagang-umaga pa lamang nakikipag-inuman na ang ibang mga kalalakihan sa barangay, walang kusang magbanat ng buto, at naghahangad na lamang ng biglaang kita na parang ―instant coffee‖. Ang iba sa halip na maghanap ng kapakipakinabang na trabaho ay nagbabakasakali sa sugal, at habang natatalo ay lalong nagpipilit na makabawi hanggang sa malulong sa sugal at magkabaon-baon sa utang na lalong nagpapalugmok sa kahirapan. Ang lalong nagpapabigat sa ganitong problema, wala na ngang trabaho, ayaw magbanat ng buto, saksakan pa ng bisyo – sugal, alak o droga. Siga pa, palaaway, nambubugbog ng asawa o mga anak. Kaya paano nga naman aasenso? Bakit nga ba marami sa atin ang tamad, batugan, ayaw magbanat ng buto, pero nangangarap ng masarap na buhay? Ay di hanggang pangarap na lang tayo? Kung tatanungin naman ang mga aktibista kung bakit mahirap tayo ang kanilang sasabihin ay ―dahil sa pagkakasakal ng mga mayayaman at naghaharing-uri sa lipunan‖ katulad ng mga panginoong may-lupa at mga negosyante na madalas sila rin ang mga pinuno sa pulitika. At dahil sila ang mga namumuno sa pulitika ang kanilang mga balakin at gawain ay patungo sa higit na pagpapaibayo ng kanilang mga interes, ng kanilang mga negosyo at ng kapakanan ng kanilang mga pamilya lamang. Kaya nga sila tumatakbo sa pulitika ay upang ma-proteksiyunan ang kanilang mga negosyo at iba pang mga interes, hindi talaga kapakanan ng mga tao ang layunin nila. Kaya patuloy na lumalaki ang agwat ng mayaman at mahirap. Kaya ano nga ba ang dahilan ng ating kahirapan? Katamaran nga ba? O ang paghahari ng mga mayayamang panginoong may-lupa o may-negosyo? Maaaring may katuwiran ang parehong argumento, at higit pa, sapagkat maaaring may kaugnayan ang dalawang dahilang ito. Mga Akda ni Rogelio L. Ordonez Patungkol sa Kahirapan – Unan – Natitigan Ko Mukha Ng Pagdurusa – Di na Ako Makahabi ng Tula – Lumuluha Tayo‘t Nananaghoy – Sa Pasigan Ng Kamalayan – Sa Pagitan Ng Dilim At Liwanag – Kape Ko‘y Walang Krema Ni Asukal Bisitahin lamang sa: https://plumaatpapel.wordpress.com/page/2/ 72 Mga Tula Hinggil sa Kahirapan Unan August 6, 2015 by plumaatpapel ni Rogelio L. Ordonez (Tula) (masidhing pinapangarap ng isang batang babaing matagal nang nakatira‘t natutulog sa bangketa) totoong unan lamang laging naglulunoy sa iyong pangarap sa halos limang taon nang paglalakbay sa lumuluhang gabi ng dilim at sagimsim sa bangketa man ng recto o abenida sa gubat ng lungsod ng dalita‘t dusa. totoong unan lamang kahit gawa lamang sa lumang basahan at di sa malambot na bulak ng mayaman kapiling mong matutulog sa bangketa bulag na ina at amang lupaypay sa pagpadyak sa traysikel ng buhay at pag-asa. oo, isang totoong unan lamang huwag nang isang parisukat na kuwarto sa barungbarong man sa gilid ng estero huwag nang isang tablang bangkinito… sapat na kapirasong karton at malamig na semento habang pinaglalaro sa utak mga lapis at libro mga papel at kuwaderno mga letra at numero hubad na pisara‘t daliri ng yeso mga pandesal at biskotso at mga ngiti ng kawalang-malay sa ilang oras na paglalakbay sa munti‘t nakabilanggong mundo. oo, isang totoong unan lamang kahit punda‘y katsa o kamiseta isang totoong unan lamang hindi kapirasong bato o nilamukot na mga diyaryo upang mapayapang mahimbing naglalagalag na isipan at sandaling matakasan rumaragasang hilahil sa bawat gabi ng pananagimpan para sa pagsilay ng umagang makulimlim at lagi‘t laging naninimdim di matamlay na apuhapin sa bituka ng nagtatanod na kariton alinman sa dadalawang unipormeng halinhinang humahalik sa katawan sa pagpasok sa pampublikong paaralan at sa paglalakbay ng isipan daluhungin man lamang kahit saglit ng anag-ag ng pag-asa puso‘t diwang nangungulila sa mailap na mga petalya ng rosas ng lantay na pagsinta. oo, isang totoong unan lamang tangi mong pangarap sa bawat paghimlay sa malupit at marahas madilim na gabi ng buhay! Natitigan Ko Mukha Ng Pagdurusa January 25, 2015 by plumaatpapel ni Rogelio L. Ordonez (Tula) natitigan ko mga mukha ng pagdurusa nakaukit sa mga bangketa ng sanga-sangang mga kalsada nakapaskel sa dibdib ng mga eskinita naghilera sa balikat ng canal de la reina sa kalunsuran ng mga pangamba. 73 nakapinta rin ang mga iyon sa naninilaw na damuhan nakatulala sa mga pilapil at pinitak ng kabukirang di sibulan ng pag-asa. natitigan ko mga mukha ng pagdurusa sa mahaba ko nang paglalakbay sa pagitan ng dilim at liwanag sa mga burol at sabana hanggang sa aspaltadong mga kalsada mga mukha iyong malamlam ang mga mata kumikibot mamad na mga labing umaamot ng kapirasong ligaya sa kulimlim na papawirin ng dalita‘t dusa. oo, natitigan ko lahat na yata ng mukha ng pagdurusa umuukilkil, nanunumbat sa puso ko‘t kaluluwa gumugutay sa himaymay ng aking laman humahagupit sa pinto ng isipa‘t katinuan anong iyong ginawa nang parang ulilang sigang unti-unting naghihingalo apoy ng pagasa sa mga mukhang kamukha ng iyong mukha? mahimbing ka na lamang bang matutulog sa daluyong ng pagsasamantala‘t inhustisya? oo, natitigan ko‘t laging umaali-aligid mga mukha ng pagdurusa anong iyong ginawa nang makita mong sila‘y humihikbi‘t lumuluha sa hangin at sinag ng araw ay nagmamakaawa? anong iyong ginawa nang maulinigan mo hinaing ng mga labing natatakam at nangungulila sa kapirasong pag-asa? matutulog ka na lamang ba‘t magpapantasya o hihimuking lahat nang kamukhang ihasa‘t iwasiwas tabak ng laya‘t ligaya? Di na Ako Makahabi ng Tula February 7, 2016 by plumaatpapel ni Rogelio L. Ordonez ilang araw na akong nakatulala sa papawiring makulimlim di ako makahabi ng tula tumakas at nagliwaliw ang mga salita nagkagutay-gutay papel ng kamalayan mga metapora‘y pumailanlang sa kalawakang nilunok ng dilim mga imaheng mapagmulat at matulain at mga talinghagang dapat arukin ibinartolina sa kagubatan ng pangamba at sa kabukirang di sibulan ng pag-asa ibig pang gahasain ng mga buntala. di na ako makahabi ng tula pilantod na ang mga taludtod mga saknong ay uugud-ugod di tuloy makaakyat sa gulod mga eskinita ng parnaso‘y di mayakap dibdib ng bangketa‘y di malamutak kinulaba mga mata at di makita luha‘t pawis ng manggagawa‘t magsasaka di marinig hinagpis ng mga sawimpalad paano tutulain pa epiko ng pakikibaka ng sambayanang masa kung mga daliri‘y ikinadena‘t dinurog ng dusa? muli akong maglulunoy sa iyong mga alaala muli kong sasamyuin mga pulang rosas sa ulilang hardin ng mga pangarap muli kong idadampi ang palad sa nagnaknak na sugat ng mga dantaon muli‘t muli kong palalanguyin ang diwa 74 sa ilog ng dugo at luha at magbabanyuhay ang lahat muling aalingawngaw singasing ng punglo atungal ng kulog at bombang pumutok saka lamang, oo, saka lamang makahahabi ako ng tulang magsasabog ng mga talulot ng apoy sa puso‘t diwa ng uring busabos at dayukdok! Lumuluha Tayo’t Nananaghoy September 8, 2014 by plumaatpapel ni Rogelio L. Ordonez (Tula) lumuluha tayo‘t nananaghoy di dahil ipinagdaramdam natin sarili nating mga kasawian o dinudurog sarili nating mga puso ng mga dagok ng karalitaan lumuluha tayo‘t nananaghoy dahil napagmasdan natin mga aninong walang masulingan at mga katawang ginagahasa ng karimlan sa mga gabi ng paglalakbay at paglalamay sa paghahanap ng liwanag sa gubat ng dilim at sagimsim lalo‘t walang kumikindat ni isang bituin sa papawirin ng ating sagradong mithiin. lumuluha tayo‘t nananaghoy dahil patuloy na binubukalan ating mga mata ng mga luha ng dalamhati ng lahi habang naglilingkisan sa telon ng balintataw mga eksena ng malagim na pelikula sa pinakasisintang la tierra pobreza. lumuluha tayo‘t nananaghoy dahil hitik sa matimyas na pagmamahal ating mga puso di para sa ating sarili di para sa ating sikmura‘t katawang dinudusta sa maalindog na mga templo‘t palasyo ng mga mapagsamantalang pinagpala. bawat araw, namumukadkad ang pagmamahal sa himaymay ng ating laman dahil mga ugat nati‘y karugtong ng mga ugat ng mga sawimpalad, ng uring dayukdok at binubusabos silang walang habas na ikinakadena ng mga diyus-diyosan sa bilangguan ng dalita‘t dusa lumuluha tayo‘t nananaghoy dahil dugo nila‘t dugo nati‘y nagmumula sa iisang batis ng sagradong mga pangarap at adhikain at kapwa natin nakikita mabining pagdausdos ng hamog sa dila ng naninilaw na mga damo sa burol man o sabana ng pakikibaka oo, tigib ng pagmamahal ating mga puso para sa laya‘t ligaya ng bayang pinakasisinta. oo, lumuluha tayo‘t nananaghoy dahil hitik puso natin ng matimyas na pagmamahal dinadaluyan ng malasakit at pakikiramay sa lahat ng naglalagos mga titig sa mga bubong na pawid sa kabukiran sa inaagiw na mga eskinita sa kalunsuran at nagdarasal na mga barungbarong sa balikat ng nagbalatay na estero mulang tripa de gallina hanggang canal de la reina. lumuluha tayo‘t nananaghoy dahil bumubulwak sa ating mga puso matimyas na pagmamahal 75 ngunit nag-aalab ating mga utak habang nagdiriwang sa mesa ng karangyaan at mapagsamantalang kapangyarihan silang mga diyus-diyosan ng balintunang lipunan at titiguk-tigok naman lalamunan ng masang sambayanang ibinubulid sa kumunoy ng kahimahimagsik na karalitaan. oo, lumuluha tayo‘t nananaghoy ngunit ito‘y hindi magpakailanman kapag tuluyang naglagablab mga apoy ng sigang sinindihan sa ating dibdib ng mga aninong kalansay na ngayon magbabanyuhay rin ang lahat bawat patak ng ating luha‘y huhulmahin sa pandayan ng layang dakila at magiging mga punglong itutudla sa puso‘t lalamunan ng uring baligho‘t gahaman para sa ganap na katubusan ng kadugong dayukdok at alipin at ganap ding kasarinlan ng lugaming la tierra pobreza! Sa Pasigan Ng Kamalayan September 15, 2013 by plumaatpapel ni Rogelio L. Ordonez (Tula) sa pasigan ng kamalayan hinihintay ko tsunami ng ngitngit ng sambayanan… sa laot ng dagat ng kamulatan dumadagundong na‘t dumaramba nag-aalimpuyong alon ng dugo‘t luha ng dinustang mamamayan. daluyong kaya silang dadaluhong sa pader ng kasakiman lulunod sa mga eskribano‘t pariseo sa mga hari-haria‘t diyus-diyosan ng lipunang walang galang sa sagrado nating karapatan? wawasakin na bang ganap ng delubyo ng pagbabago mapanlinlang na mga templo mapagsamantalang mga palasyo ng iilang mga tuso‘t abusado? sa pasigan ng kamalayan nagnanaknak makadurog-puso‘t nananangis na mga larawan ng hubad na kaapihan… silang hinihilamusan ng dusa‘t luha‘t panambitan silang namamaluktot sa miserableng mga ―condo‖ sa ilalim ng tulay ng kabiguan kaulayaw ng mga insekto‘t dagang ayaw kalingain ng di patas na lipunan silang araw-araw na sinisinghot alingasaw ng nagbalatay na estero sa gilid-gilid ng kalunsuran silang araw-araw na palaman sa tiyan ―pagpag‖ mula sa inuuod na basurahan silang hukot na mga aninong naglalamay sa mga asyenda‘t pabrikang walang humpay sa kanila‘y umaalipi‘t nanlalamang. oo, sa pasigan ng kamalayan di ako magsasawang hintayin tsunami ng ngitngit ng sambayanan parang mga bomba rin itong sasabog sa mesa ng walang pakundangang kapangyarihan at walang budhing karangyaan habang dinarambong ng iilang tulisan pati barya sa lukbutan ng mamamayan at magiliw na sinasamyo ng diyos ni mammon halimuyak ng kanilang hugo boss miyaki‘t bulgari‘t pierre cardin oo, may hangganan din ang walanghanggan kapag nag-alimpuyo‘t nanalasa 76 tsunami ng ngitngit ng sambayanan di mapipigil ng pader ng kaimbihan daluyong ng paghingi ng katarungan delubyo itong lulunod-papatag sa nabubulok-inuuod na lipunan! ——————————————————— condo — mumunti, tagpi-tagpi‘t miserableng bahay ng mga naninirahan na lamang sa ilalim ng mga tulay sa kalunsuran. pagpag — mga tira-tirang pagkain na itinapon na sa basurahan at pinagtitiyagaang pulutin ng mga maralita, huhugasan at muling iluluto upang sila‘y may makain. hugo boss, miyaki, bulgari at pierre cardin — mamahaling mga pabango ng mayayaman, saanman nanggaling ang kanilang kayamanan. ——————————————————— Sa Pagitan Ng Dilim At Liwanag June 9, 2013 by plumaatpapel ni Rogelio L. Ordonez (Tula) kahit malimit tayong nagugutom at kinakayod tumigas na tutong sa puwit ng kalderong ginahasa ng panahon tuloy pa rin madamdamin nating paglalakbay sa pagitan ng dilim at liwanag habang nagsasayaw sa telon ng balintataw nagliliyab na mga gunitang hitik sa mithiing dakila sinusuhayan ng mga ugat niyon pinatatatag ng puno niyong sintigas ng kamagong mga tuhod nating nais nang sumuko sa pagtahak sa madawag na landas sa pagsalunga sa mga burol at talampas. oo, patuloy tayong maglalakbay sa pagitan ng dilim at liwanag kahit nagbabanta itim na balumbon ng mga ulap kahit pumupusyaw mapulang mukha ng araw mga paa nati‘y mananalunton di sa tuwid na daan ng mga sukab ng iilang diyus-diyosang mandurugas kundi lagi tayong kakaliwa sa sangandaan ng paniniwala tungo sa hardin ng mahalimuyak na mga adhika mabulas na mamumulaklak din laya‘t ligaya ng pinakasisinta nating la tierra pobreza magbabanyuhay rin ang lahat tungo sa katubusan ng dayukdok, binubusabos na masa. oo, mga kapatid ko‘t kasamang nakakilala sa mga talulot ng luha ng dalamhati ng lahi nakarinig sa tagulaylay ng mga sawimpalad nakadama sa hapdi ng bitukang napilipit nakakita sa pawisang mukha‘t katawan ng namayat na magsasaka‘t manggagawa sa mga asyenda‘t pabrikang sila‘y ibinartolina oo, sa maalab nating paglalakbay sa pagitan ng dilim at liwanag hahantong din ang ating mga paa sa katuparan ng mga pag-asa magdiriwang din tayo sa mesa ng laya‘t 77 ligaya susunugin mga bangkay ng uring mapagsamantala! at dugo‘y nilagok ng lupang di kanya upang maging ginto mga kabukiran at maging asukal ang laksang tubuhan. Kape Ko’y Walang Krema Ni Asukal June 16, 2012 by plumaatpapel ni Rogelio L. Ordonez kailan tatamis itong aking kape? kailan pupusyaw ang itim na kulay? kailan magtatalik ang krema at tubig? oo, kape ko‘y walang krema ni asukal simpait ng buhay ng mga nilikhang ibinayubay sa krus ng luha ng dalita‘t lumbay oo, kape ko‘y dinikdik na apdo ang pait tamis ay sinaid ng mga gahaman krema‘y sinuso ng mga dayuhan ngunit huwag magulumihanan sa lipunang pinaghaharian ng iilang imbing diyus-diyosan mga galit na anino‘y laging naglalamay maglalagablab din sigang sinindihan sa dibdib ng kanayunan sa puklo ng kalunsuran ng la tierra pobrezang pinakamamahal at, sa wakas, kape nati‘y magkakaasukal linamnam ng krema ay malalasahan magiging singtamis ng pulut-pukyutan! (Tula) kape ko‘y walang krema ni asukal maitim tulad ng gabing humahalik makapal na ulap sa mata ng gaplatong buwan mapait tulad ng lugaming buhay ng mga nilikhang namahay namuhay sa ilalim ng tulay yumakap-nangarap sa mabahong tiyan at balikat ng gumagapang na tripa de gallina ng nakalupasay na canal de la reina at naglilingkisang mga eskinita. maitim ang gabi tulad ng aking kape sa mga kalyehon ng kalunsuran sa mga kariton at barungbarong sa tabi ng mga basurahan sa mga parkeng himlayan ng mga pagal na katawan maitim ang gabi sa gilid-gilid ng dalampasigan habang binabayo ng mga alon pusod ng lungsod ng karalitaan. mapait ang buhay tulad ng kape kong walang asukal sa labi ng batang mapintog ang tiyan kahit hangin lang ang laman sa susong natigang-naluoy ng inang laging nagdarasal sa bibig na puno ng ngitngit ng amang laman ay nilamon ng grasa‘t makina sa mga pabrika 78 ARALIN 3: PANITIKAN HINGGIL SA KARAPATANG PANTAO DIGNIDAD - Kabilang ang lahat ng katangian ng isang tao - Kabuuan ng ating pagkatao - Mahalaga upang maging ganap ang pagkatao - Tinataglay ng bawat tao – kaya tayong lahat ay pantay-pantay KARAPATANG PANTAO - Payak na pamantayang kinakailangan ng mga tao upang makapamuhay ng may dignidad - Ginagarantiya ang ganap at kabuoang pag-unlad ng mga tao - Lahat ng kinakailangan ng tao upang protektahan ang kaniyang dignidad bilang indibidwal - Saligan ng kalayaan, hustisya at kapayapaan sa mundo - Pangunahing obligasyon ng Estado o Gobyerno at mga kasapi nito na pangalagaan at tugunan ang karapatang pantao - Kaakibat ang responsibilidad na paunlarin at pangalagaan ang sariling dignidad at ang sa ibang tao - Nagbibigay gabay sa mga tao upang panghawakan ang kanilang mga buhay at umaksyon para sa pagbabago sa lipunan – tumutukoy sa "payak na mga karapatan at mga kalayaang nararapat na matanggap ng lahat ng mga tao." Kabilang sa mga halimbawa ng mga karapatan at mga kalayaan, na karaniwang iniisip bilang mga karapatang pantao, ang mga karapatang sibil at pampulitika, tulad ng karapatang mamuhay at kalayaan, kalayaan sa pagsasalita, at ang pagkakapantay-pantay sa harap ng batas; at mga panlipunan, pangkalinangan at pangkabuhayang karapatan, kasama ang mga karapatang makilahok sa kalinangan, karapatan sa pagkain, karapatang makapaghanapbuhay, at karapatan sa edukasyon. Kahulugan at Kahalagahan ng Karapatang Pantao Ang mga pangangailangan ng tao ay dapat matugunan upang siya ay mabuhay. Karapatan ng tao na matugunan ang kanyang mga pangangailangan upang siya ay mabuhay nang may dignidad bilang tao. Ang karapatang pantao ay ang mga karapatan na tinatamasa ng tao sa sandaling siya ay isilang. Ang pagkakamit ng tao ng mga pangangailangan niya tulad ng pagkain. Damit, bahay, edukasyon at iba pang pangangailangan ay nangangahulugan na nakakamit niya ang kanyang karapatan. Hindi maaaring mabuhay ang tao kung hindi niya nakakamit ang kanyang mga karapatan. Mayroon tayong karapatan dahil tayo ay tao. Ang pagkakaroon ng karapatang pantao ay bahagi na ng pagiging tao at hindi na kinakailangan pang ito ay kilalanin ng pamahalaan sa estado sapagkat likas na itong bahagi ng tao. Mahalagang malaman natin ang ating karapatan upang matamasa natin ang mga pangunahing pangangailangan natin bilang tao. Sinumang umagaw sa ating mga 79 pangangailangan o kumitil sa ating buhay ngang walang dahilan ay lumabag as ating karapatn bilang tao. Maari tayong dumulog sa hukuman kung sakaling nahahadlangan ang ating karapatan. Ang pagkilala sa karapatang pantao ay pagkilala din sa karapatan ng iba. Ang pagkilala sa karapatan ng iba ay nasasaad ng ating obligasyon na igalang ang karapatan ng lahat ng tao. Kung lahat ng mamamayan ay kumikilala sa karapatan ng bawat isa, malaki ang posibilidad ng kapayapaan sa lahat ng aspeto ng ating buhay sa lipunang Pilipino. Historikal ng Pag-unlad ng Konsepto ng Karapatang Pantao “Cyrus Cylinder” (539 B.C.E.) - Sinakop ni Haring Cyrus ng Persia at kaniyang mga tauhan ang lungsod ng Babylon. - Pinalaya niya ang mga alipin at ipinahayag na maaari silang pumili ng sariling relihiyon. - Idineklara rin ang pagkakapantay pantay ng lahat ng lahi. - Nakatala ito sa isang baked-clay cylinder na tanyag sa tawag na “Cyrus Cylinder.” - Tinagurian ito bilang “world’s first charter of human rights.” - Kinakitaan din ng kaisipan tungkol sa karapatang pantao ang iba pang sinaunang kabihasnan tulad ng India, Greece, at Rome. - Ang mga itinatag na relihiyon at pananampalataya sa Asya tulad ng Judaism, Hinduism, Kristiyanismo, Buddhism, Taoism, Islam at iba pa ay nakapaglahad ng mga kodigo tungkol sa moralidad, kaisipan tungkol sa dignidad ng tao at tungkulin nito sa kaniyang kapwa. 1215- Magna Carta - Noong 1215, sapilitang lumagda si John I, Hari ng England, sa Magna Carta, isang dokumentong naglalahad ng ilang karapatan ng mga taga- England. - Ilan sa mga ito ay hindi maaaring dakpin, ipakulong, at bawiin ang anumang ari-arian ng sinuman nang walang pagpapasiya ng hukuman. Sa dokumentong ito, nilimitahan ang kapangyarihan ng hari ng bansa. Petition of Right (1628) - Sa England, ipinasa ang Petition of Right na naglalaman ng mga karapatan tulad nang hindi pagpataw ng buwis nang walang pahintulot ng Parliament, pagbawal sa pagkulong nang walang sapat na dahilan, at hindi pagdeklara ng batas militar sa panahon ng kapayapaan. Bill of Rights (1791) - Noong 1787, inaprubahan ng United States Congress ang Saligang-batas ng kanilang bansa. Sa dokumentong ito, nakapaloob ang Bill of Rights na ipinatupad noong Disyembre 15, 1791. 80 - Ito ang nagbigay-proteksiyon sa mga karapatang pantao ng lahat ng mamamayan at maging ang iba pang taong nanirahan sa bansa. Declaration of the Rights of Man and of the Citizen (1789) - Noong 1789, nagtagumpay ang French Revolution na wakasan ang ganap na kapangyarihan ni Haring Louis XVI. - Sumunod ang paglagda ng Declaration of the Rights of Man and of the Citizen na naglalaman ng mga karapatan ng mamamayan. The First Geneva Convention (1864) - Noong 1864, isinagawa ang pagpupulong ng labing- anim na Europeong bansa at ilang estado ng United States sa Geneva, Switzerland. - Kinilala ito bilang The First Geneva Convention na may layuning isaalangalang ang pag- alaga sa mga nasugatan at may sakit na sundalo nang walang anumang diskriminasyon. Universal Declaration of Human Rights (1948) - Noong 1948, itinatag ng United Nations ang Human Rights Commission sa pangunguna ni Eleanor Roosevelt, asawa ng yumaong Pangulong Franklin Roosevelt ng United States. - Ang Universal Declaration of Human Rights (UDHR) ay isa sa mahalagang dokumentong naglalahad ng mga karapatang pantao ng bawat indibiduwalna may kaugnayan sa bawat aspekto ng buhay ng tao. o Karapatang sibil o Karapatang politikal o Karapatang ekonomiko o Karapatang sosyal o Karapatang kultural - Nang itatag ang United Nations noong Oktubre 24, 1945, binigyang-diin ng mga bansang kasapi nito na magkaroon ng kongkretong balangkas upang matiyak na maibabahagi ang kaalaman at maisakatuparan ang mga karapatang pantao sa lahat ng bansa. Ito ay naging bahagi sa adyenda ng UN General Assembly noong 1946. - Nabuo ang UDHR nang maluklok bilang tagapangulo ng Human Rights Commission ng United Nations si ELEANOR ROOSEVELT. Binalangkas ng naturang komisyon ang talaan ng mga pangunahing karapatang pantao at tinawag ang talaang ito bilang UNIVERSAL DECLARATION OF HUMAN RIGHTS o “International Magna Carta for all Mankind”, noong Disyembre 10, 1948. - Sa kauna-unahang pagkakataon, pinagsama-sama at binalangkas ang lahat ng karapatang pantao ng indibiduwal sa isang dokumento. Ito ang naging pangunahing batayan ng mga demokratikong bansa sa pagbuo ng kani-kanilang Saligang-batas. • Malaki ang pagkakaugnay ng mga karapatang nakapaloob sa UDHR sa bawat aspekto ng buhay ng tao. 81 • Naging sandigan ng maraming bansa ang nilalaman ng UDHR upang panatilihin ang kapayapaan at itaguyod ang dignidad at karapatan ng bawat tao. • Kaisa ang pamahalaan ng Pilipinas sa maraming bansang nagbigay ng maigting na pagpapahalaga sa dignidad at mga karapatan ng tao sa iba‘t ibang panig ng daigdig • Ang Katipunan ng mga Karapatan o Bill of Rights ng Konstitusyon ng ating bansa ay listahan ng mga pinagsamasamang karapatan ng bawat tao mula sa dating konstitusyon at karagdagang karapatan ng mga indibiduwal na nakapaloob sa Seksyon 8, 11, 12, 13, 18 (1), at 19. • Ayon sa aklat ni De Leon, et.al (2014), may tatlong uri ng mga karapatan ng bawat mamamayan sa isang demokratikong bansa. Mayroon namang apat na klasipikasyon ang constitutional rights. Natural Rights - Mga karapatang taglay ng bawat tao kahit hindi ipagkaloob ng Estado Hal: Karapatang mabuhay, maging malaya, at magkaroon ng ariarian Apat na Klasipikasyon ang Constitutional Rights. Constitutional Rights - Mga karapatang ipinagkaloob at pinangangalagaan ng Estado. • Karapatang Politikal – Kapangyarihan ng mamamayan na makilahok, tuwiran man o hindi, sa pagtatag at pangangasiwa ng pamahalaan • Karapatang Sibil – mga karapatan na titiyak sa mga pribadong indibidwal na maging kasiya-siya ang kanilang pamumuhay sa paraang nais nang hindi lumalabag sa batas. • Karapatang Sosyo-ekonomik – mga karapatan na sisiguro sa katiwasayan ng buhay at pangekonomikong kalagayan ng mga indibiduwal. • Karapatan ng akusado – mga karapatan na magbibigay-proteksyon sa indibidwal na inakusahan sa anomang krimen Statutory - Mga karapatang kaloob ng binuong batas at maaaring alisin sa pamamagitan ng panibagong batas. HAL: Karapatang makatanggap ng minimum wage KATANGIAN NG KARAPATANG PANTAO 1. Likas sa Tao (Inherent) 2. Pandaigdigan (Universal) 3. Di-mahahati (Indivisible) 4. Di-maiaalis (Inalienable) GRUPO O KLASIPIKASYON NG MGA KARAPATAN  Ayon sa Katangian (Nature) o Civil Rights o Karapatang Sibil o Political Rights o Karapatang Pulitikal o Economic Rights o Karapatang Pang-Ekonomiya o Social Rights o Karapatang Panlipunan o Cultural Rights o Karapatang Pang-Kultura 82    Ayon sa kung sino ang Tumatanggap (Recipient) o Individual Rights o Collective/ Group Rights Ayon sa Pinagmumulan (Source) o Natural Rights o Legal Rights Ayon sa Pagpapatupad (Implementation) o IMMEDIATE – Dagliang maipapatupad; immediate obligations of states to implement o INCREMENTAL O PROGRESSIVE – graduwal o paunti-unting pagpapatupad; necessary steps and measures to give effect to the rights stated  Ayon sa Derogability o Non-derogable or absolute rights – mga karapatang hindi pwedeng suspindihin o alisin kahit na anong panahon  Art. 6 Karapatan sa Buhay  Art. 7 Karapatan laban sa tortyur at di-makataong parusa  Art. 8 Karapatan laban sa Pang-aalipin  Art. 11 Karapatan laban sa pagkakakulong bunga ng hindi pagtupad sa obligasyon sa isang kontrata  Art. 15 Karapatan laban sa paghahabla ng kaso sa isang pagkakasala na hindi krimen sa panahong ito ay naganap  Art. 16 Karapatang kilalanin ng batas bilang tao saan man sa mundo  Art. 18 Karapatan sa Malayang Pag-iisip, Budhi at Relihiyon o Derogable or relative rights – mga karapatang maaring suspindihin o alisin depende sa sitwasyon Ang Uri ng Karapatang Pantao Ang karapatang pantao ay nahahati sa karapatan bilang indibidwal at pangkatan. 1. Indibidwal o personal na karapatan. Ito ay ang mga karapatan na pag-aari ng mga indibidwal na tao para sa pagunlad ng sariling pagkatao at kapakanan. Ang mga karapatang ito at ang sibil o pulitikal ng karapatan, ang panlipunan, pangkabuhayan, ay kultural na karapatan. a. Karapatang Sibil. Ito ang mga karapatan ng tao upang mabuhay na malaya at mapayapa. Ilan sa mga halimbawa ng karapatang sibil ay ang karapatang mabuhay, pumili ng lugar kung saan siya ay maninirahan, maghanapbuhay at mamili ng hanapbuhay. b. Karapatang Pulitikal. Ito ang mga karapatan ng tao na makisali sa mga proseso ng pagdedesisyon ng pamayanan tulad ng pagboto ng mga opisyal, pagsali sa referendum at plebisito. c. Karapatang Panlipunan. Ito ay ang mga karapatan upang mabuhay ang tao sa isang lipunan at upang isulong ang kanyang kapakanan. 83 d. Karapatang Pangkabuhayan. Ito ang mga karapatan ukol sa pagsususulong ng kabuhayan at disenteng pamumuhay. e. Karapatang Kultural. Ito ang mga karapatan ng taong lumahok sa buhay kultural ng pamayanan at magtamasa ng siyentipikong pag-unlad ng pamayanan. 2. Panggrupo o kolektibong karapatan. Ito ang mga karapatan ng tao ng bumuo ng pamayanan upang isulong ang panlipunan. Pangkabuhayan, at pangkultural ng pagunlad sa pamamagitan ng paggamit ng kanilang likas na kayamanan at pagsusulong ng malusog na kapaligiran. Mga Batayang Legal ng Karapatang Pantao Ang pagkakaroon ng karapatang pantao ay nakabatay sa mga ginagawang batas sa Pilipinas at sa mga pandaigdigang kasunduan. Bagamat ang tao mula sa kanyang pagsilang ay may karapatang dapat na natatamasa na, mas nakasisiguro tayo kung ito ay nakasulat sa ating batas upang magsilbing sandigan natin kung sakaling hindi natin natatamasa ang ating mga karapatan. Ang mga pangunahing instrumentong legal ay ang Saligang-Batas ng Pilipinas at ang Pandaigdigang Deklarasyon ng Karapatang Pantao. Mga Artikulo sa Saligang-Batas ng Pilipinas na Kumikilala sa Karapatang Pantao Ang karapatang pantao ng mga Pilipino ay maliwanag na naksulat sa SaligangBatas ng 1987. sa dokumentong ito, ang mga karapatang pantao ay nasa Bil of Rights (Art. III); Pagboto (Art V); Deklarasyon ng mga Prinsipyo at Patakaran ng mga Estado (Art II); Katarungang Panlipunan at Karapatang Pantao (Art XIII); Pambansang Ekonomiya at Patrimonya (Art Xii); Edukasyon, Agham at Teknolohiya, Sining, Kultura at Isports (Art. XIV). Ang mga karapatang pantao na nasusulat sa Deklarasyon ng mga Prinsipyo at patakaran ng Estado (Art. II) ay ang mga sumusunod: • Papapahalaga sa dignidad ng isang tap at paggarantiya ng buong respeto sa karapatang pantao; • Pagkilala sa karapatan ng pamilya at pagpapalakas ng pamilya; • Pagsulong at pagbigay proteksyon sa pisikal, moral, ispiritwal, intelektwal ay panlipunang kapakanan ng mga kabataan; • Pantay-pantay ng karapatan sa harap ng batas ng mga kababaihan at kalalakihan; • Proteksyon sa karapatang pangkalusugan at balanse at malinis na kapaligiran ng tao; • Pagsulong ng kalayaan at pag-unlad ng tao; at • Pagkilala at pagsulong ng mga karapatan ng mga pamayanan Kultural. • Lahat ng mga Pilipino ay sakop ng batas na ito kayat dapat natin sundin ang mga ito. 84 Ang mga karapatang sibil at pulitikal ng mga Pilipino ay nasa Bill of Rights (Art. II) tulad ng: • Karapatang mabuhay, maging malaya at magkaroon ng mga ari-arian • Karapatan sa makatarungang proseso at pantay na proteksyon ng batas • Karapatan ng tao sa tamang pamamahala ng katarungan • Ang katarungang panlipunan at karapatang pantao sa Art. XIII ay nagsusulong ng karapatang panlipunan at pangkabuhayan ng bawat Pilipino. Obligasyon ng pamahalaang Pilipinas na magbigay ng mga panlipunang serbisyo tulad ng edukasyon, kalusugan, at paglilitis ng kaso upang ang mga taong walang pambayad ay matulungan nang libre ng pamahalaan. Ito ay batay sa prinsipyo ng panlipunang katarungan na ang mga taong mahihirap ay dapat magbigyang proteksyon ng ating batas at pamahalaan. Ang Pandaigdigang Deklarasyon ng Karapatang Pantao (Universal Declaration of Human Rights o UDHR) Ang UDHR ay nabuo at nilagdaan noong 1948. Ang Pilipinas ay nakalagda sa deklarasyong ito kayat ang instrumentong ito‘y dapat ipatupad sa ating bansa. Binibigyang diin ng Pandaigdigang Deklarasyon ng Karapatang Pantao na lahat ng tao ay isinilang na malaya at may pantay-pantay na dignidad. Itinakda nito ang pangunahing prinsipyo ng pagkakapantay-pantay at pagbabawal sa diskriminasyon upang matamasa ang karapatang pantao at ang mga pangunahing kalayaan ng tao. Ang mga sibil na probisyon ng UDHR ay ang mga sumusunod: • Karapatang mabuhay, maging malaya at maging ligtas ng isang tao • Kalayaan sa pagiging alipin at puwersahang pagtatrabaho o paninilbihan • Kalayaan laban sa pananakit at malupit, di-makatao at nakakababang-uri ng pagtrato at kaparusahan • Pagkilala sa tao sa harap ng batas • Pantay na proteksyon sa harap ng batas • Epektibong paraan panghukuman laban sa paglabag sa karapatang pantao • Kalayaan sa walang dahilang pag-aaresto, detensyon, at pagpapalayas sa sariling bansa • Pantay na paglilitis at pagdinig pampubliko ng isang malaya at walang kinikilingang tribunal • Pagpapalagay na walang kasalanan ang isang tao hanggat hindi napapatunayang maysala • Hindi dapat bigyang kaparusahan sa isang aksyon na hindi pa krimen noong ito ay ginawa • Kalayaan sa pakikiaalam sa pagiging isang pribadong indibidwal, pamilya, bahay at mga sulat • Kalayaan sa pagpili ng lugar na titirahan at maging sa pag-alis sa isang lugar • Mag-asawa at magkaroon ng pamilya • Magkaroon ng ari-arian 85 Ang Mga Pulitikal na Karapatan ay: • Karapatan sa Asylum. Ang Asylum ay ang paghingi ng karapatang maging mamamayan ng isang bansa kung sakaling ang isang tao ay napaalis sa kanyang bansa dahil sa pagtutol sa pamahalaan • Karapatang magkaroon ng nasyonalidad • Kalayaan sa pag-iisip, konsensiya at relihiyon • Kalayaan sa sariling opinyon at pagsasalita • Kalayaan sa tahimik na asembliya at asosasyon • Pagsali sa pamahalaan ng sariling bansa • Pagkakaroong ng pantay na serbisyo publiko sa sariling bansa Ang mga Karapatan sa Pangkabuhayan, Panlipunan at Pangkultura ay ang mga sumusunod: • Karapatan sa panlipunang seguridad • Karapatang magkaroon ng hanapbuhaty at kalayaan sa pagpili ng empleo • Pantay na bayad sa pantay na paggawa • Karampatang kabayaran sa trabaho ng nagbibigay respeto sa pamumuhay na may dignidad • Bumuo at sumali sa mga unyong pangkalakal • Karapatan sa pahinga at paglilibang • Maayos na pamumuhay upang maging malusog (kasama dito ang karapatan sa pagkain, pananamit, pabahay at gamot) • Magkaroon ng seguridad sa panahon na walang hanapbuhay, pagkakasakit, pagkakaroon ng kapansanan, pagkamatay ng asawa, pagtanda ai iba pang pagkakataon na wala sa kontrol ng tao • Bigyan ng proteksyon ang mga ina at anak • Karapatan sa edukasyon. Ang magulang ay may karapatang mamili ng edukasyon ng kanilang anak • Karapatan sa partisipasyon sa buhay kultural ng isang pamayanan • Magkaroon ng proteksyon sa moral at material na interes na nagreresulta sa pagiging may akda ng siyentipiko, literari at artistikong produksyon Ang Pandaigdigang Kasunduan sa Karapatang Sibil at Pulitikal Ang kasunduang ito ay ipinatutupad sa mga bansang sumang-ayon dito. Ang Pilipinas ay isa sa mga bansang pumirma dito. Pangunahing binibigyang proteksyon ng kasunduang ito ang karapatang mabuhay ng bawat isa. Sakop nito ang mga sumusunod na karapatang sibil: Karapatang Mabuhay • Walang sinuman ang dapat kitlan ng buhay nang hindi makatwiran; • Walang sinuman ang maging biktima ng pananakit, di makataong pagtrato o pagparusa; maging alipin o biktima ng di makatwirang aresto at pagkakulong; • Sinumang inaresto ay dapat mabigyan ng impormasyon hinggil sa dahilan ng pagaresto; 86 • Sinumang inaresto o ikinulong dahil sa isinampang krimen laban sa kanya ay dapat iharap sa hukom o sinumang taong may kapangyarihang maglitis ng kaso; at • Sinumang naging biktima ng ilegal na aresto o pagkakakulong ay dapat magkaroon ng karampatang sahod sa mga araw ng kanyang pagkakakulong; Karapatan Maging Malaya • Karapatan ng bawat isa na malayang maglakbay, pumili ng tirahan at umalis ng bansang tinitirhan; ngunit karapatan ng estado na paalisin ang mga dayuhang lumalabag sa batas ng estado; • Ang lahat ng tao ay pantay-pantay sa harap ng batas kayat karapatan ng bawat tao na maidulog ang kanyang kaso ayon sa makatarungang proseso; • Hindi dapat bigyan ng parusa ang mga taong may pagkilos na hindi pa labag sa batas noong kanyang ginawa ang pagkilos. • Dapat makatao ang pagtrato sa sinumang nakulong at walang sinuman ang dapat makulong dahil sa di pagtupad sa kontrata; • Hindi dapat bigyang kaparusahan ang isang tao sa isang aksyon na hindi pa krimen noong ito ay ginawa; at • Hindi dapat pakialaman ang kalayaan ng isang pribadong indibidwal, pamilya, tahanan at mga sulat; Mga Karapatang Pulitikal Ang mga sumusunod ay mga karapatan ng tao bilang isang mamamayan ng bansa: • Kalayaan sa pag-iisip, konsyensya at relihiyon, maging ang kalayaan sa pananalita at karapatan sa impormasyon; • Kalayaan sa anumang uri ng propaganda para sa digmaan. Ang pagsusulong ng galit sa bansa, lahi o relihiyon na nag-uudyok ng diskriminasyon, kasungitan o agresyon ay ipinagbabawal sa batas; • Karapatang sumali sa matahimik na asembliya; • Karapatan sa pagbubuo ng mga samahan; • Ang mga babae at lalaki ay may karapatang mag-asawa at magtatag ng pamilya. Kinikilala din nito ang pagkakapantay-pantay ng mga mag-asawa habang sila ay kasal at maging sa panahon na napawalang bisa ang kanilang kasal; • Karapatan ng mga bata ang magkaroon ng pamilya, lipunan at nasyonalidad, • Karapatan ng bawat mamamayan na sumali sa anumang gawaing pampubliko, bumoto at iboto, at makinabang sa mga serbisyong publiko; • Lahat ng tao ay may proteksyon sa ilalim ng batas; at • Dapat magkaroon ng mga batas upang bigyang proteksyon ang mga pangkat etniko, relihiyon o linggwistikong grupo. Ang mga karapatang sibil ay ukol sa mga karapatan ng tao bilang tao samantalang ang mga karapatang pulitikal ay tungkol sa mga karapatan ng tao bilang mamamayan ng isang estado. Halos lahat ng nasa probisyong ito ay matatagpuan sa Bill of Rghts ng SaligangBatas ng 1987 ng Pilipinas. 87 Pandaigdigang Kasunduan sa mga Karapatang Pangkabuhayan, Panlipunan at Pangkultural Ang kasunduang ito ay nabuo upang bigyang proteksyon ang mga indibidwal o pangkat sa iba‘t ibang panig ng mundo. Ang mga karapatang ito ay ang mga sumusunod: • Karapatan ng lahat ng tao na bigyang direksyon ang kanyang katayuang pulitikal, kabuhayan, panlipunan at pangkultural na pag-unlad; • Karapatan ng tao na ibahagi at paunlarin ang kanilang likas na kayamanan; • Karapatan ng bawat isa na maghanapbuhay, magkaroon ng makatao at makatarungang kondisyon sa trabaho, magkapantay na suweldo at trabaho, ligtas at maayos na lugar ng trabaho at magkaroon ng pahinga at libangan; • Karapatang bumuo at sumali sa mga unyong pangkalakal, karapatang mag- aklas at karapatan sa panlipunang seguro • Proteksyon para sa mga nanay at kabataan • Karapatan sa sapat na antas na pamumuhay: sapat na pagkain, damit at bahay. • Lahat ay may karapatan sa mataas na pamantayan sa pisikal at pangkaisipang kalusugan at Edukasyon. Ang mga bansa na pumirma sa kasunduan ay dapat maglaan ng libreng edukasyon sa primarya at pagsikapang libre ang edukasyon sa sekondarya. Pantay din ang pagkakataon sa lahat na makapg-aral sa tersyarya. Ang mga magulang at legal na tagapag-aalaga ay malayang nakakapili ng mga paaralan upang mabigyang proteksyon ang kanilang edukasyong pangrelihiyon at moral. Lahat ay may karapatang makibahagi sa buhay kultural ng pamayanan at magtamasa ng mga nadiskubreng siyensya. Dapat may mga hakbang na nagawa upang mapanatili, mapaunlad at mapalawak ang kultura at agham. Ang kalayaan sa pananaliksik at paglikha ay dapat irespeto at lahat ay may karapatang magtamasa ng mga benepisyo sa sariling pananaliksik at paglikha. Ang mga karapatang ito ang pinakamahirap matugunan sapagkat maraming mga bansa ang mahirap at kapos ang kanilang badyet upang mabigyan ng serbisyo ang mga mamamayan. Kasunduan Ukol sa Karapatan ng mga Bata (Convention on the Rights of the Child) Ang Kasunduan Ukol sa Karapatan ng mga Bata ay isang pandaigdigang kasunduan ng mga bansa upang mabigyang proteksyon ang mga batang may 18 gulang pababa sa anumang bansa sa daigdig. Ang mga karapatan ay nakagrupo sa apat na aspeto: karapatang mabuhay, karapatang magtamasa ng kaunlaran, karapatang mabigyang proteksyon at karapatan sa partisipasyon sa lipunan. Ang mga karapatang mabuhay ng may dignidad (Survival Rights) ay ang mga sumusunod: • Karapatang Mabuhay • Karapatan sa kalusugan • Karapatan sa pamilya 88 • Karapatan sa maayos na pamumuhay Ang mga bata ay wala pang kakayahan na maghanapbuhay upang mapangalagaan ang kanilang sarili. Mahalaga ang kalinga ng mga magulang at pamilya upang sila ay mabuhay nang may dignidad. Pangunahing prinsipyo na dapat igalang sa mga bata ay ang pangangailangan nila ng kalinga upang mabuhay. Ang mga karapatang pangkaunlaran (Development Rights) ay: • Karapatan sa edukasyon • Karapatan sa pagpapaunlad ng personalidad • Karapatan sa relihiyon • Karapatang makapaglaro at makapaglibang • Karapatan sa impormasyon at kaalaman Mahalagang mapaunlad ang kakayahan ng mga bata habang sila ay bata pa upang sa mga susunod na panahon ay makabubuo tayo ng bansang maunlad din. Ang mga karapatan ukol sa pagbibigay proteksyon (Protection Rights) ay: • Karapatan sa isang payapa at ligtas na pamayanan • Karapatan sa proteksyon sa oras ng armadong paglalaban • Karapatan sa proteksyon laban sa diskriminasyon • Karapatan laban sa pang-aabuso at pagsasamantala Ang pangangalaga sa kapakanan ng mga bata ay mas mahalaga sa panahon ng digmaan, kalamidad at panganib. Unang dapat isaalang-alang ng mga magulang at pamahalaan ang kapakanan ng mga bata sapagkat wala pa silang kakayanan na iligtas ang kanilang sarili. At ang karapatan sa pakikilahok (Participation Right) ay: • Karapatang makapagpahayag g sariling opinion o pananaw Ang mga bata ay tao rin kayat nararapat lamang na bigyan sila ng pagkakataong magpahayag ng kanilang saloobin. Ang Kababaihan sa Lipunang Pilipino Maraming katangian ang mga kalalakihan na halos pareho din sa mga babae tulad ng pagiging agresibo, matalino, mapagbigay, masipag, malambing, at iba pa. May mga gawain naman ang mga lalaki na kaya rin ng babae tulad ng gawain ng abogado, doktor, mekaniko, kaminero, inhenyero, at iba pa. Sa mahabang panahon, tiningnan ang mga tungkulin ng babae at lalaki batay sa bayolohikal na katangian ng ating lipunan. Ang mga babae ay nanganganak kayat pangunahin sa naging tungkulin niya ay mag-alaga ng bata at gampanan ang mga gawaing bahay. Dahil sa ang lalaki ay hindi nanganganak, naging tungkulin niya ang maghanapbuhay sa labas ng tahanan. Maskulado ang lalaki kayat ang mga mabibigat na gawain ay iniatang sa kanya. Samantala, tiningnan ang babae na may maliit at malambot na pangangatawan kayat pananahi, panunulsi, pagluluto at iba pang pambahay na gawain ang iniatang sa kanya. Dahil nagkaroon ng pagkakaiba-iba ng tungkulin ng babae at lalaki: ang babae sa loob ng bahay lamang at ang lalaki sa labas 89 ng bahay, ang naging resulta ay ang kakulangan ng pagkakataon ng babae sa pagganap ng mahahalagang gawain sa lipunan. Karamihan ng pinuno ng mga bayan ay mga lalaki. Ang mga namamahala ng malalaking negosyo ay ibinibigay ng pamilya o ng mga miyembro sa lalaki. Nawalan ang babae ng mahalagang papel sa pag-unlad ng bansa. Dahil dito, marami sa mga kababaihan ang nakaranas ng di-pantay na pagtingin na nagreresulta sa iba‘t ibang problema tulad ng pambubog ng asawa, karahasan sa kababaihan, pagbebenta sa mga babae, at iba pa. Ang ganitong sitwasyon ang nag-udyok upang bigyang proteksyon ang karapatan ng mga kababaihan. Kasunduan sa Pag-aalis ng Diskriminasyon Laban sa Kababaihan (Convention on Elimination of Discrimination Against Women) Ang kasunduan sa pag-aalis ng diskriminasyon laban sa kababaihan ay sinimulang ipatupad noong 1981. Ito ay kinapapalooban ng mga sumusunod na karapatan ng mga kababaihan: • Karapatan sa pantay na pagtingin sa babae at lalaki • Partisipasyon sa pulitikal at pampublikong larangan • Partisipasyon sa pandaigdigang talastasan • Karapatan sa nasyonalidad • Pantay na karapatan sa edukasyon • Karapatang maghanapbuhay • Karapatan sa pangangalaga ng kalusugan at pagpaplano ng pamilya • Karapatang magtamo ng pangkabuhayan at panlipunang benepisyo • Pantay na pagtingin sa mga kababaihan sa rural • Pantay na pagtingin sa harap ng batas • Karapatang mag-asawa at magkapamilya Konsepto ng Paglabag sa Karapatan Anumang karapatan na hindi natatamasa o naisusulong ng tao ay isang uri ng paglabag sa karapatang pantao. Pangunahin sa karapatan ng tao ay ang karapatang mabuhay nang may dignidad. Halimbawa, ang pagkitil ng buhay ay isang pagpigil sa karapatan ng taong mabuhay. Maging ang pagsikil sa kalayaan ng tao ay isang pagaalis sa karapatan ng taong mabuhay nang malaya. Sa pangkalahatan, ang paglabag sa karapatang pantao ay makikita kapag nilabag ng tao at ng estado Saligang-Batas ng Pilipinas at ang mga Pandaigdigang Instrumento sa Karapatang Pantao. Iba‘t iba ang anyo ng paglabag sa karapatang pantao tulad ng pisikal, sikolohikal o emosyonal at istruktural. • Pisikal na Paglabag sa Karapatang Pantao. Pisikal na paglabag ang turing kapag ang nasaktan ay ang pisikal na pangangatawan ng tao. Ang pambubugbog, pagkitil ng buhay, pagputol sa anumang parte ng katawan ay ilan sa halimbawa ng pisikal na paglabag. Maging ang sekswal na pananakit tulad ng panghahalay at pagsasamantala ay isang pisikal na paglabag sa karapatang pantao. 90 • Sikolohikal at Emosyonal na Paglabag sa Karapatang Pantao. Ang pisikal na pananakit ay nagdudulot ng trauma sa isang tao. Ito ang nagiging dahilan kaya nawawalan ng kapayapaan ng loob ang isang tao at bumababa din ang pagtingin niya sa kanyang sarili. Maging ang pagsasalita nang masama sa tao ay isang uri ng sikolohikal na paglabag sa kanyang karapatan sapagkat ito ay nagreresulta sa balisang estado ng isang tao. • Istruktural. Ang kaayusan ng lipunan batay sa kung sino ang may kapangyarihan, kayamanan at kalagayan sa lipunan ay simula ng hindi pagtatamasa ng karapatan istruktural. Ang istruktural na paglabag ay makikita kung ang tao ay walang kabuhayan, mababa ang kanyang kalagayan sa lipunan at wala siyang kapangyarihan magdesisyon para sa sarili, sa pamilya, sa pamayanan, sa bansa at sa daigdig. Ang mga paglabag sa karapatang pantao ay nangyayari sa tahanan, pamayanan, paaralan, trabaho, bansa, at daigdig. Sa tahanan, madalas na paglabag ay ang pang-aabuso sa mga bata at kababaihan. Ang hindi pagbibigay ng pagkain ng magulang sa bata, hindi pagpapaaral sa mababang paaralan, hindi pagbibigay ng pangalan at damit ay ilan lamang sa mga paglabag sa karapatang pantao ng mga tao. Sa pamayanan, ang paglabag sa karapatang pantao ay makikita kapag ang mga lokal na opisyal ng pamahalaan ay hindi tumupad sa tungkuling panatilihing malinis, maayos at mapayapa ang kapaligiran. Tungkulin din ng lokal na pamahalaan na paratingin ang mga pangunahing serbisyo publiko tulad ng serbisyo sa kalusugan, kuryente, tubig, komunikasyon, edukasyon, at iba pa. Sa paaralan, edukasyon ang pangunahing serbisyong dapat ihatid sa mga mamamayan. Ang pananakit pisikal, sekswal at sikolohikal sa mga mag-aaral ay ay paglabag din sa karapatan ng mga mag-aaral. Sa bansa, pisikal, sikolohikal at istruktural ang karaniwang paglabag sa karapatang pantao. Pisikal at sikolohikal ang paglabag kapag ang mga kinatawan ng pamahalaan tulad ng pulis, militar, pinuno at kagawad ng barangay, o iba pang sangay ng pamahalaan, ay nanakit sa mga tao. Istruktural ang paglabag kapag ang pamahalaan ay walang programa upang umangat ang kabuhayan, panlipunan, at kultural na kalagayan ng mga mamamayan. Sa mundo, lahat din ng uri o ng paglabag o bayolasyon ay madarama kapag ang mga kinatawan ng mga bansa ay nakasakit sa mga tao o kaya ay gumawa ng mga kasunduang nakasasama sa tao. Ilan dito ay ang pakikipagdigmaan, paggawa ng mga armas pandigmaan, at pakikipagkalakal na mayayamang bansa lamang ang may pakinabang. PAGLABAG SA KARAPATANG PANTAO SA PANAHON NG KOLONISASYON - Ang mga mamamayan ay biktima ng sistemang pang – aabuso at pananamantala. - Tulad ng sapilitang paggawa, diskriminasyon, pagkabilanggo, pagpatay, at iba pa. 91 Pakikibaka ng Comfort Women Comfort Women - Nagmula sa Pilipinas, China, Korea at iba pa. - Dumanas ng Pisikal, Sikolohikal, at Sekswal na pang-aabuso - Mga babaing binihag ng mga Hapon para magbigay ng serbisyong sekswal. - Hanggang ngayon ay nahingi pa rin sila ng katarungan. Hangarin ng Comfort Women Una. Isang pormal na paghingi ng kapatawaran ng pamahalaang Hapones Ikalawa. Pagbibigay ng bayad – pinsala sa kanila. Ikatlo. Paglalagay sa mga textbook ng Hapon tungkol sa mga dinanas ng Comfort Women at ang karahasang ginawa ng mga Hapones Ang mga Jew at ang Holocaust ADOLF HITLER •Diktador ng Germany •Pinamunuan ang Partidong Nazi sa Germany •Naniniwala siya na natatangi ang lahing Aryan kaya naman isinagawa niya ang tinatawag na Holocaust Holocaust - Ang mga Jew ay ibinilanggo sa mga Concentration Camps at sila‘y ipinapatay sa loob ng Gas Chamber. Parang isang Shower room ang Gas Chamber na para ka lang naliligo ngunit pinapatay ka na sa pamamagitan ng Gas. Anne Frank •Isa sa mga kilalang nabuhay noong panahon ng Holocaust •Naisulat niya ang mga dinanas nila noong panahong iyon sa kanyang Diary. •Nang siya ay mamatay, nakuha ng kanyang ama ang kanyang Diary at ito‘y ipinalimbag dahil sa pangarap ni Anne na maging isang manunulat. Paglabag sa Karapatang Pantao ng mga Katutubong Mamamayan - Ang mga Indigenous people na nagiging biktima rin ng pang- aabuso. - Nagkakaroon ng Ethnocide. - Ang kanilang Ancestral Domain ay nasisira dahil sa ngalan ng kaunlaran. Ginagawa itong tourist site - HALIMBAWA: MGA KATUTUBONG AETA Iba pang Paglabag sa Karapatang Pantao  Yellow – Dog Contract o Hindi pinahihintulutang sumama sa kahit anong unyon ang isang manggagawa at kung kasali man ay kailangan niyang tumiwalag  Child Soldier o Nilalabag ang karapatan ng batang makapag – aral, makapaglibang, at mamuhay ng maayos. 92  Double Standard o Uri ng pagtatangi kung saan magkaibang pamantayan ang ginagamit sa magkaibang grupo upang paboran ang isa. Mga Paglabag sa Karapatang Pantao sa panahon ng Diktadura Pamahalaang Diktaturyal - Dumaranas ang mga mamamayan ng pisikal at sikolohikal na pagpapahirap. - Ang mga desaparecidos; ito ang tawag sa mga bangkay na hindi pa mahanap pa. - Dahil sa galit ng mamamayan ay nagawa nilang makibaka tulad ng demonstrasyon sa kalsada, boykot, armadong pakikidigma at iba pa. - Tinapatan ito ng panggigipit at pandarahas, pananakot, pagpatay, dislokasyon, militarisasyon at iba pa. Mga Kilalang Tao noong Panahon ng Pamahalaang Diktaturyal  Pol Pot  Ne Win  Ngo Dinh Diem  Ferdinand Marcos  Anastacio Somoza  Augusto Pinochet  Jean Claude Duvalier Mga Hakbang Upang Mabigyang Proteksyon Laban sa Mga Paglabag sa Karapatang Pantao Maraming paraan upang mabigyan tayo ng proteksyon at hindi malabag ang ating karapatan bilang tao. Ito ang mga hakbang: 1. Pagdulog sa mga lokal na hukuman. Kapag nalabag ang iyong karapatan, maaring magsimulang dumulog sa katarungang pambarangay lalo na kapag ang uri ng paglabag ay sakop nito. Kapag hindi sakop, ang kaso ay ipapasa sa tamang hukuman. May mga libreng abogado ang Kagawaran ng Katarungan, ang Komisyon sa Karapatang Pantao, at iba pang institusyon na maaaring makatulong sa pagsasampa at paglilitis ng kaso. Ang mga karapatang sibil at pulitikal ang karaniwang dinidinig ng mga korte sa Pilipinas. Ang mga kawani ng pamahalaan ay maaring magsampa ng reklamo sa kanilang mga opisina o sa Komisyon ng Serbisyo Sibil at kung ang pagkakasala ay may malakas na ebidensya, maari itong idulog sa Sandigang Bayan. Ang Kagawaran ng Paggawa at Empleo ay tumutulong naman sa mga manggagawa hinggil sa paglabag ng kanilang karapatang may kinalaman sa paggawa. Ang Komisyon ng Karapatang Pantao at Public Attorney‘s Office ng Kagawaran ng Katarungan ay nagbibigay ng libreng serbisyong legal sa mga Pilipinong mahihirap. 2. Pagdulog sa Pandaigdigang Korteng Pangkatarungan (International Court of Justice). Kapag ang mga kaso ay patungkol na sa mga alitan ng tao na galing sa iba‘t ibang nasyonalidad o alitan ng mga bansa, ito ay idinudulog sa 93 Pandaigdigang Hukumang Pangkatarungan. Nililitis nila ang mga kaso na nagiging sagabal sa pagsusulong ng karapatang pantao. 3. Edukasyon para sa karapatang pantao. Ito ang isa sa pinakamahusay na paraan upang hindi malabag ang karapatang pantao. Ang pag-alam sa iba‘t ibang karapatan ng tao, maging ang mga paglabag, ay malaking tulong upang maging mapayapa ang ating lipunan. Ang pag-aaral ng ating karapatan ay siyang magmumulat ng ating kaisipan upang ito ay isabuhay. 4. Pagsasabuhay ng karapatang pantao. Mahalagang hindi huminto ang pagaaral ng karapatang pantao sa pagsasaulo lamang ng mga probisyon ng mga batas. Ang pagsasabuhay ng mga natutuhan sa pang-araw-araw na pamumuhay ay isang hamon sa pagsusulong natin ng karapatang pantao. Ito ang tunay na pagkilos upang mapigilan ang paglabag sa ating karapatan at sa karapatan ng iba. STATE OBLIGATIONS RESPECT – ang di pagawa ng mga aksyon o polisiyang maaring maka-abuso sa karapatang pantao PROTECT – pagdepensa sa mga karapatang pantao ng mga indibiduwal at pagpigil sa pangaabuso na maaring gawin ng ibang partido FULFILL – pagawa ng mga aksyon upang masigurong tuloy-tuloy na matatamasa ang mga karapatang pantao OBLIGATIONS OF NON-STATE ACTORS RESPECT – siguraduhing di gagawa ng anumang bagay na maaaring maka-abuso sa integridad ng mga tao FULFILL – responsibilidad na makatulong sa pagpapalawig ng karapatang pantao HUMAN RIGHTS ABUSES   BY COMMISSION o Pagawa ng mga aktong umaabuso sa karapatang pantao o Pagsasatupad ng batas na aabuso sa karapatang pantao o Pagalis ng mga batas ng pumoprotekta sa karapatang pantao BY OMMISSION o Di paglagay ng mga batas o programa na proprotekta sa mga karapatang pantao o Di pag-aksyon para sa pagpapalawig ng karapatang pantao MISCONCEPTIONS ON HUMAN RIGHTS - ESC rights are ‗positive rights (dapat ibigay)‘ while CP entitlements are ‗negative rights (di dapat gawin). Mas madali ang mga bagay na ‗hindi lang dapat gawin‘ kaysa sa mga bagay na ‗dapat ibigay‘. Ang mga kabuuhan ESC rights ay mga ‗state aspirations (panagarap abutin)‘ lamang habang ang mga CP rights are ‗human rights proper (tunay na mga karapatang pantao)‘ Kailangan lamang ng political will para ipatupad ang CP Rights habang kailangan ng malaking resources and ESC Rights 94 - (Justiciability Issue) Mas madaling ihabla ang estado sa mga internasyunal na korte at mekanismo kung ang isyu ay CP Rights. Paano mo naman gagwin yan kung ang isyu ay ESC Rights? Eh sa wala ngang kapasidad! Lahat ng mga karapatan ay INDIVISIBLE (di nahahati), INTERDEPENDENT (nakaasa sa isa‘t isa) at INTERRELATED (magkakaugnay) MGA AKDA HINGGIL SA KARAPATANG PANTAO Maikling Kwento "Ang Magkakambal na Jaakmal" ni Manuel Lorenzo D.S. Donato Isang maikling kwento tungkol sa terorismo Isang araw sa liblib na lugar ng Sulu mayroong isang lider ng terorista na nagngangalang Commander Al-Abar Jaakmal. Siya ay isang nakakasindak, tuso at sakim na lider ng teroristang grupo na Al-Taro. Marami na siyang buhay na nakikitil sa pakikipaglaban, miske sa maliit o sa malaking dahilan. Kabaliktaran nito ang kanyang kakambal na si Al- Sabanur el Kiram al Jaakmal, hindi siya mahilig makipaglaban ngunit siya ay bihasa rito. Sinasabing noong bata pa lamang sila ay si Al-Sabanur ay ang mas pinagtutuunan ng pansin ng kanilang Ama na si Mohammadi Saim al-Jaakmal. Noong bibigyan na ni dating Commander Mohammadi ang kanyang anak na si Al-Sabanur ay bigla itong tinanggihan kaya‘t ibinigay ang kapangyarihan kay Al-Abar na hindi masyadong nahalata ng madla ang pinagkaiba ng dalawa dahil parehas silang may kakaibang balbas na patulis, mahaba at malago. Hindi tumagal ay nainggit ng lubos si Al-Sabanur sa kanyang kapatid dahil sa natatangi nitong kapangyarihan, na minsa‘y kanyang tinanggihan. Sa tingin niya‘y nung siya ang namuno sa Al-Taro ay hindi marami ang mamamatay at mas magiging payapa ang kanila pamumuhay sa Sulu. Isang gabi, pinlano ni Al-Sabanur na dakipin ang sarili niyang kapatid at tanggalan ito ng balbas. Sa grupo ng Al-Taro, tanging ang mga kalalakihang may balbas lamang ang itinuturing na makapangyarihan, bawal kang magpatubo nito kung mababa lamang ang iyong pwesto. Nanghingi ng tulong si AlSabanur sa kanyang matalik na kaibigan na si Josef Ismael Al-Karin upang madakip ang Commander. Noong sumunod na gabi ay kinausap ni Al-Sabanur ang kanyang kapatid upang magpulong tungkol sa nalalapit na labanan. Agad namang pumayag si Al-Abar. Nang binigyan ni Al-Sabanur ng senyas si Al-Karin ay dali dali niyang tinakpan ng tela ang mukha ni Al-Abar. Nagulat na lamang si Al-Abar na sa kanyang paggising ay nasa tulugan siya ng walang mga mahihirap, agad agad siyang pumunta pabalik ng kanyang tahanan, nang may nadaanan siyang palaisdaan. Dito niya naaninag na ang kanyang 95 mukha. Hindi siya makapaniwala dahil mistulang naglaho ang kanyang kay habahabang balbas. May narinig siyang lipon ng taong naghihiyawan at nagsisigawan kaya‘t dali-dali niyang sinundan ang tinig na kanyang naririnig. Nang makita niya ang mga tao na natutuwa ay agad niyang ipinagtaka. Dito niya nakita ang kanyang mga tauhan na mistula sinasamba ang kanyang kapatid. TInanong niya ang kanyang katabi kung ano ang nangyayari at nalaman niyang tila nagbago ng pamamaraan ng pamumuno an glider nila, na si Commander Al-Abar Jaakmal. Agad niya itong ikinagulat at sinabing siya ang tunay na Al-Abar at dapat na siya ang bigyan ng respeto. Nagresulta lamang ito ng katatawanan at paglait sa kanya ng madla. Lahat ng malapit sa kanya ay binabalewala lamang siya. Wala siyang magawa kundi manghinayang at magduda kung ano ang nangyari. Naalala niya ang nangyari kinagabihan at natandaang nakipagpulong siya sa kanyang kapatid na si Al-Sabanur at bigla na lamang siyang nawalan ng malay. Wari niya ay pinagplanuhan siya ng sarili niyang kapatid upang maagaw ang kanyang pamumuno bilang Commander. Nagtungo na lamang siya papunta ng lugar na kanyang tinulungan. Habang patungo siya roon ay naisip niya ang ang dati niyang sinisinta, na si Al-Alym. Agad niya itong pinuntahan sa kanyang tahanan.Pinapasok ni Al-Alym ang dati niyang kasintahan at dito na humingi ng tulong si Al-Abar. Kinwento ni Al-Abar kay AlAl-Alym ang nangyari sa kanya. Kahit na may kinikimkim pa ring galit si Al-Alym ay tinulungan pa rin niya ang dating sinisintasa isa pang kondisyon. Dapat balikan ni AlAbar ang dating sinisinta at ibalik ang dati nilang samahan, dapat ding ikimkim ni AlAbar ang sikreto kung bakit sila naghiwalay ni Al-Alym. Pumayag si Al-Abar at nagpalipas muna ng gabi kayla Al-Alym. Kinabukasan ay nagplano na sila upang ibalik ang trono kay Al-Abar. Naalala ni Al-Alym na may kakamatay lang na tao na may katungkulan sa Al-Taro kaya nakaisip siya ng hindi kanais-nais na plano. Una ay magbibihis muna sila ng kasuotang hindi sila mamumukhaan at pagkatapos ay susubukan nilang hingin ang balbas ng maylabi upang magsilbing balbas ni Al-Abar, bagay na hindi niya sinang-ayunan dahil ang plano daw na ito ay para sa mga taong "utak monggo" lamang. Ikinagalit ito ni Al-Alym dahil sa tingin niya ito na lang ang natatanging solusyon lalo't narinig niya na ipapatigil na daw ng Commander ang giyera sa Sulu upang magkaroon na ng kapayapaan. Dito na napilitang pumayag si Al-Abar dahil kahit kailan at di niya pinlanong itigil ang giyera. Agad silang nagbihis at pumunta sa labi ni Al-Nad Zutra, ang pumanaw na namumuno sa Platoon E-1 ng Al-Taro. Kinausap nila ang asawa ni Al-Nad ngunit hindi ito pumayag na ibigay ang balbas. Labis itong ikinadismaya ni Al-Abar ngunit hindi nawalan ng pag-asa si Al-Alym. Bumalik sila sa tahanan ni Al-Alym at nag-isip ng bagong plano. Naisip ni Al-Alym na bumalik ng hatinggabi at subukang nakawin ang labi ni Al-Nad, bagay na mas lalong nagpalungkot kay Al-Abar ngunit wala na siyang nagawa dahil paliit nalang ng paliit ang oras. Kinagabihan noong araw na iyon ay pinuntahan na nila ulit ang labi, at nagtagumpay sila. Pinunta nila ito sa maliwanag na lugar atsaka ginunting ang balbas ng labi. Binalik din nila ito ng walang nakakahalata. Pag-uwi sa tahanan ni Al-Alym ay kinorte na nila ang balbas sa mukha ni Al-Abar at sinubukan itong ilagay gamit ang kanin. Gumana ito at nagmukha na nga siyang isa na ulit na Commander. Nagpahinga na sila para sa panibago naming plano na kanilang 96 gagawin kinabukasan. Hindi pa man sumisikat ang araw ay mulat na ang mata ni AlAbar, sabik na siyang angkinin ulit ang trono. Maya maya ay nagising na rin si Al-Alym at nagsikilos na ang dalawa papunta sa bahay ni Al- Abar na ngayon ay tinitirhan na ni Al-Sabanur. Buti na lang ay alam ni Al-Abar ang mga iba‘t ibang paraan papasok sa kanyang silid kaya‘t agad nila itong napuntahan. Dito niya nakita ang kapatid na nagaayos sa dati niyang silid. Hinarap ni Al-Abar ang kanyang kapatid habang may hawak na baril at tinanong kung bakit niya ito nagawa. Dito na kinwento ni Al-Sabanur na gusto niya lamang na mas mapaganda at tumahimik na ang Al-Taro para mawala na ang gulo, bagay na sa tingin niya‘y di gagawin ng kanyang kapatid. Naalala niya tuloy ang nakaraan, ang pangyayaring nagbago ng kanyang buhay. Isang gabi dati, panahong binate pa lamang si Al-Sabanur ay may hindi siya sinasadyang nabaril sa kagubatan. Tumakbo na lamang ito at nalaman kinabukasan na namatay ang magasawang Al-Adnaloy at Al-Mar sa baril sa katawan. Di nagtagal ay kinwento niya ito sa kanyang Ama na Commander noong panahong iyon at ipinalabas nitong mga kalaban ang bumaril sa mag-asawa. Nagbunga din ito ng sapilitang paghihiwalay sa magkasintahang Al-Abar at Al-Alym noong tumagal. Kung hindi lamang daw nangyari iyon si Al-Sabanur sana ang Commander ng Al-Taro. Napaluha si Al-Alym at naalala ang mga araw na nangungulila siya sa pagkamatay ng kanyang magulang. Lubos ding nanlambot ang puso ni Al-Abar noong nalaman ang saloobin ng kanyang kapatid. Nagyakapan ang magkapatid at humingi ng tawad sa isa‘t isa. Sa huli ay parehas silang humarap sa madla upang ianunsyo na ititigil na ang digmaan. Ikinatuwa ito ng lahat. Pinarating rin ng dalawa na simula sa araw na iyon ay parehas na silang magsisilbing pinuno ng Al-Taro. Dito natapos ang higit sa isang dekadang digmaan at nabuhay nang mapayapa ang Al-Taro sa pamumuno ng magkakambal na si Al-Abar, na nakipagbalikan kay Al-Alym at si Al-Sabanur. Kapayapaan Sa Madaling-Araw ni Rogelio L. Ordonez (Maikling Kuwento — sinulat noong 1961 at ayaw ilathala ng komersiyal na mga magasin dahil brutal daw at hindi makatao ngunit malimit nang nangyayari ngayon.) KANGINA, nang nakaupo pa si Andong sa harap ng simbahan ng Quiapo at nakalahad ang kanyang mga kamay sa naglisaw na mga taong waring nangalilito at hindi malaman ang patutunguhan, hindi niya naisip, kahit saglit, na lubhang nakahahabag ang kanyang kalagayan. Hindi dumalaw sa kanyang pang-unawa na sisimulan niya ang kinabukasan at marahil ang maraming-marami pang kinabukasang darating sa pagpapalimos sa pook ding iyon mulang umaga hanggang hapon. Ngunit ngayong sibsib na at nagsisimula nang pumikit-dumilat ang neon lights sa mga gusali, at ang mga taong dati-rati‘y huminto-lumakad sa mga bangketa, pumasoklumabas sa mga restawran, sa mga tindahan, sa mga sinehan, ay nagmamadali nang umaagos patungo sa abangan ng mga sasakyan, saka iglap na lumatay sa diwa ni Andong ang katotohanang iyon; at bigla ang nadama niyang pagnanasa na ang gabi ay 97 manatiling gabi magpakailanman at, kung maaari, ang kinabukasan ay huwag nang isilang. Iniahon ni Andong sa kanang bulsa ng kanyang halos gula-gulanit nang pantalong maong ang mga baryang matagal din bago naipon doon; at wala siyang nadamang kasiyahan nang bilangin niya iyon, di tulad noon, di gaya kahapon, na kapag sumapit na ang gayong oras, ang kalansing ng mga baryang iyon ay nagdudulot sa kanya ng lakas at ng pananabik na makita agad ang magpipitong taong gulang na si Totong sa barungbarong na nakikipagsiksikan sa kapwa mga barungbarong na nangakalibing sa makalabas ng lungsod sa gilid ng kalawangin at malamig at mahabang-mahabang daangbakal na iyon. Hindi niya malaman ngayon kung ano ang gagawin sa kanyang napagpalimusan. Dati-rati, inilalaan niya ang apat na piso sa kanilang hapunan at almusalan ni Totong kung hindi siya makahingi ng tira-tirahang pagkain ng mga nagpapakabundat sa mga restawran. Ibinibili niya ng pansit ang dalawang piso sa maliit na restawran ng Intsik na malapit sa palengke ng Quiapo at pandesal naman ang piso sa panaderyang nasa gilid ng tulay. Naitatago pa niya ang natitirang piso kung nahahabag ang konduktor ng bus na sinasasakyan niya na siya‘y singilin pa. At ang labis sa kanyang napagpalimusan ay isasama niya sa mataas-taas na ring salansan ng mga barya sa loob ng munting baul na nasa pinakasulok ng kanyang barungbarong. Kung malaki-laki na ang halaga ng laman ng baul na iyon, nagtutungo siya sa Central Market at bumibili ng pinakamurang damit na itinitinda roon — para kay Totong, para kay Aling Petra na kalapit-barungbarong niya na tagapag-alaga ni Totong kung siya‘y wala. Tinungo niya ang kaliwang sulok ng simbahan; at umupo roon, at isinandal ang butuhan na niyang katawan sa makapal, marusing at malamig na pader nito. Naisip niya, laging madilim ang gabi sa daangbakal; halos anag-ag na lamang ang sinag ng pag-asa. Tinatanglawan lamang iyon ng nag-indak-indak na ningas ng mga gasera sa pusod ng mga barungbarong. Parang nais niyang sa bakuran na ng simbahan magpahatinggabi, panoorin ang unti-unting paglugmok ng gabi — ang pagkikindatan ng mga neon lights sa mukha ng mga gusali, ang pagnipis ng magulong prusisyon ng mga sasakyan sa kahabaan ng Quezon Boulevard, at ang pagdalang ng mga nilikhang lamunin-iluwa ng mga bunganga ng underpass. Mabuti pang doon na siya hamigin ng gabi, doon na siya bayaang matulog at makalimot at, kung maaari nga lamang, ang iluluwal na umaga ay huwag na niyang makita magpakailanman. Lumalamig ang gabi, at sa kalangitan ang maiitim na ulap ay naghahabulan. Alam niyang maaaring biglang umulan, at alam din niyang masama siyang maulanan at malamigan. Mula noong sumuka siya ng dugo nang pasan-pasan niya sa palengke ng Paco ang isang malaking tablang kahon na puno ng patatas, malimit na siyang dalahitin ng ubo na naging dahilan ng pagkumpis ng dati‘y bilugan at malaman niyang dibdib, ng paghumpak ng kanyang pisngi, at pagiging buto‘t balat ng kanyang mga braso, at siya‘y hindi na nakapagkargador. At marahil, dahil napaggugutom na si Tasya at hirap na hirap na sa paglalabada, at malimit pa silang mag-away, nilayasan siya nito isang gabi, iniwan ang noon ay mag-aanim na taong gulang lamang na si Totong. At magdadalawang buwan na, nabalitaan niya, mula sa isang kakilala, na ang kinakasama ngayon ni Tasya ay isang tsuper ng bus na nagyayao‘t dito sa Maynila at Laguna. 98 Matagal na namalagi si Andong sa sulok na iyon ng simbahan, hanggang sa mapansin niyang ang sementadong bakuran nito ay inulila na ng mga paang kangina ay langkay-langkay na nagsalasalabat at nangagmamadali. Sinalat-salat niya ang mga baryang nasa bulsa ng kanyang pantalon. Malamig na malamig ang mga baryang iyon. Kasinglamig ng malapit nang pumanaw na gabi, kasinglamig ng pangungulila niya kay Tasya, at kasinglamig din ng pagdaralitang matagal nang nakayakap sa kanya. At naramdaman niyang nagiginaw ang kanyang kaluluwa, naghahanap ng timbulan, ng saglit na kaligayahan, at saglit na kapayapaan. Humihiwa sa kanyang kamalayan ang katotohanan na mga ilang oras pa at madaling-araw na at, hindi niya maunawaan, tumitindi ang kanyang pagnanasang huwag nang makita ang umaga, at ang mga baryang nasa kanyang bulsa ay huwag nang sikatan ng araw na nasa bulsa pa rin niya. Ibig niya ngayong galugarin ang lungsod, lumakad nang lumakad, at mapadpad siya kahit saan. Ibig niyang matagpuan ang kapayapaan, kahit sa dilim ng naghihingalong gabi, kahit sa tabi ng umaalingasaw na mga basurahan, kahit sa madidilim at makikipot at mababahong mga eskinita, o kahit sa nagbabanta nang mga patak ng ulan. Madilim na madilim na sa kalangitan, at walang maaninaw si Andong ni isa mang bituin. Lumabas siya sa bakuran ng simbahan. Parang wala sa sariling tinumbok niya ang kalye Evangelista. Saglit siyang huminto sa panulukan, at inaninaw niya ang mga mukha ng dalawang batang lalaking magkasiping sa loob ng munting kariton. At naalaala niya si Totong. Kangina pa naghihintay si Totong… natutulog na marahil si Totong. Ginaygay niya ang bangketa, at sa suluk-sulok, hindi iilang pagal na katawan ng mga bata at matanda ang inilugmok ng gabi sa pira-pirasong karton at pinagtagnitagning diyaryo. Lalong humihiwa sa kanyang kamalayan ang kahabag-habag niyang kalagayan. At, naisip niya, hindi na marahil magtatagal, igugupo siya ng kanyang karamdaman. Bakit kinakailangan pa niyang mangarap nang mangarap? Masarap mangarap, ngunit mapait kung alam mong hindi na matutupad. Paano si Totong kung wala na siya? At nang lumiko siya sa isang panulukan, isang binatilyo ang sumulpot sa dilim, lumapit sa kanya, at may inianas. At bigla ang pagbabangon ng damdaming sumuno sa kumpis nang dibdib ni Andong. Bakit wala si Tasya? At hindi niya maunawaan kung bakit sa kalagayan niyang iyon, nakuha pang sumuno ang damdaming iyon. Marahil, sapagkat siya‘y may puso, may utak, may laman at buto at dugo. Huminto siya at inaninaw niya sa manipis na karimlan ang mukha ng binatilyo. Sinalat-salat niya ang mga baryang nasa kanyang bulsa at nang maisip niyang pinagpalimusan niya iyon, iglap na lumusob sa kanya ang di mawaring paghihimagsik. ―Magkano?‖ Ngumisi ang binatilyo at itinaas ang kanang palad na nakatikom ang hinlalaki at nakaunat ang apat na daliri. Iniahong lahat ni Andong sa bulsa ng kanyang pantalon ang mga baryang naroroon, dalawang ulit niyang dinaklot at iniabot sa binatilyo. Nagkislap-kislap ang 99 mga baryang iyon nang bilangin ng binatilyo sa tama ng liwanag ng bombilya ng posteng malapit sa panulukan. ―Sobra ho ito,‖ sabi ng binatilyo. ―Iyo na.‖ Paos ang tinig ni Andong. Magkasunod na nilamon ng madilim at makipot na eskinita na nasa pagitan ng dalawang lumang aksesorya ang yayat na kabuuan ni Andong at ng binatilyo. Tinalunton nila ang nagpuputik na eskinitang iyon hanggang sa sumapit sila sa kalagitnaan. Huminto ang binatilyo, at huminto rin si Andong. Sa manipis na karimlan, nabanaagan niya ang ilang babaing magkakatabing nakaupo sa bungad ng isang pinto ng aksesorya. Pumako ang tingin ng mga iyon sa kanya at naghagikhikan. Bakit wala si Tasya? Ibig niyang makita, himasin ang mukha ni Tasya. Ibig niyang madama ang init ng katawan ni Tasya. Itinuro niya ang babaing nasa gilid ng pinto. Tumayo ang babaing iyon. Payat iyon, mataas, manipis ang labi, singkit, pango. Sumunod siya nang pumasok ang babae sa aksesorya at, sa ulunan ng radyo-ponograpong hindi tumutugtog, nakapako sa dinding ang karatulang tisa na may pulang mga titik na GOD BLESS OUR HOME. At dinalahit ng ubo si Andong nang lumabas siya sa silid na iyong marusing at marumi at may kakaibang alingasaw at nakakalatan ng lukut-lukot na tissue paper ang mahina nang suwelong tabla. At sumanib sa sunud-sunod na pag-ubo ni Andong ang matinis na halakhak ng mga babaing nasa bungad ng pinto ng aksesorya. Malamig at madilim at malungkot ang daangbakal at, sa langit, ang bunton ng makakapal at maiitim na ulap ay bibitin-bitin na lamang sa kalawakan. Ang madalingaraw ay nailuwal na ng gabing nagdaan, ngunit madilim na madilim pa at waring hindi na daratal pa ang umaga. Kumislot si Totong nang pumasok si Andong sa barungbarong. Ibig pa niyang lumakad nang lumakad hanggang sumisigid sa kanyang kaluluwa ang lamig ng pagdaralitang hindi niya matakasan, at isasama niya si Totong upang hanapin nila ang kapayapaan, kahit sa malalaki at masinsing patak ng ulan na ngayon ay naglagi-lagitik sa kalawanging bubong ng mga barungbarong. ―Totong,‖ paos ang tinig ni Andong. Dumilat si Totong, kinusut-kusot ang mga mata, tumingin sa malamlam at waring namamaalam na ningas ng gasera. ―Totong,‖ lumuhod si Andong sa tabi ng anak at hinimas ang payat na kabuuan ni Totong. Bumangon si Totong. ―Me uwi kang pansit, ‗Tay?‖ Iginala ni Totong ang tingin sa kabuuan ng nagiginaw na barungbarong, lumungkot ang mukha nito nang mapansing walang nakapatong na supot sa mesitang yari sa pinagputul-putol na tabla. Nangilid ang luha ni Andong. ―Ba‘t ‗ala kang uwing pansit ngayon, ‗Tay? Kahapon, saka noon pa, lagi kang me uwi. Ba‘t ‗ala kang uwi ngayon, ha, ‗Tay? ―Bibili tayo.‖ ―Senga, ha, ‗Tay?‖ Namilog ang mga mata ni Totong. 100 Tumango si Andong. ―Kelan?‖ Nangulimlim ang mukha ni Totong. ―Ngayon.‖ Napalundag si Totong. ―Saka pandesal, ha, ‗Tay! Saka ‗yong tulad nang uwi mo noong ‗sang gabi, ‗yon bang masarap, ‗yong me lamang keso!‖ Hinawakan ni Andong ang kamay ni Totong. Inakay niya ito palabas ng barungbarong. Sa labas, ang ulan ay patuloy sa malakas na pagbuhos. Ang mga barungbarong ay nagiginaw, nagsisiksikan, at waring hindi kayang bigyang-init ng nagindak-indak na ningas ng mga gasera. Sa diwa ni Andong, nagtutumining ang isang kapasiyahan. Masarap mangarap, ngunit mapait kung alam mong hindi na matutupad. ―Umuulan, ‗Tay. Maliligo tayo sa ulan, ‗Tay? Tuwang-tuwa si Totong. Dinalahit ng ubo si Andong paglabas nila ng barungbarong, sunud-sunod, mahahaba. Humigpit ang pagkakahawak niya sa kamay ni Totong. Nagsayaw-sayaw sa kanyang katawan ang malamig na malamig na patak ng ulan. Waring nananangis ang mga bubungang yero ng mga barungbarong, tumututol sa sunud-sunod, nagmamadaling mga patak ng hindi masawatang ulan. Uubu-ubo, pahapay-hapay na inakay ni Andong si Totong. Sumampa sila sa daangbakal. Lumuksu-lukso pa si Totong, nilalaru-laro ang masinsing mga patak ng ulan,. Tinalunton nila ang riles na iyong hindi alam ni Andong ang puno at dulo. ―Malayo pa, ‗Tay? Sa‘n me tindang pansit, ha?‖ mayamaya‘y tanong ni Totong. ―Ma…malapit na, Totong.‖ Pamuling dinalahit ng ubo si Andong, at lalong humihiwa sa kanyang kamalayan ang kahabag-habag niyang kalagayan. Nagpatuloy sila sa paglakad. Lalong lumalakas ang ulan. Lalong tumitindi ang pagnanasa ni Andong na huwag nang makita ang umaga, at ang maraming-marami pang umagang darating. Darating na ang kapaypaan… darating na iyon. ―Malayo pa ba, ha, ‗Tay?‖ pamuling tanong ni Totong. ―Gutom na ‗ko, ‗Tay. Pansit, ha, saka ‗yong me palamang keso.‖ Hindi sumagot si Andong. Naramdaman niya na waring hinahalukay ang kanyang dibdib, nagsisikip. Nangangati ang kanyang lalamunan. Muli siyang inubo, tuyot, sunudsunod, mahahaba, at waring hindi na niya kayang magpatuloy sa paglakad. Napaupo siya sa riles, hawak-hawak pa rin niya ang kamay ni Totong at, kahit nanlalabo ang kanyang paningin, nababanaagan niya ang malungkot nang mukha ni Totong; nagtatanong ang mga mata nito, kukurap-kurap. Yumayanig na ang riles, naramdaman ni Andong, at humigpit ang pagkakahawak niya sa kamay ni Totong. Tumingin siya sa pinagmumulan ng dagundong ngunit madilim pa, kahit mag-uumaga na. Ang kalawakan ay lalong pinadidilim ng masinsin at malalaking patak ng ulan na waring galak na galak sa pagbuhos. Sa malayo, ang dagundong ng tren ay papalapit, papalakas. Yumupyop na si Totong sa tabi ni Andong. ‗Tay, uwi na tayo! ‗Yoko na sa ulan. ‗Yoko na ng pansit,‖ parang maiiyak si Totong. 101 Rikitik…rikitik…rikitik…wooo… wooo! Papalapit iyon, papalakas, papabilis. Dumapa si Andong sa riles ng tren. Patuloy siyang dinadalahit ng ubo. Naramdaman niyang nagwawala si Totong sa kanyang pagkakahawak. Rikitik…rikitik…rikitik…rikitik…woooo…woooo! ―‗Tay!‖ Nilamon lamang ng malakas na malakas nang dagundong ng tren ang sigaw ni Totong. Nagdudumilat sa harapan ang dalawang ilaw ng rumaragasang tren. Luha ng kahapon Akda ni: Ian Feidalan Marso noon. Nakakapaso ang init ng kapahunan. Maalinsangan din ang hanging dumadampi sa aking balat. Ang panahon ay nakikisimpatya sa kalungkutan na bumabalot sa kanayunan. Lungkot na nakakabagabag. Hindi lang pala ako ang nagbalik sa lugar ng aking pagkabata. Isa-isa ring nagbalikan sa aking gunita ang mga alaala ng lumipas na panahon— ang mga lunan, pangyayari at mga personahe ng nakaraang kabanata ng istorya ng aking kahapon. Sa batis na iyon madalas akong tumungo at magmuni-muni. Ang lagaslas ng tubig ay himig ng kapayapaan. Ang himig na binigyan pa ng buhay mula sa tunog ng langitngit ng kawayan at ingay ng mga kulisap. Dito ang aking takbuhan kapag ako'y may problema. Sa lugar kung saan nagiging panatag ang aking kalooban. Malayo sa ingay at kaguluhang likha ng tao. Paraiso kung maituturing. Doon ay aking isinasagawa ang kakaibang ritwal upang mawala ang anumang problemang aking pinapasan. Uupo sa batuhan dala ang kapirasong papel at panulat. Matiyaga ko‘ng isusulat sa papel ang mga ito at nang matapos ay ginagawa ko namang mumunting bangka. Dahan-dahan akong lalapit sa batis at ipaaanod ito. Kung saan man tumungo ang bangkang papel kasama rin ang aking dala-dalang mga suliranin... Marami na ngang pagbabago. Ang daan tungo sa dating masukal na lugar na madalas kong sinusuyod tuwing dapit-hapon ay maaliwas na at natabasan. Wala na ang dating malawak na parang kung saan ako at aking mga kaibigan ay madalas na nagpapalipad ng guryon. Pumalit dito ang mangilanngilang bahay na nakapalibot sa kampo ng sundalo. Matatag pa ring nakatayo ang puno ng akasya sa gawing kanluran ng parang. Para bagang ito lamang ang nag-iisang saksi sa anumang kaganapang hindi kayang itala sa gunita. Bigla ko ring naalala si Lina. Noong nasa ikalimang baiting ako, doon ko inukit ang kanyang pangalan. Ang paghanga sa kanya ay hindi ko maitago. Mahaba ang kanyang buhok, mapupungay ang mata at napakabait pa. Sayang, hindi ko na s‘ya nakita pa matapos ang pagtatapos sa paaralan. Nasan na kaya s‘ya ngayon? ―O iho, kailan ka pa dumating mula sa lungsod?‖ Si tandang Ador pala. Bahagya ko pang ikinagulat ang kanyang pagtatanong na pumutol sa daloy ng mga gunita. Bata pa kami‘y iyon na ang nakagawian tawag sa kanya— tandang Ador. Ang matanda‘y tila hindi tumatanda. Sa katunayan, sa sampung taon na nakalipas ay halos walang nagbago sa itsura niya maliban sa ilang marka ng guhit sa noo. ―Aba‘t natatandaan n‘yo pa po pala ako?,‖ tugon ko. 102 ―Ay lintik na batang a-re, paanong hindi ay madalas mong kunin ang mga bungang kakaw sa likodbahay. Saan ka ba nagpunta at ang putik ng iyong mga paa?‖ Pilit kong hinagilap ang iba pang gunita ng aking kabataan na may kinalaman kay tandang Ador ngunit liban sa kanyang paminsan-minsang kwento tuwing tanghali at manaka-naka ring pananaway ay wala na akong maalala. Tanging ang boses na kakakakitaan ng tapang ang siyang tumanin sa aking isipan. Tapang na hindi ko maramdaman ngunit aking nababatid sa kanyang mga kwentong punong-puno ng pakikipagsapalaran. Mga kwento iyon na naglalarawan ng kagitingan alang-alang sa pagtatanggol sa kapwa at sa bayan. Sa murang gulang ay naintindihan ko ang ibig sabihin ng mga labanan na nagaganap sa pagitan ng mga sundalo at NPA. Kung anumang pagsasalarawan sa mga nangyayaring putukan, takot pa rin ang nangibabaw sa akin. Takot na sa bawat engkwentro, may mamamatay. Ngunit ang pilit ko pa ring inuunawa ay kung bakit nagagalit si tatay sa akin tuwing darating ako nang halos takip-silim na. ―Ikaw bata ka, bakit hinapon ka na naman? Di ba‘t sabi ko‘ng ‗wag kang pupunta sa burol?‖ Bulyaw ni tatay sa akin isang hapon. ―Hindi naman po. Dumaan lang ako kina tandang Ador. May binigay s‘yang tirador sa akin. Tingnan n‘yo po, ang ganda ng pasanga na napili n‘ya. Yari sa punong bayabas.‖ Nangatwiran pa ako sa pag-aakalang makaliligtas ako sa nagbabadyang galit ni tatay. Akala ko ay ayaw lamang talaga niyang aabutin ako ng dilim sa labas lalo pa nga at nasa burol ako. Sa aking pakiwari‘y lalo pa siyang nagalit nang malamang galing ako kay tandang Ador. ―Hoy Arnel, hindi ka na kumibo?‖ ―Ah, diyan pos a batis nagpahangin..‖ ―Balita ko sa iyong ina ikaw daw ang magsasalita sa darating na pagtatapos ng mga mag-aaral bukas?‖ ―Opo munting mensahe para sa mga bata.‖ Muli kong tugon. ―Hintayin mo ako ha? Huwag kang magsisimula hangga‘t wala ako doon.‖ Pangiting biro niya. Nagpaalam ako sa kanya ng hapon ding iyon. Madilim na ang kapaligiran nang marating ko ang bahay mula sa maghapong pag-iikot. Pinuntahan ko rin kasi ang aking mga kabarkada na karamiha‘y may kanya-kanya na ring pamilya. Nakakatawang isipin ngunit parang kalian lamang nang naliligo kami sa ulan habang nagtitiliw ng palaka. Halos mamatay sa takot si Hector nang akmang dadakmain ang napagkamalang palaka na isa palang bayawak. Kinabukasan, nakita ko‘ng bakante ang kanyang upuan. ―Absent si Hector. May liham ang kanyang ina at nabanggit na itong si Hector ay nagbabad sa paliligo sa ulan kaya nagkasakit. Kayo, mga bata huwag kayong magbababad sa ulan. Baka matulad kayo kay Hector,‖ wika ni Bb. Cruz, ang aming maestra. Hindi kaya sa takot kaya nilagnat itong si Hector at hindi sa paliligo sa ulan? Tahimik ang gabing iyon. Nakakabingi ang tunog ng bawat tik-tak mula sa orasan. Alumpihit sa higaan, muli akong bumangon upang tunguhin ang kusina. Sa sobrang alinsangan ay halos matuyo ang aking lalamunan. 103 Binuksan ko ang bintana upang makapasok ang hangin sa silid. Mula roon natatanaw ko ang kalangitang namumulaklak ng mga bituin. Maliwanag sa labas bagama‘t hindi kabilugan ng buwan. Sa kalayuan ay may natanaw akong parang gumagalaw. Anino ng tao? Multo? Hindi.. matanda na ako para maniwala sa mga maligno at anu-ano pang kwentong halimaw. Marahil ay guni-guni ko lang iyon. Muli akong bumalik sa pagkakahiga at pinasadahan ng pagbabasa ang talumpating aking bibigkasin kinabukasan. ―..Ngayon ay panibagong simula. Unti-unti n‘yong buuin ang inyong pangarap. Sapagkat ang buhay ay isang napakahabang paglalakbay..‖ Bakit wala si tandang Ador? Akala ko ay manonood s‘ya ng pagtatapos ng magaaral? Siguro‘y dahil sa katandaan, nakalimutan na nya na ngayon ang araw na ito. Natapos ako sa talumpati at bumaba ng entablado ―Arnel.. Arnel! Nabalitaan mo nab a ang nangyari kagabi sa bahay ni tandang Ador?‖ Si Hector. ―Bilis halika, puntahan natin!‖ Nakita si tandang Ador kaninang mag-uumaga na wala ng buhay. Kwento ni Mang Simon, papunta s‘ya sa bahay ni Tandang Ador upang humiram ng lagari ngunit nang ilang mga minutong walang sumasagot, nalamang bukas ang pinto at nang buksan tumambad sa kanya ang walang buhay na si Tandang Ador. Nakahandusay ang katawan na tadtad ng saksak. Nakatali ang kamay. Mangitimngitim na pasa sa mukha. Sino ang maaaring gumawa nito? Walang kagalit ang matanda… Si tatay ang nagpaliwag sa naguguluhan kong isipan. Ayon sa kanya, si Tandang Ador ang namumuno sa mga mamamayang tumututol sa pagtatayo ng minahan sa bayan ng San Martin. Marahil dito, iniuugnay sya ng mga sundalo sa opensiba ng NPA laban sa kanila. Marami pang kwento si tatay patungkol sa matanda. At wala naman akong nakikitang masama sa ginawa ni tandang Ador. Para sa kanyang kapwa rin ang isinusulong nyang pakikibaka. Kung walang nagsalita laban sa pagmimina noon marahil tuluyan nang nasira ang mga burol. Marahil nadaluyan na rin ng nakalalasong kimikal ang batis. O naligwakan ng putik ang daloy ng mga patubig sa kabukiran. Marahil dumalaw din ang delubyo ng baha na kikitil sa ilang buhay dulot nang patuloy na pagpuputol sa kakahuyan sa kabundukan. Kung totoong sangkot nga sya sa mga NPA, ang pinakatamang gawin ng mga awtoridad ay sampahan s‘ya ng kaso at litisin ng patas sa harap ng hukuman. Hindi ba‘t batas naman dapat ang umiral? Ang batas na dapat ipinatutupad ng mga alagad ng pamahalaan. Bakit pinapatay ang nagtatanggol sa katwiran? Bakit siniselyohan ang bibig ng mga taong nagsasalita laban sa pamahalaan at maling pamamalakad nito? Maraming tanong na nanuot sa aking kamalayan. Isang kaganapan na di ko maiwaksi sa aking pag-iisip. Walang malapit na kamag-anak si tandang Ador. Upang mabigyan ng maayos na libing, pinagtulungtulungan ng mga kababaryo ang mga bayarin. Si nanay na mismo 104 ang nag-asikaso sa lahat nang dapat gawin. Nais din ng aking magulang na mabigyan sya ng marangal na burol. Ngayon ko lang napasok ang kabuuan ng loob ng bahay. May ilang kasangkapan, bilang ng mga libro at baul. Madilim at masalimoot ang paligid. Pinagkaitan ng liwanag. Sa isang sulok ay may maliit na mesa. Maalikabok. Madumi. Heto, ang aklat ay buhay pa rin. Lipunan at Rebolusyong Pilipino? Eto ang madalas niyang basahin sa akin tuwing dumaraan ako sa bahay niya. Habang iniisa-isa ko ang pahina, isang pirasong papel ang nalaglag sa sahig. Dali-dali kong pinulot ito. Isang liham. Manilawnilaw na sa kalumaan. Umupo ako sa gilid ng tarangkahan at binasa: Aking anak, patawad ngunit kailangan kitang ipaalaga sa ibang tao.Hindi ko gustong mapahamak ka. Mahirap ang sitwasyon natin. Alam kong di mo maiintindihan ang ginagawa ko sa ngayon. Darating din ang panahon at mauunawaan mo ang prinsipyong ipinaglalaban ko. Basta‘t tatandaan mo na lagi akong narito Abner. Anak ko, para sa iyo rin at sa mga batang tulad mo kung bakit ko ito ginagawa. Gusto ko sana paglaki mo ay manaig ang na ang katwiran, wala nang pang-aapi.. ―O Arnel bakit nariyan ka? Tulungan mo ako ditto. Pakidala ng mga baso dito sa labado. Ang hiyaw ni nanay. Lumapit ako kay nanay habang nangingilid ang aking luha. ―Nay nabasa ko po ang sulat ni tandang Ador. Naiintindihan ko.. Hindi po ako nagagalit.‖ Para kay Solidad Buenavista: Ang Pokpok Naming Ina” Sa panulat ni Dian Joe Jurilla Mantiles Tunay ngang ang pag-ibig ng isang ina ay kapara ng mga talang sa kalangita‘y nakaukit at walang ibig na huminto sa pagkislap. Kasabay nito ay ang napakalalim at purong pagmamahal na kahit sino ma‘y hindi makakapantay. Mula sa ating kaunaunahang pagbigkas ng salitang ―ma-ma‖ hanggang sa patuloy nating matutunan ang katuturan ng ating mga pansariling wika. Lingid din sa ating kamalayan na habang tayo ay nasapupunan pa lamang niya ay kapwa iisa na ang tibok ng ating mga puso – ang makapangyarihang tibok na kung saa‘y namumutawi ang lubusang kaluwalhatian at pag-ibig na walang katapusan. Tatlong dekada na ang nakalipas nang si mama ay lumisan sa mundong ibabaw. Ang aming pamilya ay buhat sa dako ng katagalugan. Doo‘y nakilala siya sa katauhang Mommy Solidad Buenavista. Ang kanyang kariktan ay walang kupas at hindi napangiiwanan ng panahon. Ang boses niyang mabini na tila isang anghel na galing sa kalangitan. At higit sa lahat ay ang kanyang pagmamahal at dedikasyon bilang isang ina sa aming pamilya. Subalit sa kabila ng lahat ng mga parangal at papuring ito, siya ay isang walang kwentang babae. Ako ay lumaki sa poder ng aking ina. Sa murang kaisipan pa lamang ay nasaksihan ko na ang kahirapan sa buhay. Sa lansangan ang noo‘y aming naging kanlungan. Napakahirap tanggapin ang katotohanang mabuhay sa wala. Ang masalimuot na impresyon sa ilalim ng liwanag ng buwa‘y banayad na sumasaklaw sa 105 aming mga balat habang binabagtas namin ang mga lansangang sa aking diwa ay tila isang makipot na lugar sa kawalan. Wala akong ibang nararamdaman kung hindi ang labis na pagkatakot na sa anumang pagkakataon ay isa sa amin ang mapahamak at mapaslang sa kadahilanang ito. Dahil isang musmos pa lamang ay wala akong naging kabatiran at lakas ng loob upang makagawa ng kahit na anong kaparaanan upang makatulong sa aking ina na siyang iisang nagtataguyod sa aming sampung magkakapatid. Salat man kami sa mga bagay na ito, kahit na kaila‘y hindi ko naramdamang ibinaon ni mama ang kanyang pagmamahal at mabuting hangarin para sa aming magkakapatid. Nasaksihan ko rin kung papano inalintana ni mama ang paghihirap at labis na sakit ng katawan mula sa buong araw na pangangalakal at pagbebenta ng mga bakal at bote buhat sa mga basura ng tao. Sa paglipas ng apat taon na aming paghihirap, masasabi kong kahit papaano ay nakapag-pundar na si mama ng aming munting tahanan. Ako na ata ang pinakamasayang bata sa pagkakataong iyon! Hindi ko mawari ang aking kagalakan na sa wakas ay makaka-apak na kami sa isang lunan na kung saa‘y may apat na pader at kisameng masisilungan sa tuwing sasapit ang dagok ng hangin at ulan. Sa wakas ay nawala na rin ang takot na nananahanan sa aking puso at isipan. Akala ko sa paglipat naming iyon ay matitiyak kong ligtas na kaming magkakapatid. Subalit ang lahat ng pangmalas na iyon ay kapara na lamang ng mga ulap sa himpapawid na unti-unting naglalaho sa pagdaan ng maikling takda ng panahon. Nagbago si mama. Ang dating pagmamahal niya‘y napalitan ng matinding galit at poot. Sa bawat umagang ginawa ng Diyos ay wala siyang ibang ginawa kundi ang pagbuntunan ng galit at saktan kaming magkakapatid. Mayroong kung ano sa kanya‘y nangyari kung bakit siya nagbago. Ang dating sandigan ko ay bakit tila ngayo‘y kinatatakutan ko na. Ano ang nangyari kay mama? Hanggang sa isang araw habang kami ay naglalakad pauwi buhat sa bayan upang makapagbenta ng mga bakal at bote. Isang pangkat ng mga bata ang sa ami‘y tila nakatingin ng kakaiba. Sinubukan kong ibali ang atensiyon ko sa aking mga kapatid at nagpatuloy na lamang kami sa paglalakad subalit tiyak kong kami nga ang sinusundan ng mga ito. Hindi ko maialis sa aking isipan ang labis na pag-iisip at pagkatakot sapagkat may kung ano sa amin ang binabalak gawin ng mga ito. Maaring pakay nila kaming saktan o marahil ay nakawin mula sa aming kustal ang perang aming kinita. Sa isang tiyak na sandali, wala sa dalawang ito ang nangyari. Ang noo‘y akala kong pisikal na pang-aabuso ay higit na mas naging masalimuot. ―Pokpok ang nanay niyo! Mga anak ng pokpok!‖ sigaw ng mga batang ito. Paulit ulit itong tumatatak sa aking nagugulumihanang isipan. Hindi ko maipaliwanag subalit parang may isang patalim ang bumabaon sa aking puso at tila walang katapusan ang pag-agos ng dugo at pagluha nito sa tuwing naiisip ko ito. ―Hindi ito magagawa ni mama,‖ ang pilit kong itinatatak sa aking mga nakababatang kapatid na noo‘y naguguluhan pa lamang at hindi pa lubusang batid ang mga ito. Sa bawat umaga ng aming pakikipagsapalaran, ito ang nagsisilbi naming umagahan – ang mga hindi makataong pangungutya at panlalait mula sa iba. Dahil dito ay naglakas loob akong alamin ang katotohanang sumasaklaw sa lahat ng mga 106 paghahatol na ito. Palihim kong sinundan si mama sa kanyang trabaho na sabi niya sa amin noon ay isang negosyo lamang. Hindi ko maitatagong mangamba sapagkat sa tuwing aalis siya sa aming bahay ay punong-puno ng kolorete ang kanyang mukha at pulang-pula ang kanyang labi. Sa aking nasaksihan, totoo nga ang lahat ng mga ito. Iba‘t ibang mga lalaki ang sa kanya‘y nakapalibot at siya ay tila nagsisilbing isang masarap na ulam na kinatatakaman ng mga ito. Nahiwa ang aking pagkatao sa aking natunghayan. Napuno ng mga katanungan ang aking murang isipan. Napakahirap na maging anak ng isang pokpok. Walang katapusang pangaalipusta ang sa ami‘y ibinabato. Napakaliit lamang ng pagtingin sa amin ng lipunan. Dahil nga ba ito sa hanapbuhay ni mama? Hindi ko rin masisi si mama sapagkat nararamdaman ko mula sa ikabuturan ng aking puso na ginagawa lamang niya ito dahil ayaw niya kaming mamatay sa gutom. Dahil nahihirapan na siyang magpakalat-kalat kami sa gitna ng madilim at mapanganib na lansangan. Sa makatuwid nagawa niya ito dahil mahal niya kami. Sa bawat paglunok ko ng kanin sa aming hapagkainan ay naiisip ko ang hanapbuhay ni mama. Labis ang pagbuhos ng aking mga luha sa tuwing tumatakbo sa aking isipan ang katotohanang hinyaan niyang madurog ang kanyang pagkatao para mabuo lamang niya ang responsibilidad niya sa amin. Sabi nga nila, handang gawin ng isang ina ang kahit na ano para lamang sa kapakanan ng kanyang mga anak. Sa kabila nito ay hindi ko pa rin matanggal sa aking isipan ang magiging kaligtasan ni mama. Papaano na lamang kung saktan o paslangin siya ng mga customer niya? Paano na lamang kung dapuan siya ng mga mapanganib at nakamamatay na karamdaman? Siya isang inang nakikipagsapalaran lamang para mabuhay kami. Wala siyang ibang adhikain kung hindi ang makakabuti lamang para sa amin. Nagpatuloy ang kanyang hanapbuhay sa loob ng maraming taon, dahil din dito ay nakapagtapos ako sa kolehiyo at iba ko pang mga kapatid. Napakasakit man sa akin bilang isang anak na makitang nagbebenta ng sariling laman ang aking ina subalit pinilit kong tanggapin na lamang ito at gawing insiparsyon upang makapag-aral at makaahon mula sa labis na pagka-lugmok sa kahirapan. Sa wakas ay tumigil na rin si mama sa kanyang hanapbuhay. Sa loob ng isang taon ay napuno ang aming tahanan ng masasayang mga ala-ala. Noo‘y doon ko lamang nakita ang labis na kasiyahan mula kay mama. Kahit papaano ay unti-unti kong napapawi ang madilim naming nakaraan. Subalit lang ng ito ay nagbago ng matuklasan naming may sakit si mama. Ang sakit na ito ay nakuha niya sa kanyang nagdaang hanapbuhay. Labis ang aking panghihina nang malaman ko ang tungkol dito. Hindi ko pa nadadala si mama sa iba‘t ibang bansa. Hindi ko pa lubusang nasusuklian ang kanyang sakripisyo. Ang sakripisiyong para sa akin ay higit na dakila sa kahit sino pa mang magulang na nagha-hanapbuhay din para sa pamilya. Ibang-iba si mama. Marahil hindi ako ngayon isang propesiyonal kung hindi dahil sa kanya. Hindi nagtagal ay pumanaw na rin si mama. Baon niya ang masasaya naming ala-ala hanggang sa kanyang huling hininga. Ano pa man ang kanyang naging maling desisyon noon, masaya siya sapagkat nagbunga ito ng maganda – at ang aming 107 tagumpay ang kumukha rin ng kanya. Hanggang sa huli mama, tunay na nakaukit sa aking puso‘t isipan ang iyong ala-ala. Ito ay para sa aking pokpok na ina. Ipinagmamalaki kita! Barya Nakalathala sa Daloy Dalumat Alas-7 ng umaga. Nag-aabang ako ng bus mula Mandaluyong pa-Nova. Tanging laman ng bulsa ko‘y sampung-pisong barya. Sinasalat-salat ko ng mga daliri ng isang kamay ang bagol sa bulsa ko; sinasalat-salat ang nakaukit na mga mukha nina Mabini at ni Bonifacio. Nag-iisa, walang kalansing ang barya sa aking bulsa. Ang kumakalampag ay ang kalam at hilab ng aking bituka na hindi man lang nasayaran ng mainit bago ako umalis. Walang almusal sa opisina ng Kilusan. Simot ang mga botelyang plastik ng kape at asukal. Siguro naman ay may kape sa bahay na pagdarausan ng talakayan sa isang komunidad sa Nova. Pumara ang isang bus na pwede kong sakyan sa loading bay. Sinasalat pa rin ang bagol sa aking bulsa, nag-aagam-agam na sumakay ako. Ang sampung-piso sa aking bulsa ay kulang sa pamasahe hanggang Nova. Tatawaran ko ang konduktor kung papayag ito o ibabayad ang sampung-pisong barya kung hanggang saan ang abutin nito. Kadilakad na lang hanggang lugar na aking pupuntahan. Maaga pa at kukonti pa ang pasahero. Pinili ko ang isa sa mga upuan sa tabi ng bintana sa dakong likuran ng bus. Mas madaling makiusap kung walang makakarinig na iba. Hindi ako kaagad pinuntahan ng konduktor para singilin. Magdaragdag pa muna siguro ng mga pasahero bago magtiket at maningil. Parang karo sa bagal ang takbo ng bus. At madalas na patigil-tigil upang mangahoy ng maagang mga pasahero. Isinandig ko ang aking ulo sa sandalan ng upuan. Pumikit. Naopuyat ako sa kababasa sa nilalaman ng pinakahuling isyu ng dyaryo ng Kilusan bilang paghahanda sa talakayan: Ang standoof ng Pinas at China sa Scarborough Shoal. Ang pagpapalakas ng pwersang militar ng US sa Asya at ang Mutual Defense Treaty at Visiting Forces Agreement sa pagitan ng US at Pinas bilang angklahan nito. Ang pagpapatibay ng Senado sa State of Visiting Forces Agreement (SoVFA) sa Australia, ang pangunahing ayudante ng US sa bagong estratehiya nito sa Asya-Pasipiko… Habang nagrirepaso para sa talakayan ang aking isip, tinighaw ko ang aking gutom sa mabangong amoy ng binusang mani ng isang ambulant vendor na umangkas para ilako ang paninda. At nanaginip na bumili ako ng isang botelya ng malamig na malamig na mineral water. 108 Bayan! Pagulantang akong nagising. Mabilis na sinalat ang sampung-pisong bagol sa aking bulsa. Naruon pa. Hindi ako tiniketan at siningil ng konduktor. Inilabas ko ang aking kamay na nakaipit na sa pagitan ng hinlalaki at hintuturo ang sampung-pisong barya na tanging kayamanan ko sa araw na iyon. Tumayo na kasabay ng nagtayuan ding mga pasahero para magsibaba. Hawak ko ang aking bagol kung sakaling sisitahin ako ng konduktor. Ni hindi tumingin sa akin ang konduktor. Kahit pa palingap-lingap ako dito habang pababa na ng estribo. Nagulat pa ako nang humugong ang makina ng bus at muling umandar . Kasabay ng palatak ko ng Yes! biglang dumulas ang bagol sa pagitan ng dalawa kong daliri; nalaglag sa paanan ko, gumulong, at bago ko nahabol ay tuluytuloy na nahulog sa imburnal sa di-kinalayuan sa aking kinatatayuan. Tula Paggalang sa Karapatang Pantao ni Charlene L. Lizardo Nakikita mo silang nasasaktan? Dahil yan sa iyong kaugalian Na dulot ng masama na kaisipan Na gusto mag-sira sa mga tauhan. Ang hinihingi lang naman ay respeto, Hindi lang sa akin kundi rin sa iyo Halika at tayo‘y magsasama magtrabaho Upang makamit ang kapayapaan sa dulo. Ang kapayapaan ba ay talagang gusto mo? Kung gusto mo, magsimula ka sa pagrespeto Ito ay hindi lang para sa akin kundi pati rin sa iyo Magsimula tayo sa paggalang ng karaptang pantao Bakit Kami’y Inyong Pinapatay? ni Rogelio L. Ordonez kami ang nagtatanim ng palay naghahawan ng mga damo sa tubuhan at nagpapabulas sa mga gulay nag-aalaga sa manggahan at pinyahan upang inyong mga labi‘y masiyahan at humalakhak ang inyong tiyan. kami ang maghapong gumagawa 109 nagbubungkal ng inyong lupa upang buhay ninyo‘y sumagana at lumagi kayong pinagpala. bakit kami‘y inyong pinapatay? kami ang alipin sa pabrika at nagpapaandar sa makina lumilikha ng inyong mga damit mga gatas na de lata mga inuming nakabotelya mga gamot na ikinapsula. kami ang kapiling ng lagari‘t tabla ng semento, buhangin at graba upang gusali ninyo‘y mapuno ng pera. kami rin ang kuba na‘t nagpapasan ng sangkatutak na mga buwis mapalamon lamang ang mayayaman at laging may makurakot-madambong mga tulisan sa pamahalaan. bakit kami‘y inyong pinapatay? kami ang taga-hugas ng inyong pinggan taga-dulot ng inyong pagkain taga-masahe ng inyong katawan taga-maneho ng inyong kotse taga-laba ng inyong mga damit taga-alaga ng inyong mga anak taga-gawa ng marami pang bagay oo, kami ang suhay ng inyong buhay upang patuloy kayong mabuhay sa karangyaan at kaluwalhatian at tamasahin ang kamunduhan. bakit kami‘y inyong pinapatay? sa halip na kalingain at pagpalain bakit ayaw ninyo kaming tratuhin bilang tunay na mga tao rin sa ilalim ng isang lipunang marangal at naghahari‘y hustisya sosyal? hanggang kailan dignidad nami‘y inyong yuyurakan 110 at ipagkakait ang kinabukasan? masisisi pa ba ninyo kami kung balang araw kayo naman ang patayin namin. bakit kami‘y inyong pinapatay? Ako, Ikaw, at ang Lahat ni Omar Shariff Juaini Katangian ng Pilipino ang maging makatao Lahat ay dapat magsikap upang maging maginoo Sapagkat tayo ay ginawa ng iisang Diyos, Tayo‘y ginawa at tayo‘y kayang gawing pulbos. Ang karapatang pantao ay ibinibigay sa lahat, Kaya‘t obligasyon nating mga tao ang maging tapat. Lahat ay dapat nating ituring isang kaibigan Upang ang pagkatao natin ay hindi maiwan Sa lahat ng bagay ay kailangan nating rumespeto Sapagkat ginawa tayo ng Diyos upang maging kumpleto. Tayong lahat ay pare-pareho sa mata ng Diyos, Kaya‘t kailangan nating magsikap magmahal ng lubos. Karapatan sa Buhay at Dignidad Sa panulat ni Ginoong Jetty G. Orozco Buhay ko, Buhay mo, Buhay nating lahat Sa mundong ito, lahat tayo ay namulat. Wala na yatang bagay na bago sa ilalim ng araw ay hindi pa nasisiwalat, Bagay na di dapat ikagulat. Sa simula't sapul Ng tayo pa ay mumunting supling at sanggol Habang akay-akay ng ating magulang 111 May dignidad na sa atin ay lumulatang Basehan na tayo ay may karapatang mabuhay, ipagpatuloy ito, maging masaya at magtagumpay. Dunong at diwa sa atin ay ibinigay Mula sa Maykapal na kabutihan ang siyang taglay. Gamitin ito sa wasto at huwag iabuso. Binigay sa atin ito upang ipagyabong at antas ng pamumuhay ay tumaas Hindi para manlinlang, manloko at maging mandarambong Kaya nga moralidad ay kumukupas. Huwag mang-apak ninuman Lalo na sa kanilang pagkatao at karapatan At pag bumaligtad ang panahon Baka ikaw naman ang nasa piitan. Hindi ko lubos na maisip na sa sinauna pa man hanggang sa kasalukuyan Sa tinagal-tagal ng pakikibaka ng sinuman sa sanlibutan Meron pa ring sa kalayaan o karapatan ay pinagkaitan Ganid at makapangyarihan, Kung sila ay ilarawan. Mapangahas at mapusok, lalo nang kasuklam-suklam Kung ganilang galit ay pumutok. Hinagpis at poot, huwag ikubli, Dinggin ang puso sa pag-abot ng katarungang minimithi. Magsumbong sa kinauukulan Nang sa gayon, sungay ny salbahe ay maputulan. 112 Anak ka man ni Pontio Pilato o karaniwang tao lamang, Basta hustisya at iyong karapatan na ang pinag-uusapan, Huwag hayaang yurakan. Matuto tayong lumaban, Puri at sarili ay ingatan Karapatan nating ipagtanggol ang sarili Sa anumang uri ng pang-aapi At kailanman huwag hayaan magapi Datapwat kalayaan ay ipagbunyi. KALAYAAN, Sa anumang uri, Ito ang ating karapatan, Kalayaan na hinahangad ng karamihan, Mahirap man o mayaman. Lahat tayo, ito ating inasam-asam, Pagkat tao man lan naman at nangangailangan ng kaligayahan Karapatan natin ito, ng bawat nilalang. At sa pagsubok huwag na huwag kang susuko yan ating isaalang-alang. At kung ikay yamot at pagod na sa buhay Huwag kang magpapakamatay Lalo lamang itong gugulo Kung marunong ka lang maghintay. Darating ka rin diyan,pero ngayon ang bata mo pa May bukas na naghihintay at marami ka pang magagawa. Ang iba nga diyan, tulad ng maysakit at may edad na Gusto pang mabuhay, ikaw pa kaya 113 Dahil lang sa mga rasong ang bababa. Pero sabi mo, "Buhay ko naman to", Sige bahala ka,basta alam mong sa purgatoryo o impyerno ka patutungo Maging matatag ka lang sana Kasi walang sinuman ang may karapatang kumitil nito Kundi ang tagapaglikha lamang, na pinahiram mang tayo. Tungkol naman sa karapatan, Marami itong kinabibilangan, Isa na rito ang karapatang pantao Karapatang mabuhay, magkaroon ng maganda at maayos na pamumuhay, disenteng tahanan, karapatang makapag-aral, makapagtrabaho, maging masaya, ipagtanggol ang sarili at kanyang karapatan karapatang mamili at karapatang mamuhay nang tahimik. Lahat ito, nararapat lang angkinin at ating pagyamanin Dahilan kung bakit di na natin kailangan ng dalubhasa O sinumang makata na lilikha ng alinmang konstitusyon Na nagbibigay lamang sa atin ng altapresyon Dahil sa pagpapatupad ay ang kukupad at namimili pa, Kaya naman karapatan ay ang bagal umusad. Nasasani kong hindi na natin kailangan sila dahil itoy napakasimple Pagkat tayo mismo sa sarili nating paraan, Tiyak karapatan ay 114 makakamtam. Pangalawa, ang karapatang pangkalikasan o panghayop Hindi lang tayong tao ang may karapatang mabuhay sa mundo Dahil kung makapagsalita lang ang hayop Tiyak ito ang sasabihin nila "Hoy buwisit ka, Hayop man kami, mas lalo ka na, Kami riy may puso at pakiramdam Buhay namin ito at hindi sa inyo Kaya huwag niyo kaming pakialaman, Patayin at ikulong, para lang pagkaperahan". Gaano man kaliit o isa mang higante Maliit gaya ng langgam o singlaki pa ng elepante Lahat tayo ay may karapatan Ikaw may tao, hayop o halaman Basta may buhay Pag-ibig ang dapat nating ialay. Kolum Republikang Mamon ni Rogelio L. Ordonez HINDI na dapat ikagulat pa kung bakit napawalang-sala sa CA (Court of Appeals) ang marinong Amerikanong si Daniel Smith at walang kaabug-abog na nakauwi na sa Estados Unidos ng Amerika. Sa RTC (Regional Trial Court) ng Makati, puspusang nilitis si Smith ni Hukom Benjamin Pozon sa kasong panggagahasa sa isang Suzette ―Nicole‖ Nicolas na nangyari noong malibog na gabi ng 2005. Napatunayan siyang nagkasala at nasentensiyahang mabilanggo ng mga 40 taon. 115 Habang nakaapela sa CA ang kanyang kaso, mga dalawang taon nga siyang ikinulong noon sa Embahada ng Amerika dito na, maliwanag, hindi sakop ng mga batas at hurisdiksiyon ng Pilipinas. Matapos magdesisyon ang Korte Suprema na dapat nang ilipat ng kulungan si Smith sa sakop ng teritoryo ng bansa — halimbawa‘y sa Pambansang Bilangguan sa Muntinlupa — hindi naman iyon naipatupad kahit isang minuto dahil kailangan pa diumanong ―linawin‖ ang ilang teknikalidad sa mga probisyon ng nakasusukang VFA (Visiting Forces Agreement) na sumalaula na naman sa soberanya o kasarinlan ng bansa. Sadyang binimbin ang pagpapatupad ng naturang kautusan, ibinitin at pinatawing-tawing sa hangin kaya, sa wakas, namaniobra o nasalamangka ng makapangyarihang mga kamay ang lahat-lahat at nagmukhang tanga ang Republikang Mamon. Maaalaala, kahit parang dumaraan sa butas ng karayom ang sinumang aplikante para mapagkalooban ng visa sa Embahada ng Amerika dito, biglang-bigla na lamang pumutok ang balitang nasa Amerika na si Nicole, kasama ang Nanay, upang doon na magsimula ng panibagong buhay matapos ang madamdamin niyang pagsasalaysay noon kung paano nilaspag ni Smith ang kanyang puri. Pagkatapos, bigla rin ang ipinalabas niyang bagong pahayag na hindi na niya tiyak kung ginahasa nga siya o hindi ni Smith dahil ―lasing na lasing‖ siya noong gabing iyon. Maliwanag, ang nabaligtad na pahayag ni Nicole ang isa sa mga matibay na batayan ng tatlong babaing mahistrado ng CA — bukod sa iba pa marahil na mahiwagang mga kadahilanan, kasama diumano ang konsensiya — kaya, sa wakas, mabilis pa sa alas kuwatrong napawalang-sala si Smith at parang ipu-ipong nakauwi agad sa Amerika. Dumaan, diumano, sa tamang proseso ang lahat, ayon kay Embahador Kristie Anne Kenny, at gayundin ang opinyon ng ilang opisyal ng pamahalaan natin, lalo na si Sekretaryo Raul Gonzalez ng Katarungan kaya, sabi nila, walang dapat hinalaing iregularidad o hokus pokus sa mga bagay na ito. ―Tell it to the marines,‖ sabi nga sa wika ng mga Yankee. Sa paniniwala ng mga mulat at progresibo, diniktahan ng mga diyus-diyosan sa Washington ang diyosa ng Malakanyang para aregluhin ang lahat pabor kay Smith. Batay sa kasaysayan ng Republikang Mamon, matagal nang nangangayupapa at tagahimod ng pundilyo ng imperyalistang mga patakaran ng Amerika ang walang gulugod na pambansang liderato ng Pilipinas. Mula pa sa panahon ng mga Quezon, Roxas at Osmena, hanggang sa mga rehimen ng mga Marcos, Aquino, Ramos, Erap at La Gloria, maliwanag na papet lamang o manyikang de susi ni Uncle Sam ang mga naging presidente ng Republika (basahin ang aklat na ―In Our Image‖ ni Stanley Karnow) kaya kalimitang ibinebenta ang pambansang kapakanan at labis na nasasalaula ang tunay na kasarinlan o soberanya maisulong lamang ng mga kinauukulan ang makasarili‘t nakasusugapang mga interes na pampulitika. Kailan nga ba naipatupad ang mga batas ng Pilipinas laban sa mga nagkakasalang sundalong Amerikano sa sakop ng teritoryo nito? Nang namamayagpag sa bansa ang 116 mga base militar ng Amerika dito — sa Sangley Point sa Kabite, sa Clark Field sa Pampanga, sa Subic Bay sa Olongapo — itinambak lamang sa kangkungan ang maraming kasong kinasangkutan ng mga marinong Amerikanong kagaya ni Daniel Smith. Walang kaluskos na nakalayas agad ng Pilipinas ang mga kinauukulan at lumitaw na lamang, nang malaon, na nagkakamot na ng bayag sa Estados Unidos ng Amerika. Sariwa pa sa alaala, noong mga huling taon ng dekada ‘60, isang mala-pistolerong marinong Amerikanong tumutugon naman sa pangalang Kenneth Smith ang hindi napitik man lamang sa ilong ng batas ng Pilipinas at agad na pinawalang-sala ng mga awtoridad na Amerikano kaugnay ng pagkakapatay sa isang pobreng Pilipinong limpiya bota na nagnanakaw diumano ng bisikleta. Ang biktima, si Rogelio Gonzales, ay basta na lamang binaril at napatay ni Smith sa tarangkahan ng Sangley Point. Bisikleta lamang ng Amerika ang katumbas ng kanyang buhay nang basta na lamang ibinasura ang naturang kaso. Noon ding mga panahong iyon, isang Pilipinong trabahador, si Glicerio Amor na ―nakatalikod at nakatalungko at umiinom‖ sa isang sapa na sakop ng base militar ng mga Yankee sa Subic Bay, Olongapo, ang basta din lamang binaril at napatay ng marinong si Michael Moomey. Ikinatuwiran ni Moomey na napagkamalan niyang ―baboy-ramo‖ si Amor kaya niya binaril agad. Hindi man lamang napitpit ng batas ng Pilipinas ang kanyang mga daliri at nakauwi din agad siya ng Amerika. Noong 1970 naman, iba‘t ibang makahayop na kalupitan ang dinanas ng ilang manggagawang Pilipino sa Clark Field, Pampanga sa kamay ng binansagang Holman‘s Gestapo Unit — si Col. Averill Holman ang siyang kumander ng naturang base militar na nahaharap noon sa kasong desakato sa Hukumang Unang Dulugan ng Lungsod ng Angeles kaugnay ng kaso namang tangkang pangingidnap at panggagahasa ng apat niyang sundalong sina Ronald McDaniel, Cecil Moore, Bernard Williams at Hiawatha R. Lane. Ibinaon na rin lamang sa limot ang nasabing mga kaso. Sa isyu ng THE WHIG (Agosto-Setyembre, 1970), isang peryodikong Amerikanong lumilitaw na tutol noon sa masamang pamamalakad ng Amerika hindi lamang sa Pilipinas, kundi maging sa ibang mga bansa, ibinunyag ang sumusunod na mga pangyayari sa Clark Field: Isang alas kuwatro ng hapon, nilapitan ng anim na sundalo ng Holman‘s Gestapo Unit ang anim ding sibilyang empleyado ng base militar na nakatayo sa tarangkahan ng terminal ng Clark at hiningan ng mga ID. Walang kaabug-abog na pinaghihipuan ang dalawang babae sa mga iyon, kinaladkad sa malapit na gusali ang apat na lalaki at basta na lamang pinaggugulpi. Marami pang obrerong Pilipino ang walang kadahidahilang binugbog ng mga sundalo ni Holman. Ayon pa rin sa THE WHIG, muli, isang hapon, isang Pilipinong nangungumpay ng damo sa labas ng bakod ng Clark ang nilapitan ng dalawang marinong Amerikano, at basta na 117 lamang sinipa. Sumigaw ang biktima, humingi ng saklolo, pero tinakpan ang kanyang bibig, saka muling pinagsisipa. Pagkatapos, inihagis ito sa loob ng bakod, isinakay sa dyip, tinadyakan ang bibig na ikinalagas ng tatlong ngipin. Sa tanggapan ng seguridad ng Clark, 18 pang marino ang halihaliling bumugbog sa kanya at itinapon siya, nang malaon, sa labas ng bakod ng Clark. Isang Pilipinong nakatira sa tapat ng base, batay pa rin sa ibinunyag ng THE WHIG, ang tinalian at ipinakaladkad sa kabayo ng isa pang miyembro ng Holman‘s Gestapo Unit. Isang Pilipino namang patungo sa tore ng radyo ng Clark ang hinabol at nang malapit nang abutan ng sundalong Amerikano, basta na lamang ito binaril at napatay. Nang makabalik sa Amerika ang naturang marino, ipinagyabang pa nito diumano na 15 Pilipino ang kanyang napatay sa loob ng panahong nakadestino siya sa Pilipinas. Hindi kaya paulit-ulit na mangyari, o nangyayari na, ang nabanggit na mga halimbawa ng pag-abuso‘t kalupitan ng mga sundalong Amerikano sa ilalim naman ngayon ng dapat nang ibasurang VFA? O mananatili lamang mga gulugod-dikya ang pambansang liderato at hahayaan na lamang manatiling ang bansa‘y isang Republikang Mamon sa mata ni Uncle Sam na puwedeng basta na lamang salaulain ang mga batas at lamutakin ang soberanya o kasarinlan nito? Sabi nga, huwag mong asahan Virginia, na maisusulong ang pambansang kapakanan — pangkultura man, pang-ekonomiya man o pampulitika — hanggang nakatali sa asintos ng imperyalistang mga patakaran ng Estados Unidos ng Amerika ang nagpapanggap na makabayang mga lider ng Republikang Mamon. Opo, Virginia, opo…maniwala ka na lamang sa mga milagro at horoscope upang maparatangan namang may hangal kang kaisipan. # Bakit May Karahasan? ni Rogelio L. Ordonez NAAALAALA namin, nang dumalaw sa Pilipinas sa panahon ng rehimeng Marcos ang ekonomistang taga-Sweden na si Gunnar Myrdal at makita‘t masuri niya ang umiiral noong mga sakit na panlipunan ng bansa, nasabi niya: ―Isang paliligo na lamang ng dugo ang maaaring makalinis sa mga sakit na panlipunan‖ ng bansang ito. Sa pahayag na iyon ni Myrdal, maliwanag na isang marahas na pagbabagong panlipunan ang tinutukoy niya. Hitik nga ng karahasan ang maraming bansa sa mundo bago nakamit ang minimithing mga pagbabago sa kanilang katayuang pangkabuhayan, pampulitika, pangkultura o panlipunan. Natural, sa pagsulong ng sibilisasyon at kamulatan, hindi naiiwasang mauwi 118 sa karahasan ang mga tunggalian na nagdulot naman ng mga reporma‘t pag-unlad sa gustong baguhing masama‘t balintunang sistema ng umiiral noong mga lipunan. Halimbawa na lamang, umunlad ang Rusya matapos maibagsak ng Rebolusyong Bolshevik ang mapang-aliping Tsaristang rehimen ng mga Romanov. Nakamit ng Amerika ang sinasabing demokrasya at progreso matapos ang mga karahasan ng kanilang giyera sibil. Narating ng Pransiya ang katayuan nito ngayon sa daigdig makaraang pabagsakin ang Bastille dahil sa Rebolusyong Pranses. Nakamit ng Tsina ang maunlad na katayuan nito ngayon matapos wakasan ang mga dinastiya dahil naman sa rebolusyong pinamunuan ni Mao Tse-Tung. Nariyan din ang kasaysayan ng Vietnam na batbat ng karahasan bago nakalaya sa dayuhang pang-aalipin sa pamamagitan ng liderato noon ni Ho Chi Minh. Isama na rin ang Cuba na naligo ng dugo sa pamamagitan ng rebolusyong pinamunuan ni Fidel Castro bago napatalsik ang malupit at mapanikil na rehimen ng diktador na si Fulgencio Batista. Hindi mapapasubalian, iniluwal naman ang Republika ng Pilipinas dahil din sa mga karahasan ng Rebolusyong 1896 na pinamunuan ni Andres Bonifacio at, nang malaon, ni Hen. Emilio Aguinaldo at ng iba pang magigiting na Pilipino, laban sa kolonyalismong Kastila. Sa kasamaang- palad nga lamang o bunga ng gahamang interes, inagaw naman ng mga Amerikano ang tagumpay ng naturang rebolusyon na nagbunga rin ng matinding mga karahasan sa panahon ng Digmaang Pilipino-Amerikano. Matapos ibalik ng mga Amerikano ang palsipikado pa ring kalayaan at kasarinlan ng bansa noong Hulyo 4, 1946, kapalit ang di makatarungan at mapagsamantalang mga tratado at pagiging papet ng pambansang liderato, bakit nagrebelde at naging marahas ang mga Huk sa kasagsagan ng dekada ‘50 na maituturing na nawakasan lamang sa rehimen ni Magsaysay? Bakit pagkatapos ng mga Huk, tuluy-tuloy naman, hanggang ngayon, ang may apat na dekada nang rebolusyonaryong pakikibaka ng CPP-NPA? Bakit matapos noon ang madugong rebelyon ng MNLF (Moro National Liberation Front) sa Mindanaw sa ilalim ng liderato ni Nur Misuari, tuloy pa rin hanggang ngayon ang rebelyon ng humaliling MILF (Moro Islamic Liberation Front) kaya nagaganap ang marahas na pakikipagsagupa nito sa mga puwersa ng gobyerno? Maaaring banggitin, sa kabilang banda, na naibagsak ang halos 14 na taong paghahari sa bansa ng malupit, mapanikil at mapandambong na diktadurang Marcos sa pamamagitan ng mapayapang pagkilos ng iba‘t ibang sektor ng lipunan na naglundo sa tinatawag ngayong EDSA 1 — hindi angkop na tawaging rebolusyon sa aba naming palagay — pero hindi naman nito nabago ang tiwaling balangkas ng lipunan at lalong hindi nga nito nagamot ang umiiral na, noon pa man, na malubha nang mga sakit na panlipunan mulang matinding mga inhustisya at katiwalian, mulang malaganap na disempleyo at karalitaan, mulang pag-abuso sa kapangyarihan ng mga nasa poder at paglabag at pagsalaula sa sagradong mga karapatang sibil ng sambayanan, mulang dinastiyang pampulitika at pagkontrol ng iilang piling grupo sa ekonomiya ng bansa, hanggang sa palsipikadong demokrasya‘t kasarinlan at pangangayupapa at 119 pagpapakasangkapan ng pambansang liderato sa mapandambong na dayuhang mga interes. Bakit nga ba tuloy pa rin ang mga karahasan, halimbawa‘y sa pagitan ng mga puwersa ng CPP-NPA o ng MILF at ng gobyerno sa kabilang banda? Nauuwi pa rin nga sa mga karahasan, kalimitan, sa pagitan ng mga demonstrador at pulisya o militar ang sa simula‘y mapayapang demonstrasyon o protesta ng mga kabataan at estudyante laban sa umiiral na nakasusulukasok na pambansang kalagayan? Malinaw na nailahad ni Camilo Torres, isang paring taga-Colombia na umanib sa mga gerilya sa kanilang bansa, ang kasagutan kung bakit may mga karahasan sa iba‘t ibang panig ng mundo. Kung susuriin ang kanyang mga pahayag, masasabing angkop na angkop sa Pilipinas ang kanyang mga obserbasyon at binigyang-diing mga punto na makabubuting pag-aralan ngayon ng pambansang liderato. Ayon sa kanya, magpapatuloy ang mga karahasan hanggang lumalaganap ang karalitaan at inhustisya, hanggang nagmamalabis sa kapangyarihan, naglulublob sa mga pribilehiyo at walang pakundangang kinokontrol ng naghaharing-uri ang pambansang ekonomiya at pulitika sa kapinsalaan ng masang sambayanan. Magpapatuloy ang mga karahasan hanggang inutil ang Estado na maipagkaloob sa mga mamamayan ang pangunahing mga pangangailangan, gaya ng pagkain, pabahay, mga ospital at paaralan. Magpapatuloy ang mga karahasan hanggang nagbibingi-bingihan at usad-pagong ang katarungan at, kung kumilos man, ay nagiging padalus-dalos at kalimitang pumapabor sa mga maimpluwensiya‘t makapangyarihan. Hindi masasawata ang mga karahasan hanggang itinatanikala sa lupa ang mga magsasaka mabundat lamang ang mga propiyetaryo‘t asendero at, sa kabilang banda, natutulog ang gobyerno at ayaw ipatupad ang tunay na reporma sa lupa. Hindi mapipigil ang mga karahasan hanggang ginagatasan ng Estado ang sambayanan sa pamamagitan ng pagpapataw ng di makatuwiran at sobrang mga buwis para mapalamon ang mga mayayaman at may madambong ang mga opisyal ng pamahalaan. Iiral at iiral ang mga karahasan, binigyang-diin pa ni Camilo Torres, hanggang napakasasangkapan ang Estado sa dayuhang mga interes at patuloy na ibinibenta ang pambansang kasarinlan at kapakanan at kinabukasan ng susunod na mga henerasyon. Katakataka pa ba, kung gayon, kung bakit patuloy at patuloy ang mga karahasan sa bansa? Malinaw na ngang sinagot ni Camilo Torres ang lahat-lahat. 120 Kahabag-habag na Migranteng Manggagawa ni Rogelio L. Ordonez NAKALULUNGKOT at nakasusulak ng dugo ang mga kaapihan at pambubusabos na matagal nang dinaranas ng migranteng manggagawang Pilipino sa Malaysia man o sa Taiwan o sa Japan, sa Singapore man o sa Gitnang Silangan, sa Europa man o sa Amerika o sa Aprika. Ilan na nga ba sa kanila ang biktima ng makahayop na kalupitan ng kanilang mga amo: walang patumanggang binugbog, pinaso ng plantsa, inginudngod sa kubeta, ginutom at ginahasa? Ilan na ba sa kanila ang nakabilanggo ngayon dahil napilitang ipagtanggol ang sariling karapatan sukdulan ngang makapatay? Ilan na ba sa kanila ang pinutulan ng ulo, binitay o nakatakda nang bitayin? Ilan na ba sa kanila ang umuwing baliw o iniuwing bangkay na lamang? Tingnan na lamang ang detalyadong mga datos ng grupong MIGRANTE kaugnay nito. Nagsimula ito matapos ang digmaang Pilipino-Amerikano. Naging kolonya tayo ng Amerika at ipinatupad ng gobyerno ang mga patakaran ng malayang kalakalan kaya naging tambakan ang bansa ng sobrang mga produkto ng Estados Unidos at, higit pang masama, dahil sa masidhing pangangailangan ng Amerika sa hilaw na mga materyales, hinuthot nito ang likas na yaman ng bansa na nagpalaganap ng karalitaan hanggang sa kanayunan at tuluyang nagbunsod sa migrasyon ng manggagawang Pilipino. Sa kasaysayan ng pandarayuhan ng manggagawang Pilipino — na kilala ngayon bilang OFWs (overseas filipino workers) — maaaring ang kauna-unahang napatalang migrasyon ng mga ito ay ang pagdating sa Hawaii noong Disyembre 20, 1906 ng grupo ng 15 kalalakihang Ilokano upang magtrabahong parang mga sakada sa plantasyong Olaa. Pagsapit ng 1934, umabot ng 120,000 ang nagkakandakubang manggagawang Pilipinong nagkalat sa mga taniman ng tubo at pinya at iba pang produktong agrikultural sa Hawaii. Karamihan sa kanila‘y mga magsasakang hindi nakapag-aral mula sa Pangasinan, Cebu at Ilokos kung kaya madaling nalinlang sa mga kontratang kanilang tinanggap, pinasuweldo nang agrabiyado, at napilitang lunukin ang hindi makatarungang mga kondisyon sa paggawa. Pinagtrabaho sila ng 10 oras sa isang araw, 26 na araw sa isang buwan, sinigaw-sigawan at ininsulto ng mga tagapamahalang Haoles — mga Amerikanong Caucasian — at kapag nagkamali o saglit na nagpahinga, sinasaktan pa minsan ng mga katiwalang Kastila at Portuges. Matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig, mula ng huling taon ng dekada ‘40 hanggang dekada ‘60, libu-libong manggagawang Pilipino ang dumagsa sa mga konstruksiyong militar ng Amerika sa Pasipiko, lalo na sa mga isla ng Guam, Okinawa at Wake, ngunit inagrabiyado rin sa suweldo kung ihahambing sa sahod ng mga manggagawang Amerikano sa parehong trabaho. 121 Dahil bagsak nga ang ekonomiya ng bansa bunga ng kainutilan, katiwalian at makadayuhang patakarang pangkabuhayan ng walang gulugod na pambansang liderato, at lubhang mailap ang oportunidad para sa karaniwang manggagawang Pilipino, nandayuhan na rin sila sa Thailand at Malaysia sa mga huling taon ng 1960. Kahit hindi tiyak ang kasasapitan, nakarating ang iba sa Alemanya, Italya at Pransiya, at iba pang mga bansa sa Europa. Napadpad ang iba sa California at Chicago sa Amerika, sa Ontario at Winnipeg sa Canada, dahil sa pagbabakasakaling matagpuan ang hinahanap na ginto upang maiahon sa gutom at karalitaan ang iniwang nalulungkot at nangungulilang mga pamilya. Nang pairalin pa ang Batas Militar ng diktadurang Marcos noong 1972, lalong humilahod ang pambansang ekonomiya, lalong naghirap ang ordinaryong mga mamamayan, at lalong tumaas ang halaga ng dolyar kontra sa piso kaya lalong tumindi ang migrasyon ng mga manggagawang Pilipino — babae man o lalaki — at napadpad sila sa iba‘t ibang lupalop, sa Iraq man o sa Iran, sa Bahrain man o sa Kuwait o sa Dubai sa Gitnang Silangan, sa Angola man o sa Ethiopia at Nigeria sa Aprika, at maging sa Singapore, Hongkong, Taiwan, Japan at Korea sa Asya. Ang iba, kahit salat sa kaalaman at karanasan, ay napilitang sumuot at maglingkod sa pandaigdig na industriya ng pagbabarko, naglayag saanmang sulok ng mundo taglay ang mumunting mga pangarap na malimit namang nilalamon lamang ng dambuhalang mga alon sa malawak na karagatan. Sa kasalukuyan nga, milyun-milyon na silang parang mga layak na nakakalat sa iba‘t ibang mga lupain at kayakap nila ang pangungulila‘t kalungkutan, biktima ng inhustisya‘t kaalipinan, ng karahasan at kamatayan, sa kanilang mahaba‘t marawal at nakahahabag na kasaysayan. Tiniis nila ang nakapapasong init sa mga konstruksiyon at minahan ng langis sa disyerto ng Saudi Arabia; tiniis nila ang makadurog-butong lamig sa pabrika ng salmon at sardinas sa Alaska; tiniis nila lalo na ng mga kababaihan ang pagmamalupit ng kanilang amo — ang suntok, sipa‘t tadyak, bugbog at panggagahasa sa Singapore, Hongkong at mga bansang Arabo; tiniis nilang magsayaw nang hubo‘t hubad, mabulid sa prostitusyon, laspagin at babuyin sa mga bahay-aliwan sa Japan; tiniis nila ang malarya at iba pang nakamamatay na sakit sa mga minahan sa Aprika ngunit, higit sa lahat, tiniis nila ang nakapanlulumong kalungkutan dahil sa matinding pangungulila sa iniwang mga mahal sa buhay. Bagaman nasusuhayan nga nila ang bumabagsak na pambansang ekonomiya sa pamamagitan ng bilyun-bilyong dolyar na ipinadadala nila taun-taon sa bansa, nakapaghihimagsik na hindi naman sila ganap na pinangangalagaan o tinutulungan ng sariling gobyerno hinggil sa mga problemang kaugnay ng kanilang mga trabaho sa iba‘t ibang banyagang lupaing kinaroroonan nila ngayon. Patuloy lamang silang binobola o inuutong ―mga bagong bayani‖ ngunit wala namang kongkreto‘t makabuluhang mga programa ang pambansang liderato upang sila‘y maalalayan at sagipin sa kumunoy na kanilang kinasadlakan. 122 Dahil sa kontra-manggagawa at makadayuhang mga patakarang pangkabuhayan ng umiiral o naghaharing rehimen, inaasahan pa ngang lalong titindi ang pandaruhayan ng manggagawang Pilipino kahit hitik na ang kasaysayan nito ng inhustisya‘t kalupitan at kaalipinan. Hanggang inutil ang gobyernong mabigyan ng sapat na oportunidad ang kanyang mga mamamayan — desenteng trabaho, makatarungang sahod, kaukulang mga benepisyo sa paggawa tungo sa maluwag o komportableng buhay — patuloy at patuloy na ipapadpad ng hangin ng karalitaan at kakalat na parang mga layak sa iba‘t ibang panig ng mundo ang manggagawang Pilipino. At. di nga kasi, patuloy at patuloy ding mararagdagan ang mahaba nang listahan ng mga inabuso‘t ginahasa, ng mga pinatay at nagpakamatay, ng mga ikinulong, pinahirapan at binitay, ng mga umuwing baliw o bangkay na lamang, hanggang hindi maabot ng kurtadong utak ng estado ang tungkulin nitong lubos na pagmalasakitan, pangalagaan at ipagtanggol ang interes ng uring manggagawang Pilipino — narito man o nasaan mang panig ng mundo. Marami nga sa kanila — lalaki man o babae — ang umalis ng bansa nang luhaan o humahagulhol hanggang sa loob ng eroplano at, kung hindi man bumalik na bangkay na lamang, umuuwi namang bigo‘t halos masiraan ng bait, durog ang mga pangarap at pira-piraso ang kinabukasan dahil sa mapait at malagim na karanasan sa banyagang lupang pinuntahan sa paghahanap ng kahit kapirasong langit para sa mga mahal sa buhay. Kahabag-habag na uring manggagawa! Kanta Bawat Bata Apo Hiking Society [verse 1] Ang bawa‘t bata sa ating mundo Ay may pangalan, may karapatan Tumatanda ngunit bata pa rin Ang bawa‘t tao sa ating mundo [verse 2] Hayaan mong maglaro ang bata sa araw Kapag umuulan nama‘y magtatampisaw Mahirap man o may kaya Maputi, kayumanggi At kahit ano mang uri ka pa Sa ‗yo ang mundo pag bata ka [repeat verse 1] [verse 3] Ang bawat nilikha sa mundo‘y Minamahal ng panginoon Ang bawat bata‘y may pangalan May karapatan sa ating mundo 123 [verse 4] Hayaan mong bigyan na lang ng pagmamahal Katulad ng sinadya ng maykapal Mahirap man o may kaya Maputi, kayumanggi At kahit ano mang uri ka pa Sa ‗yo ang mundo pag bata ka Hoo-wa-hoo-wa, la la la… (kids) [repeat verse 2] Sa ‗yo ang mundo pag bata ka Sa ‗yo ang mundo pag bata ka Sa ‗yo ang mundo pag bata ka [repeat verse 1] [repeat verse 3] [repeat verse 1 until fade] Batingaw ASIN INTRO Tawag ng batingaw Hayo na't ipaalam Sa mundo ay isigaw Karapatang pantao ay igalang Ano mang dahilan Antas, kulay o isipan Tao'y pahalagahan Karapatang likas, panindigan CHORUS Ang karapatang pantao ay igalang 'Di lamang sa diwa kundi sa puso man Siyang sandigan ng katarungan Kapayapaan at kalayaan AD LIB Tayo ay lilikha Bayan na pinagpala Bayan na may kalinga Kinabukasang alay sa mga bata INTERLUDE 124 Tawag ng batingaw Hayo na't ipaalam Sa mundo ay isigaw Karapatang pantao ay ipaglaban [Repeat CHORUS twice] ITO ANG GUSTO KO! Francis Magalona [Verse 1] Mabuhay nang maayos at lubos Magbigay sa kapwa, magmahal ng taos Gusto kong tikman ang sarap ng buhay Hawakan ang bukas sa 'king mga kamay Makita (alin ?), makita (alin ?) Makita ang liwanag sa gitna ng dilim Ayoko sa dilim nagdidilim ang paningin Ang kalayaang inaasam ay ibigay mo na sa akin Mabuhay (ng tunay) makulay (ang buhay) Ang luha'y ialay sa mga buhay na hinalay Ang buhay natin 'di kayang hamakin Ipagtanggol ang karapatan natin [Chorus 1:] Katarungan - ito ang gusto ko! Kalayaan - ito ang gusto ko! Kapayapaan - ito ang gusto ko! Karapatang-pantao - ito ang gusto ko! Kalikasan - ito ang gusto ko Kabataan - ito ang gusto ko! Kaibigan - ito ang gusto ko! Sa buhay kong ito - ito ang gusto ko! [Verse 2] Gusto kong lasapin ang tamis ng panahon Maniwalang mahigitan ko pa ang kahapon 125 Ayokong mawalan ng pag-asa Gusto ko nga masasayang alaala Sama-sama, sari-sari, sabay-sabay Mapaitaas o mapailalim Ang tao ay natitibo pag tumakbo ng matulin Relax ka lang at 'wag kumilos ng madalos Kumilos ng maayos at umiwas sa galos Iisa lamang ang ating katauhan Bigyang kahulugan ang kasalukuyan [Chorus 2] Karangalan - ito ang gusto ko! Kalusugan - ito ang gusto ko! Kabutihan - ito ang gusto ko! Sa buhay kong ito - ito ang gusto ko! Kagitingan - ito ang gusto ko! Kasipagan - ito ang gusto ko! Kapatiran - ito ang gusto ko! Sa buhay kong ito - ito ang gusto ko Yeah ! (Scratch) "Bring the noise!" Yeah yeah... woh hoh... Yeah yeah... woh hoh... Yeah yeah... woh hoh... Yeah yeah... woh hoh... [Repeat Chorus 1] [Chorus 3] Karangalan - ito ang gusto ko! Kalusugan - ito ang gusto ko! Kabutihan - ito ang gusto ko! Sa buhay kong ito - ito ang gusto ko! [Repeat Chorus 1] 126 Iba pang Akdang Kanta Hinggil sa Karapatang Pantao Dam – Gary Granada Mamang May Baril – Nuklus Halina - Jess Santiago Sana‘y Di Masanay – Noel Cabangon Mapayapang Mundo – Pol Galang Isa Pang Kanta – The Jerks Tano – Mon Ayco/Patatag 127 ARALIN 4: PANITIKAN HINGGIL SA ISYUNG PANGMANGGAGAWA, PANGMAGSASAKA, AT PAMBANSA PANIMULA Napakahalaga ng gampanin ng manggagawa sa pagtataguyod ng ekonomiya ng isang bansa. Batay sa isinagawang Labor Force Survey ng Philippine Statistics Authority (PSA) noong Abril 2019, 1.346 milyong trabaho ang nalikha para sa taong 2019, kung saan umabot sa kabuuang 42.242 milyong Filipino ang may trabaho, mataas ng 3.3 porsiyento kumpara sa 40.896 milyong Filipinong may trabaho na naitala Pinagkunan: https://www.slideshare.net noong nakaraang taon (www.dole.gov.ph). Ang pinakakanasa lamang ng manggagawa ay mabigyan sila ng sapat na sweldo at benepisyo bilang kapalit sa kanilang paghahanapbuhay para sa bansa at sa kanilang pamilya. Ayon sa 1987 Konstitusyon ng Republika ng Pilipinas, Artikulo XIII, Seksyon 3, ang Estado ay nararapat na magkaloob ng lubos na proteksyon sa paggawa at magtaguyod ng puspusang employment at pantay na mga pagkakataon para sa lahat. Kabilang rito ay ang pagbabalangkas ng mga patakaran at desisyon na may kaugnayan sa kanilang mga karapatan at benepisyo. Ayon naman sa seksyon 4 ng konstitusyon, ang estado ay nagbibigay ng proteksyon sa mga magsasaka sa pagmamay-ari ng mga lupang kanilang sinasaka at tumanggap ng kabahagi sa mga bunga niyon (www.officialgazette.gov.ph/constitutions). Marami pang isyung pambansa ang dapat na bigyang pansin ng gobyerno at ng mamamayan nito tulad ng kahirapan, korapsyon, trapik, droga, at agawan sa teritoryo ng Pilipinas. Napapanahon ngayon ay ang isyu sa kalusugan bunga ng Covid 19 na pandemya, kawalan ng trabaho, kakulangan ng pondo ng gobyerno sa pagtugon sa 128 krisis dulot ng pandemya, at oligarkiya. Ang mga ito ay ilan lamang sa pinakapangunahing problema ng lipunan na nararapat tugunan ng Estado. Panonood ng Balita Ukol sa Wage Hike: Pagbabahagi ng Saloobin Panoorin ang balita tungkol sa petisyon ng Labor Groups para sa pagtaas ng kanilang sweldo. Magpahayag ng iyong saloobin ukol dito. 3 Labor Groups Nagpetisyon para sa Wage Hike | Bandila Sanggunian: https://www.youtube.com/watch?v=ZFOU8gzJV5o&feature=emb_logo LAYUNIN 1. Napapahalagahan ang gampanin ng mga manggagawa at magsasaka sa pagtataguyod ng ekonomiya ng bansa. 2. Naipapahayag ang saloobin ukol sa suliranin sa pagbibigay ng karapatang sahod at benepisyo para sa manggagawa. 3. Nabibigyang pahalaga ang pambansang manunulat ukol sa suliraning panlipunan. 4. Nasasalamin ang sitwasyon ng mga manggagawa sa pamamagitan ng pagsusuri ng tula gamit ang sosyolohikal na pagdulog. 5. Naiuugnay ang nasalaming suliraning panlipunan sa akda sa kasalukuyang sitwasyon sa lipunan at sa buhay. . ARALIN: PAGSUSURI ng TULA Ang tula ayon kay Macaraig (2004). ay panawagan ng puso at nilalaman ng damdaming hindi maipahahayag ng basta kilos lamang. Ang pagpapahayag nito ay sa 129 pamamagitan ng salita‘t katagang sa pinakapayak na pagsasaysay ay kinapapalooban ng maraming kahulugan. Ang tula ay may ibat ibang anyo. Ito ay ang Tulang Pasalaysay (Narrative Poetry), Tulang Dula (Dramatic Poetry), Tulang Dalityapi (Lyric Poetry), at Tulang Patnigan (Joustic Poetry). Ang tulang Pasalaysay ay tulang kasaysayang naglalahad ng mga tagpo o pangyayari sa pamamagitan ng taludtod. Ang tulang Dula ay sadyang sinulat upang itanghal, samantalang ang tulang Dalityapi ay ang tulang sadyang nababagay gamiting titik ng mga awitin. Ang tulang Patnigan naman ay ang tulang sagutan na itinatanghal ng mga nagtutunggaliang makata sa pamamagitan ng tagisan ng talino at katwiran. Mayroon ding ibat ibang elemento ang tula tulad ng sukat, sesura, saknong, tugma, aliw-iw o indayog. Ang sukat ay ang bilang ng pantig sa loob ng isang hati o bahagi ng isang pangungusap. Ang sesura ay ang katutubong tigil sa pagbigkas sa dulong pantig o bahagyang pagtigil sa gitnang bahagi ng taludtod. Ang estropa naman o saknong ay ang kalipunana ng mga taludtod na karaniwang magkaktugma at nagpapahayag ng isang kaisipan; samantala, ang tugma ay ang tunog sa dulo ng taludtod ng tula na kahimig ng dulo ng mga ibang taludtod sa loob ng isnag estropa. Ang aliw-iw naman o indayog ay isang katangian ng galaw na mapapansin sa sining ng pagsayaw, pag-awit, musika, at panulaan. Sa pagpapahayag ng kaisipan ng tula, mayroong Tayutay na ginagamit ang mayakda. Ito ay dinaraan sa paraang pahiwatig o figurative expression na maaaring na maaaring patalinghaga o di-tuwiran ang anyo. Sa pagsusuri ng tula, ang ibat ibang elemento at kapahayagan nito ay isinasaalang-alang sapagkat ang mga ito ay nagbibigay ng mas maliwanag na pagpapakahulugan sa mensahe. Maaari ring ikunsidera ang istilo, pannanalita, pamamaraan at orihinalidad na ginamit ng may-akda o ng makata. Sa pagsusuri, ang ibat ibang pagdulog o pananalig na pampanitikan ay ginagamit upang matukoy, matuklasan, mabigyang-kahulugan, at maiugnay ang nilalaman ng tula sa buhay at sa lipunang ginagalawan. 130 Ang Akdang Tula Di na Ako Makahabi ng Tula ni Rogelio Lo. Ordonez ilang araw na akong nakatulala sa papawiring makulimlim di ako makahabi ng tula tumakas at nagliwaliw ang mga salita nagkagutay-gutay papel ng kamalayan mga metapora‘y pumailanlang sa kalawakang nilunok ng dilim mga imaheng mapagmulat at matulain at mga talinghagang dapat arukin ibinartolina sa kagubatan ng pangamba at sa kabukirang di sibulan ng pag-asa ibig pang gahasain ng mga buntala. di na ako makahabi ng tula pilantod na ang mga taludtod mga saknong ay uugud-ugod di tuloy makaakyat sa gulod mga eskinita ng parnaso‘y di mayakap dibdib ng bangketa‘y di malamutak kinulaba mga mata at di makita luha‘t pawis ng manggagawa‘t magsasaka di marinig hinagpis ng mga sawimpalad paano tutulain pa epiko ng pakikibaka ng sambayanang masa kung mga daliri‘y ikinadena‘t dinurog ng dusa? 131 muli akong maglulunoy sa iyong mga alaala muli kong sasamyuin mga pulang rosas sa ulilang hardin ng mga pangarap muli kong idadampi ang palad sa nagnaknak na sugat ng mga dantaon muli‘t muli kong palalanguyin ang diwa sa ilog ng dugo at luha at magbabanyuhay ang lahat muling aalingawngaw singasing ng punglo atungal ng kulog at bombang pumutok saka lamang, oo, saka lamang makahahabi ako ng tulang magsasabog ng mga talulot ng apoy sa puso‘t diwa ng uring busabos at dayukdok! Pagsusuri ng Tula Suriin ang tula ni Rogelio L. Ordonez na pinamagatang Di na Ako Makahabi ng Tula gamit ang ―Sosyolohikal na Pagdulog‖. Ang pagdulog na ito ay tumutuloy sa pagsusuri ng relasyon ng tao sa lipunan, sa pulitika, relihiyon, at paghahanapbuhay. 1. Ano ang relasyon sa isat-isa ng mga karakter at ng lipunan? 2. Nagpapahayag ba ang akda ng isyung panlipunan tulad ng lahi, kasarian, at uri? 3. Paano nahuhubog ng pwersang panlipunan ang relasyon sa isa‘t-isa ng mga grupo o mga uri ng tao sa akda? Sino ang may kapangyarihan, at sino ang wala? Bakit? 4. Paano nasasalamin sa akda ang pinakananasang abutin ng isang Pilipino? 5. Ano ang sinasabi ng akda sa ekonomiya at sosyal na kapangyarihan? Sino ang mayroon nito at sino ang wala? Meron bang kumikiling sa paniniwala ni Karl Marx? 132 6. Nagsasaad ba ang akda ng isyu sa pang-abuso sa ekonomiya? Ano ang ginagampanan ng pera? 7. Paano natutukoy ng kalagayang panlipunan ang direksiyon ng buhay ng mga karakter? 8. Hinahamon ba o binibigyang kasiguraduhan ng akda ang kaayusang panlipunan na inilalarawan nito? 9. Mapapansin ba na ang ppakikibaka ng karakter ay simbolo ng mas malaking grupong pakikibaka? 10. Meron ba sa mga karakter na kumakatawan sa uri ng gobyerno tulad ng diktatorya, komunismo, at sosyalista? PAGTATAYANG GAWAIN Pagsusuri ng Akdang Pampanitikan Input para sa Gawain Ang pagsusuri ng akdang pampanitikan tungkol sa mga isyung panlipunan ay nakakatulong sa mga mag-aaral na mabuksan ang kanilang kaisipan at mapaunlad ang kanilang kakanyahang mag-isip ng malawak at malalim ukol sa lipunang ginagalawan. Disenyo ng Gawain Ang gawaing pagsusuring ito ng akdang pampanitikan ukol sa napapanahong isyung panlipunan tulad ng Pandemic na Covid 19 ay gagamit ng Sosyolohikal na Pagdulog upang matukoy ang relasyon ng tao sa lipunan, sa pulitika, at sa ekonomiya. May mga gabay na tanong na ibibigay sa mga mag-aaral upang mas higit nilang maanalisa ang mga mahahalagang konsepto at mensahe ng akda. Layunin ng Gawain 1. Mapalalim ang pang-unawa sa nangyayari sa kapaligiran sa pamamagitan ng pagsusuri sa akdang pampanitikan na may kaugnayan dito. 133 2. Makagawa ng pagsusuri sa isang akdang pampanitikan tungkol sa sanhi at bunga ng Pandemic na Covid 19 sa lipunan. Kinakailangang Materyales 1. Papel at bolpen 2. Telebisyon/ Radyo 3. Celfon/ Laptop na may internet na koneksyon na maaaring wired, wireless o free data para sa pag-a upload ng natapos na sulating pagsusuri Panuntunan sa Gawain: 1. Sasabihin ng guro sa mga mag-aaral na alalahanin ang mga balitang napanood na nila mula sa telebisyon/internet o narinig mula sa radyo o manood ng mga bago pang balita ukol sa pandemic na Covid-19. May kalayaan ang mga magaaral na pumili ng nais nilang balita na may kinalaman sa isyung ito. 2. Ang mga katanungan at pagliliwanag sa aktibiti o gawain ay magaganap sa group chat sa Messenger. 3. Ang panunutunan sa pagsusuri ng mga pahayag o balita tungkol sa sanhi at bunga ng suliraning panlipunang pangkalusugan at pang-ekonomiya dulot ng pandemic na Covid-19 ay ang sumusunod: a. Itatala ng mga mag-aaral sa kanilang sulatang papel o notbuk ang mga mahalagang pahayag ng mga pangunahing tauhan na naapektuhan ng Covid19 at ng mga personel o opisyales na humahanap ng solusyon sa problemang ito at tumutulong sa paggaling ng mga dinapuan ng salot na ito. b. Kukunin at babasahin ng mga mag-aaral ang kanilang kopya ng mga Gabay na Tanong sa Pagsusuri ng Akdang Pampanitikan gamit ang Sosyolohikal na Pagdulog. c. Susuriin nila ang mga naitalang pahayag o balita tungkol sa nasabing isyung panlipunan sa pamamagitan ng pagsagot sa mga katanungan mula sa kanilang kopya ng Sosyolohikal na Pagdulog. 134 4. Itatayp nila ang kanilang kasagutang pagsusuri sa isang buong long bond paper (8.5x13‖), gamit ang Times New Roman font size 12‖, na may 1.5 spacing, at left alignment. Pangalan:_________________________ Petsa:_______________ Kurso at Seksyon: _________________ Pagsusuri ng mga Pahayag/Balita ukol sa Covid-19 Pandemic Sosyolohikal na Pagdulog: 1. Tanong Sagot 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Tanong Sagot Rubriks sa Pagsulat ng Pagsusuri Nilalaman : 10 puntos Balarila : 5 puntos Kaugnayan : 5 puntos 135 ARALIN 5: PANITIKAN HINGGIL SA MGA ISYUNG PANGKASARIAN Isa sa mga naging mainit na isyu sa lipunang Pilipino ang tungkol sa mga usaping pang-kasarian lalo‘t higit ay ang pagkakapantay-pantay ng mga tao ayon sa kanilang kasarian. Mga Inaasahan: 1. Mabigyang-linaw ang ilang mga konsepto na nagdudulot ng kalituhan dahil sa pagkakaugnay-ugnay ng mga ito; 2. Matukoy ang mga papel na ginagampanan ng iba‘t-ibang kasarian; 3. Matalakay nang may talas ng pag-iisip ang mga isyu katulad ng LGBT, SOGIE, atbp.; 4. Malinang ang iba‘t-ibang pananaw ng mga tao at lipunan ukol sa pag-usbong at ng iba‘t-ibang kasarian; 5. Maisulong ang pantay-pantay na karapatan sa seksuwalidad at matalakay ang mga epekto sa dignidad ng mga isyu. PAGTALAKAY: Madalas mapagpalit ang pakahulugan sa ilang mga terminolohiya, kaya marapat lamang na ito ay gawan ng paglilinaw. Narito ang ilan sa mga konsepto at kanilang kahulugan:  SEX O SEKSUWALIDAD – tumutukoy sa natural o biyolohikal na katangian na nagtatakda ng pagkakaiba ng babae sa lalaki. Ang ating seksuwalidad ay natatalaga sa pamamagitan ng ating Genetic inheritance o ang pinagmulan ng lahi. Ang ating genes naman ay nagtataglay ng ating mga biyolohikal na katangian ay ating mamamana at naipapasa sa mga salinlahi sa pamamagitan ng pagsusupil.  GENDER O KASARIAN – tumutukoy sa isang aspektong kultural na natutuhan hinggil sa seksuwalidad. Ang mga ideya natin tungkol sa kasarian ay ating natututuhan mula sa lipunang ating kinabibilangan at ginagalawan. Ang 136 seksuwalidad ang tukuyin pinapangkat ang mga tao bilang ―babae‖ at ―lalaki‖. Kung kasarian ang ginagamit na termino ay ―pambabae‖ o ―panlalaki‖  ORYENTASYONG SEKSUWAL (SEXUAL ORIENTATION)- tumutukoy sa pisikal at emosyonal na atraksiyon na nararamdaman ng isang indibidwal para pa sa isa pang indibiDwal para sa isa pang indibidwal.  PAGKAKAKILANLANG PANGKASARIAN (GENDER IDENTITY)- kinikilala bilang malalim na damdamin at personal na karanasang pangkasarian ng isang tao, na maaaring nakatugma o hindi nakatugma sa sex nya nang siya‘y ipanganak. Kabilang dito ang personal na pagtuturing niya sa sariling katawan at iba pang ekspresyon ng kasarian, kasama na ang pananamit, pagsasalita, at pagkilos.  HETEROSEKSUWAL (HETEROSEXUAL) – tumutukoy sa mga taong nagkakanasang seksuwal sa miyembro ng kabilang kasarian; mga lalaki na ang gustong makatalik ay babae at mga babaeng gusto naman ay lalaki.  HOMOSEKSUWAL (HOMOSEXUAL) – tumutukoy sa mga taong nagkakaroon ng seksuwal na pagnanasa sa mga taong nabibilang sa katulad na kasarian; mga lalaking mas gustong lalaki ang makakatalik at mga babaeng mas gusto ang babae bilang seksuwal na kapareha.  LESBIAN (TOMBOY) – tumutukoy sa mga babae na ang kilos at damdamin ay panlalaki; mga babaeng may pusong lalaki at umiibig sa kapwa babae.  GAY (BAKLA) – tumutukoy sa mga lalaking nakakaramdam ng atraksiyon sa kanilang kapwa lalaki; may ilan na nagdadamit at kumikilos na parang babae.  BISEXUAL (BISEKSUWAL) – tumutukoy sa mga taong nakakaramdam ng atraksiyon sa dalawang kasarian.  ASEXUAL (ASEKSUWAL) – tumutukoy sa mga taong walang nararamdamang atraksiyong seksuwal sa anumang kasarian.  TRANSGENDER (TRANSGENDER) – tumutukoy sa isang tao na nakakaramdam na siya ay nabubuhay sa maling katawan; ang kanyang pag-iisip at pangangatawan ay hindi magkatugma. 137 MGA PAPEL NA GINAGAMPANAN AYON SA KASARIAN (GENDER ROLES) Ang kilos, mga gawain, at pananalita ng bawat indibidwal ay hinuhubog ng lipunan. Ang mga bahaging ito ay nagmumula sa ating kinagisnang kultura hanggang sa mga taong ating nakakasalamuha. Ang ilang mga halimbawa ng papel sa lipunan bilang babae o lalaki: Ang maging mabuting anak ay papel na ginagampanan ng bawat babae o lalaki sa lipunan. Sapagkat ang lahat ng tao ay may pamilya na siyang pinakamahalagang elemento ng lipunan, inaasahan na ang bawat anak ay magiging mabuti sa kani kanilang pamilya. Ito ay sukli lamang nila sa pagmamahal at pag-aaruga ng kanilang mga magulang. Ang maging mapagmahal na asawa ay papel na ginagampanan din ng bawat babae o lalaki sa lipunan. Ang bawat pamilya ay nabuo sa pamamagitan ng pagkakaroon ng tipan sa pagitan ng isang babae at lalaki na nagmamahalan. Matapos na sila ay maikasal, sila ay magkakaanak at mag uumpisa ng buhay - pamilya. Ang maging responsableng mga magulang ay mahalagang papel ng bawat lalaki o babae. Tungkulin nila ang itaguyod ang mga anak hindi lamang upang maibigay ang kanilang mga pangangailangan kundi ang mapalaki sila ng may tamang pag - uugali. Ang responsableng mga magulang ay hindi hahayaan ang mga anak na disiplinahin ng ibang tao. Ang maging masunuring mamamayan ay papel na ginagampanan ng lahat ng tao bilang bahagi ng lipunan. Ang pagsunod sa batas ay pagpapakita ng pagiging masunurin at pagiging mabuting pagkamamamayan. Ang ganitong kasanayan ang kailangan ng pamahalaan upang mabawasan ang paglaki ng kanilang mga suliranin sa lipunan. Ang masipag na empleyado ay papel na ginagampanan din ng isang babae o lalaki. Anuman ang kanilang propesyon, kinakailangan ng isang babae o lalaki na 138 maging masipag upang panatilihin ang kanilang pagiging produktibo. Kailangan nila ito upang patuloy na maitaguyod ang kanilang pamilya. ANG SINASABING “IKATLONG KASARIAN” Sila ang mga homoseksuwal kung tawagin. Inilalarawan sila bilang mga indibidwal na nakakaranas ng ekslusibong atraksyon sa katulad nilang kasarian. ―Gay, bakla,beki‖ ang ibang tawag sa homoseksuwal. LGBT- Lesbian, Gay. Bisexual kasaysayan ng Sa pagtalakay ng ang mga babaylan noong ika-16 ay isang lider-ispiritwal na Transgender sa Pilipinas, mababanggit ika-17 siglo. LGBT hanggang may tungkuling maihahalintulad sa mga sinaunang priestess babaylan sinasabing tumutukoy sa ay at Ang babaylan panrelihiyon at at shaman. Ang salitang babae, mayroon ding lalaking babaylan – halimbawa ay ang mga asog sa Visayas noong ika-17 siglo na hindi upang lamang ang nagbibihis-babae kanilang kundi nagbabalat-kayo mga panalangin umano ito, gayunman, ay ay ring pakinggan babae ng mga espiritu. Ang mga lalaking kaugaliang kasuotan ng mga simboliko babae, hindi ng mga babae, ginagaya rin sila rin ay pinagkakalooban bilang ―tila-babae.‖ Ilan lamang nila ng nagsusuot ng ang mismong kilos panlipunang din sa mga babaylang ito pagkilalang ay kasal sa Nabatid mo sa katatapos na paksa ang papel ng mga babae at lalaki sa iba‘t ibang panahon ng kasaysayan ng Pilipinas. Sa puntong ito, malalaman mo naman kung paano nagsimula ang kasaysayan ng LGBT (Lesbian, Gay, Bisexual, at Transgender) sa Pilipinas. Basahin ang teksto na mula sa akda ni Dr. Michael L. Tan (2014), isang antropologo, na pinamagatang ―LGBT in Asia: The 271 Philippines lalaki, tinatanggap Country kung saan sila ay at iginagalang sa may relasyong lipunang seksuwal. pre-kolonyal, Report‖. Habang para sila sa ay mga 139 Espanyol, ang mga babaylan dahil sa kanilang mga Espanyol, ilan kinatatakutan ng ay hindi lamang panahon ng gampanin dahil sa pagpapalaganap ang lipunang Pilipino ay higit sa sila rin makapangyarihang Sa tumatalima nakalilito, sa sa lahat kombensiyunal na mga babaylang ng Kristiyanismo. tahimik sa posisyon. ito mga ay ay nagiba Mula noon, Pilipinong hindi seksuwal at oryentasyong pagkakakilanlang pangkasarian. Dekada 60 ang ang Philippine gay culture akda ang nailathala ang mga akda nina pinaniniwalaang sa dekada kung kailan bansa. Sa mga na tumatalakay sa homoseksuwalidad. Victor Gamboa at Henry panahong Feenstra, umusbong ito, maraming Mababanggit Lee Sechrest Luis at Flores. Sa Pilipinas, sa magkasamang mula na interpretasyon Sa mga huling ang impluwensiya ng international LGBT na bahagi ng dekada 80 at unang inilunsad na naging LGBT. Maibibigay ng ang Pilipinong paglabas ng Ladlad, miyembro ng gay na konsepto taong kamalayan Holmes mga mga pagsulong noong na ng maraming Garcia umiiral community 1993. A isang sa LGBT ay media at ng lokal nakaranas mangibang-bansa. bahagi daan ng sa dekada 90, pag-usbong ng na halimbawa antolohiya ng panulat ng na nina Danton Remoto Maidaragdag Different tungkol inedit din Love: ang sinulat Being Gay sa lesbian ni in nito mga Pilipinong at Margarita the ang J. Neil Go-Singco Philippines noong 1994. Isang naganap sa martsa malaking nang ng kauna-unahang sumali yugto ang para di-kilalang samahan International Women‘s Day demonstrasyon na nilahukan sektor ng activism na noong Pilipinas Lesbian Marso ng LGBT sa 1992. isang sa ang Collective Ito ang organisadong Pilipinas. 272 Ang dekada 90 ang pinaniniwalaang simula ng LGBT movement 140 sa Pilipinas. Metropolitan Itinatag ang Community Church (pinakamatandang noong 1992. ProGay organisasyon Ilang kilalang Philippines noong 1992, ang UP na LGBT noong ng mga lesbian at mag-aaral organization ang 1993, ang Babaylan sa sumulpot UP) noong dekada 90, gaya ng CLIC (Cannot Live in a Closet) at Lesbian Advocates Philippines (LeAP). Unang community ang partidong konsultasyong ito lobby – group ang ang Akbayan Lesbian and Setyembre Ateneo de Sa simula, hindi pinayagan sa halalan 2010 dahil partidong Manila 21, ito ay 2003, ng Maynila ang ika-10 Action pagkakabuo Legislative itinatag nang ni political COMELEC basehang ganap kumonsulta ng Advocacy sa LGBT Party. Ang unang LGBT Network noong ng Pilipinas na sila ay lumahok sa sa Gay University, ang sa na Citizen‘s - sa ang politikal nagbigay-daan LAGABLAB Noong partidong ang imoralidad. pinaygan 1999. Danton na Subalit ng Remoto, propesor na Ang Ladlad. na tumakbo partido Ang o Ladlad noong Abril Kataas-taasang 2010, Hukuman sa halalan. Noong 2004 naman, ginanap anibersaryo ng LGBT pride sa Pilipinas bilang bahagi ng Gay Pride March. Ang pagdiriwang na ito ay dinaluhan ng mga indibidwal na kinikilala ang sarili bilang bahagi ng pamayanan ng LGBT. KARAPATAN SA PAGPILI NG KASARIAN AT SEKSUWALIDAD Ang ilang mga karapatang ipinaglabanan ng mga homoseksuwal sa buong mundo ay:  Karapatang malayang ipahayag ang kanilang kalooban  Karapatang maikasal nang sibil at mapagkalooban ng mga benipisyong ibinibigay ng pamahalaan sa mga kasal na heteroseksuwal at sa kanilang mga anak; at  Karapatang mabuhay nang malaya at walang diskriminasyon 141 PANANAW SA HOMOSEKSUWALIDAD NG MGA PILIPINO Ang Pilipinas ay isa sa mga bansa sa mundo na pinaka tumatanggap sa mga LGBT (gay-friendly nation). Sa isang pandaigdigang pag aaral na kinabibilangan ng 39 na bansa, pang sampu ang Pilipinas sa 17 bansang tumatanggap sa homoseksuwalidad. Sa kabilang dako, masasabi na Malaki ang impluwensiya ng Simbahang Romano Katoliko sa pananaw ng mga Pilipino laban sa homoseksuwalidad. Sa pamumuno ng Catholic Bishop‘s Conferences of the Philippies (CBCP), ang Simbahang Katoliko ay aktibo sa pag kontra sa pagbibigay ng mga karapatan sa mga pangkat-LGBT. Ang mga konserbatibong Pilipino, pati na rin ang mga Muslim, ay naniniwala na ang homoseksuwal ay immoral. Ganito rin ang ibang sektang Romano tulad ng Jesus is Lord Church ni Bro. Eddie Villanueva . RELIHIYON AT PANANAW NG IBA TUNGKOL SA HOMOSEKSUWALIDAD May mga pangunahing relihiyon sa mundo ang naninindigang salungat sa kanilang paniniwala ang pagiging homoseksuwal. Dahil sa ganitong paniniwala, tinutuligsa nila ang mga homoseksuwal. Hinuhusgahan nila ang homoseksuwal at naniniwalang ito ay makasalanan. Sa kabilang dako, mayroon na ring mga lipunang may liberal nap ag iisip at tinatanggap na rin ang kultura ng homoserksuwal. DISKRIMINASYON BATAY SA KASARIAN Ang mga pagkakaiba at hindi pantay-pantay sa pagtrato ng mga kasarian ay makikita sa ating lipunan tulad ng aspektong politikal, pang-hanapbuhay, at maging sa tahanan.  Sa politika, may pagkakaiba ang mga kasarian sa kapangyarihang politikal sa pamahalaan, kumunidad at institusyon. 142  Sa tahanan, may pag kakaiba rin ang mga gawaing nakaatang sa kanila gaya ng paggawa ng desisyon at paghanap ng mapagkukunan ng pangangailangan sa tahanan.  Sa panghanapbuhay, ang pang aabuso ay mas madalas maranasan ng kababaihan at homoseksuwal kaysa sa mga kalalakihan. Ang pagkakapantay-pantay ng mga kasarian (kilala rin bilang gender equity, gender egalitarianism, o sekswal na pagkakapantay-pantay) ay ang layunin ng pagkakapantaypantay ng mga kasarian o ng mga seks,na nagmumula sa paniniwala sa kawalan ng katarungan na may iba't ibang anyo ng hindi pagkakapantay-pantay sa kasarian. Ang kilusang naglalayon ng pagkakapantay-pantay ng kasarian, lalo na sa mga Kanluraning bansa, ay nagsimula sa mga kilusang suffragette noong huling ika-19 siglo. Nagresulta ito ng pagbabago na may kinalaman sa karapatan ng mga kababaihan sa pagmamay-ari pagkatapos ikasal. (Tingnan ang halimbawa, Married Women's Property Act 1882.) Noong 1960s, nabuo ang isang mas pangkalahatang kilusan para sa pagkakapantay-pantay ng kasarian batay sa peminismo at sa pagkakaroon ng kalayaan para sa kababaihan. Gayunman, ang aktwal na mga pagbabago sa mga pananaw ay patuloy na tumutok sa mga partikular na mga isyu. Ang kilusan ay nagdulot ng mga pagbabago sa mga batas na may kaugnayan sa isang partikular na isyu o mga batas na anti-seks na nagreresulta ng hindi pagkakapantay-pantay. Sa larangan ng edukasyon, nagkaroon ng kultural na pagbabago sa pagtingin sa pagkakapantay-pantay ng oportunidad para sa mga lalaki at mga babae. Ang ilang mga pagbabago ay dumating sa pamamagitan ng pagtanggap sa mga umaayong mga patakaran sa pagkilos. Ang pagbabago ay kinabibilangan din ng mga pagbabago sa mga panlipunang pananaw, kabilang ang "pagkakapantay ng kabayaran sa magkakapantay na trabaho" pati na rin ang pagkakaroon ng pantay na bilang ng trabaho sa mga kalalakihan at kababaihan sa maraming mga bansa. Halimbawa, maraming mga bansa ngayon ang nagpapahintulot sa mga kababaihan na 143 maging sundalo, pulis o bumbero. Gayundin, tumataas ang bilang ng mga kababaihan na aktibo sa politika at humahawak ng mataas na posisyon sa mundo ng negosyo. Sa kabilang banda, tumataas naman ang bilang ng mga kalalakihang nagtatrabaho sa mga larangang noong sinaunang henerasyon ay itinuturing na pambabae, tulad ng narsing. Gayundin, sa tahanan, habang tinatanggap ang bayolohikal na pagkakaiba sa pagitan ng kalalakihan at kababaihan, higit na kapansin-pansin na ang papel ng pagpapalaki ng bata ay hindi na itinuturing na ekslusibo sa mga kababaihan. Isa pang manipestasyon ng pagbabago sa panlipunang pananaw ay ang di-pilit na pagkuha ng babae ng apelyido ng kanyang asawa matapos ang kasal, pati na rin ang abilidad ng isang babae na ipagpatuloy ang kanyang karera o trabaho pagkatapos ng kasal. Maraming mga tao, peminista man o hindi, ang hindi pa rin lubusang tanggap na nakamit na ang mga layunin ng pagkakapantay-pantay ng kasarian, lalo na sa mga diKanluraning bansa. Isa sa mga pinagtatalunang isyu na may kaugnayan sa pagkakapantay-pantay ng kasarian ay ang papel na ginagampanan ng mga kababaihan sa simbahang Kristiyano, at mga babaeng pari. Ang mga isyung katulad nito ay nagdulot ng pagkakawatak-watak ng ilang mga simbahan. Hindi lahat ng mga ideya para sa pagkakapantay-pantay ng kasarian ay tinanggap ng nakararami. Halimbawa, ang mga kilusan para sa karapatang pangkalayaan ay nananatiling isang isyung mardyinal, bagaman ang karapatan sa pagpapasuso sa mga pampublikong lugar ay tinatanggap. Gayunman, ang mga kababaihang yumayakap sa pornograpiya at iba pang "anti-social" na pag-uugali na sa ilang pagkakataon ay iniuugnay sa mga grupo ng kalalakihan, ay malawakang tinutuligsa. Pagsisikap upang labanan ang hindi pagkakapantay-pantay Ipinapakahulugan ng mga pandaigdigang organisasyon ang "gender equality" sa mga tuntunin ng mga karapatang pantao, lalo na sa mga karapatan ng kababaihan, at pagpapaunlad ng ekonomiya. Binibigyang-kahulugan ng UNICEF ang "pagkakapantaypantay ng mga kasarian" bilang "pagpapantay sa lebel ng kababaihan, bata man o 144 matanda, sa pamamagitan ng pagtiyak na ang lahat ng mga bata ay may pantay na pagkakataon na hubugin ang kanilang mga talento." Ang United Nations Population Fund ay nagpahayag na ang mga kababaihan ay may karapatan sa pagkakapantay-pantay. Ang "gender equity" ay isa sa mga layunin ng United Nations Millennium Project,upang tapusin ang pandaigdigang kahirapan sa 2015; isinasaad sa proyekto, "Ang bawat isang layunin ay direktang may kinalaman sa karapatan ng mga kababaihan, at sa lipunan kung saan ang mga kababaihan ay hindi nabibigyan ng pantay na karapatan na nagdudulot sa tao ng maaaring hindi kailanman pagkamit ng pag-unlad sa isang pangmatagalan na paraan." Kaya, ang pagtataguyod ng pagkakapantay-pantay ng kasarian ay makikita bilang isang motibasyon sa mas higit na kaunlarang pang-ekonomiya. Halimbawa, ang mga bansa sa Arabya na hindi ipinagkakaloob ang pantay na oportunidad sa mga kababaihan ay binigyan ng babala sa isang 2008 United Nations-sponsored na ulat na ang pagkakait ng kapangyarihang ito ay isang kritikal na kadahilanan na pumipigil sa panunumbalik ng mga bansang ito sa unang ranggo ng mga pandaigdigang lider sa komersyo, edukasyon at kultura. Noong 2010, binuksan ng European Union ang European Institute for Gender Equality (EIGE) sa Vilnius, Lithuania upang itaguyod ang pagkakapantay-pantay ng kasarian at upang labanan ang diskriminasyong sekswal. Ang ilan sa mga batas na nakatuon sa pagkakapantay-pantay ay ang mga sumusunod: Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women or CEDAW (United Nations, 1979), Danish Act of Succession referendum, 2009, Equal Pay Act of 1963 (United States), Equality Act 2006 (UK), Equality Act 2010 (UK), European charter for equality of women and men in local life, Gender Equality Duty in Scotland, Gender Equity Education Act (Taiwan), Lilly Ledbetter Fair Pay Act (United States, 2009). 145 Epekto sa dignidad ng mga isyu sa sekswalidad Ang mga taong naging biktima ng anumang uri ng sexual harrassment ay bumababa ang tingin sa sarili Ang mga kababaihan na nagiging biktima ng panggagahasa ay mayroong mataas na tysansa ng pagkabuntis. Dahil dito, bumababa ang kanyang dignidad para sa sarili Ang mga taong kabilang sa LGBT community ay tinitnginan bilang salot sa lipunan. Marami ang naniniwala na ang pagiging bahagi ng komunidad ay isang kasalanan Mataas ang bilang ng mga taong nagpapakamatay lalo sa LGBT Community dahil sa hindi pagtanggap sa kanila ng kanilang magulang o kaibigan Mayroong mga karapatan na hindi ipinagkakaloob sa kanila. Kabilang dito ang pagpapakasal SOGIE Bill Sa kasalukuyan, may dalawang panukala na tumatalakay sa SOGIE: Senate Bill 159, o Anti-Discrimination Act, sa Senado; at House Bill 258, o SOGIE Equality Act, sa Kamara. Pero bilang konsepto, ano ba talaga ang SOGIE? Ito ay isyu ng 'sexual orientation'. Magkamukha ang pakahulugan dito ng dalawang panukala ngunit may kaonting pagkakaiba. Tinutukoy nito ang direksyon ng emosyonal at sekswal na pagkaakit o gawi ng isang tao. Sa SB 159 ni Sen. Risa Hontiveros, inihati niya ito sa tatlo: Homosexual orientation - pagka-akit sa kaparehong sex Bisexual orientation - pagka-akit sa parehong sex 146 Heterosexual orientation - pagka-akit sa kaibang sex Sa HB 258 ng Bayan Muna party-list, dinagdagan nila ito ng ika-apat: Asexual orientation - kawalan ng sexual attraction o pagkaakit kaninuman Kaiba sa gender expression at identidad, tumutukoy ang "sex" sa mga "male," "female" o "intersex" na nakabatay sa ari, gonads at chromosome patterns ng isang tao. Ang mga intersex ay may mga katangian ng sex na hindi pasok sa karaniwang ideya ng katawang male o female. Ito ay usapin din ng 'gender'. Maaaring hatiin sa dalawang susing konsepto ang gender: expression at identity. Ayon sa SB 159, ang gender expression ay ang sumusunod: "Outward manifestations of the cultural traits that enable a person to identify as male or female according to patterns that, at a particular moment in history, a given society defines as gender appropriate." Ito naman ang gender expression ayon sa HB 258: "The way a person communicates gender identity to others through behavior, clothing, hairstyles, communication or speech pattern, or body characteristics." Magkamukha naman ang pakahulugan nila sa gender identity, na personal na pagkakakilanlan sa sarili sa pamamagitan ng pananamit, kagustuhan at pag-uugali kaugnay ng mga "masculine" at "feminine" conventions. Oras na hindi tumugma ang male o female identity ng isang tao sa kanyang "sex," kinikilalang transgender ang isang tao. Iba ang transwomen sa mga bakla. Kinikilala ng bakla ang sarili bilang lalaki habang lalaki rin ang gusto. 147 Iba rin ang transmen sa mga lesbyana. Kinikilala ng lesbyana ang sarili bilang babae habang babae rin ang gusto. Gayunpaman, hindi nangangahulugan na pinili lang ng mga trans na maging kung sino sila. Posibleng magkagusto ang transwoman sa isang cis female (babaeng tugma ang identity sa sex) kahit tinitignan niya ang sarili bilang babae. Posible ring magkagusto ang transman sa isang cis male (lalaking tugma ang identity sa sex) kahit tinitignan niya ang sarili bilang lalaki. Marami pang ibang kategorya ng gender maliban sa mga nabanggit. Parusa kung maipasa ang anti-SOGIE bill Kung maisasabatas ang SB 159 o HB 258, depende sa sitwasyon, maaaring patawan ng multang P100,000 hanggang P500,000 ang mga lalabag nito. Pwede ring makulong ng mula isang taon hanggang 12 taon ang mga nabanggit. MGA SALIK NA MAIMPLUWENSIYA SA DISKRIMINASYON  Mga paaralan, may mga nababalitang nakakaranas ng diskriminasyon at pangaapi ang mga mag-aaral na homoseksuwal  Pamilya at tahanan, ang bawat miyembro ng pamilya ay may kanya kanyang papel na ginagampanan. Sa ngayon, nagbago na ang papel na ginagampanan ng mga kasarian.  Media, dumarami ang mga LGBT na nagiging kilala sa mga industriya ng pelikula, telebisyon at fashion. Na kikilala ang kanilang talento sa iba‘t ibang larangan ngunit may mga pagkakataon 148 MGA EPEKTO NG SAME-SEX MARRIAGE Ayon sa ilang mga kritiko ng same sex marriage, layunin ng kasal ay ang pagbibigay ng suporta ng pamahalaan para sa panganganak, bagay na hindi naman nagagawa ng mag kaparehong homoseksuwal. Marami naniniwala ang relasyon sa pagitan ng mga homoseksuwal ay imoral at kasalanan. Ipinahayag ni Rev. Fr. Melvin Castro, executive secretary. MGA HALIMBAWA NG PANITIKAN NA NAGPAPAKITA NG ISYU SA KASARIAN NOLI ME TANGERE Ni Charles Bunag Kababaihan at Kasarian sa Noli Me Tangere Sa mga nobelang isinulat ni Dr. Jose P. Rizal ay mababanaag ang mga pananaw at paniniwala ng pambansang bayani ukol sa mga napapanahong isyu sa lipunang kolonyal sa ilalim ng mga Espanyol. Bagamat hindi tuwiran ang marami sa pagbanggit ng mga paniniwala niyang ito, makikita ito sa paraan niya ng pagpapakilala sa mga elemento ng akda o mga karakter, mga tungkuling ginagampanan ng mga ito, at paggalaw ng mga ito sa akda. Isa sa magandang halimbawa ng akda ni Rizal ay ang Noli Me Tangere at El Filibusterismo. Sa mga nobelang isinulat ni Dr. Jose P. Rizal ay mababanaag ang mga pananaw at paniniwala ng pambansang bayani ukol sa mga napapanahong isyu sa lipunang kolonyal sa ilalim ng mga Espanyol. Bagamat hindi tuwiran ang marami sa pagbanggit ng mga paniniwala niyang ito, makikita ito sa paraan niya ng pagpapakilala sa mga elemento ng akda o mga karakter, mga tungkuling ginagampanan ng mga ito, at paggalaw ng mga ito sa akda. Isa sa magandang halimbawa ng akda ni Rizal ay ang Noli Me Tangere at El Filibusterismo. 149 Kung pagkukumparahin ang dalawang akdang ito, mas maraming nabanggit na babaeng karakter at mga isyung pangkasarian sa Noli Me Tangere. Sa akdang ito naipakilala nang mabuti ang mga karakter na lumitaw din sa El Filibusterismo. Isinulat ni Jose Rizal ang Noli Me Tangere sa panahon ng kasagsagan ng makabayang kamalayan ng mga mamamayan sa lipunang kolonyal. Ang lipunang kinalalagyan noon ni Rizal ay isang patriyarkal na lipunan, kung saan mas kinikilingan ang mga kalalakihan pagdating sa karapatan at mga gampanin. Makikita ito sa paraan ng pagpresenta ni Rizal sa mga babaeng karakter ng nobela na tila mas maraming nagawa ang mga lalaking karakter kung ikukumpara sa mga babae. Mas madaming aktibidad na ginagawa ang mga lalaking karakter: mas nakakapag-aral, nakakapaglakbay, nakakapagpalitan ng kuru-kuro at nakikihalubilo sa mga tao. Mapapansin na karamihan sa mga babaeng karakter ay may "hindi magandang" katangian: si Donya Victorina na ipinipilit ang sarili na magmukhang Espanyola sa pamamagitan ng pagkukubli sa makapal na kolorete, si Donya Consolacion na isang larawan ng pagkamartir dahil sa nambubugbog niyang asawa, si Sisa na isang ring martir dahil sa mga pasakit na dinaranas sa asawang mahilig manakit kasabay pa ng napakahirap na pamumuhay, at si Maria Clara na halos walang ibang ipinakita sa nobela kundi kahinaan. Iilan lamang sa mga babaeng karakter sa nobela ang maikokonsiderang "positibo" ang karakter. Isa sa mga ito ay si Salome, na isang hindi pangkaraniwang kasintahan ng rebeldeng si Elias. Si Salome ay itinampok sa ika-25 kabanata ng Noli. Si Salome ang maituturing na tinitingnan ni Rizal na isang huwarang babae. Kaya marahil hindi dinamihan ni Rizal ang mga karakter na gaya ni Salome, upang mas maitampok siya at maging mas malinaw ang komentaryo ng manunulat ukol sa kababaihan at kasarian noong panahon. 150 Mga sipi mula sa liham ni Dr. Jose Rizal sa Kadalagahan ng Malolos "Anaki'y mga lantang halaman, sibul at laki sa dilim: mamulaklak ma'y walang bango, magbunga ma'y walang katas." "Ang babaing tagalog ay di na payuko at luhod; buhay na ang pag-asa sa panahong sasapit, wala na ang inang katulong sa pagbulag sa anak, na palalakhin sa alipusta at pag-ayop." Ang unang talata ay nagpapahayag ng dating pagtingin ni Rizal sa mga kababaihang Pilipina. Inilalarawan niya rito ang kawalan ng tapang ng mga Pilipina. Sa kanyang tanang buhay, kakaunti lamang ang mga nakilala niyang Pilipinang nagpamalas ng katapangan. Masasalamin ang pag-iisip nyang ito sa mga karakter na kanyang binuo sa Noli at Fili. Ngunit sa pagdating sa kanya ng balita ni Marcelo H. del Pilar tungkol sa mga kababaihan ng Malolos, biglang lumawak ang kanyang perspektibo. Sa ikalawang talata, mapupuna ang kaibahan ng paglalarawan. Nagningas sa kanya ang pag-asang magbabago pa ang mga Pilipina. Matututo silang lumaban, tulad ng nagawang mga Pilipina sa Malolos. Sa susunod na sipi makikita ang pang-mamaliit ni Rizal sa katayuan ng mga babaeng Pilipina: Ano kaya ang magiging supling ng babaing walang kabanalan kundi ang magbubulong ng dasal, walang karunungan kundi awit, novena at milagrong pang-ulol sa tao, walang libangang iba sa paghingi o magkumpisal kaya ng malimit ng muli't muling kasalanan? Ano ang magiging anak kundi sacristan, bataan ng cura o magsasabong? Gaya ng mga ina ang kalugamian ngayon ng ating mga kababayang, san lubos na paniniwala ng kanilang masintahin pusu, at sa malaking pagkaibig na ang kanilang anak ay mapakagaling. Ang kagulanga'y bunga ng pagkabata, at ang pagkabata'y nasa 151 kandungan ng ina. Ang inang wala maituru kundi ang lumuhod at humalik ng kamay, huag mag-antay ng anak na iba sa dungo o alipustang ilipin. Sa susunod na talata, ipinahayag ni Rizal ang kahalagahan ng pagbabago ng Pilipina. Maghunos-dili nga tayo, at imulat natin ang mata, lalong lalo na kayong mga babai, sapagkat kayo ang nagbubukas ng loob ng tao. Pilipina...Plus! Sa makabagong panahon, ano na nga ba ang estado ng mga Pilipina? Sinasabing ang isang Pilipina ay hindi na tulad ni "Maria Clara" kung siya ay liberal na ang kilos at pag-iisip. Si Maria Clarang isa sa mga katha ni Rizal ang naging simbolismo ng babaeng walang tapang, ng babaeng konserbatibo. Napakarami na nga ng ipinagbago sa paglipas ng panahon. Kung kikilatisin at paghahambingin ang isang tradisyunal na Pilipina at ang isang modernong Pilipina, makikita ang malaking pagkakaiba. Sa pisikal na anyo, maaaring punahin ang kasuotan. Nawala na ang hiya o pagkailang ng karamihan sa mga babaeng Pilipina sa pagpapakita ng dati'y balut na balot na bahagi ng mga katawan. Marami na rin ang naglalagay ng palamuti sa mukha. Datapwat, ang pisikal na anyo ay produkto lamang ng mas malalim na kamalayan – na hindi na kinakahon ang imahe ng mga Pilipina. Patunay nga na hindi na limitado ang mga kababaihang Pilipino ay ang pag-angat nila at pagpantay sa kapasidad ng mga kalalakihan, pagdating sa tahanan, edukasyon, trabaho at negosyo. Sa mas malaking konteksto, nagbubunga ito ng mas pinaigting na pakikipaglaban para sa karapatang pambabae. Dati rati, ang mga babae ay nakakahon lamang sa imahe ng gawaing pantahanan – mula sa pagiging palamuti sa bahay, pag-aaruga ng supling, pagsisilbi sa mga kabiyak hanggang sa pag-iintindi ng mga pangangailangan sa bahay. Sa kasalukuyan, ang mga ito ay patuloy na nagagampanan ng mga babae, ngunit hindi na 152 lamang sila limitado sa mga responsibilidad na ito. Kumikilos na rin sila para sa pantustos sa mga gastusin sa bahay, sa pamamagitan ng pagnenegosyo o di kaya ay pagtatrabaho. Tanggap na sila sa mundong dati'y hindi nila ginagalawan o maaaring galawan. Dahil na rin sa pagkakaroon ng edukasyon, naipapakita ng napakaraming Pilipina ngayon ang kanilang tunay na kakayahan. Dito makikita ang punto ni Rizal sa papel na ginagampanan ng edukasyon. Subalit ang pagtanggap ay masasabing hindi buo. Nais kong ibahagi ang aking nakalap sa dinaluhan kong Roundtable Discussion ng Philippine Human Development Network (HDN) na pinamagatang "15 Years of Research and Advocacy on Human Development in the Philippines‖ noong ika-6 ng Oktubre, taong 2009. Sa talakayang "The Changing Status of Women," aking napag-alamang magpahanggang ngayon, ang mga Pilipina ay imbisibol pa rin pagdating sa estadistika ng "national income accounts." Ito ay sa kadahilanang hindi isinasama ang "women services" sa tahanan. Samakatuwid, hindi sila nakapagbibigay ng ambag sa GDP. Kung gayon, hindi sila itinuturing na "economically active." Ayon kay Prop. Winnie Monsod, ito ay isang "injustice" sapagkat nararapat lamang na isama ang "women services" dahil ito ay nakapailalim sa "non-marketed services" tulad ng kontribusyon ng mga NGOs at iba pang institusyon. Ilan pa sa mga usapin ay ang pagtalakay sa iba't ibang anyo at grupo ng babae ngayon, kabilang na ang mga domestic helper, ang mga guro at mga kababaihang nasa edad ng panganganak. Sila raw ang dapat na bigyang pansin ngayon. Kinakailangang paigtingin ang mga batas na pumoprotekta sa kanila. Pakikipagsulatan ni Rizal sa Kaniyang mga Kasambahay Ni Erica May Mendoza Lumaki si Jose Rizal sa isang malaking pamilyang kinabibilangan ng kaniyang mga magulang at sampung kapatid. Malapit siya sa mga ito, sa katunayan ay mababanaag 153 ng sinuman ang pagmamahal niya sa kaniyang pamilya sa bawat liham na kaniyang inialay sa kanila. Sa pamamagitan din ng mga personal na liham na ito, kung saan niya inilalahad ang kabuuan ng kaniyang kalooban, ay mabibigyang liwanag ang kaniyang mga kaisipan pagdating sa usapin ng kababaihan Mga Tungkulin ng Isang Babae Mahihinuha sa dinami-dami ng mga sulat na ito kung anu-ano, para kay Rizal, ang mga katungkulan ng isang babae: bilang isang anak, kapatid, asawa, at bilang isang ina. Naniniwala si Rizal na karapat dapat lamang na pagsilbihan ng isang tao, babae man o lalaki, ang kaniyang mga magulang. Mahalaga ito sa kanya at alam naman natin na si Rizal ay naging isang mabuting anak sa kaniyang mga magulang na sina Donya Teodora at Don Francisco. Sa mga panahong malayo siya sa kanilang piling, hindi siya nagkulang sa pagpapaalala sa kaniyang mga kapatid, lalo na sa kaniyang mga kapatid na babae, na alagaan ang kanilang mga magulang na unti-unti nang nanghihina kasabay ng kanilang pagtanda. Sa isa sa mga sulat niya sa kaniyang nakatatandang kapatid na si Maria, inihabilin niya na alamin ang kalagayan nila at sundin ang mga bilin ng mga ito. Pinayuhan niya ang mga kapatid niyang dalaga na magtiis-tiis para sa kanilang pamilya. Bilang karagdagan, ibinilin din niya sa kaniyang mga kapatid na mahalin ang isa‘t isa. Nasasalamin din sa kaniyang mga liham kung ano sa tingin niya ang mga tungkulin ng isang babae sa kaniyang pamilya. Sa mga ito, dalawa ang pinakamahalaga sa paghubog upang sila ay maging mga kagalang-galang na tao: una, ang pagsuporta sa kaniyang asawa, at ikalawa, ang tamang pagpapalaki sa kaniyang mga anak. Ipinahayag niya sa isa sa mga sulat niya buhat sa Paris ang kaniyang paghanga sa mainam na pagkakaturo sa mga batang Pranses. Sa kabilang banda, tungkulin din ng isang babae ang pagpapanatili ng kaniyang pamamahay. Laging isinasaysay ni Rizal ang kanyang paghanga sa mga kababaihang masisipag na kaniyang natutunghayan sa kaniyang mga paglalakbay. 154 Nagpadala pa nga siya sa kanyang kapatid na si Maria ng isang liham na ukol lamang sa mga paraan ng pagsisinop ng mga Aleman at mga Pranses ng kanilang mga pamamahay. Edukasyon ng mga Kababaihan Hindi natin maitatanggi na napakahalaga ng edukasyon para kay Rizal. Naniniwala siya na ang kamangmangan ay walang naidudulot na kabutihan bagkus ay nagdudulot lamang ng kahirapan at kaapihan. Samantalang ang edukasyon ang siyang susi upang makamit ang tunay na kalayaan. Siya mismo ang nagpatunay nito. Nag-aral siya ng mabuti at naging matagumpay sa iba‘t ibang larangan. Ilang ulit niyang idiniin ang kahalagahan ng edukasyon sa kaniyang mga liham para sa kaniyang mga kapatid na babae. Lagi niyang pinapaalalahanan ang mga ito na magsikap sa pag-aaral. Sa kaniyang pagpapayo sa nakababata niyang kapatid na si Trinidad na huwag kaligtaan ang pag-aaral at pagsulat at nagbanggit pa siya ng isang halimbawa upang mailarawan ang naidudulot ng kamangmangan. Inanyayahan niya ang mga kapatid niya na sulatan siya upang sila ay mabihasa. Hindi rin siya nagkulang sa pagpupuri sa kanila sa tuwing sila‘y lalong nagiging bihasa. Ipinarating din niya sa kanila ang kaniyang paghanga sa mga babaeng banyaga na kaniyang nakasasalamuha sa kaniyang mga paglalakbay. Ang mga babaeng ito ay makabago at halos kapantay ng mga kalalakihan pagdating sa pagkamit ng magandang edukasyon. Inilarawan pa nga niya sa isang pagkakataon ang pamumuhay ng mga babaeng Aleman upang bigyan sila ng isang sulyap kung paano namumuhay ang mga katulad nilang kababaihan sa ibang bahagi ng mundo. Mahihinuha sa mga ito na ninais niyang magkaroon din ng ganitong klaseng edukasyon ang kaniyang mga kapatid at pati na rin ang mga kapwa nilang Pilipina. 155 Kinondena niya ang bulag na pagsunod ng mga Pilipina sa kanilang relihiyon. Itinuring niya ito na kamangmangan sapagkat nagpapaalipin sila sa relihiyong ito at dahil dito ay nalilimitahan ang kanilang mga sarili. Ni hindi man lamang nila sinusuri kung totoo nga ang relihiyong kanilang kinabibilangan. Ikinalungkot niya ang pag-asa ng mga ito na sa kanilang mga pagdarasal at pag-aalay sa mga santo ay maliligtas ang kanilang mga kaluluwa samantalang halos wala silang ginagawa upang umunlad ang kanilang mga buhay sa kasalukuyan. Hindi nila nalalaman na dahil sa relihiyong ito ay mas lalo lamang napagtibay ang kapangyarihan ng mga kalalakihan sa mga kababaihan. At ito ay isinisi niya sa kawalan ng magandang edukasyon ng mga kababayan niyang Pilipina. Paano nga naman nila mahuhubog ng tama ang kanilang mga anak kung sila mismo ay hindi nalalaman ang tama sa mali? Ang Kaniyang Konsepto ng Kagandahan Sa kaniyang mga sulat sa kaniyang pamilya, isinalaysay ni Rizal ang kaniyang mga paglalakbay sa iba‘t ibang dako ng mundo. Mula sa mga kilalang lugar na kaniyang napuntahan, mga bahay na tinirahan, kasalukuyang panahon sa Europa, maging ang mga taong kaniyang nakasalamuha ay inilarawan niya hanggang sa pinakamaliit na detalye. At hindi mawawala sa mga pagkakataong ito ang pagbanggit niya sa kaniyang paghanga sa mga babaeng kaniyang nakikita at nakikilala. Tulad ng isang pangkaraniwang tao ay nabibihag din ng pisikal na kagandahan si Rizal. Ngunit sa dinami-dami ng mga banyagang kaniyang nakita, aniya, wala pa ring sinuman ang maihahalintulad sa isang tunay na anak na babae ng Pilipinas. Gayunpaman, hindi lang naman mga pisikal na katangian ang kaniyang pinagbabatayan pagdating sa kagandahan. Mas higit pa rin kung maituturing ang mga babaeng malumanay ang pag-uugali at may mabuting kalooban. Isa pa sa mga katangiang hinahangaan ni Rizal sa isang babae ay ang pagiging 156 edukada nito. Mas pinapaboran niya ang mga babaeng payak ngunit marunong sa buhay. Dahil sa dito ay lagi niyang ginagamit na halimbawa ang mga kapita-pitagang kababaihan ng Alemanya sa pagpapayo sa kaniyang mga kapatid. Sila ay seryoso, palaaral, payak, matapang, at masipag. Aniya, kung ang mga Pilipina na biniyayaan ng mga magagandang katangian ay makakakuha lamang ng magandang edukasyon at sa ganoon ay magkakapaglinang ng mayamang pag-iisip, ay wala na silang ikaiinggit pa sa mga babaing Europeo. Noon at Ngayon Kung susuriin ang lahat ng mga ito, masasabing konserbatibo pa rin ang pananaw ni Rizal pagdating sa usaping kababaihan. Hindi natin siya masisisi sapagkat tradisyunal din ang paraan ng pagpapalaki sa kanya. Para sa kanya, ang isang babae ay karapat-dapat lamang na maging mapagkalinga sa kaniyang pamilya at tagapagpanatili ng pamamahay. Hindi rin mataas ang tingin niya sa mga babaeng hindi edukada. Ito ay dahil na din sa malaking impluwensiya sa kanya ng kaniyang ina na edukada at may malakas na kalooban. Kay Donya Teodora niya minodelo ang kaniyang ideyal na babae. Mapapansin din ang kaibahan ng mga bagay na tinatalakay ni Rizal sa kaniyang mga liham. Ang mga mensahe niya para sa kaniyang nakatatandang kapatid na si Paciano at mga bayaw ay pawang nauukol sa pulitika samantalang ang mga mensahe naman niya para sa kaniyang mga kapatid na babae ay tungkol sa wastong pag-uugali at pag-iingat ng bahay. Nakaugat ito sa kaniyang paniniwalang ang mga kalalakihan lamang ang may kapangyarihang makapagpabago sa mundo habang ang mga kababaihan naman, dahil sa kanilang kahinaang pisikal, ay para lamang sumuporta sa kanila. Oo nga‘t hinangad niyang magkaroon ng magandang edukasyon ang mga Pilipina ngunit ito ay para lamang mahubog nang mabuti ang kanilang mga anak. Ni sa isang sulat ay hindi siya nagbanggit na ang edukasyong ito ay makatutulong sa pagpapaunlad sa bansa. 157 Kung ilalapat sa konteksto ng kasalukuyang panahon, negatibo na ang labas ng mga ito. Ngayon, mas malaya nang maituturing ang mga kababaihan. Mayroon silang karapatang pumili kung ano ang naisin nilang gawin at hindi na sila obligadong magkulong sa kanilang mga kabahayan. Gayunpaman, radikal na ang mga kaisipang ito ni Rizal noon sapagkat naniniwala siya na ang mga babae ay mayroon ding karapatan sa magandang edukasyon. Laban siya sa pagkaalipin sa relihiyon, na ito ay bunga ng kamangmangan. Maliit mang hakbang ito kung maituturing, malaki pa rin ang nagawa ng mga kaisipang ito ni Rizal upang magkaroon ng pagbabago sa pagtingin sa mga kababaihan. TAKDANG GAWAIN: Mangalap ng iba pang mga akda na nagpapakita ng mga isyung pangkasarian. Pumili ng isa na nais ibahagi. Gumawa ng isang vlog na magpapakita ng adbokasiya ukol sa mga isyung nakalap at iangkla ito sa layuning mapalago ang panitikan higit sa lahat ang panitikan ng bansa. Ang vlog ay dapat hindi lalampas sa 5 minuto at hindi kukulangin sa 3 minuto. Bigyan ng angkop na pamagat at isaad nang malinaw ang mga layunin ng adbokasiya. 158 ARALIN 6: PANITIKAN HINGGIL SA SITWASYON NG MGA PANGKAT MINORYA PANIMULA Ang katutubong mamamayan ng Pilipinas ang nagpapanatili ng kultura at pagkikilanlan ng bansa. Ang pambansang minorya ay mardyinalisadong grupo sa ekonomiya, pulitika, at panlipunan sa Pilipinas. Binubuo nila ang 15 hanggang 20 porsiyento ng populasyon ng bansa. Mayroong 153 ethnolinguistic na mga grupo sa buong bansa, nahahati sa mayor na rehiyonal na mga grupo: ang mga mamamayang Moro (13 ethnolinguistic groups) at mga Lumad Pinagkunan: Slideshare.net (18 ethnolinguistic groups) ng Mindanao; ang mga mamamayan ng Kordilyera (7 mayor na ethnolinguistic groups) at Aggaym Kalinga, at iba pang mga grupo sa Hilagang Luzon; ang Aeta ng Gitnang Luzon; Dumagat, Mangyan, at Palawan Hilltribes ng Timog Luzon; at ang Tumandok at Ati ng rehiyon ng Panay sa Visayas. Ang kanilang mga karapatan bilang mamamayang Pilipino ay nakasaad sa saligang-batas at sa Indigenous People‘s Rights Act (IPRA, 1997) at sa isinusulong ng Philippine Task Force for Indigenous People‘s Rights (DRIPS, 2018) at sa charter ng United Nation (philtfip.org, 2020). Panonood ng Documentary Film ukol sa Indigenous Communities Pagbabahagi ng Saloobin Hango mula sa: https://www.youtube.com/watch?v=M1B1bFWHWbE 159 LAYUNIN: 1. Nakikilala at nabibigyang halaga ang kultura ng pangkat minorya. 2. Naipapahayag ang saloobin ukol sa sitwayon ng mga katutubo sa bansa. 3. Nasasalamin sa akda ang sitwasyon ng mga katutubong Lumad sa pamamagitan ng pagsusuri ng tula gamit ang sikolohikal na pagdulog. 4. Naiuugnay ang nasalaming suliraning panlipunan sa akda sa kasalukuyang sitwasyon sa lipunan at sa buhay. 5. Nakasusulat ng akdang tulang pampanitikan ukol sa Diskriminasyon ARALIN: PAGLIKHA ng TULA Ang tula ay likha ng isang makata. Sa pamamagitan ng tula ay naihahayag ng makata ang damdaming sakbibi ng kapighatian o kalungkutan, ligaya at tagumpay. Ito ay maaaring may tugma, sukat, indayog, at kariktan; may diwang nais ipahiwatig na nakahanay sa pamamagitan ng mga saknong na sakdalan ng kanyang damdamin at kalooban. Layunin ng tula ng makata na pukawin ang damdamin ng sangkatauhan at damahin ang kaluluwa sa realidad ng tinta at panitik. Ag bawat makata o manunulat ng tula ay may kanya-kanyang istilo sa pagpapagalaw, pagpapakulay, at pag-aanyo ng tula batay sa kanyang emosyon, saloobin, at karanasan. Ito ay nagsisilbing tatak ng pagkakakilanlan sa kanya bilang manunulat Ang pamamaraan naman ng makata ay nagsisimula sa habing kaisipan at tumutugon sa tanong na ―paano‖; paano magsisimula, paano lilikha at magpapagalaw ng guniguni, damdamin, at kamalayan na siya lamang sa kanyang sarili ang nakababatid. May mga makatang bago sumulat ay tumutungo muna sa tabing-dagat, nagmamamasid muna ng tala at bituin, nagpapakagalit, at sadyang pinararanas ang sarili ng kabiguan, pagluha at sakit upang mabuhay ang kamalayan at makabuo ng inspirasyon sa paglikha ng tula. 160 Samantala, ang orihinalidad ay tumutukoy sa personalidad ng isang taong nilikha ng Diyos. Ang kakanyahan ng makata sa pagsulat ng tula ay sariling-sarili niya at hindi maaaring mawala sa kanya. May mga akdang ang tatak ay sentimental, malulumbayin, mapangulila, at romantiko. Ito ang tinatawag na orihinalidad ng isang makata. Ang pananalita na ginagamit sa tula ay pili at nakahanay nang pataludturan ngunit nagpapahayag ng damdamin na naipadarama at naipauunawa sa mga mababasa sa pamamagitan ng paggamit ng tayutay. Ang mga salitang ginagamit ay hindi maligoy bagamat mabulaklak na nagpapakita ng kariktan ng isang tula na bunga ng guniguni at damdaming nagingibabawa sa puso ng makata. Samkatwid, ang pananalita sa tula ay maikli, may realidad at katotohanan, simbolikal, maharaya, at matayutay. Sa pagsulat ng tula gamit ang sikolohikal na pagdulog, ang makata o manunulat ay nagpapahayag ng masidhi niyang saloobin, pananaw, at pagkilos o pag-uugali sa mga pangyayari sa paligid. Masasalamin sa kanyang akda ang tinatakbo ng kanyang kaispan, ang antas ng kanyang kalagayan sa buhay, ang kanyang paninindigan at pinaniniwalaan. Ang tulang Hikbi ng Anak ng Isang Bayani ni Shella Abayon ay nalikha mula sa kapighatian at kasawiang naranasan ng mga katutubong Lumad sa kamay ng mga berdugong nakakamoplahe o naka uniporme na nang-aabuso sa kabilang karapatan. Ang damdamin, kaisipan, at pag-uugali ng persona sa tula ay masasalamin gamit ang sikolohikal na dulog (Macaraig, 2004). Pangkat Minorya: Lumad Ang mga Lumad ang mga katutubong pangkat-etniko ng Mindanao. Partikular ang kanilang katangian at iba sa kalagayan ng mga Moro. Hindi sila Muslim at hindi rin sila kristyano. Nakatira sila sa gubat, sa patag, at sa tabing-dagat. Ang mga Lumad ay may kinagisnang paniniwala sa pagmamay-ari ng lupa na minana Pinagkunan: filator3.rssing.com/chan3245654/all_p84.html 161 nila sa kanilang mga ninuno. Lahat ng lupaing kanilang tinirahan at pinagtamnan, kabilang ang mga ilog at gubat ay kanilang kinikilalang kanilang pag-aari. Ang mga katutubong Lumad ay hiwalay sa mga sibilisado at nakararanas ng diskriminasyo sa lipunan. Dahil sa patakarang kolonyal, nagkaroon ng paghahati ang lipunan at naging mababa ang pagtingin sa mga katutubo. Maraming karahasan ang nararanasan ng mga Lumad tulad ng pagbakwit sa kanilang sariling pamayanan, pagpapasara ng kanilang mga paaralan, pagiging minahan ng kanilang lupaang ninuno, at lugar ng digmaan at militarisasyon ang kanilang mga bayan. Dahil sa kawalan ng maipakitang papeles o dokumento na magpapatunay ng kanilang pagmamay-ari sa lupa, bagaman nanirahan na sila sa lupaing yaon ng mahabang panahon at kinamulatan na ng maraming henerasyon, sapilitan o pwersahan silang pinalalayas sa kanilang lupain at inililipat sa mga relokasyong sayt na hindi nila nakasanayan at taliwas sa kanilang tradisyon. Nang idulog nila ang kanilang mga hinaing sa kaMaynilaan sa pamamagitan ng protesta, sinalubong sila ng karahasan ng sandatahang lakas at pulisya dahil sa akusasyon ng pagiging marahas at mabangis at upang maging payapa at sibilisado ang kanilang pagiral (bulatlat.com, 2019). Makikita ang suliraning panlipunan sa mga Lumad sa hindi pagkilala sa karapatan ng pambansang minorya sa lupang ninuno at teritoryo; pandarambong sa likas-yaman sa kanilang lupang ninuno; maling representasyon sa gobyerno; makasaysayang kapabayaan at pagkakait ng serbisyong panlipunan; hindi pagkilala ng kultural na pagkakakilanlan; komersalisasyon, pambabalahura, at maling representasyon ng katutubong kultura at pagkakakilanlan; at institusyunal na diskriminasyon. Sa kasalukuyan, marami na rin sa mga Lumad ang nakapag-aral at naging bahagi ng pag-unlad ng panitikang Filipino. Nakapagsulat sila ng mga nobela, maikling kwento, at mga tula ukol sa kanilang mayamang kultura, paniniwala, at mga karanasan. 162 Ang Akdang Tula Hikbi ng Anak ng Isang Bayani ni Shella Abayon Sa pag-agos ng luha Kasabay ay panlulumbay Hindi lubos akalaing Buhay ng ama‘y magwawakas Pagsapit ng bukang liwayway Namulat kaming kapwa nami‘y nagdurusa Sa kamay ng berdugo at pasista Kamoplaheng uniporme‘y nabalot ng dugo Ng aming kalahing sa pighati‘y nanlumo Hindi siya nagkulang sa pagpapaalala ―Mahalin ang edukasyo‘t Tumindig para sa kapwa Kung nasa tama‘y hindi dapat matakot, ‗Wag mong hayaang ituring kang busabos.‖ Ngunit ako‘y nananaghoy Bilin ni ama‘y alaala na lamang ng kahapon Ang amang sa ami‘y kumakalinga Malamig na bangkay nan g aming Makita Mali bang tumindig para sa aming karapatan? Mali bang mithiing iangat ang aming kabuhayan? Kung tama‘y bakit ganito? 163 Bakit sa bawat pagtaas ng kamay Kapalit ay buhay at itinuturing na kaaway? Ama‘y marahil kinitilan niyo ng buhay Ngunit prinsipyong ipinaglaban Sa dugo nami‘y patuloy na mananalaytay Patuloy na sisisbol dugong makabayan Karapatan nami‘y aming ipaglalaban Hanggang sa huli Ama‘y larawan ng isnag bayani Hindi lumisan, hindi tumakbo Kahit alam niyang baril ng berdugo‘y uhaw sa kanyang dugo Kanyang huling salita‘y sisiskapin naming isabuhay ―Para sa tribo, handa akong mamatay.‖ Pagsusuri ng Tula Suriin ang tula Shella Abayon na pinamagatang Hikbi ng Anak ng Isang Bayani gamit ang ―Sikolohikal na Pagdulog‖. Ang pagdulog na ito ay nakatuon sa pagsusuri ng kalooban at kamalayan, ulirat, isip, diwa, kaluluwa ng isang tao na nakapaloob sa akda. 1. Anong nakapagpapahikayat sa mga tauhang nabanggit sa tula? 2. Ano ang saloobin ng persona tungkol sa kahirapan at kawalang katarungang nangyayari sa lipunan? 3. Anong kamalayan ang pinupukaw ng persona sa mga Pilipino? 4. Aling pagkilos o pag-uugali ng mga tauhan sa tula ang alam nila at alin ang hindi nila namamalayan? 164 5. Anong problema o pagsalungat ang masasalamin sa nabanggit na mga tauhan sa tula? 6. Meron ba sa mga tauhang nabanggit sa tula na nagpapahayag ng teorya ni Sigmund Freud tungkol sa tatlong elemento ng pagkatao: ang Id, Ego, Superego? Ipaliwanag. 7. Paano nasasalamin ng tula ang sikolohiya ng manunulat? 8. Paano nakakaapekto ang mensahe ng tula sa iyong damdamin at kaisipan? PAGTATAYANG GAWAIN Pagsulat ng Tula Input para sa Gawain Ang tula ay isang paglalarawan ng kaisipan, isang pagbabagong-hugis na ipinararating sa damdamin, isang paghahayag ng kalikasan at buhay na nakapupukaw ng emosyon, at isang pagsisiwalat ng mga tunay na karanasan at pangyayari sa kapaligiran at sa lipunan. Sa pamamagitan rin ng tula, nabibigyang katuturan ang nais iparating o ipahayag ng may-akda Ang pagsulat ng tula ay maaaring gumamit ng sukat na may bilang ang pantig ng bawat linya o malayang taludturan. Mayroon din itong pagtigil sa pagbigkas sa dulong pantig sa loob ng isang taludtod na tinatawag na sesura. May mga saknong, tugma, tayutay, at simbolo na angkop na gamitin sa pagsulat ng tula. Disenyo ng Gawain Ang gawaing ito na Pagsulat ng Sariling Akdang Tula tungkol sa napapanahong isyung panlipunan na diskriminasyon na nararanasan hindi lamang ng mga katutubo kundi maging ng mga Frontliners ngayon sa paglaban sa Covid-19 ay isang ekspresyon ng paghahayag ng mga mag-aaral ng kanilang pananaw o saloobin. Sa pamamagitan ng pagsulat ng tula, maipapahayag nila ang kanilang pagpapahalaga sa mga nagagawa ng mga frontliners sa pagliligtas ng buhay ng mga maysakit na Covid 19 at iba pang karamdaman sa kabila ng diskriminasyon na kanilang natatanggap. 165 Layunin ng Gawain 1. Maipahayag ang saloobin o pananaw ng mga mag-aaral tungkol sa pangkasalukuyang isyung panlipunan at diskriminasyon na nararanasan ng mga frontliners sa pamamagitan ng pagsulat ng tula. 2. Makasulat ng sariling akda na nagpapahalaga sa mga nagawa ng mga frontliners sa paglaban sa Covid 19 gamit ang rubriks sa pagsulat ng tula. Kinakailangang Materyales 1. Telebisyon/ Celfon/ Laptop na may internet na koneksyon na maaaring wired, wireless o free data para sa pag-access ng balita at sa pag- upload ng natapos na awtput. 2. Mga Materyales sa pagkukulay at pagdodrawing kung nais gawing kard o poster ang gagawing tula para sa frontliners 3. Kopya ng Rubriks o Pamantayan sa Pagsulat ng Tula Panuntunan sa Gawain: 1. Sasabihin ng guro sa mga mag-aaral na manood ng balita mula sa telebisyon o magbasa ng mga balita mula sa internet ng mga nararanasan ng mga frontliners na pagkakasakit at diskriminasyon sa paglaban sa Covid 19 pandemic. 2. Ang mga katanungan at pagliliwanag tungkol sa gawaing Pagsulat ng Tula o Awit ay magaganap sa binuong group chat sa Messenger. 3. Ang panuntunan sa pagsulat ng tula o awit ay ang sumusunod: a. Mag-isip ng angkop na pamagat sa gagawing tula o awit. b. Gumawa ng lima (5) hanggang anim (6) na saknong ng tula na may aapating linya o taludtod at may sukat na lalabingdalawahing (12) pantig tugma sa dulo ng bawat linya. c. Gumamit rin ng simbolismo at tayutay upang maipahayag ng may kariktan at lalim ang mga damdamin sa gagawing tula. d. Itatayp ng mga mag-aaral ang kanilang nabuong tula sa isang buong long bond paper (8.5x13‖) gamit ang Times New Roman font size 12‖, na may 1.5 spacing, at center alignment. 166 Opsyonal: Kung nais gawing kard o poster ang gagawing tula para sa frontliners, maaaring lagyan ng kulay at disenyo ang ginawa at maaari ring itupi ang bond paper sa dalawa upang magmukhang kard. Aktibiti: Pagsulat ng Tula Petsa: _________ Kurso at Seksyon: ___________________ Pamagat Pangalan ng May-Akda Unang Saknong Ikalawang Saknong Ikatlong Saknong Ikaapat na Saknong Ikalimang Saknong Rubriks sa Pagsulat ng Tula Nilalaman : 10 puntos Simbolismo at Tayutay : 5 puntos Sukat at Tugma : 5 puntos Orihinalidad : 5 puntos 167 ARALIN 7: PANITIKAN HINGGIL SA DIASPORA/MIGRASYON Naranasan mo na bang mangibang bayan? Sa anong dahilan? OFW, pamilyar ka ba dito? Ano ang konsepto mo tungkol dito? Positibo ba ito o negatibo? Milyon milyong mga Pilipino ang naninirahan na sa iba‘t ibang panig ng mundo. Ang mga OFW ang itinuturing nang makabagong bayani ng ating bayan, bakit kaya? Mahalaga na mapalalim natin ang ating pang-unawa sa aspeto ng diaspora o migrasyon at maging daan ang refleksyon dito upang ang isyung ito ng lipunan ay higit na magamit sa mas kapakipakinabang at paglago ng lipunan. Mga Paksa 1. Kahulugan, Iba‘t – Ibang Epekto at Dahilan ng Migrasyon 2. Panitikan Hinggil sa Diaspora/Migrasyon Bayan Ko(Awit) ni: Jose Corazon De Jesus 3. SA PAMILIHAN NG PUSO (Tula) ni: Jose Corazon De Jesus Mga Layunin 1. Maipaliwanag ang sanhi at bunga ng suliraning panlipunan na kaugnay ng diaspora o migrasyon sa pamamagitan ng mga makabuluhang akdang pampanitikan. 2. Maibuod ang mahahalagang kaisipan at/ o ideya sa akdang binasa. 3. Mapahalagahan ang dinamikong ugnayan ng panlipunang realidad at ng panitikan. 4. Makasulat at makalikha ng sariling akdang pampanitikan. Migrasyon - Ang Migrasyon ay ang paglipat ng tao mula sa isang pook patungo sa ibang pook upang doon manirahan nang panandalian o pangmatagalan. - Ito ay tumutukoy sa proseso ng pag- alis o paglipat mula sa isang lugar o teritoryong political patungo sa iba pa maging ito man ay pansamantala o permanente. 168 Kailan Nagsimula ang Migrasyon sa Pilipinas? - Nagsimula noong 1905, ng dumating ang mga unang manggagawa sa Hawaii at pagkalipas ng 30 taon ay umabot ng 120,000 ang bilang nito. - Ang ikalawang yugto ng mga propesyonal ay nagtungo ng US bilang mga guro, dentista at technicians. - Ang ikatlong yugto, kahit na pansamantala, ay nagsimula noong 70s, patungo sa Gitnang Silangan, sa mga bansang mayaman sa langis. - Sa ikaapat na yugto, ay nag-umpisa ang pangingibang bayan ng mga kababaihan at naging isang importanteng bansa ang Italya. Ayon sa POEA (Philippine Overseas Employment Administration) ngayon ay tinatayang 2,000 araw araw ang mga Pilipino na umaalis ng bansa sa pamamagitan ng ang 1600 opisyal na ahensiya sa emigration, at bawat taon ay umaabot ng 1.3 milyong Pilipino ang nagtutungo ng ibang bansa. Ngunit kahit na mga nakatapos at mataas ang antas ng pinag-aralan ng mga Pilipino, ang karaniwang hanapbuhay ay mga domestic helpers, caregivers, maids, cook at waiters; sumunod ang iba pang mga propesyonal tulad ng doktor, inhinyero at guro. Iba‘t – Ibang Epekto ng Migrasyon  Pagbabago ng Populasyon - Ang napakataas at napakababang populasyon ay may tuwirang epekto sa Migrasyon.  Kaligtasan at Karapatang Pantao - Ayon sa International Organization for Migration, umaabot sa milyon milyong migrante ang walang kaukulang papeles taon taon.  Pamilya at Pamayanan - Ang pangingibang bansa ng mga OFW ay may epekto sa kanilang mga naiwang pamilya lalo na sa kanilang mga anak. 169  Pag-unlad ng Ekonomiya -Malaki ang naitutulong ng mga OFW sa Pagpaplano ng ekonomiya ng Pilipinas, maraming OFW ang nakapag-ahon sa kanilang pamilya sa kahirapan.  Brain Drain- Kung saan matapos makapag-aral sa Pilipinas ang mga eksperto sa ibat ibang larangan ay mas pinili nilang mangibang bansa para sa mas magandang oportunidad na naghihintay sa kanila. Dahilan ng Migrasyon  PUSH FACTORS - mga negatibong salik na nagiging dahilan ng migrasyon.  Paghahanap ng kapayapaan  Upang malayo sa kalamidad  Kakulangan sa pagkain  PULL FACTORS- Positibong salik na dumarayo dahil sa sumusunod na dahilan.  Matamo ang kaunlarang pangkabuhayan.  Makaranas ng pamumuhay sa lungsod o sa mga urban areas.  Magkaroon ng trabaho sa isang lugar sapagkat walang trabahong mapapasukan sa lugar na kanilang pinagmulan.  Ekonomikal - kung ang tao ay may nakikitang magandang opurtunidad na magandang hanap-buhay, kabuhayan at kita.  Politikal - ang mga tao ay gusto ng kapayapaan kaya naman kung magulo ang kanilang lugar ay nililisan nila ang kanilang lugar at lumipat sa isang lugar na tahimik at payapa. Ang pagkakaroon ng hidwaan, rebelyon, at digmaan ay bahagi nito. Ang ganitang kalakaran ay matagal nang laganap sa iba‘t-ibang bahagi ng mundo.  Sosyal - May mga taong lumilipat sa ibang bansa upang matanggap sila kung ano ang kanilang katayuan sa buhay dahil may mga bansang tanggap ang mga 170 konserbatibong usapin kagaya ng pagpapakasal muli ay lumilipat sila sa ibang bansa.  Heograpikal - Ang mga kalagayang pangkapaligiran at isa din sa dahilan ng migrasyon. Halimbawa na lamang ay ang klima at panahon kasama na ang kaligtasan. Panloob na Migrasyon - Ang tawag sa migrasyon sa loob lamang ng bansa. Panlabas na Migrasyon - Ang tawag kapag lumilipat na ang mga tao sa ibang bansa upang doon manirahan o mamalagi nang matagal na panahon. Pagsulat ng Akdang Pampanitikan (TULA) Tula - Ang tula ay isang uri ng panitikan na pinagyayaman sa pamamagitan ng paggamit ng tayutay, at malayang paggamit ng mga salita sa ibat-ibang estilo, Kung minsan ito ay maiksi o mahaba. - Ito ay binubuo ng saknong at taludtod na karaniwang wawaluhin, lalabindalawahin, lalabing-animin at lalabing-waluhing pantig. Elemento ng Tula  Sukat - ito ang bilang ng pantig ng tula sa bawat taludtod.na karaniwang may sukat na waluhan, labing-dalawahan at labing-animan na pantig.  Tugma - ito ay ang pagkakasingtunog ng mga salita sa huling pantig ng bawat taludtod ng tula. 171  Talinghaga - dito ay kinakalilangan ang paggamit ng mga tayutay o matatalinhagang mga pahayag  Kariktan - ito naman ang malinaw at di malilimutang impresyon na natatanim sa isipan ng mga mambabasa. Uri ng Tula  Tulang Pasalaysay - ito ay nagsasalaysay, naglalarawan ng mga mahahalagang pangyayari sa buhay na matatagpuan sa mga linya o berso na nagbabahagi ng isang kwento.  Tulang Pandulaan - ito ay isang patulang usapan ng isang pagtatanghal na naglalarawan ng mga tagpong lubhang madula na maaring makatulad, makaparehas, o maiba sa nagaganap sa pang araw-araw na buhay.  Tulang Liriko - ito ay ang pagtatampok ng isang makata ng kanyang sariling damdamin, iniisip at persepsyon.  Tulang Patnigan - ito ay kilalang tulang sagutan sapagkat ito ay itinatanghal ng mga nagtutunggaliang makata ngunit hindi sa paraang padula kundi sa paraang patula na tagisan ng talino at katuwiran ng mga makata. Bayan Ko ni Jose Corazon De Jesus Ang bayan kong Pilipinas Lupain ng ginto‘t bulaklak Pag-ibig na sa kanyang palad Nag-alay ng ganda‘t dilag. At sa kanyang yumi at ganda Dayuhan ay nahalina Bayan ko, binihag ka Nasadlak sa dusa. 172 Ibon mang may layang lumipad kulungin mo at umiiyak Bayan pa kayang sakdal dilag Ang di magnasang makaalpas! Pilipinas kong minumutya Pugad ng luha ko‘t dalita Aking adhika, Makita kang sakdal laya. SA PAMILIHAN NG PUSO ni Jose Corazon De Jesus Huwag kang iibig nang dahil sa pilak pilak ay may pakpak dagling lumilipad pag iniwan ka na, ikaw‘y maghihirap. Huwag kang iibig nang dahil sa ganda ganda‘y nagbabawa kapag tumanda na ang lahat sa mundo‘y sadyang nag-iiba. Huwag kang iibig sa dangal ng irog kung ano ang tayog siya ring kalabog walang taong hindi sa hukay nahulog. Huwag kang iibig dahilan sa nasang maging masagana sa aliw at tuwa pagkat ang pag-ibig ay di nadadaya… Kung ikaw‘y iibig ay yaong gusto mo 173 at mahal sa iyo kahit siya‘y ano, pusong-puso lainang ang gawin mong dulo. Kung ikàw‘y masawi‘y sawi kang talaga ikaw na suminta ang siyang magbata; kung maging mapalad, higit ka sa iba. Sa itong pag-ibig ay lako ng puso di upang magtubo kaya sumusuyo pag-ibig ay hukay ng pagkasiphayo. Ating Pag-usapan 1. Sa mga akdang tula ni Jose Corazon De Jesus, anong ideya ang pumapasok sa isip mo na nais sabihin ng may akda na may kaugnayan sa diaspora o migrasyon? Anong masasabi mo dito? May katotohanan ba ang mga binabanggit ng may akda? Ano-ano ang mga patunay mo? 2. Sa araw araw na laman ng balita ang mga kwento tungkol sa mga nangingibang bansa, anong balita ang natatandaan mo na umantig ng puso mo? Bakit? Ano kayang naging problema? May naisip ka bang pwedeng ipayo o suhestyon para sa pangyayaring iyon? 3. Ano-anong mga solusyon ang naiisip mo upang malabanan ang problemang dulot ng migrasyon o diaspora? 4. May kakilala ka ba na nakipagsapalaran sa ibang bansa o ibang bayan? Anong nangyari? Anong aral ang matutunan natin sa karanasan niya? Paano natin ito maiuugnay sa ating sarili? 174 Repleksyon: Sa lahat ng aking nabasang panitikan ukol sa diaspora o migrasyon, napagtanto kong__________________________________________________________________ _______________________________________________________________________ _______________________________________________________________________ _______________________________________________________________________ _______________________________________________________________________ _______________________________________________________________________ _______________________________________________________________________ ______________________________________________________________________ Dahil sa aking mga natutunan, sisikapin kong _______________________________________________________________________ _______________________________________________________________________ _______________________________________________________________________ _______________________________________________________________________ _______________________________________________________________________ _______________________________________________________________________ _______________________________________________________________________ _______________________________________________________________________ ______________________________________________________________________ 175 MGA SANGGUNIAN Panunuring Pampanitikan https://www.academia.edu/13013128/panunuring_pampanitikan?email_work_card=vie w-paper https://www.coursehero.com/file/40938397/Kritikong-Pilipino-sa-PanitikangFilipinopptx/ https://www.coursehero.com/file/19059661/Literary-Criticism-Generic-questions/ https://www.coursehero.com/file/p1baka5/Moralistikong-Pagdulog-Gamit-angpagdulog-moralistiko-itinuturing-na-ang-mga/ https://www.scribd.com/doc/33306673/Ano-Ang-Panitikan-HANDOUT https://www.scribd.com/doc/312554756/Mga-Katangian-Ng-Isang-Mahusay-Na-KritikoSa-Panitikan https://philnews.ph/2019/06/22/panitikan-kahulugan-uri-anyo-akda/ http://panitikankarunungangbayan.blogspot.com/2015/04/ano-ang-panitikan-angpanitikan-ay.html?m=1 https://www.academia.edu/31028036/Pagsusulit_Sa_Panunuring_Pampanitikan?email_ work_card=view-paper https://www.academia.edu/9686034/KULTURANG_POPULAR?email_work_card=thumbn ail-desktop https://www.tagaloglang.com/jocelynang-baliwag-kundiman Panitikan Hinggil sa Isyung Pangkahirapan Ang 1987 Konstitusyon ng Republika ng Pilipinas. Retrieved from http://www.seasite.niu. edu/Tagalog/ang_1987_konstitusyon_ng_republi.htm / Bartle, P. (5 Enero, 2011). Mga Sangkap ng Kahirapan: Ang Limang Malalaki. Retrieved from http://cec.vcn.bc.ca/mpfc/modules/emp-pvtt.htm / Bituin, G. (21 Hunyo, 2019). Kwento: Minsan, sa isang demolisyon. Retrieved from http:// iskwalado.blogspot.com/2019/06/kwento-minsan-sa-isangdemolisyon.html Chua, N. (8 Mayo, 2016). Gitnang Uring Fantasya at Materyal na Kahirapan sa Neoliberalismo. Retrieved from https://ninachua.wordpress.com/2016/05/08/first-blogpost/ Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML). (11 Hulyo, 2019). Komprehensibong larawan ng kahirapan na dapat ugatin. Retrieved f /rom http://kpmlorg.blogspot.com/2019/07/komprehensibong-larawan-ng-kahirapan-na.html Leynes, N. (n.d.). Kahirapan. Retrieved from https://nicoleleynes.atavist.com/kahirapan Mga Kwento ni Ka Gorio. (7 Oktubre, 2008). Itaboy ang Kahirapan, Hindi ang Mahihirap. Retrieved from http://kwentonigorio.blogspot.com/2008/10/itaboyang-kahira-pan-hindi-ang.html Official Gazette. (10 Disyembre, 2002). Executive Order No. 152. Retrieved from https://www.officialgazette.gov.ph/2002/12/10/executive-order-no-152-s-2002/ Pabangon. (2 Nobyembre, 2009). Batas Republika Blg. 7279. Retrieved from http://pagba-ngon.blogspot.com/2009/11/udha-tagalog-version.html / Panitikang Maralita. (16 Disyembre, 2018). Ang Mahirap, Lalong Pinahihirapan. Retrieved from http://panitikangmaralita.blogspot.com/2018/12/ang-mahiraplalong-pinahi-hirapan.html Panitikang Maralita. (29 Hunyo, 2008). Paralegal at Maralita. Retrieved from http:// panitikangmaralita.blogspot.com/2008/ Panitikang Maralita. (3 Setyembre, 2015). Baclaran. Retrieved from http://panitikang maralita.blogspot.com/ PhilStar. (29 Marso, 2015). Kahirapan na walang katapusan. Retrieved from https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2015/03/29/1438982/punto-mo WordPress. (1 Oktubre, 2008). Kahirapan sa Pilipinas. Retrieved from https://ghie0003. wordpress.com/2008/10/01/kahirapan-sa-pilipinas/ https://plumaatpapel.wordpress.com/page/2/ Panitikan Hinggil sa Isyung Pangmanggagawa, Pangmagsasaka, at Pambansa De Vega, A. (2019, June 16). Empleo sa Pilipinas bumuti. Retrieved from https://www.dole.gov.ph/news/ph-employment-situation-improved/ Ang konstitusyon ng Republika ng Pilipinas. (15, August 2020). Retrieved from https://www.officialgazette.gov.ph/constitutions/ang-konstitusyon-ng-republikang-pilipinas-1987/ Macaraig, Milagros B. (2004). Sulyap sa panulaang Filipino. Manila: Rex Book Store Ordonez, R.L. (7, February 2016). Pluma at papel. Retrieved from plumaatpapel.wordpress.com/about/ Panitikan hinggil sa Isyung Pangkasarian https://www.panitikan.com.ph/sanaysay-tungkol-sa-isyung-pangkasarian https://brainly.ph/question/600596 https://brainly.ph/question/137092 brainly.ph/question/122802 https://brainly.ph/question/315243#readmore https://brainly.ph/question/1084564#readmore https://brainly.ph/question/1096317#readmore https://brainly.ph/question/1328195#readmore https://www.philstar.com/pilipino-star-ngayon/bansa/2019/08/14/1943370/sogieipinaliwanag https://sites.google.com/site/kababaihanatkasarianpi100/diskusyonsamgaobranirizal/nol imetangere https://sites.google.com/site/kababaihanatkasarianpi100/diskusyonsamgaobranirizal/an g-liham-ni-rizal-sa-kadalagahan-ng-malolos https://sites.google.com/site/kababaihanatkasarianpi100/diskusyonsamgaobranirizal/pa kikipagsulatan-ni-rizal-sa-kanyang-mga-kasambahay Mga Diskusyon sa mga Obra ni Rizal Panitikan Hinggil sa Sitwasyon ng mga Pangkat Minorya Investigative documentaries: indigenous communities. (16, July 2012). Retrieved from https://www.youtube.com/watch?v=M1B1bFWHWbE Macaraig, Milagros B. (2004). Sulyap sa panulaang Filipino. Manila: Rex Book Store Philippine task force for indigenous peoples‘ rights. (1, July 2020). Retrieved from philtfip.org, 2020 Republic act no. 8371 (29, October 1997). Retrieved https://www.officialgazette.gov.ph/1997/10/29/republic-act-no-8371/ from

Philippine Literature & Society: Litr 101 Module

Products

Support

Philippine Literature & Society: Litr 101 Module

Add this document to collection(s)

Add this document to saved

Suggest us how to improve StudyLib