Biologie
JANUARIE – MEI 2022
1
Die Wetenskaplike Metode:
oBerekeninge
oTrek van tabelle
oTrek van grafieke
2
Algemene berekeninge in die
wetenskaplike metode sluit in:
oGemiddeldes
oPersintasie berekeninge
oVerhoudings
3
Persintasie berekeninge:
oStel ‘n verhouding van die hele hoeveelheid voor. – Byvoorbeeld - ‘n Volle maaltyd weeg 300g
o120 g van hierdie maaltyd was kolhidrate
oWatter persintasie van die maaltyd was kolhidrate
Persintasie berekening voorbeeld:
oD.w.s Persinatasie (%)
𝐻𝑜𝑒𝑣𝑒𝑒𝑙ℎ𝑒𝑖𝑑 𝐾𝑜𝑙ℎ𝑖𝑑𝑟𝑎𝑡𝑒
𝑇𝑜𝑡𝑎𝑙𝑒 𝐻𝑜𝑒𝑣𝑒𝑒𝑙ℎ𝑒𝑖𝑑 𝑣𝑎𝑛 𝑚𝑎𝑎𝑙𝑡𝑦𝑑
120 𝑔𝑟𝑎𝑚
=
300 𝑔𝑟𝑎𝑚
=
= 0,4
x 100
x 100
x 100
= 40%
40% van die maaltyd bestaan uit kolhidrate
4
Gemiddeldes berekeninge:
oGemiddelde berekeninge = Wanneer meer as een lesing geneem word, is dit ‘n goeie
wetenskaplike praktyk om die gemiddeldes van al die lesings te bereken.
oByvoorbeeld – Vyf Graad 9 leerders (dogteres) se lengtes word gemeet in sentimters. Die
volgende is die mates – 163 cm, 147 cm, 168cm, 169cm, 158cm.
oBereken die gemiddeldde lengtes van die graad 9 dogters in hierdie klas
Gemiddeldes berekening voorbeeld:
Gemiddelde
=
𝑆𝑜𝑚 𝑣𝑎𝑛 𝑎𝑙 𝑑𝑖𝑒 𝑔𝑒𝑔𝑒𝑤𝑒 𝑙𝑒𝑠𝑖𝑛𝑔 (𝑚𝑎𝑡𝑒𝑠)
𝐷𝑖𝑒 𝑎𝑎𝑛𝑡𝑎𝑙 𝑔𝑒𝑔𝑒𝑤𝑒 𝑙𝑒𝑠𝑖𝑛𝑔𝑠 (𝑚𝑎𝑡𝑒𝑠)
163+147+168+169+158
5
805
=
5
=
= 161 cm (average)
161 cm is die gemiddelde aantal graad 9 dogters se lengte in die klas
5
Trek van tabelle: Reels vir die van
tabelle
oMoet ‘n gedetaileerde opskrift he met die afhanklike EN onafhanklike veranderlikes ingesluit
oDie ONAFHANKLIKE se data is altyd die eerste kolom van die table
oDie AFHANKLIKE veranderlikes se data is in al die daaropvolgende kolomme
oElke kolom moet ‘n kolom opskrif he
oBladsy 9 Tabel van veranderlikes
6
Trek van tabelle: Voorbeeld gegewe data
oIn die wildtuin word ‘n watergat dopgehou 18:00 die aand, om vas te stel watter diere daardie
tyd na die watergat beweeg
oDie volgende SOORT & AANTAL is waargeneem
o45 impala, 10 wildebeeste, 37 Sebra, 7 Olifante
Diersoort
Aantal diere teen 18:00
Impala
45
Sebra
37
Wildebees
10
Olifante
7
oDie soort dier beinvloed die aantal
7
Grafieke:
oMakliker om te lees en te verstaan as tabelle
oGee ‘n visuele “prentjie” van data
Verskillende grafieke:
oStaafgrafiek / kolomgrafiek
oSektordiagram / sirkeldiagram (pie-chart)
oLyngrafiek
oDaar is nog soorte, julle leer egter hoofsaaklik die 3 bostaande grafieke
8
Staafgrafiek:
oToon data as kategoriee van voorwerpe
oDie afhanklike is nie in die vorm van getalle nie
Reels vir die tref van staafgrafiek:
oOpskrif moet beide veranderlikes bevat
oStawwe MOET EWE groot wees
oSpasies tussen stawwe MOET EWE breed wees
oBenoem alle asse met eenhede
oGebruik geskikte skaal
Voorbeeld- gebruik die data van die table wat ons getrek het …
9
Staafgrafiek vervolg:
Aantal verskilende diersoorte
Aantal diere om 18:00
40
35
30
25
20
15
10
5
0
Olifant
Wildebees
Diersoorte
Sebra
Impala
10
Sektordiagram / sirkeldiagram:
oToon data as persintasie aan
oLyk soos ‘n pizza wat verdeel is = prinsiep van breuke
oReels vir die trek van ‘n sektordiagram / sirkeldiagram
Reels vir die trek van ‘n sektordiagram / sirkeldiagram
oTrek sirkel met ‘n passer. Minuminm deursnee van 10cm
oTel die getalle in alee kategoriee op om ‘n totaal te kry
oVerdeel elke getal van die kategoriee deur die groot total
oRond af tot twee desimaal
oVermeenigvuldig (maal nou met 360, stel die grade van ‘n sirkel voor)
oRond die grade af tot die tweede desimaal
oAl jou grade saam moet uitwerk op 360 of baie naby aan 360
oTrek ‘n baie ligte horisontale lyn deur die middle van jou sirkel
11
Persintasie % voedingstof in een
maaltyd:
Voedingstof
Samestelling van maaltyd (%)
Kolhidrate
45
Proteine
37
Vette
10
Vitamiene
8
Totaal
100
12
Persintasie % voedingstof in een maaltyd
vervolg:
oTotaal van al die getalle van kategoriee
oDeel elke getal deur die total en maal met 360
Grade van sirkel:
-
45
x 360 = 162
100
-
37
x 360 = 133,2 
100
-
10
x 360 = 36
100
-
8
x 360 = 28,5
100
13
Voorbeeld van persintasie % voedingstof
in een maaltyd: (voorbeeld saam juffrou gedoen)
Persintasie % voedingstof in een maaltyd
Kolhidrate
proteine
Vette
Vitamiene
14
Voorbeeld: Gram voedingstowwe in ;n
maaltyd
Voedingstof
Aantal gram in maaltyd
Rooivleis
15 gram
Graan
40 gram
Water
50 gram
Vrugte en Groente
43 gram
Vette en Olie
10 gram
Suiwel
5 gram
Totaal
163 gram
15
Berekening van persintasie van
voedingstowwe in ‘n maaltyd:
15
x 100 = 9,20 %
163
40
x 100 = 24,54 %
163
50
x 100 = 30,68 %
163
43
x 100 = 26, 38 %
163
10
x 100 = 6, 14 %
163
155
x 100 = 3,07 %
163
16
Lyngrafieke:
oMoet ‘n opskrif met beide veranderlikes bevat
oWerk geskikte skaal vir beide asse
oBenoem albei asse met eenhede
oBeide asse sal nummeries wees
oDaar is oorsprong (0,0)
oMoet NIE jou lyn deur die oorsprong trek , TENSY nulwaardes in data gegee word nie
oVerskeie lyne kan getref word op een assestel – gebruik verskillende kleure
17
Voorbeeld: Gegewe data / numersiese
vir albei verander
Temperatuur van water wat verhit word vir 5 minute:
Tyd (minute)
Temperatuur (C)
1
23
2
30
3
37
4
45
5
52
18
Voorbeeld van lyngrafiek:
Temperatuur van water wat verhit word vir 5 minute
Temperatuur (C)
60
50
40
30
20
10
0
1 Minute
2 Minute
3 Minute
4 Minute
5 Minute
Tyd (minute)
19
Selstruktuur
ONDERWERP 1: SELLE AS DIE BASIESE EENHEDE VAN LEWE
BLADSY 12
20
Struktuur van plant- en dierselle:
oBoublokkies van lewende dinge = selle
oSel = die basiese struktuur en funksionele eenheid van ALLE LEWENDE organismes
oKan nie met die blote oog gesien word nie = mikroskopies
oAlle selle is op dieselfde manier saamgestel, met klein verskile afhangende van hul funksie
Beide plant- EN diersel het die volgende dele:
oSelmembraan
oSitoplasma
oKern (neukleus)
21
Selmembraan:
oDun lewende membraan wat die stowwe wat in en uit die sle beweeg, beheer
oSelektief deurlaatbaar = Laat net sekere stowwe in en uit
oOmring of sluit die inhoud van die sel in
22
Sitoplasma:
oJellieagtige medium wat die sel vul
oBaie verskillende stowwe is opgelos in die sitoplasma van ‘n sel
oAlle chemiese reaksies van lewe vind in die sitoplasma plaas
Bevat baie klein membraanagtige struktuur = ORGANELLE
oVan die chemiese reaksies hierbo genome, vind sommige in die organelle plaas
23
Organelle:
Wat is Organelle ?
oKlein struktuur wat deur membrane omring word
oKom voor BINNE in die sitoplasma van selle
oOrganelle is dus nog kleiner as selle
oDaar is baie selle soos
- Nukleus (kern)
- Mitochondria
- Chloroplaste
oSekere organelle kom in beide plant- en dierselle voor en die ander sleg in plantselle of slegs in
dierselle
24
Kern (Nukleus):
oBeheer sel aktiwiteite
oBevat GENETIESE INLIGTING (DNS/DNA)
oKern/Nukleus kom in feitlik alle lewende plant- en dierselle voor
oIn dierselle sien ons die kern naby aan die middle
oIn plantselle sien ons Meestal die kern teen die rand van die sel
oDie kern is rond en word gewoonlik deur ‘n membraan omring = KERNMEMBRAAN
oDie kern se funksie is om aktiwiteite van die sel te beheer
oByvoorbeeld deur energie te maak deur die afbreek van stowwe
oDie genetiese materiaal (DNS/DNA) dar die inligting van die sel, wat dan elke nuwe sel oorgedra
sal word wanneer die sel voortplant moet word
25
DNS / DNA:
oDNS is die afkorting vir DE-OKSI-RIBO-NUKLEINSUUR
oDNS – molekules bevat die ERFLIKE EIENSKAPPE soos of iemand blou of bruin oe het ens.
oHierdie inligting word van die ouera af geerf.
oElke person se DNS is UNIEK / verskil van enige ander person, behalwe in identiese tweelinge
oDaarom lyk ons anders as almal op aarde
oHierdie verskille in eienskappe = VARIASIE
26
Mitochondria:
o(enkelvoud – mitrochondrium)
oKom voor in plant- en dierselle
oKlein staafvormige struktuur wat deur ‘n membraan omhul word
oVerantwoordelik om deur die proses van SELLULERE, RESPERASIE , energie vry te stel uit
ander suikers wat opgelos is in die sitoplasma
oDie aantal mitochondria in ‘n sel hang af van die aktiwiteit van daardie sel
D.W.S ‘n spiersel wat baie energie moet verskaf sal baie meer mitochondria bevat as ‘n weefsel
27
Wetenskaplike tekenreels:
oOpskrif
oGebruik skerp potlood
oTrek slegs enkel, soliede lyne (aaneenlopende lyne)
oGeen arsering nie (moet nie inkleur nie)
oTrek byskrifte met liniaal na regs (sover as moontlik)
oByskrifte mag NOOIT kruis nie of aan mekaar raak nie
oSkryf die byskrifte LANGS die byskriflyn en NIE bo-op NIE
oByskrifte in blou of swart pen
28
Skets van Mitochondria:
Gladde buitemembraan
Gevoude binnemembraan
Cristae
Matriks
Ribosoom
29
Skets van plantsel:
Selwand
Selmembraan
Sitoplasma
Kern (Nukleus)
Chloroplaste
Vakuool
30
Skets van diersel:
Selmembraan
Kern (Nekleus)
Sitoplasma
Mitochondria
Vakuool
31
Chloroplaste:
oBevat chlorofil
oChlorofil = groen pigment wat sonlig absorber om te gebruik in die proses van fotosintese
oSLEGS gevind in plantselle
o Mense en diere fotosinteer NIE en sal dus nie chloroplaste he in hulle selle nie
Verskille tussen plant- en dierselle:
Plantselle:
Diersellle:
Bevat Chloroplaste
Geen chloroplaste
Het selmembraan EN selwand
Slegs selmembraan
Groot vakuole
Klein of geen vakuole
32
Plantselle en Dierselle
oPlantselle bevat die volgende wat NIE in dierselle
voorkom nie OF verskil van die wat in dierselle
voorkom
33
Die selwand:
oDie selwand omring die selmembraan
oBestaan uit SELLULOSE
oSellulose is ‘n sterk stof wat die selwand stewig hou
oStram en bied ondersteuning
34
Chloroplaste:
oKom voor in groen dele van plante soos in
die blare of in die stam
oBevat chlorofil
oChlorofil vang die son se energie vas en
vervaardig saam koolstofdioksied en water
glucose vire die plante
35
Groot vacuole:
oOrganelle wat gevul is met vloeistof wat ons SELSAP noem.
oWord met ‘mn membraan omring
oVakuole in plantselle is baie groot en het verskeie funksies soos stowwe te
berg en ondersteuning aan die sel van binne af te bied.
36
Die Mikroskoop:
oEinde van 16de eeu = eerste eenvoudige mikroskoop
oBekend gestel deur ‘n paar Hollandse brilmakers
oBaie priomatief (eenvoudig)
37
Wat doen ‘n mikroskoop?
oVergroot die voorwerp
38
Verkillende mikroskope:
oLigmikroskoop
oElektronmikroskoop
39
Elektronmikroskoop:
oWord gebruik vir uitermatige klein voorwerpe
oKan voorwerpe tot 500 000 ker vergroot
40
Vlakke van organisasie:
Selle
Eenvoudigste boublokkies van
lewe
Weefsel
Groep selle met DIESELFDE
struktuur en funksies
Organe
Verskillende weefsel wat
saamwerk om ‘n spesifieke
funksie te verrig
41
Selle, weefsel, Organe en stelsels:
oAlle lewende dinge bestaan uit verskillende selle
oDie selle wat verskillende funksies wat soms ook vorm
oSelle word AANGEPAS
oMy ligaam = velselle, haarselle, spierselle, beenselle ens. Alles
saam om een mens (organisme) te vorm
oSo hoe kry ons die verskillende selle?
42
Wat beteken “aangepas”?
oWanneer iets verander om ‘n spesifieke doel te verrig of om ‘n
spesifieke omstandigehede te funksioneer
oOns praat van DIFFRENSASIE
oDit is om te verander of om te spesialiseer
oDus: aan die begin van meersellige organismes se lewens
bestaan ons slegs uit ‘n kop ONGEDIFFERENSIEERDE
SELLE
oOngedifferensieerde selle wat nog nie ‘n spesifieke doel het nie
= stamselle
oMet tyd sal dei sel volgens genetiese inligting (DNA/DNS)
diffrensieer / spesialiseer / aanpas
oVoorbeeld – ‘n ongedefferensieerde sel word ‘n spier sel
43
Stamselle: (ongedifferensieerde selle)
Waar kry ons stamselle:
oIn embrio’s
44
Stamselle: (ongedifferensieerde selle)
Wat maak stamselle so spesiaal?
oStamselle is ongedifferensieerde selle
oHet nog nie aangepas nie
oKan verdeel om kopiee van homself te maak
oKan nog differsensifeer om ander selle te maak
oSoos wat in die embrio in die baarmoeder groei, word meeste van die
stamselle aangepas / gespesialiseerd
oDit wil se jy was eens in jou bestaan ‘n bolletjie selle, hierdie selle
het gedifferensieerd om ‘n mens te vorm met verskillende selle
oStamselle kan uit menslike embrios verwyder word
45
Stamselle: (ongedifferensieerde selle)
Vervolg
oGedurende behandeling vir vrugbaarheid (as ‘n vrou sukkel om swanger
te raak) kan sommige embrio’s gevorm word, maar nie gebruik word nie
oHierdie embrio’s kan net dien as ‘n bron van stamselle
oStamselle kan ook in die naelstring se bloed verwyder word
oDit kan ook uit beenmurg of bloed gevind word
oWetenskaplikes het metodes ontwikkel om menslike selle te kloon
oKloon = kopiee van ‘n sel / organisme te maak
oBeskadige selle in ‘n siek / beseerde mens kan dus uit die pasient
geneem word.
oHierdie selle kan gekloon word, om nuwe gesonde weergawes te maak
46
Stamselle: (ongedifferensieerde selle) Vervolg
oDie dokters kan die beskadigde selle vervang
47
Maar is dit reg ?
oKry jy ‘n ongemaklike gevoel as jy dink dat embrio’s doodgemaak word om stamselle te kry
oRaak jy senuweeagtig as jy dink dat ons die tegnologie het om rond en bond organismes te
kloon?
oSodra iets verkeerd voel, maar dit is vir ‘n goeie einddoel, praat ons van ETIEK
oIs dit eties korrek?
48
Etiese kwessies en stamselle:
oBaie mense dink die gebruik van embrio’s is om selle te kloon,
moord is terwyl ander dink dat mense se lewens gespaar kan
word.
oDink aan hoeveel mense help kan word as selle gekloon kan
word.
o‘n Paar embrio’s gaan sterf maar baie mense kan van die siektes
genees
oBloot is mense gekant teen die gebruik van ebriostamselle bloot
vir stamselnavorsing
49
Stamselle in mense se liggaam:
oAlle lewende dinge bestaan uit verskillende selle
oVerskillende vorms en grottes vir verskillende funksies
oJou liggam = velselle, haarselle, spierselle, beenselle (Alles
om een mens te vorm)
oSelle word AANGEPAS
oPraat van DIFFERENSIASIE
50
Mikroskopies en makroskopiese organisme:
oMikroskopies = Baie klein, kan slegs met ;n mikroskoop gesien word
oVoorbeeld – Bakterie (net een sel)
oMakroskopies = Kan met die blote oog gesien word
oVoorbeeld – Mense, diere, bome, blomme, insekte
oMeer as een tipe sel
51
Wat is weefsel ?
oGroep selle met DIESELFDE struktuur en funksie
oEen spiersel op sy eie = sel
o1 000 000 000 000 spierselle saam = weefsel
52
Wat is organe?
oOrgane saamgestel uit verskillende soorte weefsel
oSpierweefsel + senuweeweefsel + bloedweefsel = DIE HART
oDie hart is orgaan wat bestaan uit verskeie weefsel om sy funksies te kan verrig
oKry ons selle, weefsel en organe in PLANTE ?
-JA !
oPlante bestaan ook uit verskeie aangepaste selle
- xileemselle
- epidermale selle (oppervlakselle)
oWaar baie xileemselle bymekaar kom vorm dit XILEEMWEEFSEL
53
Stelsel in die menslike ligaam:
oDie mens se ligaam bestaan uit aanstal stelsels
oDie stelsels skakel bymekaar in sodat ons kan oorleef
oVerskillende ligaamstelsels werk altyd saam om ‘n bepaalde / spesifieke
werk te verrig
oVoorbeeld
- spierskeletstelsel
- senuweestelsel
- respiratoriese stelsel
- spysvertering stelsel
- sirkulasiestelsel
54
Stelsels wat saamwerk:
Spierskeletstelsel:
oBestaan uit ‘n skelet van bene waaraan spiere heg
oDit ondersteun die liggaam
oMaak bewegging moontlik (hefbome)
oWord ook opgedeel in die SPIERSTELSEL en SKELETSTELSEL
55
Spierstelsel:
oSpiere het die vermoe om saam te trek
oHulle heg aan die been (skelet) om te beweeg toe laat (loop, hardloop, gryp, arms, beweeg ens)
oVerder is daar ook spiere wat nie aan bene heg nie, maar in jou are (arteries) voorkom om
bloeddruk te reguleer of in die SVK om kos deur te werk
56
Gesondheidsake by die skeletstelsel:
Ragitis:
oVeroorsaak deur te kort aan Vitamien D en Kalsium in die diet
oBene word swak en sag
oSoms begin die beentjies binne krom raak
oAs gevolg van die gewig van persoon
57
Gesondheidsake by die skeletstelsel: vervolg
Artritis:
oKraakbeen wat tussen gewrigte le raak afgeslyt (verweer)
oDikwels in ouer mense
oDie gewone been vryf en skuur teen mekaar
oOm die gewrig te beweeg word nou baie pynlik
58
Gesondheidsake by die skeletstelsel:
Osteoporose:
oDigtheid van die bene verminder
oBene word swak en kan dan maklik breek
59
Sirkulasie en reperasie stelsel:
Sirkulasiestelsel
= bloed wat gesirkuleer word
Reporasiestelsel
= asemhaling en suurstof / koolstofdioksied ruiling
Vernaamste proses van sirkulasiestelsel:
oOm bloed te sirkuleer
oWord in twee wee (paaie) verdeel
- Pulmonere sirkulasie (tussen hart en longe)
- Sistemiese sirkulaise (tussen hart en liggaam)
60
Sirkulasie en reperasie stelsel: vervolg
Vernaamste onderdele:
oHart
oBloedvatte
- artetiese (slagare)
- venas (are)
-klapileres (haarvate)
61
Sirkulasie en reperasie stelsel:
Asem in suurstof
in longe
Suurstof in bloed
Asem uit
Sirkulasie – en
repertoriese stelsels werk
saam
Hartpomp
suurstofryke
bloed na res van
die liggaam
Selle neem die
suurstof op en
gee
kooldtofdioksied
af tot in die
bloed
Koolstofdioksied
uit bloed in longe
Bloed moet
koolstofdioksied
gepomp na longe
62
Gesondheidsake:
Gesondheidsake van sirkulasiestelsel:
oGewoonlik veroorsaak deur plaak wat opbou in wonde van arteries
oIndien plaak opbou omvangryk (heeltemaal om) versprei kan beinvloed verminder word
oLei tot verhoogdde bloeddruk
oVerhoog riskio van bloedklonte
oKlont skiet los en steek vas in slagaar – blokkeer bloedvloei
oSo, presies watter gesondheidtoestande kry ons?
63
Hoe bloeddruk (Hippertensie)
oBloed vloei onder hoe druk deur bloedvatte
oDie hart moet nou teen hoe druk bloed uitpomp
oDus werk die hart baie harder
oDie hartspier kan oorwerk word = HARTVERSAKING.
oDie bloedvatte kan verswak (hoer bloeddruk) en kanbloeddruk verder verhoog
64
Hartaanval
oDie hartspier sel moet bloed / suurstof kry
oDaar is bloedvatte wat ook op die hartspier loop (kroon are / korinere vate)
oIndien van hierdie korinere vatte verstop / geblok word, kry die hartspier nie suurstof nie
oHartspierselle
oIndien die hart te kort aan suurstof het kan die persoon borspyn ervaar = ANGINA
oWanneer die koriniere vatte heeltemaal verstop is noem ons dit TROMBOSE
oIndien die hartspier skade kry a.g.v hoe bloeddruk (soos bo genome) rek die hartspier uit en word
alter soos ‘n sak
oHierdie sak kan nie meer doeltreffend saamtrek nie
oDie hart gaan staan = medies nie ‘n hartaanval maar hartversaking
65
Beroerte:
oBloedklonte wat a.g.v plaak in arteries vorm, kan losbreek
oBeweeg nou saam met die bloedstroom totdat die bloedvatte te klein (kapilere vatte) word om
deur te gaan en vas sit
oGewoonlik in die brein (naaste arteries wat baie klein is)
oVerstop die kapilere vatte en sy bloedvloei na die res van die brein
oBreinselle kry nie suurstof nie en die selle gaan dood
oIn baie gevalle oorleef die persoon, maar kan veroorsaak dat die persoon verlam is aan die een
kant of kan nie meer praat nie
oIndien dit ‘n baie groot klont is of indien die klont in ‘n krietiese deel van die brein voorkom, kan
die persoon sterf
66
Vernaamste proses van die respiratoriese
stelsel:
67