MALİYYƏ MENECMENTİ MÜNDƏRİCAT BÖLMƏ A MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI A1 A2 A3 A4 Maliyyə menecmentinin mahiyyəti və məqsədi Maliyyə məqsədləri və korporativ strategiya ilə əlaqə Maraqlı tərəflər və onların korporativ məqsədlərə təsiri Mənfəət güdməyən təşkilatların maliyyə və digər məqsədləri 1 13 23 47 BÖLMƏ B MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ B1 B2 Biznes üçün iqtisadi mühit Maliyyə bazarları və institutlarının mahiyyəti və rolu 59 89 BÖLMƏ C DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ C1 C2 C3 Dövriyyə kapitalın mahiyyəti, elementləri və əhəmiyyəti Mal-material ehtiyatlarının, debitor borclarının, kreditor borclarının və nağd pul vəsaitlərinin idarə edilməsi Dövriyyə kapitalı ehtiyaclarının müəyyən edilməsi və maliyyələşdirilməsi strategiyaları 113 125 187 BÖLMƏ D İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ D1 D2 D3 D4 D5 D6 İnvestisiya qərarları və qiymətləndirmə prosesinin mahiyyəti Diskontlaşdırılmamış pul vəsaitləri axınlarının təqdimat üsulları Diskontlaşdırılmış pul vəsaitlərinin hərəkəti (DPVH) üsulları DPVH-da inflyasiya və verginin nəzərə alınması İnvestisiya qiymətləndirilməsində risk və qeyri-müəyyənliklərin nəzərə alınması Xüsusi investisiya qərarları (lizinq və ya satınalma; aktivin əvəz edilməsi; kapitalın məhdudiyyəti) 203 219 237 281 297 319 MÜNDƏRİCAT BÖLMƏ E MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ E1 E2 E3 E4 E5 E6 Qısamüddətli maliyyə mənbələri və onların əldə edilməsi Uzunmüddətli maliyyə mənbələri və onların əldə edilməsi Qısa və uzunmüddətli maliyyə vəsaitlərinin İslam maliyyəsi vasitəsilə əldə edilməsi Daxili maliyyələşmə mənbələri və divident siyasəti Borclanma və kapitalın strukturu Kiçik və orta müəssisələrin (KOM) maliyyələşməsi 343 355 397 417 441 459 BÖLMƏ F KAPİTALIN DƏYƏRİ F1 F2 F3 F4 F5 F6 Maliyyə mənbələri və onların müvafiq məsrəfləri Kapital maliyyətinin qiymətləndirilməsi Borc və digər kapital alətlərinin qiymətləndirilməsi Məcmu kapital maliyyətinin qiymətləndirilməsi Kapitalın struktur nəzəriyyələri və praktik yanaşmalar Kapital maliyyətinin investisiyalara təsiri 475 485 505 523 539 555 BÖLMƏ G BİZNESİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ G1 G2 G3 G4 Biznesin və maliyyə aktivlərinin qiymətləndirilməsinin mahiyyəti və məqsədi Səhmlərin qiymətləndirilməsi üçün istifadə edilən modellər Borcların və digər maliyyə aktivlərinin qiymətləndirilməsi Effektiv Bazar Nəzəriyyəsi (EBN) və səhmlərin qiymətləndirilməsi ilə bağlı praktik mülahizələr 573 585 605 615 BÖLMƏ H RİSKLƏRİN İDARƏOLUNMASI H1 H2 H3 H4 Riskin mahiyyəti və növləri, riskin idarə edilməsinə yanaşmalar Mübadilə məzənnələri arasındakı fərqlərin və faiz dərəcələrindəki dəyişikliklər Xarici valyuta riski ilə bağlı hedcinq üsulları Faiz dərəcəsi riski ilə bağlı hedcinq üsulları 625 641 661 689 BÖLMƏ - A MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI A1 FƏSİL – A1: Malİyyə menecmentİnİn mahİyyətİ və məqsədİ Mövzuya i̇ lki̇ n baxış Maliyyə biznesin ən mühüm hissəsidir. Maliyyənin biznesdəki rolu insan bədənində ürəyin roluna bənzəyir. Ürək bədənin bütün orqanlarına qanın davamlı təchizatını təmin edir. Eynilə, maliyyənin rolu da bütün biznes fəaliyyətlərini davamlı olaraq pulla təchiz etməkdir. Maliyyə menecmenti təşkilatın məqsədlərini həyata keçirmək üçün həmin təşkilatın uzunmüddətli və qısamüddətli maliyyə resurslarının idarə edilməsini nəzərdə tutur. Maliyyə meneceri investisiya, maliyyə və divident siyasəti üzrə qərarlar qəbul edir. “Nələri Öyrənəcəyik” başlığı altında mövzunun ümumi məzmunu verilib. Burada geniş formada gələcəkdə maliyyə meneceri və ya peşəkar məsləhətçi kimi həyata keçirməli olacağınız fəaliyyət istiqamətləri izah olunub. Həmçinin, maliyyə menecmenti ilə mühasibat və idarəetmə uçotu arasında olan əlaqənin izahı da öz əksini tapıb. Anlayışların texniki təfsilatları sonrakı müvafiq “Nələri Öyrənəcəyik” başlığı altında verilən bölmədə müzakirə olunur. Nələri̇ öyrənəcəyi̇ k a) Maliyyə menecmentinin mahiyyəti və məqsədi. b) Maliyyə menecmenti ilə mühasibat və idarəetmə uçotu arasında əlaqə. 2 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI Giriş Maliyyə menecmenti təşkilatın məqsədlərini həyata keçirmək üçün özündə həmin təşkilatın maliyyə vəsaitlərinin səmərəli istifadəsini ehtiva edir. Bu, maliyyə planlaşdırması və maliyyə nəzarətini tələb edir. Maliyyə planlaşdırması kifayət qədər maliyyə vəsaitləri ilə təşkilatın qısa, orta və uzunmüddətli kapital ehtiyaclarını qarşılamasını təmin edir. Bu maliyyə vəsaitləri əldə edilən zaman, maliyyə meneceri onların məqsədəuyğun şəkildə (nəzarət) istifadə olunmasını təmin etməlidir. Bu fəsil maliyyə menecerinin müxtəlif öhdəlikləri ilə bağlı ümumi prinsipləri özündə əks etdirir. 1. Maliyyə menecmentinin mahiyyəti və məqsədi. [Nələri Öyrənəcəyik - a] 1.1. Maliyyə nədir? Tərif Maliyyə termini Oksford lüğətində “hökümətlər və ya böyük təşkilatlar tərəfindən böyük məbləğdə pulların idarə olunması” kimi izah edilmişdir Beləliklə, maliyyə menecmenti təşkilatın öz məqsədlərinə çatması üçün maliyyə axınını səmərəli və effektiv idarə etməsidir. Bu şəkildə idarə olunacaq maliyyə axını müxtəlif mənbə və istiqamətlər arasında cərəyan edir. Davam etməzdən öncə bu cərəyana nəzər salmaq məqsədəuyğundur. FƏSİL – A1: Malİyyə menecmentİnİn mahİyyətİ və məqsədİ : 3 1.2. Biznesdə maliyyə axını Diaqram 1: Maliyyə axını İnvestorlar və kreditorlar Biznesə daxil olan nağd pul nağd pul vəsaitlərinin məxarici (divident, faiz) BMM (Baş Maliyyə Mütəxəssisi) və ya pul vəsaitlərinin idarə edilməsi Yatırılan investisiya (mənfəətlərin təkrar investisiyası da daxil olmaqla) Maliyyə investisiyası Satış və digər gəlirlər İnvestisiya mülkiyyəti Əməliyyatlar üzrə yaranan nağd pul Torpaq, tikili və avadanlıqlar Satışdan gəlirlər Yuxarıdakı diaqramda göstərildiyi kimi maliyyə vəsaitlərinin biznesdə dövr etməsinin müxtəlif istiqamətləri vardır. Baş Maliyyə Mütəxəssisi maliyyə axınını idarə edərkən müxtəlif mərhələlərdə qərarlar qəbul edərək onları icra etməlidir. Maliyyə menecerinin funksiyalarına aşağıdakılar aid ola bilər: • • • • • İnvestisiya Maliyyələşdirmə Divident siyasəti Dövriyyə kapitalı Ümumi maliyyələşdirmə və nəzarət Dövriyyə kapitalı Əməliyyatlar 4 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI Nümunə Bu yaxınlarda rəqəmsal kameraların istehsalı və satışı ilə məşğul olan şirkət tərəfindən aparılan bazar tədqiqatı nəticəsində illik əlavə 500,000 kameranın satıla bilmə potensialı aşkara çıxarıldı. Lakin hazırda fabrikin tam gücü ilə fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq məhsul artımı yalnız şirkət əlavə istehsal xəttinə investisiya qoyduqda mümkün ola bilər. Alternativ olaraq şirkət kameraları başqa bir istehsalçıdan topdansatış qiyməti ilə alıb öz mağazalarında satışa çıxara bilər. Maliyyə mencerinin məsələ ilə bağlı münasibətini soruşduqda o, belə cavab vermişdir: Maliyyə meneceri: “Qərar verməzdən öncə hər bir təklif üzrə maliyyə dəyərləndirməsi aparılmalı, müvafiq nağd pul axınına nəzər yetirilməli, mədaxil və məxariclə bağlı nağd pul kütləsi hesablanmalıdır”. Təkliflərin hər ikisi maliyyə baxımından əlverişli hesab olunduqda şirkətə ən çox gəlir gətirəcək təklif qəbul olunacaq. Bütün bunlardan sonra isə məqsədimiz şirkət səhmdarlarının sərvətini artırmaqdır.” “Növbəti məsələ maliyyələşmə olacaqdır. Biz tələb olunan maliyyə resursunu və şirkət üçün mümkün maliyyə mənbələrini nəzərə almalı və resursların istifadə edilməsi, səhmlərin buraxılması, borc kağızlarının buraxılması və ya kredit maliyyələşdirməsi ilə bağlı qərar verməliyik. Əlbəttə, seçim bizim üçün nəyin daha çox münasib olmasından, hər bir təkliflə bağlı məsrəflərdən və bunlarla yanaşı bizim mənfəət əldə etmək imkanımızdan asılı olacaqdır.” “Layihə üzrə hansı məbləğdə dövriyyə kapitalına ehtiyacın olması da müəyyənləşdirilməlidir. Biz mal-material ehtiyatları və debitor borclarının səviyyəsi, onların necə maliyyələşdiriləcəyi ilə bağlı qərarlar qəbul etməliyik.” Qeyd: maliyyə meneceri qərarlarla bağlı 3 məsələyə toxundu: investisiya, maliyyələşdirmə və dövriyyə kapitalı. Layihə maliyyələşdirmə prosesi başladıqda maliyyə meneceri ayrılmış vəsaitlərin müvafiq şəkildə istifadəsini təmin etməlidir. Layihə gəlir gətirməyə başladıqda isə dividentlər üzrə qərarda dəyişiklik ediləcək, belə ki, onlar ya səhmdarlar arasında bölüşdürüləcək, ya da yenidən biznesə yatırılacaq. 1.3. İnvestisiya qərarları Şirkət gəlir əldə etmək qabiliyyətini saxlamaq və inkişaf etdirmək üçün investisiyalar yatırır. İnvestisiya qərarları adətən əsas vəsaitlər və uzunmüddətli aktivlərin satın alınması ilə bağlı olur (kapital investisiyaları). Məs: • • • • Yeni avadanlıqlar Avtomatlaşdırılmış və ya daha da inkişaf etdirilmiş istehsalat texnologiyası Torpaq sahəsi və binalar Biznes müəssisələri İnvestisiyalar qəbul və ya imtina edilməzdən əvvəl onların maliyyə davamlılığı dəyərləndirilməlidir. Nəzərə alınmalı olan faktorlara hər bir layihə ilə bağlı müvafiq nağd pul mədaxili və məxarici, layihələr üzrə risklər və gəlirlər, eləcə də, şirkətin kapital məsrəfləri daxildir. FƏSİL – A1: Malİyyə menecmentİnİn mahİyyətİ və məqsədİ : 5 Bəzən bir neçə investisiya təklifi maliyyə baxımından əlverişli ola bilər. Belə olan halda maliyyə meneceri kapital büdcəsini, yəni kapital investisiyaları üzrə xərclənəcək olan pul vəsaitlərinin miqdarını nəzərə almalıdır. Lazımi pul vəsaiti olduqda maliyyə baxımından əlverişli olan bütün layihələrdən faydalanmaq olar. Lakin adətən belə olmur və maliyyə meneceri kapitalın rasional istifadəsi istiqamətində fəaliyyət göstərməli olur. Nümunə E şirkəti investisiya məqsədləri üçün istifadə oluna biləcək 400.000 dollar məbləğində pul vəsaitinə malikdir. Potensial investisiyalar üçün aşağıdakı məlumat verilmişdir: Layihə A B C D İnvestisiya ($) 100,000 250,000 60,000 400,000 Xalis gəlir ($) 50,000 82,000 20,000 100,000 Şirkətin proporsional investisiya yatırmaq imkanına malik olmadığını nəzərə alsaq, bu zaman ən optimal investisiya siyasəti hansı olacaqdır? Maliyyə vəsaiti 400.000 dollarla məhdudlaşdığından 4 layihənin hər birinə investisiya yatırmaq mümkün deyil, belə ki, ümumi investisiyalar 810,000 dollar məbləğindədir. Nümunədən də görünür ki, ilin bütün dövrlərində ən yüksək gəlir əldə edən layihə D layihəsidir və beləliklə, bu layihə birinci dərəcəli hesab oluna bilər. Bu layihə 400,000 dollar vəsait tələb etdiyindən şirkət əlavə gəlir əldə edənə qədər hər hansı bir başqa investisiya öhdəliyi götürməyəcək. Yekun xalis gəlir 100,000 dollar olacaq. Bəs bu yeganə seçim variantı hesab oluna bilərmi? Əgər şirkət öz nağd pul gəlirini artırmaq və riskləri azaltmaq istəryirsə, bu zaman ən optimal investisiya siyasəti A və B layihələrinə investisiya yatırmaq olacaqdır. Ümumi investisya 350,000 dollar, xalis gəlir isə 132,000 dollar olacaq. Bununla bərəbər pulun zaman dəyəri nəzərə alınmalıdır. Nağd pul sonradan əldə olunacaq eyni məbləğdən daha dəyərlidir. Bu, sadəcə investisiya qərarlarına hansı növ məsələlərin daxil olduğu haqqında qısa bir məlumat idi. İnvestisiya funksiyaları və bu qərarların alınması yolları bu fəslin D bölməsində ətraflı şəkildə izah olunub. 1.4. Maliyyə qərarları İnvestisiya yatırmaqla bağlı qərar verdikdə maliyyə meneceri həmin investisiyanın necə maliyyələşdiriləcəyini də nəzərə almalıdır. Şirkətlər adətən iki əsas maliyyə mənbəyinə sahib olurlar: • • Kapital maliyyələşdirməsi - adi səhmlərdən ibarətdir. Şirkətlər yeni səhmlər buraxa və ya ehtiyatlardan istifadə edə bilərlər. Borc maliyyələşdirməsi - sabit faizli maliyyə alətlərindən, məs: borc kağızlarından, kreditlərdən və s. ibarətdir. 6 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI Çoxtərəfli maliyyələşdirmə ilə bağlı qərar verməzdən əvvəl maliyyə meneceri şirkətin müxtəlif maliyyə mənbələrindən istifadə edə bilmək bacarığını nəzərə almalıdır, məs: şirkət bölüşdürülməmiş mənfəətini artırmaq üçün kifayət qədər uzunmüddətli biznes təcrübəsinə malik olmadıqda ehtiyatlardan istifadə mümkün olmaya bilər və ya təhlükəsizliyin təmin olunmadığı şəraitdə kredit maliyyələşdirməsindən imtina oluna bilər. Səhmdarların sərvətinin artırılmasına olan ehtiyacı unutmamaqla hər bir mənbənin məsrəfləri də nəzərə alınmalıdır. Nümunə Şirkət qoyulan kapitaldan 12% gəlir əldə edir və 8% maliyyə borcu ödəyir. Tutulan vergini nəzərə almasaq, əmanətlərin 4%-i səhmdarların sərvətinin artırılmasına sərf olunur. Yuxarıda verilmiş nümunə burada nəzərdə tutulan məsələləri izah edir. Maliyyə mənbələri və maliyyə qərarları bu fəsilin E bölməsində ətraflı şəkildə izah olunub. 1.5. Divident qərarları Səhmdarlar şirkətlərə investisiya yatırdıqda müvafiq biznes sahəsinin uğurlu və ya uğursuz olma riskini də nəzərə alırlar və buna görə də həmin risk səviyyəsinə uyğun gəlir tələb edirlər. Onların gəlirləri iki formada mövcud ola bilər: divident və kapital gəlirləri (burada səhm qiymətləri qalxır). Əməliyyatlar nəticəsində əldə olunan gəlir yenidən biznesə yatırılmaq üçün saxlana və ya divident şəklində səhmdarlar arasında bölüşdürülə bilər. Dividentlərin xalis gəlirlə qarşılıqlı nisbəti dividentin ödəmə nisbəti adlanır və maliyyə meneceri əlverişli nisbəti əldə etmək üçün idarə heyəti ilə məsləhətləşmələr aparacaq. Qərarda nəzərdə tutulur: • • Səhmdarlara verilən gəlirin tələb olunan dərəcəsi və Şirkətin gələcək investisiya siyasəti Divident qərarları bu fəsilin E4 bölməsində ətraflı şəkildə müzakirə olunub. 1.6. Dövriyyə kapitalının idarə edilməsi Əvvəlki dərslərimizdən də xatırlayacağınız kimi dövriyyə kapitalı dedikdə cari aktivlər (mal-material ehtiyatları, debitor borcları və nağd pul) çıxılsın cari öhdəliklər başa düşülür. Nəticə etibarilə, bu, uzunmüddətli maliyyə vəsaitləri ilə maliyyələşən cari aktivlərin miqdarı ilə də eynidir. Maliyyə meneceri aşağıdakı məsələlərlə bağlı qərar verməlidir: • • • Dövriyyə kapitalının optimal səviyyəsi Dövriyyə kapitalının hansı formada götürülməsi Dövriyyə kapitalının maliyyələşdirilməsi Dövriyyə kapitalını idarə edərkən maliyyə meneceri üzləşən rentabellik və likvidlik məqsədləri arasında balansı qorumalıdır. Likvidliyi təmin etmək üçün şirkətin kifayət qədər cari aktivlərin saxlamasına ehtiyacı var, yəni, şirkətin borcları ödəmək qabiliyyəti olmalıdır. Bununla bərabər, likvidlik məqsədi ilə cari aktivlərə həddindən artıq investisiya etmək, FƏSİL – A1: Malİyyə menecmentİnİn mahİyyətİ və məqsədİ : 7 alternativ olaraq, rentabelliyi yüksək olan uzunmüddətli investisiya gəlirlərindən imtina etməkdir. Nümunə Şirkət 1 yanvar 2008-ci ildə, 1 Mart 2008-ci il tarixində ödənilməli olan 500,000 $-lıq ticari kreditora malikdir. Şirkətin qaydalarına əsasən qısa müddətli borclara bərabər nağd pul saxlanılmalıdır. Beləliklə, onun 1 Yanvar 2008-ci il üzrə nağd pul balansı 500,000 $ idi. 1 mart 2008-ci ildən bəri şirkətin ticari kreditorları 760,000 $-a qalxdı və bununla bərabər nağd pul balansı həmin məbləğə qalxdı. 1. Şirkət martın 1-də borcları ödəyə biləcəkmi? Bəli. Bütün borcları qarşılamaq üçün kifayət qədər nağd pul var. 2. Bu qaydalar rentabelliyi təmin edə biləcəkmi? Xeyr. Əldə olan nağd pul heç bir faiz gətirmir. Cari hesabdakı nağd pul isə minimum faizi gətirə bilir. 500,000 $ isə 2 ay müddətində - Yanvar və Fevral aylarında istifadəsiz olaraq qalacaqdı. Əgər şirkət pulu iki ay müddətinə yatırsaydı və ödənişə ehtiyac olduqda investisiyanı likvidləşdirsəydi əlavə gəlir qazanmış olardı. Dövriyyə kapitalının idarə edilməsi bu fəsilin C bölməsində ətraflı şəkildə izah olunub. 1.7. Qərarların qarşılıqlı asılılığı Bu vaxta qədər müzakirə olunan qərarların hamısı bir birilə qarşılıqlı münasibətdədir. • • • Əgər şirkət əldə olunan gəliri yenidən yatırmağa qərar verərsə bu zaman dividentlərin paylanması üçün daha az resurs olacaq. Eynilə bu halda xarici maliyyələşməyə daha az ehtiyac duyulacaq. Əgər şirkət daha yüksək divident ödəmək qərarına gəlibsə, onda daha az daxili resurslar istifadəyə hazır olacaq. Şirkət kənardan əlavə resurslar axtarmaq məcburiyyətində qalacaq. Əgər resurslar kifayət olmasa bu zaman investisiya təklifləri azaldıla bilər. Əgər əldə olunan maliyyə vəsaitinin xərcləri çoxdursa, bu zaman investisiyanı əsaslandırmq üçün həmin investisiya təklifləri yüksək gəlirli olmalıdır. Əgər kifayət qədər investisiya seçimlər olmazsa bu zaman çox güman ki, gələcəkdə şirkətin gəlirləri və dividentləri aşağı düşəcək. 1.8. Maliyyə təhlili Yuxarıda verilən qərarları qəbul etmək üçün, maliyyə meneceri maliyyə hesabatındakı məlumatları eləcə də digər mənbələrdən toplanmış məlumatları təhlil etməlidir. Bu təhlil maliyyə və menecment mühasibatlığı ilə həyat keçirilir. Növbəti bölmədə bunu ətraflı şəkildə müzakirə edəcəyik. 8 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI İCMAL Maliyyə axını İnvestisya qərarları Maliyyə menecmentliyinin mahiyyəti Maliyyələşdirmə qərarları Divident qərarları Dövriyyə kapitalının idarə edilməsi Maliyyə təhlili Sual 1 Maliyyə menecerinin əsas vəzifələr nədən ibarətdir? 2. Maliyyə menecmenti ilə mühasibat və idarətmə uçotu arasındakı fərqlər [Nələr öyrənəcəyik - b] 2.1. Maliyyə menecmenti, idarəetmə uçotu və mühasibat uçotu Əvvəldə də qeyd etdiyimiz kimi maliyyə menecmenti şirkətin məqsədlərinə nail olması üçün öz maliyyə resurslarının səmərəli şəkildə yerləşdirməsidir. Maliyyə menecerləri investisiyaların maliyyə cəhətdən əlverişli olub olmadığını və onların maliyyələşmə seçimlərinin dəyərləndirilməsi, eləcə də nağd pul və dövriyyə kapitalı səviyyəsinin idarə edilməsi ilə məşğul olur. Bəzən qərarların qəbul edilməsində gələcək nağd pul axını və eləcə də cari və keçmiş dövrlə bağlı məlumatlar nəzərə alına bilər. Maliyyə menecmenti haqqında informasiya istifadəçiləri adətən şirkətdaxili baş menecerlər və idarə heyətinin üzvləri ola bilər. Bundan başqa, maliyyə menecmenti haqqında informasiyanı digər xarici tərəflər də tələb edə bilər. Belə ki, əgər şirkət xüsusi investisiya üçün kredit maliyyələşməsi əldə etmək istərsə, bu zaman bank investisiya ilə əlaqədar nağd pul əlavələrinə və ya kapital investisiyalarının nəyə əsaslandırıldığına baxmaq istəyə bilər. İdarəetmə uçotu müəyyən qədər maliyyə menecmentinə bənzəyir. Bu daxili menecerlərə panlaşdırma və qərar qəbul etməkdə kömək edir və fəaliyyətlərə nəzarət üçün lazım olan məlumat ilə təmin edir. İdarəetmə uçotu qısamüddətli maliyyələşmə, xərclərin və kənarlaşmaların təhlili ilə məşğul olur. Gələcəklə bağlı proqnozlarla yanaşı keçmiş və cari əməliyyatlar haqqında məlumatlar da istifadə olunur. Maliyyə menecmenti ilə idarəetmə uçotu arasındakı fərqləndirici xüsusiyyət odur ki, maliyyə menecmenti uzunmüddətli qərarlar qəbul etməyə kömək edir, idarəetmə mühasibatlığı isə resursların qısamüddətli istifadəsinə fokuslanır. FƏSİL – A1: Malİyyə menecmentİnİn mahİyyətİ və məqsədİ : 9 Digər bir fərq istifadə olunan ölçülərdir. Maliyyə menecmenti haqqında informasiyanın böyük bir qismi maliyyə ölçüləri ilə öz əksini tapır. Lakin, idarəetmə mühasibatlığı maliyyə və qeyri-maliyyə ölçülərindən istifadə edir, məs. iş saatları, maşın saatları və s. İdarəetmə uçotundan və maliyyə menecmentindən fərqli olaraq maliyyə mühasibatlığı bütövlükdə tarixçə üzrə hesabatla əlaqədardır və qərar qəbul etmək üçün əsas olaraq götürülmür. Məqsəd zamanın müəyyən bir anında səhmdarları şirkətin maliyyə vəziyyəti ilə dəqiq və qərəzsiz bir məlumatla təmin etməkdir. Səhmdarlardan əlavə, maliyyə hesabatının əsas istifadəçiləri kənar tərəflərdir, yəni, hökumət, kreditorlar və kredit maliyyələşməsini təmin edən şəxslər. Qeydiyyatdan keçmiş şirkətlər üçün illik hesabları tərtib etmək məcburidir: şirkətlər müvafiq hesabat formalarını və mühasibat standartlarını da daxil etməklə, müvafiq audit yoxlamasından keçmiş maliyyə hesabatlarını (MVHH), maliyyə vəziyyəti haqqında hesabatı, məcmu gəlir haqqında hesabatı və pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabatı qeydiyyat palatasına təqdim etməlidirlər. Bu, maliyyə menecmenti və ya idarəetmə uçotuna aid deyil. Onlar maliyyə menecerləri üçün məqbul formada və yalnız onlar tələb etdiklərində hazırlanır. Diaqram 2: Maliyyə mencmenti ilə mühasibat və idarətmə uçotu arasındakı münasibətlər İdarəetmə mühasibatlığı Mühasibat uçotu • İnvestisiya idarəetməsi • Maliyyələşmə menecmenti • Maliyyə menecmenti • Dividend siyasəti • Büdcənin tərtibatı • Məhsulun rentabelliyi • Qısamüddətli xərclərin təhlili və yoxlanması • Kənarlaşmaların təhlili • Maliyyə vəziyyətləri haqqında hesabat • Məcmu gəlir haqqında hesabat • Pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabat Uzunmüdətli maliyyə qərarları üçün əsas formalaşdırmaq məqsədilə keçmiş və hazırkı əməliyyatlarla yanaşı əsasən gələcək əməliiyatlardan istifadə edir. Qısamüddətli qərarlara əsas formalaşdırmaq üçün keçmiş, cari və gələcək məlumatlardan istifadə edir. Biznesin fəaliyyəti ilə bağlı hesabat yaratmaq üçün ilkin maliyyə məlumatlarından istifadə edir. Maliyyə menecmenti Sual 2 Maliyyə menecmenti və idarəetmə uçotu arasında hansı oxşarlıqlar vardır? 10 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI Sınaq sualarının cavabları 1. Maliyyə mencerinin əsas məqsədi təşkilatın öz məqsədlərinə çatması üçün qısa və uzunmüddətli maliyyə ehtiyatlarının effektiv şəkildə idarə olunmasına nəzarət etməkdir. Buna görə də maliyyə meneceri investisiya və onların maliyyələşdirilməsi, dividentin ödəmə nisbəti və cari kapitalının idarə olunmasında məsuldur. 2. Həm maliyyə menecmenti həm də idarəetmə uçotu bu resursların istifadəsi ilə bağlı qərarların qəbul olunmasına kömək edir. Proqnozlar isə menecerlərin tələb etdiyi formada və vaxtda hazırlanan və maliyyə menecmenti ilə idarəetmə mühasibatlığına əsaslanan məlumatlar əsasında formalaşdırılır. Burada hsabatlarla bağlı heç bir məcburi tələb yoxdur. Qısa test 1. 2. 3. 4. Maliyyə menecmenti nədir? Maliyyə menecerinin əsas funksiyalarını deyin Maliyyə meneceri biznes alma qərarları ilə məşğul olurmu? İdarə heyəti maliyyə meneceri ilə məsləhətləşmədən dividentlərlə bağlı qərar qəbul edə bilərmi? 5. Dövriyyə kapitalının idarə edilməsində iki əsas məqsəd nədən ibarətdir? 6. Kapital nisbəti nə vaxt qalxır? 7. Maliyyə menecmenti ilə idarəetmə mühasibatlığı arasındakı fərqliliklər hansılardır? Qısa testin cavabları 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Maliyyə mencerinin əsas məqsədi təşkilatın öz məqsədlərinə çatması üçün qısa və uzunmüddətli maliyyə ehtiyatlarının effektiv şəkildə idarə olunmasına nəzarət etməkdir. Maliyyə menecerinin əsas funksiyaları aşağıdakı məsələlər barədə qərar qəbul etməkdir: • Investisiya • Maliyyələşmə • Divident • Işlək kapital • Ümumi maliyyə planlaşdırması və nəzarət Bəli, maliyyə meneceri investisiyaların maliyyə cəhətdən əlverişli olub olmamasına və necə maliyyələşməsinə qərar verir. Maliyyə meneceri ilə məsləhətləşmə aparılmalıdır; lakin son qərarı idarə heyəti verir Dövriyyə kapitalın idarə edilməsində məqsəd likvidlik və rentabellikdir. Maliyyə meneceri cari aktivlərin optimal səviyyəsini müəyyənləşdirərək, həm vaxtı vaxtında öhdəliklərin ödənilməsini, həm də, eyni zamanda, mümkün investisiya imkanlarından istifadəni təmin etməlidir. Təşkilatın investisiya qoymaq potensialı məhdud olduqda kapitaldan rasional istifadə edilməlidir. Bu halda layihələr onların rentabelliyinə görə sıralanır, və həmin sıra üzrə də investisiya qoyulur. Maliyyə menecmenti həm də idarəetmə mühasibatlığı resursların yerləşdirilməsi üzrə qərarlar qəbul edir. Lakin onlar arasındakı əsas fərq vaxtla bağlıdır. Belə ki maliyyə FƏSİL – A1: Malİyyə menecmentİnİn mahİyyətİ və məqsədİ : 11 menecmenti uzunmüddətli qərarlarla, idarəetmə mühasibatlığı isə müddəti 1 ildən az olan qərarların qəbul edilməsi ilə məşğul olur. Sınaq sualı Sual 1. Biznesin maliyyə planları tək bir məqsədə əsaslansa da, o bir çox məhdudiyyətlərlə üzləşir ki, nəticədə eyni zamanda bir neçə məqsədlərə ünvanlanır. Tələb olunur Şirkət özünün uzunmüddətli planlarını dəyərləndirərkən hansı çətinliklərlə üzləşə bilər? Cavabınızda aşağıdakılara əsaslanın: a) b) Müxtəlif təsir payı olan qruplara cavab vermək; və Çoxsahəli məqsədlərə malik olan təşkilatların idarə edilməsi ilə bağlı çətinliklər Sınaq sualının cavabı Cavab 1 (a) Ümumiyyətlə şirkətin uzunmüddətli planlarına baxdığımız zaman deyə bilərik ki, burada maraqlar toqquşmur. Lakin qısa vaxt ərzində burada müxtəlif təsir payı olanların məqsədləri arasında fikir ayrılıqlarının olması mümkündür. Maraqlı tərəflərin sərvət artırması ilə bağlı maliyyə məqsədindəki fikir ayrılığı Son zamanlar korporativ idarəetmənin, yəni “Təsir payı olanlar və Səhmdarlar” –ın başlıca məqsədilə bağlı mübahisələr yaranmışdır. Əgər biz səhmdarların başlıca məqsədi olan sərvət artırma məqsədinə baxsaq görərik ki, burada digər təsir payı olanların məqsədlərilə bağlı qarşılaşma var. İşçilər, menecerlər, təchizaltçılar, podratçılar maliyyə təşkilatları şirkətdən yüksək məbləğdə gəlir əldə etmək istəyəcək. Lakin bu təsir payı olanlara yüksək miqdarda ödəniş etmək daha aşağı gəlir və səhmdarlar üçün sərvətin azaldılması deməkdir. Eynilə, alıcılardan aşağı miqdarda cərimə tutmaq və ya məhsula daha çox pulun xərclənməsi gəliri azaldır. Buna görə də, məqsədlər bir birilə toqquşur. Ümumilikdə deyə bilərik ki, digər maraqlı tərəflərin tələblərinə səhmdar sərvətinin artmasının uzunmüddətli məqsədləri çərçivəsində baxıla bilər. Digər mümkün konfliktlər Burada başqa fikir ayrılıqları da ola bilər, belə ki: • Alıcılar ən yeni funksiyalara malik yüksək texnologiyalı yeni məhsullar tələb edə bilərlər. İşçilər yeni texnologiyaların onların işi üzərindəki təsirindən narahat ola bilərlər. 12 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI • • • • • Səhmdarlar onların gəlir və investisiyaları üzərində mümkün təsirindən narahat ola bilərlər. Menecerlər isə tələb olunan yüksək kapital xərclərindən narahat ola bilərlər. Hökümət təşkilatın doalyı və ya birbaşa şəkildə vergi ödəməsini istəyə bilər. Alıcı nə çoxsaylı əlavə dolayı vergilərin ödənməsiniə razıdır nə də rəhbərlik əlavə birbaşa vergilərə dözməyə istəklidir. Baş icraedici direktor və digər menecerlər daha yüksək əmək haqqı istəyəcəklər, lakin səhmdarlar bunu məhdudlaşdırmaq istəyə bilərlər. Yerli ictimaiyyət müəssisədən ətraf mühit üçün təhlükəsiz qurğuların quraşdırılmasını istəyə bilər, amma səhmdarlar və rəhbərlik ifrat məsrəflərə səbəb olduğundan buna qarşı çıxa bilərlər. Maliyyə təşkilatı faiz dərəcəsini artırmaq istəyə bilər. Amma, rəhbərlik faiz məsrəfləri artarsa istiqrazları qaytarmaq və səhmləri buraxmaq istəyə bilər. Maliyyə təşkilatı şirkətdən təhlükəsiz layihələrə investisiya qoymasını istəyə bilər. Lakin, rəhbərlik daha riskli, lakin daha gəlirli layihələrə investisiya qoymaq istəyə bilər. (b) Aşağıdakılar çoxsaylı məqsədlərə malik olan təşkilatların idarəsi ilə bağlı yaranan çətinliklərdir: • • • • • • • Hər bir təşkilat səhmdarlar, direktorlar, işçilər və.s kimi maraqlı tərəflərdən ibarətdir. Hər bir maraqlı tərəfin məqsədləri müxtəlifdir. Bundan başqa, maraqlı tərəflərin məqsədləri bir birilə uyğun deyil. Bu alternativ məsrəflərə yol aça bilər ki, bu da öz növbəsində gəlirin azalması ilə nəticələnir. Məqsədlərin çoxsaylı olması səbəbindən və məqsəd uyğunluğu az olduğundan hər bir idarəetmə qərarı bir sıra məhdudiyyətlərlə üzləşəcək . Müxtəlif maraqlı tərəflərin tələblərini qarşılmaq üçün şirkət tərəfindən yüksək məbləğdə pul xərclənə bilər. Maraqlı tərəflərin məqsədləri toqquşa bilər. Məsələn, səhmdarların məqsədi gəlirlərin artırılması olduğu halda, işçinin məqsədi əməl haqqını artırmaq istəyir. Bundan başqa, maraqlı tərəflər əhəmiyyətlilik səviyyəsinə görə sıralanmalıdır. Yeni maraqlı tərəflər yarandıqda bu uzunmüddətli strateji idarəetmədə çətinlik yarada bilər, yəni maraqlı tərəflərin tələbləri nəzərə alınmalıdır. Məqsədlər tam olaraq müəyyənləşdirilmədikdə isə təşkilat öz məqsədlərinin qarşılayıb qarşılmadığını asanlıqla müəyyən edə bilməyəcək. BÖLMƏ - A MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI A2 FƏSİL – A2: Malİyyə məqsədlərİ və korporatİv strategİya İlə əlaqə Mövzuya i̇ lki̇ n baxış Gəminin əsas təyinat yeri və bu yerə çatmaq üçün aydın fəaliyyət istiqaməti və doğru vasitələri olmadıqca, o gəmi açıq dənizdə itəcəkdir. Eynilə, müəssisənin aydın məqsəd və missiyası və bu missiyanı yerinə yetirmək üçün planı olmalıdır. Müəssisənin missiyası onun uzunmüddətli təyinatıdır; bu, ümumi xarakter daşıyıb müəssisənin istənilən aspektini əhatə edir və müəssisənin məqsədini və istiqamətini müəyyən etməkdə ona yardımçı olur. Missiyanın necə yerinə yetirilməsi lazım olduğunu göstərən uzunmüddətli plan müəssisənin strategiyası adlanır. Bu fəslin məqsədi sizi korporativ strategiya, korporativ məqsədlər və maliyyə məqsədləri kimi anlayışlar, onların bir-biri və müəssisənin məqsədi ilə əlaqəsi barədə məlumatlandırmaqdır. Nələri̇ öyrənəcəyi̇ k a) b) Maliyyə məqsədləri, korporativ məqsədlər və korporativ strategiya arasında əlaqə. Maliyyə məqsədlərinin müxtəlifliyi: i. Səhmdarların sərvətinin maksimallaşması ii. Mənfəətin maksimallaşması iii. Hər bir səhmə düşən mənfəətin artımı 14 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI Giriş Müxtəlif səviyyələrdə müəssisənin planları qurulur, yaxud məqsədlər qoyulur. Görünür, hər bir işçinin öz xüsusi rolu ilə bağlı bir hədəfi vardır. Peter Sengə görə, insanlardan yaşamaq üçün nə etdiklərini soruşduqda onlar həyata keçirdikləri məqsədləri deyil, gördükləri tapşırıqları təsvir etməyə başlayırlar. Onlar öz məsuliyyətlərini bütünlüklə müəssisə kontekstində deyil, öz vəzifələri çərçivəsində məhdudlaşdırırlar. Reallıqda hər bir işçi vəzifəsindən və mövqeyindən asılı olmayaraq müəssisənin əsas missiyası ilə bağlı olan məqsədlər üçün çalışır. Hər bir müəssisənin daxilində aşağıdakı diaqramda göstərildiyi kimi bir ierarxiya olduğu deyilir: Diaqram 1: Müəssisədəki məqsədlərin ierarxiyası Missiya Hədəf Məqsəd Strategiya Taktika Operativ Planlar İerarxiyanın ən başında duran məqsədlər müəssisənin fəaliyyətlərinə böyük nisbətdə uyğundur. Daha əvvəl qeyd olunduğu kimi, missiya bütün müəssisənin fəaliyyətlərini əhatə edir. 1. Maliyyə məqsədləri, korporativ məqsədlər və korporativ strategiya arasında əlaqə. [Nələri Öyrənəcəyik a] 1.1 Məqsədlər və strategiyalar Yuxarıda verilən diaqramda göründüyü kimi strategiyanın hazırlanması ancaq müəssisə- FƏSİL – A2: Malİyyə məqsədlərİ və korporatİv strategİya İlə əlaqə : 15 nin məqsədlərinin tamamilə aydınlaşdırılmasından sonra baş tutur. Bu məqsədlər birbaşa müəssisənin əsas hədəfləri, xüsusən də, missiyası ilə əlaqədardır. Məqsədlər açıq-aydın şəkildə rəhbərliyə və işçilərə nəyə nail olmalarını söyləyir. Strategiyanın və strateji düşünmənin mənşəyi hərbidən gəlir. Strategiya adətən uzunmüddətli planlaşdırma və düşünmə ilə əlaqələndirilir. Resursların xüsusi təyinatı da daxil olmaqla strategiya məqsədə nail olmaq üçün lazım olan fəaliyyət kursu kimi izah oluna bilər. Başqa sözlə, bu sona aparan bir vasitədir; rəhbərliyə məqsədlərə necə nail olmağı göstərir. Nümunə S Şirkəti əsasən spirtsiz içkilər daxil olmaqla, müxtəlif çeşiddə məhsullar istehsal edən dünya miqyaslı ərzaq və içki istehsalçısıdır. S markasından başqa müəssisə F, C, Ş kimi brendlərin də sahibidir və B Şirkəti ilə birgə müəssisəsi var. S Şirkətinin missiyası keyfiyyətli məhsulların və içkilərin istehsalında dünyada aparıcı şirkətlərdən biri olmaqdır. Müəssisənin hədəfləri, məqsədləri və strategiyaları birbaşa olaraq onun missiyası ilə bağlıdır. Hədəflərə öz gələcəklərini qurmaq üçün işçiləri, bizneslərini qurmaq üçün müştəriləri və öz mənfəətlərini artırmaq üçün səhmdarları cəlb etmək daxildir. Bu hədəflərə çatmaq üçün S Şirkətinin əsas məqsədi artım və bazara yerimədir. Müəssisə son dörd ildə nəzərə çarpacaq dərəcədə böyümüşdür və 20X8-ci ildə artım dərəcəsinin 7.9% olduğu barədə hesabat verib. Bu uğurlardan əlavə, S Şirkəti istehlakçının üstünlük verdiyi amillərdə və məhsulların dadında olan dəyişikliklərin onun məhsullarına olan tələbi azaltdığını da qəbul edib. Bu problemin əksinə olaraq, onların korporativ strategiyasının əsas hissəsi marketinq və innovasiya ilə bağlıdır. S Şirkəti marketinqlə bağlı planlarını və reklam kompaniyalarını təkmilləşdirməklə yeni məhsulların istehsalına davam etməyi düşünür. Bundan başqa, yeni bazara çıxmaq və öz brend sadiqliyini qorumaq üçün S Şirkəti dünya miqyasında yayılmış nüfuzunu saxlamaq niyyətindədir. Adətən aşağıda verilən səbəblərlə bağlı strateji qərarlar verilir: • • • • • 1. Müəssisənin uzunmüddətli istiqaməti nə olmalıdır? O, hansı məhsulları və harada satmalıdır (coğrafi ərazilər)? Rəqabətə davamlılıq kimi üstünlüyə nail olunması: Müəssisə öz məhsullarında rəqiblərin çətinliklə uyğunlaşa biləcəyi yeganə xüsusiyyətləri necə tapmalıdır? Markalar necə və hansı formada olmalıdırlar? Müəssisə öz resurslarından və səlahiyyətlərindən ən yaxşı qaydada necə istifadə edə bilər? Səhmdarların dəyər verdiyi amillər və gözləntiləri necə balanslaşdırılmalıdır? Korporativ məqsədlər Əvvəldə qeyd olunduğu kimi, məqsədlər müəssisənin hədəfləri ilə birbaşa, missiyası ilə isə dolayı yolla əlaqəlidir. Korporativ məqsədlər maliyyə məqsədlərindən fərqli olaraq daha çox biznes və kommersiya yönümlüdür. 16 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI Nümunə A Şirkətinin korporativ məqsədlərinə aşağıdakılar aiddir: a) b) c) d) e) f) g) Müştəri Sadiqliyi: müştərilərin sadiqliyini və hörmətini qazanmaq üçün onları yüksək keyfiyyətdə və münasib qiymətdə məhsullar, xidmətlər və problemlərinin həll yolları ilə təmin etmək. Mənfəət: Müəssisənin artımını və digər koporativ məqsədləri maliyyələşdirmək və səhmdarlar üçün şirkətin dəyərini artırmaq məqsədilə kifayət qədər mənfəət əldə etmək. Bazarda Liderlik: bazarda yararlı və faydalı məhsullar, xidmətlər və problemlərin həlli yollarını təmin etməklə biz artıq müştəri maraqları, texnologiyalar və bazacarıqlarımız üzərində qurulan yeni sahələrdə xidmət göstərir və inkişaf edirik. Artım: artım üçün bazarda dəyişiklikliyə yer ayırmaq; dəyişən müştəri ehtiyaclarını qarşılamaq üçün öz bacarıq və gəlirlərimizdən istifadə etməklə innovativ məhsullar, xidmətlər və bazar problemlərinin həlli üsullarını təkmilləşdirmək və təmin etmək. İşçi Öhdəliyi: A Şirkətinin işçilərini müəssisənin uğurundan faydalanmaqla təmin etmək; yüksək keyfiyyətli fəaliyyəti daha gözəl iş imkanları ilə mükafatlandırmaq; işçilərin müxtəlif olmasında, eyni zamanda fərdi xidmətlərə dəyər verə biləcək dinamik, təhlükəsiz və xüsusi bir iş mühiti yaratmaq və onlara öz işlərində nailiyyət əldə etməkdə və qürur hissi keçirməkdə yardımçı olmaq. Liderlik Bacarığı: işgüzar nəticələrə nail olmaqda və dəyərlərimizə şəkil verməkdə məsuliyyət daşıyan şəxslərin liderlik bacarığını hər səviyyədə inkişaf etdirmək. Qlobal Vətəndaşlıq: Birlikdə işlədiyimiz hər bir ölkə və ictimaiyyət üçün iqtisadi, intellektual və sosial aktiv olmaqla cəmiyyətə olan məsuliyyətimizi yerinə yetirmək Yuxarıdakı nümunədən də göründüyü kimi, korporativ məqsədlər praktikada tamamilə müxtəlif olurlar. Bu, Peter Dukerin müəssisələrin bir məqsəd arxasınca getməməsi və reallıqda onların bir neçə məqsədə doğru getməsi ilə bağlı fikri ilə çox əlaqədardır. 2. Maliyyə məqsədləri Maliyyə məqsədləri daha çox səhmdarların sərvətinin maksimallaşmasından ibarətdir və mənfəət meyarları ilə əlaqədardır. Maliyyə məqsədlərinə misal olaraq işçi kapitalı üzrə gəlir nisbəti, hər bir səhmə düşən mənfəət və investisiya üzrə faiz dərəcəsini göstərə bilərik. Alternativ olaraq, maliyyə məqsədləri maliyyə meneceri tərəfindən həyata keçirilən məqsədlərdir. Buna görə, optimal nağd pul balansı, xüsusi gəlir əmsalı və inventar dövriyyəsi buna aid digər misallar olar bilər. FƏSİL – A2: Malİyyə məqsədlərİ və korporatİv strategİya İlə əlaqə : 17 İCMAL Müəssisənin uzunmüddətli yolu Korporativ strategiyanın əsasını korporativ qərarlar təşkil edir. Rəqabət üstünlüyü Resurslardan istifadə Maraqlı tərəflərin dəyərinin və gözləntilərinin balanslaşması Maliyyə məqsədləri, korporativ məqsədlər və korporativ strategiyalar arasında əlaqə Müxtəlif hədəflər Korporativ məqsədlər Tək hədəf Səhmdarların suverenliyi yalnızca inkişaf olduğu halda doğrudur Maliyyə məqsədləri 3. Maliyyə məqsədlərinin müxtəlifliyi: i. Səhmdarların sərvətinin maksimallaşması ii. Mənfəətin maksimallaşması iii. Bir səhmə düşən mənfəətin artımı Səhmdarların mülkünün maksimallaşması [Nələri Öyrənəcəyik a] 2.1 Səhmdarların sərvətinin maksimallaşması Səhmdarlar kapital qoyduqları şirkətlərin sahibkarları, yaxud rəhbərləridirdırlar. Direktorlar müəssisədəki aktivləri idarə etmək və onları mühafizə etmək üçün təyin olunmuş vasitəçilərdir. Beləliklə, bu iki şəxs arasında rəhbər-vasitəçi münasibətləri mövcud olur. Səhmdar müəssisəyə kapital qoyduqda, o, müəssisədəki nəaliyyətlər, yaxud uğursuzluqlarla bağlı risk etmiş olur. Daha çox risk qəbul etdikdə daha çox gəlir gözlənilir.. Maliyyə menecmentində iddia olunur ki, direktorların əsas məqsədi səhmdarların sərvətinin maksimallaşması olmalıdır. Səhmdarların sərvəti səhmdarların əldə etdiyi dividentlərin səviyyəsinə və səhmlərin qiyməti artıqda əldə olunan kapital gəlirlərinə əsasən ölçülür. Faktor müxtəlifliyi də səhmlərin qiymətinə təsir edir. Əsas faktorlardan biri müəssisəyə çatacaq nağd pul axının keyfiyyəti, kəmiyyəti və vaxtıdır. Bundan əlavə, səhmlərin dəyəri və səhmdarların sərvətinə müəssisədəki müxtəlif layihələrin cari xalis dəyəri təsir edir. Nəticə etibarilə şirkəti daha yaxşı gəlirliyə, nağd pul axınına və qudvilə aparıb-çıxarması gözlənilən yaxşı idarəetmə təcrübələri ilə bağlı bütün məsələlər səhmlərin qiymətinə də müsbət təsir göstərəcəkdir. Bu səbəbdən də, aşağıda izah olunacaq maliyyə məqsədləri səhmdarların sərvətinin maksimallaşması ilə bağlı əsas məqsədi tamamlayır. 2.2 Mənfəətin maksimallaşması Borc faizləri çıxıldıqdan və vergi tutulduqdan sonra müəssisə tərəfindən qazanılan məbləğ ya dividentlərə bölünə, ya da təkrar investisya üçün müəssisədə saxlanıla bilər. Adətən, mənfəətin maksimallaşması daha yüksək dividentlərə və kapital gəlirə, bir sözlə, səhmdarların sərvətinin maksimallaşmasına gətirib çıxarmalıdır. Lakin bu məqsəddə bəzi məhdudiyyətlər vardır: 18 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI 1. Konsepsiya Əksər investorlar üçün mənfəət səhmdarlar tərəfindən tamamilə anlaşılmayan konsepsiya və prinsiplərin əsasında hesablanmış məfhumi mühasibat hesabıdır. Səhmdarlar öz dividenlərin nağd yolla əldə etdiklərindən, onlar müəssisənin sahib olduğu nağd pulun miqdarı ilə daha çox maraqlana bilərlər. 2. Uzaqgörməzlik Gəlirliyi artırmaq üçün müəssisələr satış xidmətindən və keyfiyyətdən sonra tədqiqat , inkişaf və istehsal texnologiyası kimi müəyyən sahələrdə olan xərcləri azalda bilərlər. Qısa zamanda belə xərc azalmalarının məhsulun və ya xidmətin aşağı keyfiyyətdə olması kimi mənfi effektləri elə də geniş yayılmayacaqdır. Lakin bu, uzunmüddətdə rəqabət üstünlüyünü və bazar payını itirməyə gətirib çıxara bilər; qısa zamanda gəlirlilik uzunmüddətli məqsədləri itirmək bahasına əldə oluna bilər. 3. Risk Mənfəətin keyfiyyəti ona aid olan risklərdən asılıdır. Risk qeyri-dəqiqlik deməkdir, məsələn, faktiki məxaricin gözləniləndən fərqli olması ehtimalı. Hər zaman risklə gəlir arasında bir əlaqə olur, məsələn, daha yüksək risk, daha çox gəlir. Səhmdarların ümumilikdə risk əleyhinə olduqları deyilir. Belə ki, onlar üçün gözlənilən gəlirlərdən əminlik, yüksək keyfiyyətli mənfəət deməkdir. 4. Səhmə düşən mənfəət (SDM) SDM vergitutmadan sonrakı gəliri dövriyyədə olan səhmlərin orta çəkisinə bölməklə hesablanır. Bu səhmdarların sahib olduqları hər bir səhm üçün nə qədər mənfəət qazanıldığını göstərir. Hər bir səhmə düşən mənfəətin hesablanması zamanı mühasibat gəlirlərindən istifadə olunduğundan, burada da 2.2 bölməsində qeyd olunan məhdudiyətlər mövcuddur. 2.3 Satış gəlirlərinin maksimallaşması (Vilyam Baumol) Əldə olunan mənfəətin ölçüsü ilə bağlı menecerlərin şəxsi maraqları olmadığından, onlar bəzən mənfəəti maksimallaşdıracaq qərarlar verməyə bilərlər. Buna baxmayaraq, menecment onlara şəxsi gəlirlər gətirəcək məqsədlərlə daha yaxından maraqlanacaqlar. Baumolun satışlarının maksimallaşması modelində menecerlərin satışdan əldə olunan gəlirləri maksimallaşdırmaq və bazar payını artırmaq istədikləri iddia olunur. Bu sadəcə müəssisənin müflis olmamasını və menecerlərin işinin təhlükləsizliyini təmin etməyəcəkdir, eyni zamanda “böyük” müəssisələri idarə edən direktorlara mənfəət əldə etmək üçün şərait yaradacaqdır; prestij, maaşlar və əlavə qazanclar kiçik şirkətlərdən daha çox böyük şirkətlərdə nəzərə çarpır. 2.4 Qane edən (Oliver Vilyamson) Bu modelə əsasən menecerler sərvəti maksimallaşdırmaq əvəzinə qane olunan dərəcəyə gətirməyə meylli olacaqlar. Məqsədlərin çoxlu sayda və rəqabətli olduğu halda menecer müxtəlif məqsədlərin aşağı sərhədlərini qoymalıdır. Bu məqsədlərə nail olmaq, yaxud onlardan artığını əldə etmək kifayət qədər yaxşı hesab olunur. Əslində, bu, səhmdarlar üçün dividentləri və gəlirləri əldə saxlamaqdan ötrü lazım olan minimal hədəflərə nail olmaq deməkdir. Səhmdarlar əsaslı şəkildə razı qaldıqları halda, menecerlər öz maraqlarına maaşa, əlavə gəlirə və s. yönəldə bilərlər. FƏSİL – A2: Malİyyə məqsədlərİ və korporatİv strategİya İlə əlaqə : 19 2.5 Artımın ölçülməsi Biz indiyə qədər müxtəlif növ maliyyə məqsədləri barədə danışdıq. Artımı ölçmək istədikdə, gəlirlər, səhm qiymətləri, yaxud dividentlər kimi münasib dəyişənlərdən istifadə olunur; Artım müəyyən bir müddət ərzində illik artım dərəcələrinin sadə ədədi ortası, yaxud mürəkkəb (kapitallaşan) artım olduqda uyğun artım dərəcəsi ilə hesablanır. Məruzə edilmiş nəticələri təhlil etdikdə, ilk öncə burada sadə orta hesabın, yaxud mürəkkəb illik artım dərəcəsinin istifadə olunduğu aydın olmalıdır. Nümunə 20X4-cü ildə 20X8-ci ilə qədər olan qazanclar bunlardır: İl Mln. dollar 20X4 5.0 20X5 5.5 20X6 6.3 20X7 6.1 20X8 6.9 Hesablayın: 1. İllik artım dərəcəsinin orta hesabı 2. Mürəkkəb illik artım dərəcəsi 1. İllik artım dərəcəsinin orta hesabı İl Gəlir Artım 20X4 5.0 20X5 5.5 10.00% (0.5/5 x 100) 20X6 6.3 14.55% (0.8/5.5 x 100) 20X7 6.1 (3.17%) ((0.2)/6.3 x 100) 20X8 6.9 13.11% (0.8/6.1 x 100) 34.49% Orta hesab= 34.49/4 Bərabər illik artım dərəcəsi 8.62% = ((son qiymət/ilk qiymət) 1\n-1) x 100 = (6.5/5.0) 1\4 -1) x 100 = 8.39% 20 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI İCMAL Daha yüksək dividentlər Səhmdarların sərvətinin maksimallaşması Kapital qazancı Daha yüksək dividentlər Mənfəətin maksimallaşması sadalananlara gətirib çıxarır: Daha çox kapital artımı Səhmdarların sərvətinin maksimallaşması Maliyyə məqsədləri SDM artımı Satış gəlirin maksimallaşması Qane edən Bazar payını artırmaq Direktorların mənfəəti Minimal hədəf dividentlər və kapital gəlirlər əldə etməkdir. Güclü nağd pul axını Digər məqsədlər Satınalmalar Bazarların coğrafi genişlənməsi Qısa Test 1. 2. 3. 4. Korporativ məqsədlərlə strategiyalar arasındakı əlaqəni izah edin. Maliyyə menecmentində əsas maliyyə məqsədi nə hesab olunur? Səhmdarlar öz pullarını müəssisələrə yatırdıqda qazanc olaraq nə gözləyirlər? Səhmdarların sərvətinin maksimallaşmasından başqa müəssisələrin izləyə biləcəyi dörd məqsəd sadalayın. Qısa Testin Cavabları 1. 2. 3. 4. Məqsədlər də, strategiya da müəssisənin geniş əsaslı məqsədləri, yaxud missiyası ilə əlaqədardır. Məqsədlər açıq-aydın şəkildə rəhbərliyə və işçilərə nəyə nail olmalarını söylədiyi halda, strategiya buna necə nail olmağı göstərir. Səhmdarların sərvətinin maksimallaşması əsas maliyyə məqsədi hesab olunur. Qoyduqları sərmayənin qazancı olaraq səhmdarlar aşağıdakıları gözləyirlər: • Dividentlər ( əldə olunan mənfəət payı) • Kapital qazanclar (səhm qiymətlərinin artması ilə əlaqədar investisiyaların dəyərində olan artım) Məqsədlər aşağıdakılarla əlaqədar ola bilər: • Səhmə düşən mənfəət • İşçi kapitalı üzrə gəlir nisbəti • Satışların maksimallaşması FƏSİL – A2: Malİyyə məqsədlərİ və korporatİv strategİya İlə əlaqə : 21 Sınaq Sualları Sual 1 Uğursuz planlama elə uğursuzluğu planlaşdırmaq olduğu deyilir. Bu fikrin korporativ və maliyyə məqsədləri ilə əlaqəsini müzakirə edin. Sınaq Suallarının Cavabları 1-ci Sualın Cavabı Məqsədlər birbaşa müəssisənin geniş əsaslı hədəfləri, xüsusən də, missiyası ilə əlaqədardır. Məqsədlər açıq-aydın şəkildə rəhbərliyə və işçilərə nəyə nail olmalarını söyləyir. Müəssisənin məqsədləri korporativ və maliyyə məqsədləri olmaqla qruplaşdırıla bilər: a) Korporatov məqsədlər Korporativ məqsədlər müəssisənin hədəfləri ilə birbaşa, missiyası ilə dolayı yolla əlaqəlidir. Korporativ məqsədlərə aid bəzi nümunələr: Müştərilərlə bağlı: ən yaxşı keyfiyyətə malik məhsullar, xidmətlər və problemlərin həlli yollarını təmin etmək. ii. Bazarda Liderlik: bazarda yararlı və faydalı məhsullar, xidmətlər və problemlərin həlli yollarını təmin etməklə müştəri maraqları, mövcud texnologiyalar və bacarıqlar üzərində qurulan yeni sahələrdə xidmət göstərib inknişaf etmək. iii. İşçilər: yüksək keyfiyyətli fəaliyyəti daha gözəl iş imkanları ilə mükafatlandırmaq; işçilərin müxtəlif olmasında, eyni zamanda fərdi xidmətlərə dəyər verə biləcək dinamik, təhlükəsiz və rahat iş mühiti yaratmaq; və onlara öz işlərində nailiyyət əldə etməkdə və qürur hissi keçirməkdə yardımçı olmaq. i. Göründüyü kimi, korporativ məqsədlər tamamilə müxtəlif olurlar. b) Maliyyə məqsədləri Maliyyə məqsədləri daha çox səhmdarların mülkünün maksimallaşmasından ibarətdir və mənfəət meyarları ilə əlaqədardır. Maliyyə məqsədlərinə misal olaraq işçi kapitalı üzrə gəlir nisbəti, hər bir səhmə düşən mənfəət və investisiya üzrə faiz dərəcəsini göstərə bilərik. Alternativ olaraq, maliyyə məqsədləri maliyyə meneceri tərəfindən həyata keçirilən məqsədlərdir. Buna görə, optimal nağd pul balansı, xüsusi gəlir əmsalı və inventar dövrüyyəsi buna aid digər misalllar olar bilər. Maliyyə məqsədlərindən fərqli olaraq korporativ məqsədlər daha çox biznes, yaxud kommersiya yönümlüdürlər. Əvvəl müəssisənin məqsədləri dəqiqliklə müəyyən olunur, daha sonra müəssisə bu məqsədlərə nail olmaq üçün strategiyasını inkişaf etdirir. Strategiyalar adətən uzunmüddətli planlaşdırma və düşünmə ilə əlaqədar olur. Resursların təyinatı üzrə yerləşdirilməsi də daxil olmaqla strategiya məqsədə nail olmaq üçün lazım olan fəaliyyət kursu kimi izah oluna bilər. Başqa sözlə, bu sona aparan bir vasitədir; rəhbərliyə məqsədlərə necə nail olmağı göstərir. 22 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI Məsələn, əgər müəssisənin yuxarıda qeyd olunduğu kimi bazar liderliyi ilə bağlı korporativ məqsədi varsa, o zaman bu şirkət mövcud müştəriləri saxlamaq və mövcud bazarı genişləndirmək üçün strategiyalar düşünəcəkdir. Buna görə də, həmin müəssisə aşağıdakıları planlaşdıracaqdır: • • • Bazarda təchiz etmək üçün hər bir regionda tələb olunan işçilərin, dillerlərin və distribüterlərin sayı Yeni müştərilər cəlb etmək məqsədilə müştəri ehtiyaclarını təhlil etmək üçün aparılan bazar araşdırması Bəzi cəlbedici bazar sxemləri Müəssisə yalnız yuxarıdakı aspektlərin hər birini sistematik şəkildə planladığı halda, bazar liderliyi ilə bağlı məqsədinə nail ola bilər. Digər tərəfdən, əgər müəssisə öz məqsədlərin nail olmaq üçün heç bir plan qurmursa, o məqsədlərinə nail ola bilməyəcəkdir. Başqa sözlə, uğursuz planlama elə uğursuzluğu planlaşdırmaqdır. BÖLMƏ - A MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI A3 FƏSİL – A3: Maraqlı tərəflər və onların korporatİv məqsədlərə təsİrİ Mövzuya i̇ lki̇ n baxış Günlük fəaliyyətlər zamanı müəssisə bir çox maraqlı tərəflərlə çalışır. Müəssisə bu tərəflərlə əməkdaşlıq qurub irəli getməlidir. Aşağıda, H Şirkətinin yekun hesabatından (yanvar, 1998) götürülmüş çıxarışlar bu məsələyə aydınlıq gətirir. “Müəssisə uğuru ilə bağlı münasibətləri inkişaf etdirməlidir. Bu müəssisənin biznes mahiyyətindən asılı ola bilər; lakin bura işçilər, müştərilər, təchizatçılar, kreditorlar, yerli icmalar və hökumətlər daxildir. Maraqlı tərəflərə gəlincə isə, müxtəlif müəssisələrin münasibətləri də müxtəlif olur. Direktorlar ancaq maraqlı tərəflərlər münasibətləri qoruyub, inkişaf etdirməklə səhmdarlarla bağlı hüquqi öhdəliklərini yerinə yetirə və uzunmüddətli səhmdarın dəyəri ilə bağlı məqsədin arxasınca uğurla gedə bilər. İnanırıq ki, səhmdarlar müəssisələrin bunu etməsinin və onların rəhbərliyi altında geniş ictimai məqbulluğa sahib olmasının səhmdarların maraqlarına uyğun olduğunu qəbul edir. “ (Mənbə: http://www.ecgi.org/codes/documents/hampel_index.htm) H Şirkətinin (korporativ idarəetməni inkişaf etdirmək üçün yaranmış) hesabatında təkcə səhmdarın dəyəri ilə bağlı məqsədin əhəmiyyətliliyi qeyd olunmayıb, eyni zamanda digər maraqlı tərəflərin məqsədlərini nəzərə almaq zərurəti vurğulanır. Bu fəsildə biz maraqlı tərəflərin sahib ola biləcəyi müxtəlif məqsədlər, bu məqsədlərin arasında bəzən olan ziddiyətlər və onları balanslaşdırmaq üçün rəhbərlik tərəfindən edilən cəhdlərə aydınlıq gətirməyə çalışacayıq. 24 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI Nələri̇ öyrənəcəyi̇ k a) b) c) d) e) Maliyyə məqsədləri, korporativ məqsədlər və korporativ strategiya arasında əlaqə. Maraqlı tərəflərin məqsədləri ilə bağlı mümkün konfliktlər. Vasitəçilik nəzəriyyəsinin tətbiqi də daxil olmaqla, rəhbərliyin rolunun maraqlı tərəflərin məqsədlərinə cavab verməsi Korporativ məqsədlərlə bağlı nailiyyəti ölçməyin yolları: Dövdiyyə Kapital üzrə gəlir, hər səhmə düşən mənfəət, kapital üzrə gəlir, hər i. səhmə düşən divident kimi müvafiq əmsallardan istifadə etməklə əmsal təhlili aparmaq. ii. Səhmdarların ümumi gəlirlərinin bir hissəsi olaraq dividentlərdə və səhm qiymətlərində olan dəyişikliklər Maraqlı tərəflərin öz məqsədlərinə nail olması üçün istifadə olunan yollar: Səhm seçimləri və fəaliyyətlə bağlı verilən səhm kimi rərhbərliyin mükafat i. sxemləri ii. ən yaxşı fəaliyyət ənənəsi, birja listinq qaydaları, korporativ idarəetmə kimi tənzimləyici tələblər Giriş Praktiki nümunə G Şirkəti gələcək nəsillər üçün ətraf mühitin qorunması və mühafizəsi ilə bağlı davamlı və uğurlu idarəçilik həyata keçirir. Bu məsuliyyət təkcə rəhbərliyə deyil, dünya miqyasındakı hər bir işçiyə aiddir. Biz ictimai narahatlıqlara çox diqqət ayırırıq və öz qərarlarımız və fəaliyyətlərimiz ilə ictimaiyyət qarşısında məsuliyyət daşıyırıq. Biz inanırıq ki, ətraf mühit və iqtisadiyyatla bağlı mülahizələr bizim əməliyyatlarımıza təsir edəcək bütün qərarlarla əlaqələnməlidir. Bizim ətraf mühiti və insan səhhətini qorumaq üçün davamlı şəkildə öz tullantıları azaldır və onların aradan qaldırılmasını qarşımıza məqsəd qoyuruq. Hazırda müəssisələr müxtəlif maraqlı tərəflərin məqsədlərinə qarşı artmaqda olan maraq göstərirlər. Biz bu fəsildə, səhmdarların sərvətinin maksimallaşması ilə bağlı əsas məqsədə əlavə olaraq, müəssisənin nəzərdə tutduğu bu məqsədləri müəyyən etməyə çalışırıq 1. Maraqlı tərəflər və onların məqsədləri ilə bağlı spektrlər. [Nələri Öyrənəcəyik-a ] Maraqlı tərəflər Maraqlı tərəflər müəssisəyə şəxsi maraq göstərən bir qrup şəxslər, yaxud fərdlədir. Müəssisənin etdiyi hər bir şey, neqativ və pozitiv olmasından asılı olmayaraq onlara təsir göstərir. Onlar müəssisədən müxtəlif amillər istəyib, gözləyirlər. Bu səbəbdən də, onların müəssisədə “payı” olduğu deyilir. FƏSİL – A3: Maraqlı tərəflər və onların korporatİv məqsədlərə təsİrİ : 25 Maraqlı tərəflər iki əsas kateqoriyaya bölünə bilərlər: Daxili maraqlı tərəflər Xarici maraqlı tərəflər Gəlin, hər iki qrupda olan maraqlı tərəflərin mahiyyətini anlayıb, onların məqsədlərini müəyyənləşdirək. 1.1 Daxili maraqlı tərəflər və onların məqsədləri 1. İşçilər a) b) c) d) e) f) Səmimi iş mühitin olması Etik əmək təcrübələrinin olması,məsələn,əsaslı iş saatları, təhlükəsiz iş şəraiti və s Öyrənmək və inkişaf üçün imkanların olması İşçilər və rəhbərlik arasında iki tərəfli birbaşa danışıqların olması. Bacarığa və fəaliyyətə əsasən ədalətli şəkildə mükafatın alınması. Mənalı və yaradıcı işləri görməkdən məmnun qalmaq. 2. Menecerlər a) Mənalı və yaradıcı işləri görməkdən məmnun qalmaq. b) Öyrənmək və inkişaf üçün imkanların olması. c) Öz vəzifələri əsasında olan işlə bağlı qərarlar verməkdə sərbəst olmaq. d) Qərarvermə hüququna malik olması. e) Bacarığa və fəaliyyətə əsasən ədalətli şəkildə mükafatın alınması. 3. Direktorlar a) b) c) d) Qərar qəbul etməkdə sərbəst olmaq Qərarları yerinə yetirməkdə kifayət qədər resursların olması. Müxtəlif qərarlar qəbul edərək tələb olunduqda texniki dəstəyi olması. Ümumi yığıncaqlarda müvafiq qərarlar və direktorların fəaliyyətləri ilə bağlı səhmdarların dəstəyini əldə etmək. Bacarığa və fəaliyyətə əsasən ədalətli şəkildə mükafatın alınması. Qaydalarda göstərildiyi kimi, görüşlə bağlı əvvəlcədən xəbərdaq olunmaq. İşdə nizam-intizam, komanda işi və s. bu kimi korporativ məqsədlərin icrasında işçilərdən və menecerlədən tam dəstək almaq. Sosial məsuliyyət, ətraf mühitin qorunması və s. bu kimi korporativ məqsədlərin icrasında təchizatçılardan və podratçılardan tam dəstək almaq. e) f) g) h) 1.2 Xarici maraqlı tərəflər və onların məqsədləri 26 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI 1. Müştərilər a) Müəssisədən yüksək keyfiyyətli və yararlı məhsullar və xidmətlər əldə etmək. b) Məhsullar\xidmətlər üçün ağlabatan (hədsiz dərəcədə çox olmayan) dərəcədə pul ödəmək. c) Müəssisə məhsulları hazırlayarkən müştərilərin fikrini nəzərə almalıdır. d) Məhsulu zəmanət xidməti, ehtiyat hisslərinin təchizatı kimi satış xidmətlərindən sonra əldə etmək. 2. Təchizatçılar və podratçılar a) Materiallar və təchiz olunan xidmətlər üçün sərfəli qiymətlər və digər şərtlər əldə etmək. b) Ödənişləri vaxtında almaq. c) Müəssisə ilə birgə inkişaf etmək imkanı əldə etmək. d) Bir-birilə fikir bölüşdürmək və müvafiq olduğu zaman onları həyata keçirmək üçün müəssisə ilə müntəzəm şəkildə qarşılıqlı əlaqədə olmaq. 3. Səhmdarlar a) Kapital artımı, yaxud dividentlər vasitəsilə sərvəti artırmaq (məsələn, səhm qiymətlərində olan artım). b) Səhmdarların faydasının azalması hesabına fayda etməməli olan direktorlar tərəfindən etik davranış göstərilməsi. c) İdarə heyətindən maliyyə hesabatlarını və digər məlumatları əldə etmək. d) Ümumi görüşlərdə iştirak etmək, suallar vermək, müəssisənin fəaliyyətini müzakirə etmək və direktorların, auditorların təyinatı və s. kimi müəyyən məsələlərdə səs vermək. 4. Hökumət və yerli icmalar a) b) c) d) e) f) g) h) i) j) k) Məsuliyyətli vətəndaş kimi davranmaq. Sağlımlığı, təhlükəsizlik və ətraf mühiti qorumaq. Təbii sərvətlərdən səmərli yolla istifadə etmək. Bütün vergiləri vaxtında ödəmək. Dolayı vergilər olduğu halda vergi müfəttişi kimi çalışmaq. Yaxşı əmək qaydalıaına əməl etmək. Dövlət agentlikləri ilə müntəzəm şəkildə əlaqə saxlamaq. İqtisadi artım və iş imkanları yaratmaq. Hökumət bu məqsəd üçün müvafiq vergi stimulları və qrantlar təmin edə bilər. Geniş yayılmış mülkiyyətə sahib olmaq. Müvafiq qayda və qanunlara əməl etmək. Korporativ sosial məsuliyyəti təcrübədən keçirmək. 5. Maliyyə icmaları (banklar və s.) a) Maliyyə ödəməsi zamanı razılaşdırılan şərtlərə və zəmanətlərə riayət etmək. b) İqtisadi cəhətdən inkişaf etmək və əlavə işlər üçün maliyyə icmasına əlavə imkanlar vermək. c) Banka qiymətli kağızlar kimi verilən aktivləri təhlükə altına atmamaq və kreditorları zərərdən qorumaq üçün maliyyə vəziyyətini qoruyub-saxlamaq. FƏSİL – A3: Maraqlı tərəflər və onların korporatİv məqsədlərə təsİrİ : 27 Sual 1 Aşağıdakıları uyğunlaşdırın: Maraqlı tərəflər Maraqlı tərəflərin məqsədləri i. ii. iii. iv. a) Məhsullar\xidmətlər üçün sərfəli qiymət ödəmək b) Ödənişləri vaxtında etmək c) Kapital artımları, yaxud dividentlər vasitəsilə sərvəti artırmaq d) Fəaliyyətə və bacarığa görə ədalətli mükafatın əldə olunması. İşçilər Müştərilər Təchizatçılar Səhmdarlar 2. Maraqlı tərəflərin məqsədləri ilə bağlı mümkün konfliktlər. [Nələri Öyrənəcəyik-a ] Əvvəlki bölmədə müxtəlif maraqlı tərəflərin hansı mümkün məqsədlərinin ola biləcəyini gördük. Ümumiyyətlə, müəssisənin uzunmüddətli hədəflərinə baxdıqda, orada heç bir marağın toqquşmadığını deyə bilərik. Lakin qısa zaman müddətində müxtəlif maraqlı tərəflərin məqsədləri arasında toqquşmanın olması ehtimalı var. 2.1 Maraqlı tərəflərin məqsədlərinin toqquşması Bir qrupun tələbləri tez-tez digər qrupla toqquşduğundan, hər bir maraqlı qrupun ehtiyaclarını ödəmək mümkün olmayacaqdır. Nümunə P Şirkəti futbol, basketbol, kriket və reqbi ilə bağlı idman malları istehsal edən müəssisəddir. Müəssisə əsasən pərakəndə satıcılara topdan satış əsasıında satış aparır. İdarə heyətinin son iclasında aşağıdakı məsələlər qaldırılmışdır: Məsələ A • • Pərakəndə satıcılar daha yüksək endirimlər tələb edir. Buna səbəb, artan rəqabətin və rəqiblər tərəfindən edilən qiymət azalmalarının nəticəsi olaraq, onların öz qiymətlərini aşağı salmaq üçün məcbur edilməsidir. İşçilərə gəlincə, yüksək infilyasiya artımlarına cavab olaraq həmkarlar ittifaqı maaşlarda və əmək haqqlarında artımın olmasına səy göstərir. Nəticədə, müəssisə maaşların artırılması ilə razılaşa bilərdi, lakin bu istehsal xərclərini artırmış olardı. Əgər müəssisə cari gəlirlilik əmsalını saxlamaq istəyirsə, o zaman satış qiymətlərində artıma ehtiyac olacaqdır. Pərakəndə satıcılar yüksək qiyməti qəbul etmək imkanında olmadıqları üçün, belə bir hal baş verərsə, bu müştərilərin azalması ilə nəticələnəcəkdir. İdarə heyəti tərəfindən edilən təkliflər\rəylər 1. 2. “Müştərilərimiz bizim üçün çox mühimdirlər; onlarsız biz müflis olarıq. Biz öz gəlirlərimizdə bağlı onlara güvənirik.” “Lakin işçilərimiz olmasa, məhsulları kim hazırlayacaq? Məhsullarımız olmazsa, biz- 28 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI 3. nesimiz də yoxdur deməkdir.” “Biz bunun heç birini edə bilmərik. Çünki biz əgər qiymətləri azaldıb, maaşları artırsaq, bu bizim gəlirliyimizi azaldacaqdır ki, səhmdarlarımız da bu haldan məmnun qalmayacaqlar.” A məsələsi ilə bağlı aşağıdakı mübahisələr qeydə alındı: İşçilər müştərilərə qarşı İşçilər səhmdarlara qarşı Müştərilər səhmdarlara qarşı Məsələ B Müəssisədə hal-hazırda nağd pul çatışmazlığı var və aşağıdakı borc vəsaitləri ödənilməlidir: Təminatlı borc sənədləri üzrə 100,000 dollar faiz ödənilməlidir. Xammal üçün təchizatçıya 80,000 dollar ödənilməlidir. İdarə heyəti tərəfindən edilən təkliflər\rəylər 1. “Kreditor borclarını ödəyin: onlar daha ucuz və etibarlıdırlar. Biz biznes münasibətlərimizi təhlükə altına ata bilmərik. 2. “Faizləri ödəyin: əgər biz hansısa bir faiz ödəməsini gecikdirsək, bu bütün fabrikə təsir göstərəcəkdir. Büdcədə pul az olduğundan, B məsələsi ticarət kreditorları və istiqraz vərəqəsi üzrə kreditorlar arasında münaqişəyə səbəb oldu. Məsələ C Son günlərdə təzyiq qrupları tərəfindən edilən etirazlar, yayılan məqalələr müəssisədə istifadə olunan xammal barədə bir balaca “mənfi piyara” səbəb olubdur. Təzyiq qüvvələri dəridən olan məhsulların istehsalında heyvan dərisindən istifadəni tənqid edir. Müəssisənin məhsullarını birbaşa satın alıb müştərilərə yayan pərakəndə satıcıların bu məsələ ilə bağlı fikrini bilmək üçün onlara anket göndərildi. Müştərilərin sintetik materiallardan deyil, təmiz dəridən hazırlanmış keyfiyyətli məhsullara üstünlük verdiyi aydınlaşdı. Səhmdarların əksəriyyəti bu məsələ ilə bağlı narahat edilmədilər. C Məsələsi cəmiyyətdəki təzyiq qrupları ilə müştəri ehtiyacları arasındakı münaqişəni ortaya çıxardı. Yuxarıda qeyd olunan mümkün münaqişələrə əsasən rəhbərlik müxtəlif maraq qrupları arasında olan münaqişələri balanslaşdırmaq üçün adətən aşağıdakı tədbirləri görür. Hər bir qrupun müəssisədən edə biləcəyi qanuni tələblər Bu iddiaların münaqişəyə səbəb olma dərəcəsi Hər bir qrupun əhəmiyyətliliyi və gücü Müəssisənin missiyası Nəticədə müflis olmamaq üçün ən uyğun yol seçiləcəkdir: adətən ən əhəmiyyətli və güclü qrupların ehtiyacları qarşılanacaqdır. Yuxarıdakı nümunədə müştərilərlə işçilər arasında baş verən münaqişəni misal olaraq götürün. Müəssisənin bazarda monopoliyası olarsa, FƏSİL – A3: Maraqlı tərəflər və onların korporatİv məqsədlərə təsİrİ : 29 müştərilərin tələb edilən qiyməti ödəməkdən başqa bir seçimi olmayacaqdır. Alternativ olaraq, işçi qüvvəsi bacarıqsız olarsa və bu səbəbdən də, onları əvəz etmək asan olarsa, bu halda bazarda daha az güc göstərəcəklər. İCMAL Səhmdarlar maraqlı tərəflərə qarşı Müştərilər işçilərə, səhmdarlar rəhbərliyə qarşı Maraqlı tərəflərin məqsədlərinin toqquşması Hökumət rəhbərliyə qarşı Digər münaqişələr Rəhbərlik səhmdarlara qarşı Yerli icmalar rəhbərliyə qarşı Maliyyə icması rəhbərliyə qarşı Sual 2 Müəssisələr maraqlı tərəflərin münaqişə yaradacaq tələblərini balanslaşdırmağa cəhd edərkən adətən nələri nəzərə almalıdırlar? 3. Vasitəçilik nəzəriyyəsinin tətbiqi də daxil olmaqla, rəhbərliyin rolunun maraqlı tərəflərin məqsədlərinə cavab verməsi. [Nələri Öyrənəcəyik c ] Mövzuya ilkin baxışda qeyd olunduğu kimi, Nümunə “Direktorlar ancaq maraqlı tərəflərlə münasibətləri qoruyub inkişaf etdirməklə səhmdarlarla bağlı hüquqi öhdəliklərini yerinə yetirə və uzunmüddətli səhmdarın dəyəri ilə bağlı məqsədin arxasınca uğurla gedə bilər.” Lakin, “...idarə heyəti olaraq direktorlar maraqlı tərəflərə olan münasibətlərlə bağlı məsuliyyət daşıyırlar; ancaq onlar səhmdarlara hesabat verirlər. Bu sadəcə texniki məsələ deyil. Praktik cəhətdən, direktorların maraqlı tərəflərlə bağlı öhdəliklərinə yenidən nəzər salması, bütün müxtəlif maraqlı qrupları müəyyənləşdirmək və direktorların onlarla bağlı öhdəliyinin mahiyyəti və dərəcəsi barədə qərar vermək deməkdir. Nəticədə, direktorların fəaliyyətini mühakimə etmək üçün heç bir əsaslı meyar olmaqdıca, onlar heç kəsə hesabat verməli deyillər. Bu vasitə nə yaxşı idarəetmə, nə də korporativ uğur üçün yaxşı deyil.” (Mənbə: H Şirkətinin hesabatı) Rəhbərlik səhmdarların sərvətinin maksimallaşması ilə bağlı əsas məqsədini reallaşdırmağa çalışarkən, maraqlı tərəflərlə olan münasibətləri saxlayıb, inkişaf etdirməlidir. Lakin 30 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI bu, maraqlı tərəflər arasındakı münaqişəli məqsədlər baxımından çətin ola bilər; müəyyən bir vaxta bütün insanları deyil, bəzilərini razı salmaq mümkündür. Konsensus nəzəriyyəsində hər bir müəssisənin müxtəlif və bəzən zidd məqsədləri olan səhmdarlardan, direktorlardan, işçilərdən, müştərilərdən və s. ibarət bir birləşmə olduğu deyilir. Faktiki olaraq hər bir tərəfi tamamilə razı salmaq mümkün olmadığından, siyasi kompramis nəticələri vasitəsilə tərəflərin hər biri daha az ideal olmağı qəbul edir. Bu vəziyyətdə səhmdarın sərvəti maksimallaşmır və digər maraqlı qruplar da razı qalmırlar. 3.1 Vasitəçilik nəzəriyyəsi Bir şəxs öz adından müəyyən vəzifələri yerinə yetirmək üçün başqa bir şəxsi təyin edirsə, bu rəhbər-vasitəçi münasibətləri adlanır. Ümumilikdə, vasitəçi rəhbərin əsas maraqlarına uyğun hərəkət etməli və rəhbərin hesabına gəlir əldə etməyi düşünməməlidir. Biznes üzrə vasitəçilik münasibətlərində ən əhəmiyyətli məsələ səhmdarlarla menecerlər arasında olan əlaqədir. Bu, nəzarətin və sahibkarlığın əldən çıxdığı zaman problemə çevrilir. Səhmdarlar müəssisənin qanuni sahibkarlarıdır, lakin əksər vaxtlarda onların vəzifəsi müəssisənin gündəlik işlərini idarə etmək olmadığından, bu işlər üçün direktorları təyin edirlər. Maliyyə menecmentinin əsas hədəfi səhmdarların sərvətinin maksimallaşmasıdır. Səhmdarların (rəhbərlərin) əsas maraqlarına uyğun hərəkət etmək və səhmdarın faydasının azalması hesabına şəxsi gəlir əldə etməyi qarşısına məqsəd qoymamaq direktorların (vasitəçilərin) əsas vəzifəsidir. Müəssisədə digər vasitəçilik münasibətləri də olur. Məsələn, direktorlardan müəssisənin kreditorlara olan borcunu qorumaq tələb olunduğundan, direktorlar və səhmdarlar öz kreditorları üçün vasitəçilər hesab olunurlar. Eynilə, işçilərin əsas vəzifəsi menecerlərin adından bəzi öhdəlikləri yerinə yetirmək olduğundan, işçilər də öz menecerlərinin vasitəçiləridir. 3.2 Vasitəçilik problemi Vasitəçilik problemi, direktorların bir vasitəçi kimi öz rəhbərləri olan səhmdarlardan fərqli məqsədləri və hədəfləri olduğu zaman baş qaldırır. Bu, məqsədlərin toqquşması adlanır. Məsələn, direktorlar aşağıdakı yollarla səhmdarların sərvətini deyil, öz şəxsi marağını düşünə bilər: 1. 2. 3. 4. Direktorlar onlar üçün mənfəət gətirəcək olan mükafat paketləri hazırlaya bilər. Məsələn, gəlir səviyyəsi yüksək olduğu dövrdə; onlar mükafat paketlərinin sabit elementlərini nisbətən aşağı saxlayaraq, gəlirlərlə əlaqədar daha yüksək bonus faizi ilə mükafatlandıra bilər. Və ya gəlir səviyyəsi aşağı olduqda sabit paketlərdə artım ola bilər. Direktorlar əmin olmaq istəyəcəklər ki onlar kənardan ”yalnız öz payını qazanır” kimi görünürlər. Elə buna görə də onlar qısa dövr rentabelliyə fokuslanmaq, ödəmə müddəti qısa lakin eyni zamanda da qısa vaxtda gəlir gətirən layihələr seçirlər, bu şirkətin stabilliyini saxlayan və uzunmüddətli nəticələr verən layihələri unutmaq bahasına həyata keçirilir. Bəzi direktorlar, güc və ya prestij qazanmaq üçün “imperiya qurmaqla” məşğul ola bilər. Nəticədə onlar faydasız satınalma razılaşmalarına girə bilərlər. Direktorlar nəticələri süni şəkildə şişirtməklə yaradıcı mühasibat qura bilərlər. Məs: Maliyyələşmənin balans arxasında gizlədilməsi. FƏSİL – A3: Maraqlı tərəflər və onların korporatİv məqsədlərə təsİrİ : 31 5. 6. Direktorlar geniş ictimai görkəmə sahib olmaq üçün lazımsız diversifikasiya edə bilərlər. Bu səhmdarların maraqlarına uyğun olmaya bilər və birbaşa fəaliyyət sahəsi üzrə zəifləməyə gətirib çıxara bilər. Rəhbərlik şəxsi maraqlara sahib olduğu yerlərdə sosial layihələr irəli sürə bilər. Yəni, maliyyə şobəsi müdirinin oğlunun məktəbində idman zalının tikilməsi üçün pul ayrılması. Əgər yuxarıda qeyd olunanlar davamlı olarsa, mencerlərin şəxsi məqsədləri prioritetə çevrilir maraqlı tərəflərin məqsədləri isə aşağı enir. Vasitəçilik problemini aradan qaldırmaq üçün atılan addımlar bu fəsilin 5-ci bölməsində müzakirə olunub. İCMAL Vasitəçilik nəzəriyyəsi Vasitəçilik nəzəriyyəsi 4. Vasitəçilik problem Idarəçilikdə vasitə və maraqların əsas olduğu hesab olunur İdarəçilik tərəfindən qəbul olunan qərarlar maraqlı tərəflərin sərvətini artırmaqda kifayətsizdir Korporativ məqsədlərlə bağlı nailiyyəti ölçməyin yolları: i. Dövriyyə Kapitalı üzrə gəlir, hər səhmə düşən mənfəət, kapital üzrə gəlir, hər səhmə düşən divident kimi müvafiq əmsallardan istifadə etməklə nisbət təhlili aparmaq. ii. Səhmdarların ümumi gəlirlərinin bir hissəsi olaraq dividentlərdə və səhm qiymətlərində olan dəyişikliklər [Nələri Öyrənəcəyik d ] Müəssisənin əsas məqsədinin səhmdarlara olan divident ödəmələrini və kapital gəlirlərini artırmaqla səhmdarların sərvətinin maksimallaşması olduğunu artıq biliirk. Bu məqsədə əsasən gəlirləri artırıb, yaxud maksimallaşdırmaqla nail olmaq olar. 4.1. Bu bölmədə yuxarıda göstərilən məqsədlərə nə dərəcədə nail olunduğunu ölçmək üçün istifadə olunan əmsalların hesablanması və istifadəsi izah olunacaqdır. Nümunə Cari maliyyə məqsədləri: Mənfəət: orta satış gəlirinin 5%-i Dövriyyə: hər səhmə düşən gəlirin minimum 11% artması Kapital nisbəti: ən az 25% İnvestisiyalar üzrə gəlir: dəyərin müsbət şəkildə yaranması (vergidən sonrakı kapitalın orta çəkili dəyəri hazırda 7%-dir) . Bu müəssisələrin öz maliyyə məqsədlərini necə müəyyənləşdirdiyini göstərir. Bu kəmiyyət hədəflərlə faktiki nailiyyətləri müqayisə etməyi asanlaşdırır. 32 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI 1. Dövriyyə Kapitalı Üzrə Gəlir Nisbəti (ROCE) Bu nisbət Dövriyyə Kapitalının bir hissəsi kimi qazanılmış gəliri ifadə edir. Bu, müəssisənin gəlir əldə etmək üçün öz kapitalından nə dərəcədə effektiv şəkildə istifadə etdiyini aydınlaşdırır. ROCE= Vergitutmadan və faiz çıxılmasından əvvəlki gəlir, yaxud əməliyyat gəliri / İşçi kapitalının orta hesabı (səhimdarların fondu + uzun və orta müddətli borclar) Aşağıda verilən iki nisbət Dövriyyə Kapitalı üzrə gəlir nisbətinə təsir göstərə bilər: a) Əməliyyat gəliri əmsalı: bu nisbət faiz və vergi çıxıldıqdan sonra əldə edilmiş satış gəlirinin hansı nisbətdə olmasını müəyyən edir. Əməlyyat gəliri nisbəti = Əməliyyat gəliri / Satış gəliri x 100 b) Aktivlərin dövriyyəsi əmsalı: bu nisbət satış aparmaq üçün aktivlərin nə dərəcədə effektiv istifadə olunmasını aydınlaşdırır. Aktivlərin dövriyyəsi nisbəti = Satış gəliri / İşçi kapitalının hesabatı Buna görə də, Aktivlərin dövriyyəsi nisbəti = (Satış gəliri / Əməliyyat gəliri) x (Əməliyyat gəliri / İşçi kapitalının hesabatı) x 100 Nümunə T Şirkətinin mühasibi aşağıdakı məlumatları verdi: Müəssisənin 20X8-ci il üçün maliyyə məqsədi: Dövriyyə Kapitalı üzrə gəlir əmsalının 10% olmasıdır (minimum) Faktiki göstəricilər aşağıdakı kimidir: Faiz və vergitutmadan əvvəlki gəlir Satış gəliri Dövriyyə Kapitalının orta hesabı (Kapital+ uzunmüddətli borclar) 480 mln. dollar 8,000 mln. dollar 5,647 mln dollar Əvvəlki ilin (20X7) nisbəti belə olmuşdur: Dövriyyə Kapitalı üzrə gəlir nisbəti Əməliyyat gəliri nisbəti Aktivlərin dövriyyəsi nisbəti 20X8-ci il üçün Dövriyyə Kapitalı üzrə gəlir nisbəti : K = Satış gəliri / İşçi kapitalının hesabatı = 480 / 5,647 x 100 = 8.50% 9% 5% 1.8 FƏSİL – A3: Maraqlı tərəflər və onların korporatİv məqsədlərə təsİrİ : 33 Bu sadəcə 10% hədəfdən aşağı bir nəticə deyil, eyni zamanda ötən il üçün olan Dövriyyə Kapitalı üzrə gəlir əmsalından da aşağıdır. Ötən il 10%-li Dövriyyə Kapitalı üzrə gəlir nisbəti, 5 % əməliyyat nisbəti və 1.8 (5% x 1.8 = 9%) nisbətli kapital dövriyyəsi vasitəsilə əldə olunmuşdur. Əgər müəssisə olan Dövriyyə Kapitalı üzrə gəlir nisbəti 10%-ə qaldırmaq istəyirsə, o, ya əməliyyat əmsalını, ya kapital dövriyyəsi əmsalını, ya da hər ikisini artırmalıdır. Sonrakı təhlillər: Əməliyyat gəliri əmsalı = Əməliyyat gəliri / Satış gəliri = 480 / 8,000 x 100 = 6% Aktivlərin dövriyyəsi əmsalı = Satış gəliri / İşçi kapitalının orta hesabatı = 8,000 / 5,647 = 1.42 Yuxarıdakı təhlildən əməliyyat gəliri nisbətinin 5%-dən 6%-ə qalxdığını görə bilərik. Lakin aktivlərin dövriyyəsi nisbətində 1.8-dən 1.42-yə qədər olan 21% azalma bu artımı üstələmişdir. Aktivlərin dövriyyəsi nisbətində olan azalmanın səbəbi aktivlərin əvvəlki kimi effektiv satış etmək üçün istifadə olunmamasıdır. Bunun nəticəsində, satış qiymətlərini şişirtməklə aşağı satışlarla yüksək mənfəət əmsalı əldə etmək olar. 2. Kapital gəlirlik dərəcəsi. Bu əmsal səhmdarların şirkətin onlara təmin etdiyi maliyyələrdən istifadə etməklə nə qədər mənfəət əldə edəcəyini göstərmək üçün istifadə olunur. Bu, sadəcə bütün vəsaitlərin səhmdarlara ödənilməsinin zəruri olmadığını göstərən bir faktordur. Adi səhmlər üzrə gəlirlər = (Satış gəliri / Əməliyyat gəliri) x (Əməliyyat gəliri / İşçi kapitalının hesabatı) x 100 Adi səhmlər üzrə gəlirlər = Əsas dividentlərdən və vergilərdən sonrakı xalis mənfəət / Səhmdarların adi səhminin orta hesabı x 100 Nümunə C Şirkətinin səhmdarları kaptial üzrə gəlirin ən az 17% olmasını tələb edirlər. 20X8-ci ildə müəssisə sadəcə 15% gəlir əldə edə bilmişdir. 20X7-ci illə bağlı məlumat aşağıdakı kimidir: Adi səhmlər üzrə gəlirlər = 150 / 900 x 100 = 16.67% Gəlirin səhmdarların tələb etdiyi 17%-dən az olmasına baxmayaraq, 20X7-ci ildən bəri 1.67% artmışdır. Səhmdarlar gəlirlərdə artım oluduğu üçün bu haldan məmnun qalmalıdırlar. 34 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI 3. Hər səhmə düşən mənfəət Hər səhmə düşən mənfəət hər adi səhm üçün olan gəlirlərin məbləği, yaxud hər bir səhmin nə qədər mənfəət gətirməsidir. Bir daha qeyd edək ki, bu bir göstəricidir və hər bir səhm üçün ödənilmiş nağd pulu əks etdirmir. Hər səhmə düşən mənfəət = Hər bir adi səhmə aid mənfəət / adi səhmlərin orta çəkili sayı Nümunə T Şirkəti barədə aşağıdakı detallar verilib: Hər səhmə düşən mənfəət 3 milyard dollardır. Adi səhmlərin orta çəkili sayı 1.5 milyarddır. Hər səhmə düşən mənfəətin orta hesabı 1.5 dollardır. Hər səhmə düşən mənfəət = 3 / 1.5 = 2$ Müəssisə əvvəlki fəaliyyətini, fəaliyyət göstərdiyi biznes sahəsi ilə bağlı orta hesabı (statistik göstəricini) və hətta öz hədəfini belə geridə qoymuşdur. 4. Hər səhmə düşən divident Adından da göründüyü kimi, hər səhmə düşən divident əmsalı əldə olan hər bir səhm üçün ödəniləcək dividentin miqdarını hesablayır. Hər səhmə düşən divident = Adi səhmlər üçün ödənilən ümumi dividentlər / Adi səhmlərin sayı Nümunə Ödənilən dividentin ümumi məbləği Dövriyyədə olan adi səhmlər 360 mln. dollar 240 mln. Hər səhmə düşən divident = Adi səhmlər üçün ödənilən ümumi dividentlər / Adi səhmlərin sayı Hər səhmə düşən divident = 360 / 240 = 1.50 $ Buna görə də, səhmlərin sayı 1,000 ədəd olan səhmdar 1,o00 dollar nağd pul əldə edəcəkdir. FƏSİL – A3: Maraqlı tərəflər və onların korporatİv məqsədlərə təsİrİ : 35 4.2 Nisbət təhlilinin məhdudiyyətləri Nisbət hesablamalarından alınan nəticələr keçmiş nəticələrlə, hədəflərlə, digər müəssisələrin nəticələri, yaxud sənaye ilə bağlı orta hesabla müqayisə olunmadıqca mənasızdırlar. Fəaliyyətin daha yaxşı olduğunu göstərmək üçün nəticələr manipulyasiya edilə bilər. Menecerlər bəzən maliyyə vəziyyəti haqqında hesabatın maliyyələşdirilməsi, yaxud göstəriş xarakterli fəaliyyətlərə qoşulmaq üçün aldanıla bilərlər. Diqaram 1: Nisbət təhlilində olan əhəmiyyətli əmsallar Əhəmiyyətli əmsallar İşçi kapitalı üzrə gəlirlər Kapital üzrə gəlirlər Hər səhmə düşən mənfəət Hər səhmə düşən divident Sual 3 Aşağıdakı məlumatlar B Şirkətinə aiddir: 20X8-ci il üçün olan məcmu gəlirlər haqqında hesabat: Min dollarla Satışlar Satışların maya dəyəri 50,000 (30,000) Gəlir artımı İnzibati xərclər 20,000 (14,000) Verigidən və faizdən əvvəlki mənfəət Faiz 6,000 (300) Vergidən əvvəlki gəlir Vergi faizi 30% 5,700 (1,710) Vergidən sonrakı gəlir 3,990 Qeyd: müəssisədə il ərzində elan olunmuş dividentlərinn məbləği 2,394 mln. dollardır. 36 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI Maliyyə Vəziyyəti Haqqında Hesabat Min dollarla Uzunmüddətli aktivlər Cari xalis aktivlər 12% borc sənədləri (6 il ərzində ödənilməsi gözlənilən) 20,100 4,960 (2,500) 22,560 Hər birinin dəyəri 25 sent olan adi səhmlər Bölüşdürülməmiş mənfəət və ehtiyatlar 2,500 20,060 22,560 Tələb olunur: Aşağıdakı əmsalları hesablayın: 1. 2. 3. 4. Dövriyyə Kapitalı üzrə gəlir nisbəti Hər səhmə düşən divident Hər səhmə düşən mənfəət Kapital üzrə əldə olunan gəlir 5. Maraqlı tərəflərin öz məqsədlərinə nail olması üçün istifadə olunan yollar: i. Pay seçimləri və fəaliyyətlə bağlı verilən pay kimi rərhbərliyin mükafat sxemləri ii. ən yaxşı fəaliyyət ənənələri, listinq qaydaları, korporativ idarəetmə kimi tənzimləyici tələblər [Nələri Öyrənəcəyik e] Əvvəldə qeyd olunduğu kimi müxtəlif maraqlı tərəflərin məqsədləri arasında maraq toqquşması baş verə bilər. Müəssisənin gündəlik işləri ilə direktorlar məşğul olduğundan, məqsədlərin nailiyyətinə təsir edəcək önəmli qərarları da rəhbərlik verir. Buna görə də, münaqişələri həll etmək cəhdi də rəhbərliyin üzərinə düşür. Əvvəldə müzakirə etdiyimiz kimi, digər maraq toqquşmaları olsa da, əsas maraq toqquşması səhmdarlarla direktorlar arasında baş verir. Əsas məsələ məqsədlərin uyğunluğuna nail olmaqdır, məsələn, rəhbərliklə səhmdarların məqsədləri mümkün qədər eyni, yaxud oxşar olmalıdır. İki tərəfin məqsədləri uyğun olduğu zaman maraq toqquşmasının da qarşısı alınacaqdır. Məqsədlərin uyğunluğuna səhm seçimləri, fəaliyyətlə bağlı verilən səhm kimi rəhbərliyin mükafat sxemlərindən istifadə etməklə nail olmaq olar. Bundan əlavə, ən yaxşı fəaliyyət ənənəsi və korporativ idarəetmə prinsipləri, birja listinq qaydaları və yerli qanunvericilik kimi amillərin hər biri şəxsi maraqlar üçün çalışmağın qarşısını almaq üçün fəaliyyətlərin rəhbərlik tərəfindən tənzimlənməsinə yönəlibdir. FƏSİL – A3: Maraqlı tərəflər və onların korporatİv məqsədlərə təsİrİ : 37 5.1 Fəaliyyətlə bağlı ödəniş Fəaliyyətlə bağlı ödəniş məqsədlərin uyğunluğuna tamamilə nail olmaq üçündür və müəssisənin spesifik məqsədləri ilə bağlı olmalıdır. Lakin menecerlər hələ də bunu öz xeyirləri üçün artırmaq istəyirlər. 1. Gəlirlər Bu ehtiyatsızlığa səbəb ola bilər. Menecerlər qısa zaman müddətində öz gəlirlərini artırmaq üçün gəlirləri maksimallaşdırmağın yollarını axtarırlar. Müəssisə üçün uzunmüddət faydalı ola biləcək lakin ilk günlərdə faydasız görünən layihələr qəbul edilməyə bilər. 2. Satışlar Marketinq, reklam ve inkişaf üçün çəkilən xərcləri artırmaq, satış qiymətini azaltmaqla, yaxud hər ikisini eyni vaxtda etməklə satışlarda artım əldə oluna bilər. Əgər buna əməl olunsa, satışlarda ancaq gəlirlilik hesabına artıma nail olmaq olar. 3. Dövriyyə Kapitalı Üzrə Gəlir Nisbəti (ROCE) Əvvəlki bölmədə qeyd olunduğu kimi, Dövriyyə Kapitalı üzrə gəlir əmsalı Dövriyyə Kapitalının faiz nisbəti olaraq vergidən və faizdən əvvəlki gəlirləri ifadə edir. Ödəniş sxemləri ilə bağlı bəzi fəaliyyətlər menecerləri müəyyən Dövriyyə Kapitalı üzrə gəlir əmsalını saxladığı, onunla bağlı nailiyyət əldə etdiyi, yaxud bu əmsalı genişləndirdiyi üçün mükafatlandıra bilər. Nümunə P Şirkətinin Dövriyyə Kapitalı üzrə gəlir əmsalı 7%-dir. Bu rəqəmi qaldırmaq üçün Dövriyyə Kapitalı üzrə gəlir əmsalı ilə bağlı direktorların mükafatlandırılmasına aid bir qərar qəbul olundu. Gələn maliyyə ilində əgər direktorlar yeni investisiyalarla bağlı Dövriyyə Kapitalı üzrə gəlir nisbətini 18% -ə qaldırarlarsa, o zaman onlar 12,000 dollar məbləğində ilkin bonus əldə edəcəklər. 18%-dən yuxarı hər bir faiz nisbəti üçün menecerlər 1,000 dollar əlavə gəlir əldə edəcəklər. A bölməsində, ilk 3 il ərzində 340,000 dollar sonralar isə 420,000 dollar gəlir gətirməsi nəzərdə tutulan və 2,000,000 dollar dəyərində investisiya tələb edən investisiya layihəsi təklifini irəli sürüldü. Bu 1 ildən 3 ilə qədər 17% gəlirə, gələcəkdə isə 21% gəlirə bərabərdir. Iki illik layihə üçün başqa bir təklif irəli sürüldü. Burada, 1 ildən sonra dövriyyə 25 % olacaq, 2 ildən sonra isə 16%-ə düşəcək. Iki il ərzində heç bir əlavə gəlir gözlənilmir. Birinci təklif daha uzunmüddətli perspektivə malik və daha arzuolunan layihədir. Lakin, direktorların mükafat paketləri həmin dövr çün olan Dövriyyə Kapitalı üzrə gəlir əmsalı ilə əlaqədar olduğundan, onların 2-ci təklifi seçməyə meylli olduğunu görmək çətin deyil. Bu məhdudiyyətlərə görə fəaliyyətə bağlı ödənişin səhm əldə etmə seçimi növündən istifadə etmək daha məqsədəuyğun ola bilər. 38 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI 4. Səhm opsionu üzrə işçi proqramı Səhm opsionu sxemi menecerə xüsusi vaxtda təyin olunmuş qiymət üzrə müəyyən sayda səhm almaq seçimi yaradır. Əgər şirkət səhmlərinin qiyməti göstərilən qiymətdən yuxarı qalxarsa onda menecerlər öz opsionlarından istifadə etməklə gəlir əldə edirlər. Səhm qiymətləri aşağı olduqda opsionlardan istifadə etmək məcburiyyəti yoxdur. Bundan əlavə səhm opsionları menecerlər üçün stimulverici rol oynayır. Nümunə M şirkətinin hər səhm üzrə olan qiyməti 25 dollar olan və şirkət icraedicilərinin sahib olduğu səhm opsionları 2 il müddətinə etibarlıdır. İki ilin sonunda səhmin bazar qiyməti hər səhm üzrə 40 dollar oldu. Çox gümən ki menecerlər səhm opsionundan istifadə edəcəklər, çünki 25 dollara 40 dollarlıq səhm əldə edirlər. Əksinə, səhmin bazar qiyməti 20 dollar olarsa, onda mencerlər opsionları həyata keçirməyəcəklər. Səhm opsion sxemləri məqsəd uyğunluğuna nail olmaq üsulu olsa da, müəyyən məhdudiyyətlərə malikdir: Əvvəldə də qeyd edildiyi kimi, səhm opsion sxemləri menecerlər üçün stimulverici rol oynayır. Lakin, opsionun müddəti bitdikdə bu stimul yox olur. Şirkət səhmlərinin bazar qiyməti şirkətin fəaliyyəti də daxil olmaqla bir çox kənar faktorlardan asılıdır. İqtisadi yüksəliş dövründə adətən bir çox şirkətlərin səhm qiymətləri nəzərdə tutulan şirkətin fəaliyyəti ilə əlaqədar olmayacaq dərəcəyədək qalxır. Menecerlər onlar yaxşı maliyyə idarəçiliyi nəticələrinə görə deyil xarici faktorlara görə mükafatlandırılırlar. Əgər menecerlər faktiki olaraq səhm almaq üçün öz opsionlarından istifadə etməyi seçərlərsə, bu zaman şirkət daha çox səhm buraxmalıdır. Bu mövcud maraqlı tərəflərlə bağlı nəzarət səviyyəsinə dəyişiklik gətirə bilər. Lakin, işçilərin opsionları üzrə əldə olunmuş kapital gəlirdən vergi tutulur. Nümunə Əgər buraxılan ümumi səhmlərin sayı 20,000-dirsə və bir investor hal hazırda 4,000 səhmə sahibdirsə, onda nəzarət həcmi 20%-ə bərabərdir. Əgər səhm opsionlarının çoxalması nəticəsində menecerlərə əlavə 10,000 səhm buraxılarsa o zaman maraqlı tərəflərin nəzarət səviyyəsi 13%dək enir. Beləliklə, köhnə investor daha az təsirə malikdir. 5.2 Tənzimləyici tələbləri Yaxşı təcrübə nəticəsində əldə olunmuş korporativ idarəçilik qaydaları Fond Birjası listinq qaydaları Yerli qanunvericilik FƏSİL – A3: Maraqlı tərəflər və onların korporatİv məqsədlərə təsİrİ : 39 1. Yaxşı təcrübə nəticəsində əldə olunmuş korporativ idarəçilik qaydaları Korporativ idarəetmənin konkret tərifi olmasa da biz onun tərifini şirkətlərin “idarə və nəzarət sistemi” adlandıra bilərik. Beynəlxalq ticarət və kredit bankı, İngiltərə üzrə Maxvel Rabitə şirkəti, ABŞ üzrə Enron və Vorldocom kimi şirkətlərin tənəzzülü idarəçilik fəaliyyəti ilə bağlı tənzimlənməyə və müşahidəyə ehtiyac olduğunu göstərdi. Böyük Britaniyada müxtəlif komitələr şirkət görüşləri, direktorlar, direktorların mükafat paketləri, idarə heyəti görüşləri və daxili auditlə əlaqədar məsələlərlə bağlı geniş təlimatlar təmin edən hesabatlar hazırlayıblar. Maliyyə Hesabatı Şurası həmin komitələrin etdiyi təkliflər də daxil olmaqla 2003-cü ildə “korporativ idarəçiliklə bağlı birləşdirilmiş məcəllə” dərc etdirmişdir. a) Əhəmiyyətli tövsiyyələr: i. Bu məcəlləyə əsasən şirkət rəhbərliyi səviyyəsində aydın vəzifə bölgüsü olmalı, baş icraedici şəxs və müdir vəzifələri və məsuliyyətlərini icra edən eyni şəxs olmamalıdır. ii. İcraedici direktorların işinə nəzarət etmək məqsədilə daimi kollegiya iclasları keçirilməlidir. iii. Heyətin ən az yarı hissəsi müstəqiil qeyri-icraedici direktorlardan təşkil olunmalıdır. Qeyri-icraedici direktorlar şirkətin gündəlik fəaliyyətinə cəlb olunmasalar da, onlar sadəcə olaraq ekspert təklifləri irəli sürür və ya kollegiya iclaslarında iştirak edirlər. Bu müstəqillik onların şirkətin işi ilə hər hansı bir əlaqəsi olmadığından irəli gəlir. Belə ki onların şəxsi maraqları yoxdur ki, bu da onların obyektiv olmasını təmin edir. iv. Bütün direktorlar ən azı 3 ildən bir təkrar seçkilər üçün öz namizədliyini verməlidirlər. v. Direktorların fəaliyyəti daima yoxlanılmalıdır. vi. Mükafat komitəsi yaradılmaılıdır. Bu komitələr bütövlükdə qeyri-icraedici direktorlardan təşkil olunmalı və icraedici direktorların müxtəlif mükafat paketlərini yoxlamaqda məsul olmalıdır. vii. Daxili idarəçilik və nəzarət sistemlərinin yoxlanılması üçün audit komitələri yaradılmalıdır. Komitə həmçinin təyin olunacaq daxili auditorlara tövsiyələr verməkdə də məsul olmalıdır. b) Korporotiv idarəetmənin İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı (İƏİT) prinsipləri İƏİT 2004-cü ildə beynəlxalq səviyyədə “Korporativ idarəetmədə İƏİT prinsipləri” dərc etdirdi. Bu prinsiplərin əsası 1999-cu ildə İƏİT nazirləri tərəfindən qoyulub və həmin vaxtdan bəri bu priniplər siyasət tərtib edənlər, investorlar, korporasiyalar və dünyadakı digər maraqlı tərəflər üçün beynəlxalq etalon rolunu oynayır. Nümunə İƏİT-ə üzv olan və olmayan ölkələrin təcrübələri və son yenilikləri nəzərə alınmaqla bu prinsiplər ətraflı şəkildə yoxlanılıb. Indi siyasət tərtib edənlər yaxşı korporativ idarəçiliyin maliyyə bazarına, investisiya və iqtisadi artıma verdiyi töhfələrindən daha çox xəbərdardır. Şirkətlər yaxşı korporativ idarəçiliyin onların rəqabət gücünə necə təsir etdiyini anlayırlar. Investorlar xüsusilə də vasitəçi kimi fəaliyyət göstərən kollektiv investisiya müəssisələri və təqaüd fondları bilirlər ki, onlar yaxşı korporativ idarəetməni təmin etməli, bununla da onlar investisiya dəyərini artıra və qoruya bilərlər. Müasir iqtisadiyyatda korporativ idarəetməyə 40 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI maraq təkcə səhmdarların marağından ibarət deyil. Şirkətlər iqtisadiyyatımızda əsas rol oynadığından və şəxsi əmanətləri və təminatlı təqaüd gəlirlərini idarə etmək üçün özəl sektora həddən artıq etibar etdiyimizdən, yaxşı korporativ idarəçilik əhalini geniş və artmaqda olan hissəsi üçün vacibdir. Mənbə: www.oecd.org/dataoecd Bu prinsiplər aşağıdakılarla bağlı kömək edir: i. Effektiv korporativ idarəçilik üçün baza yaratmaq ii. Maraqlı tərəflərin hüquqları, onlarla qərəzsiz davranış iii. Maraqlı tərəflərin korporativ idarəçilkdəki rolu, yəni onların qeyri-qanuni və qeyri-etik təcrübələr haqqında narhatlıqlarını sərbəst şəkildə heç bir təqibə məruz qalmadan ifadə edə bilmə müstəqilliyi iv. Açıqlama və şəffaflıq, məs.maliyyə və əməliyyat nəticələri və aidiyyatı şəxslərlə əməliyyatlar kimi əhəmiyyətli məsələlər v. Idarə heyətinin məsuliyyətləri, yəni, üzvlər şirkət maraqlarına və onun səhmdarlarına lazımı diqqət və qayğı ilə etibarlı fəaliyyət göstərməlidir. 2. Yerli idarəetmə Bəzi ölkələr bu prinsiplərin məsələn 2002-ci ildə ABŞ-da qüvvəyə minmiş Sarbeyns Oksli Aktının yerinə yetirilməsindən əmin olmaq üçün xüsusi qanunvericilik hazırlamışlar. Onun tələbləri İƏİT-in prinsiplərinda müzakirə edilmiş tövsiyələrə oxşardır. Bu daha sərt tabeçilik və cərimələr əsasında olan bir aktdır. 3. Fond Birjası üzrə listinq qaydaları Dünyadakı bir sıra aparıcı fond birjaları üzrə listinq razılaşmaları yaxşı korporativ idarəçilik tələbinə malikdir. Onlar yuxarıda müzakirə olunan müddəalardan ibarətdir. Korporativ idarəetmə tələblərinin yerinə yetirilmə qanunvericiliyi olmasa belə, əgər şirkətlər həmin fond birjasının siyahısında qalmaq istəyirlərsə bu tələbləri yerinə yetirməlidirlər. Yəni, London Fond Birjasının listinq qaydaları, siyahıya alınmış Böyük Britaniya şirkətləri üçün icbari məcəllənin tələblərini hazırlayır. Əgər tələblər yerinə yetirlməzsə bu zaman səbəblər göstərilməlidir. İCMAL Rəhbərliyin mükafatları Səhmdarları öz məqsədlərinə nail olunmağa həvəsləndirmək üçün görülən tədbirlər Ödənişlə bağlı fəaliyyət Səhm opsionları İnstitusional səhmdarlar üzərində təsirlər Korporativ idarəetmə üzrə ənənələr Tənzimləyici tələblər Yerli qanunlar fond birjasının listinq tələbləri FƏSİL – A3: Maraqlı tərəflər və onların korporatİv məqsədlərə təsİrİ : 41 Sualların Cavabları 1-ci Sualın Cavabı Maraqlı tərəflər Maraqlı tərəflərin məqsədləri i. ii. iii. iv. d) Fəaliyyətə və bacarığa görə ədalətli mükafatın əldə olunması. e) Məhsullar\xidmətlər üçün sərfəli qiymət ödəmək f) Məhsullar\xidmətlər üçün sərfəli qiymət ödəmək g) Ödənişləri vaxtında etmək İşçilər Müştərilər Təchizatçılar Səhmdarlar 2-ci Sualın Cavabı Müəssisələr maraqlı tərəflərin münaqişə yaradacaq tələblərini balanslaşdırmağa cəhd edərkən adətən aşağıdakıları nəzərə almalıdır: a) b) c) d) Hər bir qrupun müəssisə üzərində olan qanuni tələbləri Tələblərin toqquşa bilmə dərəcəsi Hər bir qrupun əhəmiyyəti və gücü Müəssisənin missiyası 3-cü Sualın Cavabı 1. 2. 3. 4. Gəlir nisbəti (ROCE) = 6,000$ / $(22,560+2,500) x 100 = 23.9% Hər səhmə düşən divident (DPS) = 2,394$ / $(2,500/25sent) = 23.9 sent Hər səhmə düşən mənfəət (EPS) = 3,990$ / $(2,500/25sent) = 39.9 sent Kapital üzrə gəlir nisbəti (ROE) = 3,990$ / $22,560 = 17.7 sent Qısa Test 1. 2. 3. 4. 5. Menecerlərlə səhmdarlar arasında olan “rəhbər-vasitəçi” menasibəti dedikdə nə nəzərdə tutulur və “vasitəçilik probleminin” baş verməsinə necə səbəb olur? Korporativ maliyyə məqsədləri ilə bağlı nailiyyəti ölçmək üçün istifadə olunan dörd əmsalı müəyyən edin. “Məqsəd uyğunluğu” termini dedikdə nə başa düşülür? Direktorlarla səhmdarlar arasında məqsəd uyğunluğuna nail olmaq üçün istifadə olunan iki üsulu göstərin. “Korporativ idarəetmə” termini nəyi ifadə edir? Qısa Testin Cavabları 1. Bir şəxs öz adından müəyyən vəzifələri yerinə yetirmək üçün başqa bir şəxs təyin edirsə, bu rəhbər-vasitəçi münasibətləri adlanır. Belə münasibətlər direktorlarla səhmdarlar arasında mövcud olur. Səhmdarlar müəssisənin qanuni sahibkarlarıdır. Lakin onların vəzifəsi müəssisənin gündəlik işlərini idarə etmək deyil. Bu səbəbdən də, səhmdarlar bu işləri onların adından görmək üçün direktorları təyin edirlər. Belə direktorlar (vasitəçilər) səhmdarların sərvətinin maksimallaşması ilə bağlı məqsədlərə nail olması üçün yollar axtararaq səhmdarların (rəhbərlərin) maraqlarına uyğun hərəkət edirlər. “Vasitəçilik problemi” nəzarətin və sahibkarlığın əldən çıxdığı zaman baş verir. Bu daha çox direktorların səhmdarların faydasının azalması hesabına öz şəxsi məqsəd- 42 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI 2. 3. 4. 5. lərinə daha çox üstünlük verdiyi hallarda özünü büruzə verir. Korporativ maliyyə məqsədləri ilə bağlı nailiyyəti ölçmək üçün dörd üsuldan istifadə olunur: a) Dövriyyə Kapitalı Üzrə Gəlir (ROCE), vergidən və faizdən əvvəlki gəlirin maliyyə resurslarına olan nisbətini göstərir. b) Hər Səhmə Düşən Mənfəət (EPS), vergini və faizi ödədikdən sonra hər səhmə düşən aid mənfəəti göstərir. c) Hər Səhmə Düşən Divident (DPS), müzakirə obyekti olan hər bir səhm üçün ödəniləcək dividentin məbləğini müəyyən edir. d) Səhmdarlara aid Kapitaldan Əldə Olunan Gəlir (ROSC), səhmdarlar müəssisədə hansı gəlirlərin onlara aid kapitaldan yarandığını göstərir. “Məqsəd uyğunluğu” bir qrupa aid məqsədlərin digər qrupun məqsədləri ilə uyğunlaşdırması üçün edilən cəhdidir, məsələn, səhmdarların ve direktorların məqsədlərinin bərabərləşdirilməsi. Səhmdarlarla direktorlar arasında məqsəd uyğunluğunu aşağıdakı yollarla nail olmaq olar: a) Direktorların mükafatlandırılmasının müəssisənin\səhmdarların gəlirlər, satışlar, Dövriyyə Kapitalı üzrə gəlir nisbətinin müəyyən səviyyələri kimi xüsusi məqsədləri ilə bağlı olduğu faəliyyətə əsaslanan ödəniş sxemləri. b) Menecerlərə səhmləri müəyyən müddət ərzində xüsusi qiymətlərlə (nisbətən aşağı) almaq imkanı verən səhm opsionu sxemləri. Menecerlədə öz səhmlərini daha aşağı qiymətə almaq və yuxarı bazar qiymətində satmaq imkanı verildiyindən onlar qazanc əldə edə bilərlər. “Korporativ idarəetmə”ilə bağlı xüsusi bir tərif olmadığından onu “müəssisənin idarə olunub nəzarət altına alındığı sistemlər” kimi izah etmək olar. Sınaq Sualları Sual 1 Menecerlərin diqqətini öz şəxsi məqsədlərinə deyil, korporativ məqsədlərin nailliyyətinə yönəltmək üçün fəaliyyətlə bağlı mükafat sxemlərinin həvəsləndirici olduğu deyilir. Fəaliyyətinin ödənişlə bağlı olduğunu nəzərə alaraq belə sxemlərin məhdudiyyətləri və təsirləri barədə izahat verin. Sual 2 Korporativ idarəetmə və bu sahədə mühim inkişaflarla bağlı əsas məqsədləri göstərin. Sual 3 Aşağıdakı maliyyə hesabatı L Şirkətinə aiddir 31 Dekabr 20X8-ci il üçün Maliyyə Vəziyyəti Haqqında Hesabat (MVHH) FƏSİL – A3: Maraqlı tərəflər və onların korporatİv məqsədlərə təsİrİ : 43 mln. $ mln. $ 4.0 4.0 12.0 Uzunmüddətli aktivlər Torpaq sahəsi Binalar Avadanlıqlar və avtomobillər Cari Aktivlər Mal-material ehtiyatı Debitor borcları Nağd pul Cari öhdəliklər Kreditorlar Bank overdraftı Xalis cari aktivlər ümumi aktivlər çıxılsın cari öhdəliklər 3.5 3.0 0.5 7.0 (6.0) (1.0) (7.0) 20.0 0.00 20.0 mln. $ Maliyyələşdirilir: Adi səhmlər (0.25 dollar nominal dəyərlə) Ehtiyatlar 15%-li borc sənədləri (20X0-20X9) 5.0 10.0 5.0 20.0 Uzunmüddətli fondun ümumi məbləği 20X8-ci il dekarbın 31-də bitən il üçün olan DMGH (çıxarış) mln. $ Satışlar Əməliyyat fəaliyyətdən yaranan gəliri Faiz üzrə öhdəlik Vergidən əvvəl gəlir 30% vergi 25.00 4.00 (1.00) Vergidən sonrakı xalis gəlir 2.10 3.00 (0.90) Qeyd: Elan olunmuş dividentlər 0.80 mln dollardır. Tələb olunur: Aşağıdakı nisbətləri hesablayın: 6. 7. 8. 9. mln. $ Dövriyyə Kapitalı üzrə gəlir nisbəti Səhmdarlara məxsus kapital üzrə əldə olunan gəlir Hər səhmə düşən divident Hər səhmə düşən mənfəət 44 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI Sınaq Suallarının Cavabları 1-ci Sınaq Sualının Cavabı Ödənişlə bağlı fəaliyyətdə fərdi menecerlərin məqsədləri ilə müəssisənin məqsədlərini və hədəflərini bərabərləşdirməklə məqsəd uyğunluğuna nail olmağa təşəbbüsü göstərilir. Korporativ məqsədlər gəlir səviyyəsinin artması, satış dövriyyəsində artım, yaxud investisiyalara əlaqədar Dövriyyə Kapitalı üzrə gəlirin müəyyən səviyyəsinə nail olunması ilə bağlı məqsədlərdir. Lakin menecerlər daha öz təcrübələrini, prestijlərini, statuslarını və sərvətlərini artırmaq barədə maraqlana bilərlər. Ödəniş sxemləri ilə bağlı yaxşı fəaliyyət korporativ məqsədlərə nail olunması ilə əlaqədar menecerlərə yuxarıdakı mükafatları verə bilər. Buna görə də, hər iki tərəfin (səhmdarların və menecerlərin) qazanması üçün şəxsi mükafatlarla korporativ məqsədlər arasında əlaqənin olması olduqca zəruridir. Bundan başqa izlənilən şirkət məqsədləri hər bir menecer üçün aydınlaşdırılmalı və tətbiq edilən olmalıdır. Yəni, əgər təşkilatın məqsədi gəliri artırmaqdırsa, bu hər bir direktor üçün xüsusi hədəflər müəyyən edir. İstehsalat direktoru xərclərin inflasiyasının çox olmamasını (məsələn 5%) təmin etməlidir. Marketinq direktoru bazar payında artıma (məsələn 7%) nail olmalıdır. Satış direktoru ən azı 3.5 milyon dəyərində dövriyyəyə nail olmalıdır. Maliyyə direktoru yeni maliyyə borcu üzərindəki faizin 7%-dən çox olmamasını təmin etməlidir. Məqsədlər yuxarıda göstərildiyi kimi spesifik ve kəmiyyətcə müəyyənləşdirilmiş olsa, hər bir menecer nəyə nail olması lazım gəldiyini biləcəkdir; bu isə hər hansı bir çaşqınlığın və ikimənalılığın qarşısını alacaqdır. Bu məqsədlərə nə dərəcədə nail olunduğunu müəyyən etmək üçün lazım olan kriteriyalar da menecerlər üçün aydın olmalıdır. Növbəti mərhələ mükafatlarla məqsədləri əlaqələndirmək olacaqdır, məsələn, əgər marketinq meneceri qarşısına qoyulan 7%-lə bağlı hədəfə çatarsa, 10,000 dollar və daha sonra 7-dən yuxarı hər bir faiz nisbəti üçün 1,000 dollar əlavə mükafat alacaqdır. Bu mencerləri öz məqsədlərin nail olmaları üçün bir öhdəlik verəcəkdir. Lakin yuxarıda qeyd olunanlara baxmayaraq, menecerler hələ də bu sistemləri öz xeyirləri üçün manipulyasiya edə bilirlər, məsələn, əgər menecerin mükafatlandırılması gəlirlə bağlıdırsa, o zaman bu menecerin uzaqgörməzliyinə səbəb olacaqdır. Belə ki, menecerlər qısa zaman müddətində yüksək gəlir gətirən lakin uzunmüddətli dövrdə baha başa gələn layihələrə meylli ola bilərlər. 2-ci Sınaq Sualının Cavabı Korporativ idarəetmə “müəssisənin idarə olunub nəzarət altına alındığı sistemlər”ə aiddir. Müəssisələrdə sahibkarlığın və nəzarətin əldən çıxdığı zaman və menecerlərin səhmdarların, yaxud digər maraqlı tərəflərin hesabına öz şəxsi məqsədlərinə nail olmağa çalışdıqları zaman baş qaldıran vasitəçilik problemi korporativ idarəetmə üçün zərurət yaradır. Enron və Voldcom kimi müəssisələrin dağılması rəhbərliyin fəaliyyətlərinin gözdən keçirilməsinə və tənzimlənməsinə olan zərurəti irəli sürdü. FƏSİL – A3: Maraqlı tərəflər və onların korporatİv məqsədlərə təsİrİ : 45 Bu məsələ ilə bağlı əhəmiyyətli hadisələr 2003-cü ildə Maliyyə Hesabatı Şurası tərəfindən “Birləşdirilmiş Məcəllə” adlı sənəd əsasında nəşr olunmuşdur. Burada qeyd olunan əsas məsələlər aşağıdakılardır: Bu məcəllədə şirkət rəhbərliyinin, müxtəlif fərdlərin iştirak etdiyi baş icraedici orqanın və müdir vəzifələri və məsuliyyətləri haqqında aydın və geniş bir bölmə olmalıdır. Şirkətin rəhbərliyi vəzifələr arasında aydın bölgü aparmalıdır. Müxtəlif şəxslər tərəfindən İcraçı direktorların fəaliyyətləri üzərində nəzarəti və yoxlamanı saxlamaq üçün idarə heyətinin müntəzəm görüşləri keçirilməlidir. İdarə heyətinin ən azı yarısı müstəqil qeyri-icraçı direktorlardan tərtib olunmalıdır. (Qeyri-icraçı direktorlar müəssisənin gündəlik işlərinə cəlb olunmayıb, işlərə ekspert rəyi verib, idarə heyətinin görüşlərində iştirak edənlərdir. Bu direktorların müstəqillikləri ondan qaynaqlarnır ki, onların müəssisə ilə heç bir əlaqələri olmadığından müəssisədə heç bir maraqları da yoxdur. Bu da onların obyektivliyinə dair təminat verir ). Hər bir direktor ən azı 3 ildən bir yenidən seçilmək üçün öz namizədliklərini təqdim etməlidirlər. Direktorların fəaliyyəti müntəzəm şəkildə yoxlanmalıdır. Mükafatlandırma komitələri yaradılmalıdır. Bu komitə tamamilə, icraçı direktorlar üçün mükafatlandırma paketləri müəyyən etməkdə məsuliyyət daşıyan qeyri-icraçı direktorlardan tərtib olunmalıdır. Daxili idarəetməni və nəzarət sistemlərini yoxlayıb nəzərdən keçirmək üçün audit komitələri tərtib olunmalıdır. Bu komitə eyni zamanda daxili auditorlar barədə məsləhət görməkdə də məsuliyyət daşıyacaqdır. Yuxarıda qeyd olunanlara əlavə olaraq qeyd edək ki, 2004-cü ildə İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı (İƏİT) “Korporativ İdarəetmə ilə bağlı İƏİT-nin Prinsipləri” adlı korporativ idarəetmədə maraqlı tərəflərin rolu, səhmdarların hüquqları, kimi məsələləri əhatə edən sənəd nəşr etdi. 3-cü Sınaq Sualının Cavabı a) Dövriyyə Kapitalı üzrə gəlir nisbəti (ROCE) = 4 mln $ / $(15+5)mln x 100 = 20% b) Səhmdarların kapitalı üzrə gəlirlik dərəcəsi (ROSC) = 2.1 mln $ / $(10+5) mln x 100 = 14% c) Hər səhməd düşən divident (DPS)= 0.8 mln $ / 20 mln ədəd səhm = 10.5 sent Tövsiyə Tələbələr adətən əsas hesablamanı aparmazdan əvvəl dövriyyədə olan səhmlərin sayını hesablamağı daha faydalı hesab edirlər. Bu halda, dövriyyədə olan səhmlərin sayı 20 milyon ( $5/$0.25) olar. d) Hər səhmə düşən mənfəət (EPS) = 2.10 mln $ / 20 mln ədəd səhm = 10.5 sent 46 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI BÖLMƏ - A MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI A4 FƏSİL – A4: Mənfəət güdməyən təşkİlatların malİyyə və dİgər məqsədlərİ Mövzuya i̇ lki̇ n baxış Qeyri-kommersiya təşkilatları cəmiyyətin əhəmiyyətli bir tərkib hissəsidir. Adından da göründüyü kimi onlar gəlir əldə etmək və ya sərvət toplamaq məqsədilə fəaliyyət göstərmirlər. Əksinə, onlar sadəcə xidmət göstərdikləri şəxslərin tələblərini qarşılamaq üçün mövcuddurlar. Onlar kapitalist məqsədlərlə fəaliyyət göstərmirlər. Lakin, iqtisadiyyatda əlverişli resurslar məhdud olduğundan onlar həmin az sayda olan resursların bölüşdürülməsində digər biznes sahələri və ya digər qeyri-kommersiya təşkilatlarla rəqabət aparmağa məcbur olurlar. Bundan başqa onlar öz işlərinin qənaətliliyi, effektivliyi və səmərəliliyi uğrunda da mübarizə aparırlar. Bu fəsildə qeyri-kommersiya təşkilatların məqsədlərinə baxılacaq, onların məqsədlərinə nail olmasının necə qiymətləndirilməsi və onların kommersiya təşkilatları ilə müqayisəsi müzakirə olunacaq. Nələri̇ öyrənəcəyi̇ k a) b) c) Mənfəət güdməmək statusunun maliyyə və digər məqsədlər üzərində təsiri “Pul üzrə dəyər” prinsipinin qeyri-kommersiya təşkilatların məqsədlərindən biri kimi vacibliyi və mahiyyəti Qeyri-kommersiya təşkilatların məqsədlərinə nail olmasının qiymətləndirilmə yolları 48 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI Giriş Praktiki nümunə 2006-cı ildə Norveç Nobel komissiyası tərəfindən Gramen Bankı və Məhəmməd Yunus Nobel Sülh Mükafatı ilə təltif olunmuşdur. Mükafat onların cəmiyyətdə sosial və iqtisadi inkişaf yaratmaq cəhdlərinə görə təqdim olunmuşdur. Bank mübahisə edir ki, davamlı sülhə nail olmaq üçün cəmiyyətdə ayrı-ayrı qruplar yoxsulluğun aradan qaldırılması üçün yollar tapmalıdır. Onların edə biləcəyi yollardan biri mikrokreditdən keçir. Kökündən inkişaf həm də insan hüquqları və demokratiyanın inkişafına kömək edəcək. Adi bankların başlıca məqsəd gəliri artırmaqdır. Digər təfədən Gramen bankının məqsədi “yoxsulları maliyyə xidmətləri ilə təmin etmək, qadınlara xüsusilə də əhalinin daha yoxsul olan hissəsinə yoxsulluqla mübariz aparmaqda, gəlirli olmaqda və maliyyə cəhətdən sağlam olmaqda kömək etməkdir”. Bu məqsəd özündə həm sosial həm də iqtisadi məqsədləri birləşdirir. ­­­­­­­­­­­­­­­­­­ Yuxarıda verilən praktiki nümunə qeyri-kommersiya təşkilatlarının dünya əhalisi üzərində necə güclü təsirə malik olduğunu göstərir. Bu fəsildə bu təşkilatların məqsədlərinin mənfəət güdməmə prinsipi üzərində təsirini və bu məqsədlərə nail olmağın dəyərləndirmə yollarını aydınlaşdırmağa çalışacağıq. 1. Maliyyə və digər məqsədlərə mənfəət güdməmə prinsipinin təsirini müzakirə edin [Nələri öyrənəcəyik- a] 1.1 Qeyri-kommersiya təşkilatları İzahı Qeyri-kommersiya təşkilatları cəmiyyətə xeyir gətirmək üçün yaradılır. Qeyri-kommersiya təşkilatların fəaliyyətləri heç bir pul gəliri olmayan patriot, xeyriyyə məqsədli, dini, filantrop və ya peşəkar məqsədlidir. Hüquqi cəhətdən qeyri-kommersiya təşkilatlar mənfəət güdməmək üçün yaradılan və fəaliyyət göstərən müəssisədir. Onun gəliri onların şəxsi mənfəət əldə etməsinə imkan verən səhmdarlar, mülkiyyətçilər və üzvlər arasında bölüşdürülməməlidir. Qeyri-kommersiya təşkilatları gəlir gətirən fəaliyyətlərlə məşğul ola və müəyyən şərtlər daxilində gəlir əldə edə bilərlər. Lakin bu fəaliyyətlərin məqsədləri təşkilatın başlıca məqsədlərinə uyğun olmalıdır. Nümunə 1. 2. Peşəkar assosiasiyalar: üzvlük məhduddur, yəni bu Sertifikatlaşdırılmış Mühasibat Assosiasiyasına üzvlük əldə etmək kimi etik və müəyyən peşəkar saxlanma standartlarından və ya imtahandan əldə edilən uğurdan asılı ola bilər. Klublar: üzvlərdən abunəlik haqqı ödəmək tələb olunur. bu təşkilatlar öz üzvlərini xidmətlərlə təmin edirlər, məsələn idman klubları. FƏSİL – A4: Mənfəət güdməyən təşkİlatların malİyyə və dİgər məqsədlərİ : 49 3. 4. 5. Həmkarlar ittifaqı: Həmkarlar ittifaqı (üzvlərin adından) ödəmə, iş şərtləri və s məsələlərlə bağlı danışıqlar aparır. Bu xidmət üçün üzvlərin abunəlik haqqı ödəməsi tələb olunur. İşəgötürənlər assosiasiyası: onlar işəgötürənləri, biznesin “idarəçilik tərəfini” nümayiş etdirirlər. Onların işi işəgötürənlərin biznes maraqlarını təmin etmək və artırmaqdır. Bu əmək haqqı üzrə danışıqlardan və hökümət lobbiçiliyindən ibarət ola bilər. Xeyriyyə cəmiyyətləri: bir təşkilatın özünü xeyriyyə təşkilatı adlandırması üçün o ilk öncə Xeyriyyə Komitələri tərəfindən maliyyələşdirilməlidir. Xeyriyyə cəmiyyətləri ictimaiyyətdən gələn ianələri alır. Sonra ehtiyac olan yerlərdə onlardan istifadə edir və ya yoxsulluğun azaldılması kimi müsbət rəy yaradır. Səhmdarlar Qeyri-kommersiya təşkilatlar üzrə səhmdarlar aşağıdakılardır: Istehlakçılar Işçilər Könüllü işçi qüvvəsi Xeyriyyəçilər (hami və ya havadarlar) Vergi ödəyiciləri İdərəçilər Daha böyük cəmiyyət Qeyri-kommersiya təşkilatlar ictimaiyyət arasında fəaliyyət göstərir və elə buna görə də sadəcə gəlir əldə etmək məqsədli təşkilatlarla müqayisədə daha geniş miqyaslı maraqlı tərəflərə malikdir. 1.2 Qeyri-kommersiya təşkilatları ilə biznes təşkilatları arasındakı fərq 1. Sərvətin artırılması Biznes təşkilatları üçün başlıca maliyyə məqsədi səhmdarların sərvətini artırmaqdır. Bu məqsəd bütövlükdə qeyri-kommersiya təşkilatlarına aid deyil. Yuxarıda qeyd edilən izahdan da gördüyümüz kimi bu təşkilatlar həm də gəlir gətirən fəaliyyətlərlə məşğul ola bilər, lakin onlar üzvlərin və ya ona inananların sərvətini artırmağı deyil sadəcə təşkilatın başlıca məqsədlərini izləməlidir. Nümunə Kişilər üzrə kriket assosiasiyası kriket ağacları, toplar, əlcəklər kimi idman malları satır və gəlir əldə edir. Lakin, əldə olunan gəlir onun üzvlərinin sərvətini artıemasına yox kriketin bir idman növü kimi təbliğ olunmasına xərclənir. 2. Müştərilər və xidmətə görə ödəmələr Biznes təşkilatlarında, istehlakçılar mal və xidmətlər üçün ödəmələr edir və yüksək keyfiyyətli standartlar gözləyir. Qeyri-kommersiya təşkilatlarında xidmətlərin istehlakçıları xidmət üçün ödəməyə də bilərlər. Təşkilatın xərcləri digər mənbələrdən alına bilər. Nümunə Dövlət dəstəkli xəstəxana özxəstələrinə pulsuz xidmət göstərə bilər. Xəstələr bu xidmətlərdən istifadə edir, lakin buna görə ödəniş etmirlər (və ya bunun üçün olan əsas məbləği). Ödəmə yerli hökümətdən alınır. 50 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI 1.3 Biznes təşkilatları və Qeyri-kommersiya təşkilatları arasında oxşar cəhətlər 1. 2. 3. 4. 5. 1.4 Hər ikisi əvvəlcədən müəyyən edilmiş məqsədlər üçün işləyirlər Hər ikisi az miqdarda resursları idarə edir və hər ikisi onlardan səmərəli istifadə etməlidir Hər ikisindən resurslara çıxış əldə etmək üçün mübarizə aparmaq tələb olunur Hər ikisi öz işlərini özləri tənzimləyirlər Hər ikisi aktivlərin qorunmaması və ya məqsədlərinə nail olmama kimi risklərə məruz qalırlar Qeyri-kommersiya təşkilatların məqsədləri Nümunə Qeyri-kommersiya təşkilatların səhiyyə ilə bağlı planları Mənfəət güdən təşkilatlar öz sahibkarları və səhmdarları qarşısında cavabdehdirlər. Digər tərəfdən isə qeyri-kommersiya təşkilatları bir qrup insanlara yəni, xəstələrə, ödəyicilərə, onları qayğı ilə təmin edənlərə və təşkilatın idarə etdiyi cəmiyyət qarşısında cavabdehdirlər. Qeyri-kommersiya təşkilatları səhmdarlar üçün gəlir əldə etməkdənsə, onların planlar əsasən frəqli növ gəlir əldə etmək, xəstələr və səhiyyə işçiləri üçün öyrədici proqramlar, yoxsullar üçün xidmətlər və tədqiqat imkanları nəzərdə tutur. Qeyri-kommersiya təşkilatları öz gəlir marjalarını da öz məqsədlərinə xərcləyir: xəstəliyin ağırlığını azaltmaq və cəmiyyətdə yaxşı yaşayan insanların sayını artırmaq. Mənfəət güdən və güdməyən təşkilatların səhiyyə xidməti planları arasındakı ən əsas fərqlər məqsəd, münasibət. dəyərlər və davarnışdır. Mənfəət güdmək məqsədli planlar gəlir əldə etmək üçün, mənfəət güdmək məqsədi olmayan planlar isə sadəcə xidmətlə təmin etmək üçün edilir. Səhiyyə ilə bağlı planlar haqqında yuxarıda göstərilən praktiki nümunə qeyri-kommersiya təşkilatlarının məqsədlərini və mahiyyətini daha yaxşı izah edir. Qeyri-kommersiya təşkilatları geniş miqyaslı məqsədlərə malikdir. Gəlin bəzi nümunələrə nəzər salaq: 1. 2. 3. 4. Cəmiyyəti idman, rəqs, musiqi qrupları, teatr, din, fəaliyyət klubları, təhsil və ədəbiyyat və ictimaiyyətlə bağlı xüsusi sahələr üzrə mənfəətlə təmin etmək. Qənaətli, effektiv və səmərəli işlər həyata keçirmək Bütün tənzimləyici tələblərə / qanunla müəyyən olunmuş tələblərə və himayədarların tələblərinə cavab vermək Təşkilatın maliyyə cəhətdən möhkəm olmasına əmin olmaq, bütün mümkün pul mədaxilinin həqiqətən həyata keçirilməsinə əmin olmaq, məqsədlərə nail olmaq üçün resurslardan səmərəli şəkildə istifadə etmək. Səmərəlilik məsələsi ilə bağlı qeyri-kommersiya təşkiltların kommersiya təşkilatları ilə məqsədləri oxşardır. Qeyri-kommersiya təşkilatları gəlir funkisyası üzrə boşluğu aradan qaldırmaq üçün onların mərkəzləşdirilmiş və birbaşa məqsədli yönəlmiş idarəçiliyin tələb olunduğunu nəzərə alaraq bines davranışı və dilini qəbul etmişdir. Sual 1 S inkişaf etməkdə olan ölkələrdə yaşayan uşaqlara kompyuter təhsili vermək üçün formalaşdırılımış qeyri hökumət təşkilatıdır. S şirkətinin mümkün məqsədlərini sadalayın. FƏSİL – A4: Mənfəət güdməyən təşkİlatların malİyyə və dİgər məqsədlərİ : 51 2. Qeyri-kommersiya təşkilatlarda bir məqsəd kimi “pula görə dəyər”in vacibliyi və mahiyyəti [Nələri öyrənəcəyik - b] Əvvəlki bölmədə də izah olunduğu kimi, qeyri-kommersiya təşkilatların məqsədləri adi mənfəət güdən təşkilatların məqsədlərindən fərqli ola bilər. Əvvəlki bölmədə biz həmçinin pula görə dəyər konsepsiyası haqqında da qısaca müzakirə etdik.Pula görə dəyər qeyri-kommersiya təşkilatların mümkün məqsədi hesab oluna bilər. Bu məsələ aşağıda müzakirə olunub. 2.1 Mənfəət güdən təşkilatlarda pula görə dəyər Əvvəldə də göstərildiyi kimi ənənəvi yolla gəlir əldə edən təşkilatın məqsədi alıclıları mal və xidmətlərlə təmin etməklə öz gəlirini artırmaq olacaq. Alıcılar mal və xidmətlər üçün ödəniş etdikdə öz pula görə dəyərni yəni, malın keyfiyyətli olmasını və onların istifadəsi nəticəsində əldə olunmuş mənfəətin xərclədikləri pula dəyəcəyini gözləyirlər. Qeyri-kommersiya təşkilatlarında mal və xidmət istehlakçıları ödəniş edən şəxs olmaya da bilər. Kommersiya təşkilatlarında isə adətən xidmətlərdən istifadə edən şəxs buna görə ödəmə də edir. Nümunə Qeyri-kommersiya kitabxanası üzvlərdən haqq almaqla onları müxtəlif tədris vəsaitlərindən (kitab, CD, internet) istifadə etmık imkanı yaradır. Lakin, yoxsullar üçün pulsuz tibbi xidməti təmin edən təşkilat hökümətdən pul alır. Yoxsul insanlar bu dəyəri xidmət formasında alacaqlar, hökumət isə pulu qrant formasında ödəyəcək. Bəzən ayrı-ayrı fərdlər deyil bütöv cəmiyyət bu xidmətlərin istifadəçisi ola bilər. Buna görə, mal və xidmət istifadəçisi ilə pul ödəyicisi arasındakı birə-bir münasibət aydın olmaya da bilər. Buna görə də pula görə dəyər öz mənasını dəyişir. Aşağıdakı bölmələrdə izah olunduğu kimi bu konsepsiya qənaətlilik, effektivlik və səmərəliliyi ifadə edir. 2.2 Qeyri-kommersiya təşkilatlarda pula görə dəyər Pula görə dəyər adətən təşkilatların daxili fəaliyyətləri və onların puldan necə istifadə etməsi ilə bağlı aşağıdakı 3 elementi ifadə edir: Qənaətlilik Effektivlik Səmərəlilik İzahı a) b) c) Qənaətlilik – müvafiq keyfiyyəti saxlamaqla resursları qazanmaq və ya istifadə xərclərini azaltmaq deməkdir Səmərəlilik – Resurslarla məhsul arasında münasibət haqdadır. Ideal olaraq maksimal məhsul istehsalı üçün minimal resurs istifadə olunmalı və ya verilən resurs əsasında maksimal məhsul əldə olunmalıdır. Effektivlik layihələr, proqramlar və digər fəaliyyətlər üzrə həqiqi nəticələri ilə planlaş- 52 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI dırılmış nəticələri arasındakı münasibət haqdadır. Hansı həddə qədər mal və xidmət hasilatı və digər nəticələr, uğurlu strategiya məqsədlərinə, əməliyyat məqsədlərinə və digər planlaşdıra uyğundur? İCMAL Pula görə dəyər Qənaətlilik Pulun qənaətlə istifadəsi Səmərlilik Daxil olan vəsaitlərdən əldə olunan maksimal məhsul Effektivlik Işin həyata keçirilməsi və ya məqsədlərə nail olmaq Sual 2 F şirkəti münasib qiymətlə öz üzvlərinə təbii ərzaq gətirən qeyri-kommersiya təşkilatdır. O bunu pula görə dəyər konsepsiyasından istifadə etməklə həyata keçirməyə çalışır. Tələb olunur: Pula görə dəyər elementlərinin müzakirəsi 3. Qeyri-kommersiya təşkilatlarının məqsədlərinə nail olması üçün istiqamətlərin qiymətləndirilməsi [Nələri öyrənəcəyik - c] Bildiyimiz kimi sahibkarların başlıca məqsədi olan sərvət toplamaq qeyri-kommersiya təşkilatlara aid edilmir. Eynilə, qeyri-kommersiya təşkilatlarının məqsədləri kəmiyyətə əks olduğu kimi keyfiyyət üzərində də təsiri var. Bu faktorlar kommersiya təşkilatları ilə müqayisədə qeyri-kommersiya təşkilatlarının məqsədlərinə nail olmasının qiymətləndirilməsini bir qədər çətinləşdirir. 3.1 Kəmiyyət məqsədləri Qeyri-kommersiya təşkilatlarının bir çox məqsədləri əsasən kəmiyyət və subyektiv xüsusiyyətə malikdir. Nəticə və qiymətləndirmənin qeyri-kəmiyyət faktorlarını göstərin: Nümunə Məlumat Texnologiyaları ofisi – M hökuməti Bugünkü uğur və məqsədlərə nail olmaq Bu qiymətləndirmə ilə əlaqədar olan bütün layihə sponsorları ümumilikdə məlumat texnologiyalarından istifadə və maariflənmənin artmasını tanıdı. Lakin, onlar bunu məlumat texnologiyaları ofisinə aid etmək istəmirlər. Bu məsələ ilə bağlı fikir irəli sürənlər bildirir ki, məlumat texnologiyaları ofisinin təsiri olsa belə bu çox azdır. Respondentlər məlumat texnologiyaları ofisinin aşağıdakılar da daxil olmaqla ümumi gəlir proqramını təklif edirlər: FƏSİL – A4: Mənfəət güdməyən təşkİlatların malİyyə və dİgər məqsədlərİ : 53 Ümumi gəlir proqramı məlumat trexnologiyalarının faydalarını nümayiş etdirmək üçün layihələrə imkan yaratdı. Bu layihələr istisna edilə biləcək qruplarla həyata keçirilir İnformasiya texnologiyaları ofisi savadlı cəmiyyətin olduğu yerdə bunu ilk olaraq qəbul edənlər arasında yarandı. Lakin indi indi onun inkişaf etdirilməyə ehtiyac var. 3.2 Keyfiyyət məqsədləri Məqsədlərin hazırlanması faktiki nailiyyətlərin onlarla müqayisə edilə biləcək formada olmalıdır. Məqsədlərin mümkün qədər kəmiyyəti olmalıdır. Nümunə Səhiyyə planlaşdırması ilə bağlı kəmiyyət məqsədlərindən biri “Yeni İngiltərə” tibb jurnalından götürülmüş aşağıdakı təhlili özündə ehtiva edən “tibbi zərərlər əmsalına”nə əsasən hazırlana bilər. Tibbi xidmət planlaşdırması ilə bağlı kommersiya və qeyri-kommersiya təşkilatları arasındakı əsas fərq tibb mərkəzlərində istehlakçılara qaytarılan “tibbi zərərlər nisbəti”nin premiya dollar faizinə olan münasibətdir. Kommersiya təşkilatları bu faizin mümkün qədər aşağı olmasına çalışırlar; mənfəət güdəməyən təşkilatlar isə əksinə, bu faizin yüksək olmasına çalışırlar. “Group Health Cooperative”- in tibbi zərərlər nisbətinin ən yüksək olduğu yer Vaşınqton ştatıdır. Siğorta komissiyası ofisinini məlyumatına görə ötən 5 il ərzində tibb mərəkəzlərində hər bir premiya dolların 91-93 faizi istehlakçılara qaytarılıb. Yerdə qalan 5-6 faiz isə inzibati xərclərə sərf olunub, 2-4 faiz (marja və ya gəlir) isə plana geri qaytarılıb. (Mənbə:Nudelman, PM, Andrey LM. Qeyri-kommersiya təşkilatların səhiyyə planlaşdırması üzrə əlavə dəyə vergisi. N Engl, J Med. 1996; 334: 1057-1059. Mənbə: http://content.nejm.org/) 3.3. Qeyri-kommersiya təşkilatlar üzrə səciyyəvi fəaliyyət normaları Təşkilat Keyfiyyət məqsədləri Məktəblər və universitetlər Xəstəxanalar Yüksək keyfiyyətli tibbi xidmət Münasib xidmət Xidməti tələbin artımı Yüksək keyfiyyətli təlim Bacarıqlı məzunlar Xidmətlərin müxtəlifliyi Yüksək keyfiyyətli qurğular Kəmiyyət məqsədləri Tələbələrin sayı Müvəffəqiyyətli tələbələrin nisbəti Sinifin ölçüləri Təklif olunan kurslar Kompyuterlərin əlverişliliyi Xəstələrin sayı Yataqların əlverişliliyi Gözləmə vaxtları Hər xəstə üçün xərc Bu dəyərlərin mənalı olması üçün onlar daima oxşar daxili və xarici fəaliyyətlərlə, oxşar təşkilatların nəticələrilə, hədəf və meyllərlə müqayisə edilməlidir. 3.4 Məqsədlərin dəyərləndirilməsi 54 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI Kəmiyyət məqsədləri olub olmamasında asılı olmayaraq dəyərləndirmə aşağıdakı nümunə üzrə aparılmalıdır: 1-ci addım: Qarşıya məqsədlərin qoyulması Yuxarıda qeyd edildiyi kimi onlar kəmiyyət və ya keyfiyyət üzrə ola bilər 2-ci addım: Faktiki nəticələrin dəyərləndirilməsi Cari inkişaf üzrə müxtəlif mənbələrdən toplanan məlumatlar vacibdir. Məlumatın toplanması üçün müxtəlif üsullar var: təşkilat və ya hökumət agentliklərinin sənəd və ya məruzələrini nəzərdən keçirmək, müsahibələr, xüsusi sahələr üzrə tədqiqatlar, sahələrə baxış, qrup müzakirələri, aparılan testlər və s. 3-cü addım: Məlumatların təhlili Müxtəlif mənbələrdən toplanmış məlumatlar təhlil edilir, yoxlanılır və şərh edilir. 4-cü addım: Nəticələrin dəyərləndirilməsi Uğurlu nailiyyət əldə etmək üçün nətcələr ilkin məqsədlərlə müqayisə ediləcək. İCMAL Asanlıqla dəyərləndirilmir Keyfiyyət məqsədləri Məqsədlərin dəyərləndirilməsi Kəmiyyət məqsədləri Xərçəng xəstəliyi qurbanları üçün həyat standartlarını yüksəltmək, pasiyentlərə tibbi qayğının artırılması Rəqəmlər, maliyyə məlumatları, statistikalardan istifadə etməklə dəyərləndirilə bilər Məqsədlərin qoyulması Məqsədlərin dəyərləndirilməsindəki addımlar Faktiki nəticələrin dəyərləndirilməsi Məlumatların təhlili Nəticələrin dəyərləndirilməsi Sual 3 S təşkilatı bir qeyri-kommersiya təşkilatdır. Onun başlıca məqsədi inkişaf etməkdə olan ölkələrdə işçiləri öz hüqular ilə bağlı maariflədirməkdir. Bu ötən il yerinə yetirilmiş iş vasitəsilə işin dəyərləndirilməsini nəzərdə tutur. Tələb olunur: Qeyri-kommersiya təşkilatlarının məqsədlərə nail olmasını dəyərləndirmək üçün istifadə olunan addımları sadalayın Sualların cavabları FƏSİL – A4: Mənfəət güdməyən təşkİlatların malİyyə və dİgər məqsədlərİ : 55 1. S təçkilatının məqsədləri aşağıdakılar ola bilər: a) b) c) d) İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə yaşayan uşaqları kompyuter biliyi ilə təmin etmək; müəyyən ölkələrdə onlara tətbiq olunan icbari qaydalar nəzarət etmək; pula görə dəyər yanaşmasından istifadə etməklə kompyuter təhsilini mümkün etmək; öz məqsədlərini yerinə yetirmək üçün kifayət qədər maliyyə vəsaitinə sahib olmaq. 2. V şirkəti pula görə dəyər konsepsiyasının 3 elementini tətbiq etməklə öz məqsədinə nail ola bilər. bu 3 konsepsiyaya aşağıdakılar daxildir: a) Qənaətlilik: ən aşağı xərclə daxil olan vəsaitlərin müvafiq keyfiyyət və kəmiyyət baxımından kombinasiyasının əldə etmək, müəyyən səviyyədə hasilat əldə etmək, yəni münasib qiymətlərlə təbii ərzaqın alınması; b) Səmərəlilik: arzuolunan hasilatı əldə etmək üçün daxil olan vəsaitlərdən istifadənin azaldılması, yəni təbii ərzaqların öz anbarlarında israfçılıqdan qorumaq; c) Effektivlik: məqsədlərin qarşılanması, yəni münasib qiymətlərlə öz üzvlərini daimi təbii resurs ilə təmin etmək. 3. Aşağıdakı S şirkətinin öz fəaliyyətini dəyərləndirmək üçün atacağı addımlardır: 1. Məqsədlərin qoyulması: S şirkətinin məqsədi inkişaf etməkdə olan ölkələrdə işçiləri öz hüquqları ilə bağlı maarifləndirməkdir. Faktiki nəticlərin qiymətləndirilməsi: S şirkəti özünün tədris keçdiyi işçilərin iş şəraiti haqqında məlumat toplamaqla öz fəaliyyətini dəyərləndirə bilər. Məlumatların təhlili: S şirkəti işçiləri maarifləndirməzdən öncəki iş şəraiti haqqında toplanan məlumatla, S şirkəti tərəfindən maarifləndirilmiş işçilər haqqında məlumatlar arasındakı fərqi təhlil və muqayisə edə bilər. Nəticələrin qiymətləndirilməsi: S şirkəti, onun tərəfindən maarifləndirilən işçilərin iş şəraitində baş verən dəyişiklikləri müqayisə etməklə də öz fəaliyyətini qiymətləndirə bilər. 2. 3. 4. Qısa test 1. 2. Qeyri-kommersiya təşkilatlara nümunələr göstərin Qeyri-kommersiya təşkilatların hər hansı 5 maraqlı tərəf söyləyin Qısa testə cavab 1. Qeyri-kommersiya təşkilatlara aşağıdakı nümunələr göstərmək olar: Peşəkar assosiasiyalar Klublar Həmkarlar ittifaqı İşəgötürənlər assosiasiyası Xeyriyyə mərkəzləri 56 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI 2. Qeyri-kommersiya təşkilatların səhmdarlarına bunlar daxildir: Istehlakçılar Işəgötürənlər Könüllülər Sponsorlar və himayədarlar Ictimaiyyət Sınaq sualları 1. 2. 3. Ənənəvi kommersiya biznes sahələri ilə qeyri-kommersiya təşkilatları arasındakı iki əsas fərqi müəyyən edin Kommersiya biznes sahələri ilə qeyri-kommersiya təşkilatlar arasında oxşar cəhətlər varmı? Həmid qeyri-kommersiya təşkilatların birində satınalama şöbəsi üzrə çalışır. Qeyri-kommersiya təşkilatı daşqın, zəlzələ və torpaq sürüşməsi kimi təbii fəlakət qurbanlarına ərzaq və dərman yardımı edir. İstehsal üzrə şöbə 7 gün ərzində Həmiddən 10,000 kq un satın almasını istəyir. Həmid vaxt itirmədən təşkilatın siyahısında təchizatçı kimi təsdiq olunmuş ilk təchizatçıya zəng edir və təchizatçıdan növbəti günkü çatdırılma haqqında anlaşma əldə etdikdən sonra sifariş verir. Faktura gəldikdə, mühasibat bölməsi üzrə çalışan işçi, sözügedən təchizatçının növbəti günkü çatdırılma üçün əlavə 100 funt sterlinq çıxdığını görür. Tələb olunur: Yuxarıda verilənlərin pula görə dəyər konsepsiyası daxilində müzakirəsi Qısa testin cavabları 1. Kommersiya biznes sahələri ilə qeyri-kommersiya təşkilatlar arasındakı fərqliliklər aşağıdakı kimidir: 1. Əsas hərəkətverici qüvvə Adi kommersiya biznes sahələrinin əsas hərəkətverici qüvvəsi gəlirin artırılması olacaq. Digər tərəfdən qeyri-kommersiya təşkilatları kimə xidmət göstərməsindən asılı olaraq müxtəlif məqsədlərə malikdir; xeyriyyə mərkəzləri pul vəsaitlərinin artırılması və “səbəb”lərini (məs: xərçəng xəstəliyi üzrə tədqiqat) artırmağa çalışdıqları halda, həmkarlar ittifaqı işlə bağlı öz üzvlərinin rifahı üçün çalışır. 2. Maliyyələşdirmə Kommersiya biznes sahələri toplanmış gəlir, investisiyalardan gələn gəlirlər, borcalamalardan və sahibkarlardan gələn kapital gəlirləri vasitəsilə öz fəaliyyətlərinin maliyyələşdirirlər. Qeyri-kommersiya təşkilatların fəaliyyətləri əsasən himayədarlıq və ianələr və ya üzvlərin abunəlik haqları vasitəsilədir. Bəziləri hökümət tərəfindən də maliyyələşdirilirlər. 2. Aşağıdakılar qeyri-kommersiya təşkilatları ilə biznes qurumları arasındakı oxşarlıqlardır: 1. Əvvəlcədən müəyyən edilmiş məqsədlər Təşkilat aydın məqsədlərlə yanaşı başlıca bir missiyaya da malik olmalıdır. Müəssisənin məqsədləri birbaşa olaraq təşkilatın geniş əsaslı məqsədləri - onun ümdə missiyası ilə əlaqədardır. Bu məqsədlər menecerlərə və işçilərə onların nələrə nail olmasını güman edildiyini göstərir. FƏSİL – A4: Mənfəət güdməyən təşkİlatların malİyyə və dİgər məqsədlərİ : 57 Kommersiya təşkilatını məqsədləri isə aşağıdakılardır: a) Alıcılara yönəlik: yüksək keyfiyyətin nəticələri, xidmətlər və məhsullarla təmin etmə b) Bazar üzrə liderlik: bazar üzrə həll yolları, xidmətlər və vacib məhsullarla təmin etmək və mövcud texnologiyalar, bacarıqlar və alıcı maraqları üzərində qurulan yeni sahələri inkişaf etdirmək c) İşçilər: işçiləri fəaliyyət əsaslı işlərlə təmin etmək; onların müxtəlifliyinin dəyərləndirən və fərdi töhfələri tanıyan rahat və təhlükəsiz iş şəraiti təmin etmək; və onlarda razılıq hissinin və öz işlərindən nailiyyət əldə etməsinə kömək etmək. d) Maliyyə məqsədlərinə kapital nisbəti üzrə gəlir, innovasiya üzrə gəlir və səhm üzrə gəlirlər daxildir. Qeyri-kommersiya təşkilatın aşağıdakı məqsədləri olacaq: Bütün tənzimləyici tələblərə / qanunla müəyyən olunmuş tələblərə və himyədarların tələblərinə cavab vermək Görülən işlərdə qənaətlilik, effektivlik və səmərəlilik əldə etmək Təşkilatın maliyyə cəhətdən möhkəm olmasına əmin olmaq, bütün alınmış resursların həqiqətən həyata keçirilməsinə əmin olmaq, məqsədlərə nail olmaq üçün resurslardan səmərəli şəkildə istifadə etmək Bundan başqa kommersiya və ya qeyri-kommersiya təşkilatı olub olmamasından asılı olmayaraq hər bir təşkilat əvvəlcədən müəyyən edilmiş məqsədlərə malikdir: 2. Azalmış vəsaitlərdən səmərəli istifadə Hər bir təşkilat korporativ məqsədlərinə nail olmaq üçün öz resurslarından optimal şəkildə istifadə etməlidir. Məsələn, xüsusi ixtisaslaşdırılmış mexanizmlər istehsal edən müəssisə 1 həftəlik qısa müddət ərzində 100,000 hissə vermək üçün sifariş alır. 1 həftənin sonunda onlar yalnız 70,000 istehsal edəcəklər. Yerdə qalan 30,000-i də istehsal etmək üçün şirkət işçilərdən bütün iş vaxtı işləməyi istəyəcək. Bu yolla, bütün təşkilatlar azalmış vəsaitlərdən səmərəli istifadə edirlər. 3. Əməliyyat riski Əməliyyat riskləri oğurluq, təbbi fəlakət və.s səbəbdən yaranan ümidsiz borclar, mülkiyyətin itirilməsi, bina və digər müəssisə aktivləri ilə əlaqədar ola bilər. Əməliyyat risklərinə kommersiya və ya qeyri-kommersiya təşkilatlar olub olmamasından asıl olmayaraq bütün təşkilatlarda rast gəlinir. 4. Tənzimlənmiş əməliyyatlar Müəssisənin bütün əməliyyatları bank tənzimlənməsi üzrə akt, şirkətlər aktı, tədbirli pensiya fondu üzrə akt və.s kimi qaydalarla tənzimlənir. Hər bir təşkilat öz əməliyyatlarını belə qaydalar çərçivəsində yerinə yetirməlidir. Məsələn, işçiyə əmək haqqı ödəndikdə pensiya fondu üzrə aktın, işçinin dövlət siğorta aktının və gəlir vergisi üzrə aktın qanunları nəzərə alınmalıdır. Beləlikə, bütün təşkilatlar tənzimlənmiş əməliyyatlara malikdir. 5. Daxil olan resurslar üzrə rəqabət Təşkilat vəsaitlərinə nağd pul balansı, mülkiyyət, bina, təchizatlar, işçilər və.s kimi aktivlər daxildir. Vəsaitlər məhduddur. Məsələn, yerli hökumət ictimaiyyətin işi ilə əlaqədar 5 min dollar dəyərində büdcəyə malikdir. O, bu məbləği müxtəlif qeyri-kommersiya təşkilatları arasında bölüşdürür. Onlar bu məbləği əldə edə bilmək üçün öz aralarında rəqabət aparmalıdırlar. Bank broc verə bilmək üçün əlverişli olan 10 min dollar dəyərində pul vəsaitinə malikdir. O bu məbləği ən yaxşı kommersiya təkilatları arasında bölür. Onlar bu məbləği əldə edə bilmək üçün öz aralarında rəqabət aparmalıdırlar. 58 : BÖLMƏ – A: MALİYYƏ MENECMENTİNİN FUNKSİYASI 3. Pula görə dəyər əməliyyatlar zamanı səmərəlilik, effektivlik və qənaətlilik deməkdir. 1. Effektivlik Effektiv olmak nəzərdə tutulan məqsədə nail olmaq və ya başqa sözlə işin həyata keçirilməsi deməkdir. Həmidin məqsədi materialların lazım olduqda əlverişli vəziyyətdə olduğundan əmin olmaqdır. Bu halda 7 gün ərzində həmin materiallara ehtiyac duyulur. Lakin materiallar 1 gün içində çatdırılmışdır. Burada Həmid öz işini effektiv yerinə yetirmişdir. 2. Səmərəlilik Səmərililik vaxt və material kimi resursların istifadəsi ilə əldə edilir. Həmid ondan tələb olunan 10,000 kq unu təmin etmək üçün işə başlayır. O unun növbəti günkü çatdırılmasını təşkil etməklə vaxtdan səmərəli şəkildə istifadə etdi. Burada Həmid vaxtdan səmərəli istifadə etdi. O unun çatdırılmasını növbəti günə təşkil etdi. 3. Qənaətlilik Qənaət pulla edilməlidir. Bu ssenaridə əlavə 100 funt sterlinq növbəti günkü çatdırılmaya sərf olundu. Materiallara növbəti 7 gün ərzində ehtiyac olmadığından əlavə xərclər vacib deyildi. Bundan başqa, Həmid digər təchizatçıların çıxdığı çatdırılma xərclərini və qiymətləri nəzərə almadan siyahıdakı ilk təchizatçıdan satın almışdı. İlk təchizatçı lazımı qədər ucuz deyildi. Burada Həmid qənaətlilik aspektindən yanaşmayıb. Nəticədə təşkilat malları normal qiymətindən 100 funt sterlinq baha satın aldı. Hətta satın alınan mallar ən ucuzu da olmaya bilər. Yekun Bun görə də Həmid məqsədə nail olunmasında həm effektiv həm də səmərəli davrandı, lakin daha qənaətcil addım ata bilmədi. BÖLMƏ - B MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ B1 FƏSİL – B1: Bİznes üçün İqtİsadİ mühİt Mövzuya i̇ lki̇ n baxış Biznes müxtəlif maraqlı tərəflərə qarşılıqlı təsir göstərir. Biznes təşkilatının özü, müxtəlif maraqlı tərəflər və iqtisadi mühitin təsirinə tabedir. Effektiv qərarlar verməkdən ötrü, biznes menecerlərinin bunların hansı faktorlar olması və müxtəlif müəssisələrə necə təsir göstərmələrini bilməsi lazımdır. Dövlətin vergi siyasəti, valyuta siyasəti və mübadilə məzənnəsi kimi makroiqtisadi siyasəti biznes təşkilatlarının qərar verməsinə təsir göstərir. Bu siyasətlərdə dəyişikliklər olarsa, menecerlər öz təşkilatlarına olan mümkün təsiri mühakimə etməlidirlər və mümkün cavabı müəyyənləşdirməlidirlər. Bənzər şəkildə, dövlətin yaşıl siyasəti və korporativ dövlət tənzimləmələri biznes qərarlarına təsir göstərir. Gələcək maliyyə menecerləri kimi, bu xarici faktorlarda dəyişikliklərə cavab olaraq mümkün biznes strategiyalarının müəyyənləşdirilməsinə cəlb oluna bilməyinizi nəzərə alaraq biznesin bu tipdə iqtisadi amillərlə əlaqəsindən xəbərdar olmaq vacibdir. Nələri̇ öyrənəcəyi̇ k a) Əsas makroiqtisadi siyasət hədəflərini müəyyənləşdirin və izah edin. b) Makroiqtisadi siyasət hədəflərinin inkişaf etdirilməsində vergi, valyuta, faiz və mübadilə məzənnəsi siyasətlərinin rolunu müəyyənləşdirin və müzakirə edin. c) Dövlətin iqtisadi siyasətinin biznes planlaması və qərar verməsi ilə necə qarşılıqlı əlaqədə olmasını izah edin. d) Aşağıdakılara biznesin planlama və qərar vermə ehtiyacını, qarşılıqlı əlaqəsini izah edin: i. rəqabət siyasəti ii. dövlətin biznesə dəstəyi iii. yaşıl siyasətlər iv. korporativ idarəetmə tənzimlənməsi 60 : BÖLMƏ – B: MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ Tanışlıq Praktiki nümunə Birləşmiş Millətlərin “Dünyanın İqtisadi Vəziyyəti və Perspektivlər 2007” adlı hesabatında göstərilmişdir ki, 2006-cı il ərzində inkişaf etməkdə olan ölkələr və keçid iqtisadiyyatları 6.5% orta inkişaf dərəcəsindən 7.2%-ə çatıblar: bu kifayət qədər yaxşı iqtisadi göstəricidir. Hesabatda həmçinin, 2007-ci ildə inkişafın keçid iqtisadiyyatı ölkələrində (keçmiş Sovet İttifaqı ölkələrindəki kimi) 6.5% və inkişaf etməkdə olan ölkələrdə 5.9% azalması proqnozlaşdırılmışdır. (Mənbə: http://www.un.org) Bu cür makroiqtisadi dəyişikliklər təşkilatın biznes perspektivlərinə təsir göstərir. Təşkilat öz gələcək fəaliyyətlərini planlaşdıran zaman bunları nəzərə almalıdır. Biz bu Fəsildə onların biznesə necə təsir göstərdiyini anlamağa çalışacağıq. 1. Əsas makroiqtisadi siyasət hədəflərini müəyyənləşdirin və izah edin.[1] [Nələri Öyrənəcəyik a] Siyasət hədəflərinə doğru irəliləməmişdən əvvəl makroiqtisadiyyatın mənasını aydınlaşdırmaq faydalı olacaqdır. Tərif Makroqitisadiyyat bütöv iqtisadiyyatın öyrənilməsi deməkdir. O firmaların və istehlakçıların və ya kollektiv ev təsərrüfatlarının iqtisadi fəaliyyətlərini əhatə edir. Milli gəlir, məşğulluq, faiz dərəcələri, investisiyalar, mübadilə dərəcələri, pul kütləsi və qiymətlər makroiqtisadiyyatla əlaqəli məcmu dəyişənlərdir. Bu məcmu dəyişənlər vətəndaşların gündəlik həyatlarına təsir edir. Vətəndaşlar onların həyat standartını və ümumi “rifah” hissini yüksəldən iqtisadi qaydalara sahib olmaq istəyirlər. Lakin, bu nisbətən qeyri-müəyyən konsepsiyadır, dövlət bunu spesifik siyasət hədəflərinə bölür. Əgər inkişaf etdirilərsə, ölkədəki bütün həyat standartlarının inkişafına aparır və “rifah”a öz töhfəsini verir. Bu nöqteyi-nəzərdən əsas makroiqtisadi siyasət hədəfləri aşağıdakılardır: • iqtisadi artım • məşğulluq • qiymət sabitliyi/ inflyasiya nəzarəti • ödəniş balansı idarəetməsi 1.1 İqtisadi artım a) Tam Ümumi Daxili Məhsulda artım (ÜDM) FƏSİL – B1: BİZNES ÜÇÜN İQTİSADİ MÜHİT : 61 Bir ölkənin ÜDM-si müəyyən dövr ərzində ölkə hüdudlarında istehsal olunan son məhsulların və xidmətlərin bazar qiyməti ilə müəyyənləşir. İqtisadi artıma ÜDM-in real qiymətinin artımı ilə nail olunur. Real inkişaf əldə etmək üçün, inflyasiyanın təsirlərini kənarlaşdırmağa ehtiyac vardır. Bu məqsədlə, o sabit qiymətlərlə ÜDM-in illik artım dərəcəsi kimi ölçülür. Cari qiymətlərlə ÜDM “Nominal ÜDM”, sabit qiymətlərlə ÜDM isə “real ÜDM” adlanır. Bir ölkənin ÜDM-i 20x8 ilində 1,000 milyard dollar, 20x9 ilində isə 1,100 milyard dollar olmuşdur. 20x8 ili ilə müqayisədə inflyasiya (ümumi qiymətlərdə artım) 5% olmuşdur. Nominal ÜDM-də artım 1,100 milyard $-1,000 milyard $= 100 milyard $ olmuşdur. Faizlə götürsək, bu (100 milyard $/ 1,000 milyard $)x100= 10% olmuşdur. Buna baxmayaraq, qiymət inflyasiyasının təsirləri kənarlaşdırılmadığı üçün, inkişafın bu ölçüsü bir qədər aldadıcıdır, bu artım proporsiyası qiymətlərdəki artıma görədir. Biz real artımı aşkara çixarmaq üçün, bu aspekti nəzərə almalıyıq. Əgər qiymətlər artmamışdırsa, 2009-cu il ərzində ÜDM 1,100 milyard $ x 100/105= 1,048 milyard (bu 2008-ci ilin sabit qiymətləri ilə 2009-cu il üçün ÜDM-dir) olmalı idi. ÜDM-də real artım (fiziki şərtlərlə) 1,048 milyard $- 1,000 milyard $= 48 milyard $ olmuşdur. Artım faizi isə (48milyard $/1,000 milyard $) x 100 = 4.8% olmuşdur. b) Adambaşına düşən ÜDM-də artım Adambaşına düşən ÜDM ölkə əhalisi üzərində ÜDM-in yayılma səviyyəsi ilə hesablanır. Bu səbəbdən, ÜDM səviyyəsində və ya əhalinin sayında, və ya hər ikisində dəyişmə olacaqdırsa, bu adambaşına düşən ÜDM-ə təsir göstərəcəkdir. Nümunə Bir ölkənin ÜDM-inin real qiymətində 2 % artım olarsa, adambaşına ÜDM-ə təsiri, aşağıdakı kimi, əhali artımı dərəcəsindən asılı olacaqdır: a) Əhali artımı dərəcəsi 0% olarsa, adambaşına ÜDM artım dərəcəsi yenə 2% olacaqdır. b) Əgər əhali artımı dərəcəsi də 2% olarsa, adambaşına ÜDM-də artma və ya azalma olmayacaqdır. c) Əgər əhali artımı dərəcəsi 2%-dən aşağı olarsa, adambaşına ÜDM artım dərəcəsində artım olacaqdır (lakin artım 2%-dən az olacaqdır). d) Əgər əhali artım dərəcəsi 2%-dən çox olarsa, adambaşına ÜDM-də azalma olacaqdır. c) Yoxsulluq lehinə artım Adambaşına ÜDM varlı və yoxsul insanlar arasındakı bərabərsizliyi aradan qaldırmır,adambaşına ÜDM ümumi anlayışdır, yəni hansı sektorun faydalandığını real göstərmir. Sənədlərdə, adambaşına ÜDM göstəriciləri artımları göstərə bilər, lakin bu cür bölüşdürmə ədalətli deyildir çünki, varlı daha da varlanır və yoxsul daha da yoxsullaşır. Əgər artım cəmiyyətin bütöv rifahına xidmət edirsə, o ilk növbədə cəmiyyətin aztəminatlı üzvlərinə fayda gətirməlidir, yəni artım yoxsulluq lehinə olmalıdır. Əgər bu inkişaf etdirilər- 62 : BÖLMƏ – B: MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ sə, hökümətlər aşağı ixtisaslı əmək (az qazananlar) ilə iqtisadiyyyatda üstünlük təşkil edən sektorlara (məsələn, tikinti və kənd təsərrüfatı) diqqət ayırmalıdırlar. d) İstehsalatda artımı təyin edənlər. i. Təklif tərəfi: istehsalatın tələb olunan amillərinin kəmiyyət və keyfiyyət baxımından (təbii resurslar, əmək, kapital və sahibkarlıq) ölkənin hasilat gücü və ÜDM-ini təyin edəcək təklifi Tələb tərəfi: Ev təsərrüfatları, fimalar, hökumət və dünyanın qalan hissəsi kimi müxtəlif sektorlardan adekvat tələbin olması da həmçinin, iqtisadiyyatda hasilat gücü və ya ÜDM-nin səviyyəsinə təsir edəcəkdir. ii. 1.2 Məşğulluq İşçi qüvvəsi adətən, əhalinin əmək qabiliyyətli yaşında olan işçilərdən ibarət üzvlərini əhatə edir. Bura aktiv məşğul və ya iş axtaran insanlar daxildir. Istisnalar isə, tələbələr, təqaüdçülər, evdə qalan valideynlər və həbsxana və oxşar təsisatlardakı insanları əhatə edir. İşsizliyin növləri 1. 2. 3. 4. Dövri: İqtisadi dövrlərdən yaranır. Bu adətən, ÜDM-dəki dəyişməyə əks olaraq hərəkət edir, məsələn ÜDM-dəki artım dövri işsizliyi azaldır. Friksional: işdəki və ya məkandakı dəyişmədən yaranır. Bu “işlər arasında” olan insanlara aid edilir Struktur işsizlik: bu əmək təklifi ilə əmək tələbi arasında olan uyğunsuzluqdan meydana gəlir. Texnoloji işsizlik: bu isə canlı işçi qüvvəsinin avadanlıqlar və ya üstün texnologiyalarla əvəzlənməsi ilə yaranır. Növündən asılı olmayaraq, istənilən işsizlik iqtisadi və sosial problemlər yaradır. Daha yüksək işsizlik dərəcəsi daha yüksək müavinət və rifah ödənişləri deməkdir. Bundan əlavə, isşiz insanlar bezərək və ya depressiyaya düşərək anti-sosial hərəkətlərlə sosial narahatlıq və özbaşınalıq yarada bilərlər. İşsizliyin sıfır səviyyəsi praktiki məqsəd ola bilməz. Hökümətlər hər bir ölkənin xüsusiyyətindən asılı olaraq, minimal mümkün işsizlik dərəcələrini hədəfə alırlar. 1.3 İnflyasiyaya nəzarət İnflyasiya uzun müddət ərzində, qiymətlərin ümumi səviyyəsində davamlı artım baş verən zaman meydana çıxır. Əslində, inflyasiya pulun real dəyərini və alıcılıq qabiliyyətini korlayır. Nümunə Əgər çörək kömbəsi 1 dollaradırsa və bir şəxsin beş dolları vardırsa, deyə bilərik ki, onun pulunun alıcılıq qabiliyyəti 5 çörək kömbəsinə bərabərdir. Əgər çörəyin qiyməti 1.20 dollar olarsa, eyni beş dollara 4 çörək kömbəsi almaq olar. Şəxsin hələ də beş dolları vardır. Lakin, indi bunun dəyəri daha da azdır. FƏSİL – B1: BİZNES ÜÇÜN İQTİSADİ MÜHİT : 63 1. İnflyasiyanın ölçülməsi Inflyasiya pərakəndə qiymət indeksi (PQİ) ilə ölçülür. Bu indeks (çəkili indeks) uzun müddət ərzində orta hesabla müxtəlif əmtəələrin və xidmətlərin dəyişməsini göstərir. Indeks özü tipik ev təsərrüfatı istehlakına səciyyəvi nümunə verən “əmtəə və xidmətlər zənbili”nə əsaslanır. 2. İnflyasiyanın səbəbləri a) Tələbin inflyasiyası (çox miqdarda pul ilə az miqdarda əmtəə əldə edilir) Bu məcmu tələbin iqtisadiyyatın təklif qabiliyyətini üstələdiyi vaxt baş verir. Qiymətlər qalxır, çünki tələb təklifi üstələyir. Əmtəə və xidmətlərin tələbinə əlavə olaraq, əmtəə və xidmətlərin istehsalı üçün olan amillərə tələb hazır məhsullara olan təklifdən daha proporsional artarsa, onların qiymətləri də inflyasiyaya daha həssas olacaqdır. b) Xərclərin artması nəticəsində əmələ gələn inflyasiya İnflyasiyanın bu növü istehsal amillərinin dəyəri artan zaman baş verir. Bu yuxarıda bəhs olunan ya “tələb inflyasiya”sının, ya faiz dərəcələrinin artımı və yaxud daha baha idxallar səbəbilə yarana bilər. Xərclərin artması nəticəsində əmələ gələn inflyasiya mühüm idxalların (məsələn, neft) qiymətində artım olanda meydana çıxır. Bu idxal xərclərinin artımı nəticəsində əmələ gələn inflyasiya adlanır. c) Gözlənilən inflyasiya Deyilənə görə, gözlənilən inflyasiya əvvəlcədən özü haqqında xəbər verir. Yuxarıda göstərildiyi kimi, inflyasiya pulun real qiymətini korlayır və insanları keçmişdə zövq aldıqlarından daha aşağı alıcılıq qabiliyyəti ilə baş-başa buraxır. Əgər insanlar gələcəkdə inflyasiya artımından xəbərdar olarlarsa, özlərini bu itkilərdən qorumaq üçün indidən zəhmət haqqı və maaş artımı axtarışında olacaqlar. Yuxarıdakı nümunədə bəhs olunduğu kimi, bu daha sonra əmtəə və xidmətlərin daha yüksək qiymətlərində əks olunan əməyin dəyərinə gətirilir. Beləliklə, inflyasiya gözləntisi ayırd əsaslı olub olmamağından asılı olmayaraq, inflyasiya həyata keçirilmiş olacaqdır. Normal olaraq, mərkəzi banklar 0% inflyasiyaya can atmaq əvəzinə inflyasiyanın kiçik normasına üstünlük verirlər. Bu iqtisadiyyatda disinflyasiya və deflyasiya (qiymətlərdə azalma) riskinə meyllərin olduğu zaman daha təhlükəli ola bilər. Bəzi iqtisadçılar iddia edirlər ki, inflyasiyanın orta səviyyəsi iqtisadiyyat üçün yaxşıdır, lakin artan inflyasiya xoşagələn deyildir. 64 : BÖLMƏ – B: MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ 3. Yüksək inflyasiyanın təsirləri a) İqtisadi təsirlər İnflyasiya borcların real dəyəri düşdüyü zaman borcalanlar və borcverənlər arasında sərvətin qeyri-bərabər bölüşdürülməsinə gətirib çıxara bilər. Nümunə Çarles dostuna biznesini genişləndirməyə kömək etmək üçün 100,000 dollar borc verir. Dostu söz verir ki, tam məbləği 2 il ərzində qaytaracaq. Çarles heç bir faiz tələb etməzsə və inflasiya növbəti iki il ərzində yüksək olarsa,100,000 dolların real dəyəri və ya alıcılıq qabiliyyəti azalacaqdır. Çarles həqiqtən də əvvəlkindən pis maliyyə vəziyyətində olacaqdır. b) Sosial təsirlər İnflyasiya cəmiyyətdə narahatlıqlar yaradır. Gəlirlərinin alıcılıq qabiliyyətinin azaldığını görən işçi sinfi maaşların və əmək haqqlarının artırılması barədə təşviqat aparır; həmkarlar ittifaqının fəaliyyəti artır. 1.4 Ödəniş balansının idarə edilməsi “Ödəniş balansının idarə edilməsi” nəğd pul daxilolmaları və nəğd pul xaricolmalarının dəyərləri arasındakı əlaqəni əks etdirir. Ölkələr öz məhsul və xidmətlərini ixrac edəndə xarici valyuta əldə edir və idxal edəndə xarici valyuta ödəyirlər. Bundan başqa, xarici ölkələrdə müəssisə tərəfindən qoyulan istənilən maliyyə investisiyası və ya real investisiya aşağıdakılarla nəticələnir: • • investisiya qəbul edən ölkənin xarici valyuta balansında artma olur. müəssisənin mənsub olduğu ölkənin xarici valyuta balansında azalma olur. Hökümətlər aşağıdakıların ikisindən birinə meyilli olacaqlar: 1. Ödəniş balansı tarazlığı Buna nəğd pul daxilolmalarının dəyərinin nəğd pul xaricolmalarının dəyərinə bərabər olduğu zaman nail olunur. Bu baş verərsə, ölkə beynəlxalq ödəniş öhdəlikləri ilə qarşılaşdıqda onun üçün heç bir problem olmur. 2. Ödəniş artığının balansı Bu nəğd pul daxilolmalarının nəğd pul xaricolmalarının yüksək olduğu zaman baş verir. Bu hal, bu ölkənin beynəlxalq ödəniş öhdəlikləri ilə qarşılaşma bacarığını artırır. Bu ÜDM və iqtisadi artım üçün istifadə oluna bilər. Ölkə adətən, investisiya cəlb etmək, əmtəə və xidmətləri ixrac etməklə öz nəğd pul daxilolmalarını artırmağa çalışır. Əgər bir ölkə, öz nəğd pul xaricolmalarını başqa ölkədə investisiya qoymaq və idxalı ixracdan üstün tutmaqla öz nəğd pul xaricolmalarını artırırsa, deməli o başqa ölkənin iqtisadiyyatını dəstəkləyir. FƏSİL – B1: BİZNES ÜÇÜN İQTİSADİ MÜHİT : 65 XÜLASƏ Bütöv ÜDM-də artım Adambaşına düşən ÜDM-də artım Iqtisadi artım Yoxsulların lehinə artım Məşğulluq Makroiqtisadi siyasət hədəfləri İqtisadi təsirlər Bölüşdürmə təsirləri Inflyasiya nəzarəti Sosial təsirlər Ödəniş balansı idarəetməsi Sual 1 İşsizliyin müxtəlif növlərini göstərin və izah edin. 2. Makroiqtisadi siyasət hədəflərinin inkişaf etdirilməsində vergi, valyuta, faiz və mübadilə məzənnəsi siyasətlərinin rolunu müəyyənləşdirin və müzakirə edin..[1] [Nələri öyrənəcəyik b] Makroiqtisadi hədəfləri müzakirə etdikdən sonra biz hökümətlərin və mərkəzi bankların bu hədəflərə çatmalarına kömək edən vasitələrə nəzər salacağıq. 2.1 Fiskal siyasət Nümunə “Fiskal siyasət” termini dövlətin vergiqoyma siyasətini və iqtisadi fəaliyyətə təsir göstərən xərclərini əks etdirir. Vergi siyasəti, Con Maynard Keynsin tələb menecmenti üçün alət kimi istifadə edilən nəzəriyyələrinə əsaslanır. Keyns nəzəriyyəsi göstərir ki, hökümət məcmu tələb və iqtisadi fəaliyyətə vergiləri və ictimai xərcləri artırmaqla və ya azaltmaqla təsir edə bilir. Buna görə də, fiscal siyasətin əsas alətləri vergiqoyma və büdcədir. 1. Vergiqoyma Bir çox ölkələrdə adətən iki növ vergi olur: müəssisənin qazandığı gəlirdən tutulan gəlir vergisi kimi birbaşa vergilər və əmtəə və xidmətlərdən tutulan ƏDV vergisi kimi dolayı vergilər. Vergiqoyma sistemi vasitəsilə, hökümətlər iqtisadiyyatda xərclərin səviyyəsinə nəzarət edə biləcəklər. Dövlət vergiqoymanı azaldarsa, (həm birbaşa, həm dolayı), firmalar və ev təsərrüfatları daha çox qazanca malik olarlar. Daha çox qazanca malik olmaq isə əmtəə və xidmətlərin daha yüksək tələbinə gətirib çıxaracaqdır. Bu cür artan tələbə cavab vermək üçün firmalar öz hasilatlarını artırırlar. Buna görə də, vergilərin azaldılması tələbin stimullaşdırılması, ÜDM-un artırılması və iqtisadi artım əldə olunması üsullarından biridir. 66 : BÖLMƏ – B: MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ Vergiqoyma sistemindən inflyasiyanı cilovlayan vasitə kimi də istifadə etmək olar. Əgər “çoxlu miqdarda pul ilə az malların alınması” vəziyyəti yaranmışdırsa, hökümət tələbə nəzarət etmək üçün tədbir görməlidir. Belə hal vergilərdə artıma zəmanət verə bilər. 2. Büdcə Hökümət büdcəsi bir il ərzində ictimai gəliri və xərcləri porqnozlaşdıran bəyanatdır. Əgər dövlətin gəlirləri xərclərinə bərabərdirsə bu balanslaşdırılmış büdcədir. Əgər gəlir yüksəkdirsə, bu “büdcə qalığı” adlanır. Əgər xərclər yüksəkdirsə, “bu büdcə kəsiri” adlanır. Kəsir adətən. ictimai sektorun borcalma tələbinə gətirib çıxarır (İSBT). Qalıq isə, hökümətə ictimai sektor borc ödənişi imkanı verir (İSBÖ). Yuxarıdakı meyarların hər biri iqtisadiyyatda daha çox pul kütləsinin artımına səbəb olur ki, bu da istehlakçıların əmtəə və xidmətlərə tələbini artırır. Artmış tələb isə artmış istehsala və artmış gəlirə gətirib çıxarır. Bu dövr uzun müddət dəfələrlə təkrarlanmış olur. a) Hökümət tərəfindən bu cür tədbirlərin həyata keçirilməsi aşağıdakılara səbəb olacaqdır: • iqtisadi artım • gəlirdə artım • məşğulluqda artım Buna baxmayaraq, bu proses nəzarətsiz qalsa, inflyasiyaya gətirib çixaracaqdır. Hökümət vəziyyəti daima nəzarətdə saxlamalıdır və müvafiq addımlar atmalıdır. Buna baxmayaraq, monetaristlərin bu cəbhədə müxtəlif fikirləri mövcuddur. Onlar hesab edirlər ki, kəsiri maliyyələşdirmək üçün borclar artarsa, bu faiz dərəcələrinin artımına və iqtisadiyyatda sarsıntılara gətirib çıxaracaqdır. b) İqtisadiyyatın böhran halında hökümət aşağıdakı tədbirləri görə bilər: • vergiləri artırar və bununla da pulu iqtisadiyyatdan çıxarar. • dövlət xərclərini azaldar Bu tədbirlər inflyasiyaya nəzarət etməyə kömək edəcəkdir. Buna baxmayaraq, dövlət əmin olmalıdır ki, yuxarıdakı tədbirlərin nəticəsi olaraq işsizlik artmayacaqdır. c) Sektor məsələləri Vaxtaşırı olaraq, yoxsulların lehinə olan və ya digər aparıcı biznes sektorlarına verilən vergi güzəştləri məşğulluğu artırmaq və ixrac təyinatlı biznesləri stimullaşdırmaq üçün nəzərdə tutulur. Bu tədbirlər ödəmə sisteminin sağlam balansını yaradır. FƏSİL – B1: BİZNES ÜÇÜN İQTİSADİ MÜHİT : 67 Diaqram 1: İnflyasiyanı idarə etmək və iqtisadi artımı irəli çəkmək üçün hökümətin həyata keçirdiyi tədbirlər iqtisadi geriləmə vergiləri azaltmaq dövlət xərclərini artırmaq iqtisadi inkişaf vergiləri artırmaq dövlət xərclərini azaltmaq azalan pul təchizatı artan pul təchizatı əmtəələrə artan tələb əmtəələrə azalan tələb nəzarət edilən inflyasiya artan istehsal artan gəlir artan məşğulluq iqtisadi artım 2.2 Monetar və faiz dərəcələri siyasətləri Monetar siyasətlərin məqsədi pul kütləsi, faiz dərəcələrinin səviyyəsi və kreditin mövcudluğu üçün şərtlər kimi dəyişənlər üzərində əməliyyat vasitəsilə pul-kredit sisteminə nəzarət edərək iqtisadiyyatı tənzimləməkdir. Pul-kredit siyasəti dövriyyədə olan pulun həcmi və borcalmanın dəyəri yəni, faiz dərəcələri haqqındadır. 1. Genişlənən monetar siyasət Əgər mərkəzi bank genişlənən pul-kredit siyasətini izləmək istəyirsə, o pul kütəsini aşağıdakı yolla genişləndirir və ya artırır: a) Açıq bazarda qiymətli kağızlar almaq və pulu iqtisadiyyata yatırmaq. b) Faizləri və ya bank tarif ödənişlərini endirmək (mərkəzi bankın kommersiya banklarına və digər depozit qurumlarına verdiyi borcun faiz dərəcələri). Bu cür tədbir ümumi faiz dərəcələrini azaldır və ucuz kreditlərin əldə olunmasına nail olur. Nəticə də, şirkətlər invesitisiya etməyə daha çox meylli olacaqlar ki, bu da kreditlərin azalmasına səbəb olacaqdır. Bu kreditlərin artmasına aparacaqdır (kredit yaradılışı). 68 : BÖLMƏ – B: MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ c) Ehtiyat tələblərini endirmək. Bu o deməkdir ki, qəbul olunan depozitlər nəticəsində, daha yüksək məbləğdə borc verilə bilər. Nümunə Əgər 100 dollar təzə deposit üzrə rezerv tələbatı 20%-dirsə, bank 20 dollar rezervdə saxlayib 80 dollara qədər borc verə bilər. Rezerv tələbatı 15%-ə endirilərsə, banklar 85 dollar borc verə biləcəklər. Bu nümunədəki borcalanlar, rezerv tələbatının 5% azaldılmasından yaranan əlavə kreditdən faydalanacaqlar. İqtisadiyyatdakı ümumi pul kütləsini artıran tədbirlər aşağıdakı nəticələri verə bilər: i. ii. Aşağı faiz dərəcələri zamanı borcalmalar nisbətən ucuzlaşdığı üçün yüksək investisiyalara səbəb ola bilər. Bu isə öz növbəsində daha çox işçi qüvvəsi tələb etdiyi üçün məşğulluğun səviyyəsini artırır. Ölkədaxili faiz dərəcələri azalarsa və başqa ölkələrlə müqayisədə daha aşağı olarsa, investorlar daha yüksək gəlir əldə etməkdən ötrü öz vəsaitlərini xarici investisiyalara yönləndirəcəklər. Bu baş verərsə, daxili valyuta təklifi artacaqdır. Bu zaman, xarici valyutaya tələb də artacaqdır, çünki investorlar bir valyutanı digərinə çevirməyə məcbur olacaqlar. Bu isə daxili valyutanın qiymətdən düşməsinə gətirib çıxaracaqdır. Nümunə Paul A ölkəsinə investisiya qoyur və 12 % gəlir əldə edir. A ölkəsi genişlənən valyuta siyasətləri səbəbilə qərara alır ki, faiz dərəcələrini aşağı salsın, bunun nəticəsi olaraq Paulun gəliri 7%-ə düşür. Paul müəyyən araşdırmalar aparandan sonra qərara gəlir ki, o B ölkəsinə ivestisiya qoya bilər və 14 % gəlir əldə edə bilər, çünki bu ölkədə faiz dərəcələri yüksəkdir. O, A ölkəsinin valyutasını B ölkəsinin valyutasına çevirməkdən ötrü A əskinasını satır və B əskinasını alır. Bir çox məqsədyönlü investorlar bunu təkrarlayır,və nəticədə, A ölkəsinin valyutası B ölkəsi ilə müqayisədə qiymətdən düşür. iii. Belə aşağı mübadilə dərəcələri ixracı artırdığı üçün, xarici alıcılar yerli məhsulları ucuz tapacaqlar. Nümunə Əvvəlki nümunənin davamı olaraq, Hesab edin ki aşağıdakılar baş verir: Mübadilə məzənnəsi: $A40 = $B1 (faizlərdə artıma qədər) Mübadilə məzənnəsi:$A45 = $B1 (faizlərdəki artımdan sonra) (Yuxarıda A olkəsinin valyutasının B ölkəsinin valyutasına nisbətən qiymətdən düşməsi göstərilmişdir. B ölkəsinin valyutası daha bahadır.) FƏSİL – B1: BİZNES ÜÇÜN İQTİSADİ MÜHİT : 69 Xarici alıcı (B ölkəsinin vətəndaşı) əvvəllər ölkədaxili $A80 qiymətli məhsul üçün $B2 ödəyirdi. A ölkəsinin valyutası qiymətdən düşəndən sonra, ölkədaxili qiymətin $A80-da qaldığını hesab edərək o eyni məhsul üçün yalnız $B1.78 (80/45) ödəməli olacaqdır. iv. Daha çox pul kütləsi mövcud olduğu zaman, istehsal vasitələrinə olan kimi, istehlak mallarına da tələb artır, bu da öz növbəsində iqtisadi artıma səbəb olur. v. Lakin, pul kütləsində real əmtəə və xidmətlərin artımına uyğun olmayan artım olarsa, bu inflyasiyaya səbəb olur. Bu “tələbi dartan” inflyasiya adlanır. Artırılmış pul kütləsi tələbi artırır, lakin istehsalatın artımı tələbə uyğun artmadıqda, tələb təklifi üstələyir və inflyasiya baş verir. vi. İstiqraz qiymətləri artır. Mərkəzi bank yuxarida göstərilən effektləri bəyənərsə, o genişlənən valyuta siyasətini həyata keçirə bilər. 2. Sıxılmağa yönəlmiş valyuta siyasəti Bu siyasət yuxarıda göstərilən genişlənən valyuta siyasətinin əksidir və aşağıdakı tədbirlərdən istifadə edərək, pul kütləsini sıxmağı və ya azaltmağı qarşısına məqsəd qoymuşdur: a) b) c) Qiymətli kağızları açıq bazarda satmaq: Bu pul kütləsini iqtisadiyyatda azaldır. Faizləri və bank tarif ödənişlərini qaldırmaq: Bu ümumi faiz dərəcələrini qaldırır və bank kreditlərini daha bahalı edir. Ehtiyat tələblərini qaldırmaq: Bu bankların qəbul etdiyi depozitdən kredit vermək imkanlarını azaldır. Bununla yanaşı, borcvermədən banklar tərəfindən yaradılan kreditin miqdarını da azaldır. Bu siyasətin effektləri həm də, genişlənən valyuta siyasətində müzakirə olunanlara ziddir. i. Yüksək faiz dərəcələri aşağı kapital investisiyasına və aşağı məşğulluğa aparır. ii. Daxili valyuta qiyməti artdığı zaman daxili valyutaya tələbat artır və xarici valyutaya tələbat düşür. iii. Daha az pul əldə edildikdə, istehsal vasitələri kimi, istehlak mallarına da tələb azalır ki, bu da iqtisadi artımı azaldır. iv. Daha az pul əldə edilə bilən olduqda, istehsal vasitələri kimi, istehlak mallarına da tələb azalır, bu isə iqtisadi artıma mane olur. v. İstiqraz qiymətləri enir. d) Seçmə və ya birbaşa nəzarətlər. Bəzən mərkəzi bank aşağıdakı birbaşa nəzarətlərə müraciət edir: i. Keyfiyyət nəzarətləri: daşınmaz əmlak kimi müəyyən sektorlara kredit verilməsinə qadağa. ii. Kəmiyyət nəzarətləri: Müəyyən seqmentlərə kredit vermə limiti. 70 : BÖLMƏ – B: MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ Diaqram 2: Valyuta siyasətləri valyuta siyasəti genişlənən valyuta siyasətləri üsullar ziddiyyətli valyuta siyasətləri effektlər üsullar effektlər açıq bazarda qiymətli kağızların satın alınması daha yüksək kapital investisiyası qiymətli kağızların sərbəst satışı daha az kapital investisiyası diskont və ya bank dərəcələrinin aşağı endirilməsi daha yüksək məşğulluq diskont və ya bank dərəcələrini artırmaq daha az məşğulluq rezerv tələblərini azaltmaq daxili valyuta dəyəri qiymətdən salır rezerv tələblərini artırmaq daxili valyuta dəyərini qiymətləndirir artan ixracat azalan ixracat əmtəələrə artan tələb əmtəələrə azalan tələb iqtisadi artım məhdud iqtisadi artım inflyasiya FƏSİL – B1: BİZNES ÜÇÜN İQTİSADİ MÜHİT : 71 XÜLASƏ Pul kütləsi Kredit həcmi Təsir göstərməyə hazırlanmışdır İnflyasiya Faiz dərəcələri Mübadilə məzənnəsi İqtisadi artım Valyuta siyasətləri Qiymətli kağızların açıq bazardan alınması Genişlənən valyuta siyasəti Diskontu/ bank tariflərini azaltmaq Ehtiyat tələbatlarını azaltmaq Qiymətli kağızların açıq bazarda satılması Sıxılan valyuta siyasəti Diskont/bank tariflərini azaltmaq Ehtiyat tələbatlarını azaltmaq 2.3 Mübadilə məzənnəsi siyasətləri Mübadilə məzənnəsi bir ölkənin valyutasının digər ölkənin valyutası ilə mübadiləsində satıla biləcək məzənnədir. Ümumiyyətlə, mübadilə məzənnələri tələb və təklif vasitəsilə müəyyənləşir və sabit və ya dəyişkən olur. Dəyişkən mübadilə məzənnəsinin tərəddüdünə xarici mübadilə bazarlarında tələb və təklifin vəziyyəti səbəb olur. Dövlət tərəfindən buna çox kiçik müdaxilə olunur. Digər tərəfdən, sabit mübadilə məzənnəsi dövlət tərəfindən sabit səviyyədə saxlanılır və onun öz valyutasının alınması və satılması ilə qorunur. 1971-ci ildə BVF-nun sabit məzənnə sistemindən imtina edildi. Daha sonra, mübadilə məzənnələri bir çox ölkələrdə az və ya çox dərəcədə bazar qüvvələri ilə müəyyənləşdirildi. Əgər mübadilə məzənnəsi tamamilə bazar qüvvələrinin ixtiyarına verilirsə, bu “təmiz üzmə” adlanır. Əgər dövlət tərəfindən hər hansı müdaxilə olarsa, bu “çirkli üzmə” adlanır. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, dövlətlərin məzənnələrinə diktə etmək üçün kifayət qədər xarici valyuta ehtiyatları olmadığı üçün onlar sadəcə məzənnələrə təsir göstərə bilirlər. Mübadilə məzənnəsi siyasətlərinin məqsədləri aşağıdakılar ola bilər: • ticarət balansı defisitinin öhdəsindən gəlmək; • yüksək ticarət qalığının qarşısını almaq; • mübadilə məzənnəsini stabilləşdirmək; 2.2 bölməsində mübadilə məzənnələrinin ölkənin ixracına necə təsir göstərdiyini gördük. Biz həmçinin, mübadilə məzənnələrinin qiymətdən düşməsinin dünya bazarında ucuzlaşan ixracların artımına gətirib çıxarmasını da gördük. Buna baxmayaraq, aşağı mübadilə məzənnəsi həm də, idxalın bahalaşmasına səbəb olur. 72 : BÖLMƏ – B: MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ Nümunə Əvvəlki nümunəni davam etdiririk Mübadilə məzənnəsi $A40 = $B1 olanda, idxalçı qiyməti $B3 olan məhsul üçün A$120 ödəməlidir. Lakin, məzənnə dəyişərək $A45 = $B1 olarsa, həmin məhsulun qiyməti dəyişərək $A135 (3 x $A45) olacaqdır. Əgər idxal edilən məhsullar istehlakçılar üçün mövcud olan məhsulların böyük bir hissəsini təşkil edirsə, bu idxal məhsullarının qiymətindəki artım daxili məhsulların qiymətindəki artıma gətirib çıxaracaqdır. Bu eyni zamanda maaşlarda artım tələbinə də səbəb ola bilər. Xammalların qiymətlərində və maaşlarda artım isə, “idxal qiymətinin artımı” inflyasiyası adlanır. Bənzər olaraq, əgər idxalların böyük hissəsini xammallar və vacib kapital avadanlığı təşkil edərsə, onlar daha da bahalaşacaq və nəticədə daxili istehsalat və yeni investisiyalar zəifləyəcəkdir. Bu isə öz növbəsində iqtisadi artım məqsədinə və işsizliklə bağlı məqsədlərə zərbə vura bilər. Buna əks olaraq, ixrac edilən məhsulların böyük hissəsini daxildə istehsal edilən məhsullar və xidmətlər təşkil edirsə, aşağı mübadilə məzənnəsi istehsalın və satışın artımına səbəb olacaqdır. Bu iqtisadi artıma və məşğulluğun səviyyəsinə öz təsirini göstərəcəkdir. Buna görə də, mərkəzi bank qərar vermzdən öncə aşağı mübadilə məzənnəsinin həm idxala həm də ixraca göstərəcəyi təsiri nəzərə almalıdır. 2.4 Xarici ticarət siyasətləri Mübadilə məzənnəsi siyasətlərinin əsas məqsədi iqtisadi artımı təmin etmək, xarici valyuta ehtiyatlarını idarə etmək və inflyasiyanı nəzarətdə saxlamaqdır. Bu siyasətlər ixracı və idxalı əhatə edir. Onlar ixrac həvəsləndirmə tədbirləri və ya idxallar üzərində nəzarət forması ala bilərlər. Onlar mübadilə məzənnəsi siyasətləri ilə yaxın əlaqədədirlər. Ticarət bloklarının və ya iqtisadi birliklərin dövlət siyasətlərinə təsiri. Dünyada bir neçə iqtisadi birliklər və ticarət blokları mövcuddur. Bu ticarət bloklarından tanınmışları Avropa Birliyi və ASEAN-dır. Hər hansı ölkə bu bloka qoşularkən, o razılaşdırılmış ortaq siyasətləri və prosedurları tətbiq etməlidir. Bunlar, ortaq valyutaya sahib olmaq, idxal malları üzrə gömrük rüsumlarının aşağı salınması, eyni faiz dərəcələrinə sahib olmaq, əmək və kapital mobilliyinə imkan vermək və.s kimi məsələlərlə əlaqəlidir. FƏSİL – B1: BİZNES ÜÇÜN İQTİSADİ MÜHİT : 73 Diaqram 3:Makroiqtisadi siyasət hədəflərinə çatmaq üçün siyasətlər. makroiqtisadi hədəflərə nail olmaq üçün strategiyalar büdcə strategiyaları pul-kredit və faiz dərəcələri üzrə strategiyalar genişlənən valyuta siyasətləri mübadilə məzənnəsi strategiyaları xarici ticarət strategiyaları yığıma meylli büdcə siyasəti Sual 2 “təmiz üzmə” “çirkli üzmə”dən necə fərqlənir? 3. Dövlətin iqtisadi siyasətinin biznes planlaması və qərar verməsi ilə necə qarşılıqlı əlaqədə olmasını izah edin.[2] [Nələri Öyrənəcəyik c] Əvvəlki bölmədə biz makroiqtisadi məqsədlərə can atan zaman dövlətin iqtisadi siyasətlərə necə forma verə biləcəyini başa düşməyə çalışdıq. Buna baxmayaraq, bu cür siyasətlər fərdi biznes vahidlərinə müxtəlif dərəcələrdə təsir göstərir. Biznes vahidləri iqdisadi siyasətdəki dəyişikliklərin onların xüsusi sektoru və planına təsirini nəzərdən qaçırmamalıdırlar. 3.1 Fiskal siyasətlər Dövlətin vergi siyasətləri biznesə iki mümkün yolla təsir göstərə bilər: 1. Xüsusi biznes seqmentinə hədəflənmiş dövlətin seçmə siyasətlərinin birbaşa təsiri. 2. Bütöv makroiqtisadi dəyişənlərin dolayı təsiri. 74 : BÖLMƏ – B: MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ 1. Birbaşa təsir Bunlar biznesin həm idxal və ya ixrac mallarına və yaxud da biznesin xidmətlərinə təsir edə bilərlər. Belə siyasətlər vergi strukturundakı dəyişikliklər və dövlət xərclərində dəyişikliklər formasında ola bilər. Nümunə • • • Maddi yardımlar və vergi güzəştləri formasında kompyuter texniki vasitələri və proqram təminatı vasitələri şirkətlərinə güzəştlərə imkan verməyə ünvanlanmış dövlət siyasətinin məhsul istifadəçiləri qədər məhsul təchizatçılarına da müsbət təsiri olacaqdır. Daxilolma qiymətləri nisbətən ucuz olacaqdır, məhsulların müştərilərə daha münasib olmasına imkan yaranacaqdır, bu da öz növbəsində tələbi stimullaşdıracaqdır. Bənzər şəkildə, dövlət tərəfindən müəyyən məhsullara qoyulan gömrük tarifləri bu məhsulları istifadə edən sənayelərə mənfi təsir göstərəcəkdir. Yüksək gömrük tarifləri idxal qiymətlərini artıracaqdır. İstehsalçılar isə öz növbəsində itkilərin əvəzini çıxmaq üçün satış qiymətlərini artıracaqlar. Ölkə hakimiyyəti müəyyən malların alınması üçün (məsələn, günəş enerjisi avadanlıqları) subsidiyalar verə bilər. Bu növ mallar istehsal edən şirkətlər idxal xərcləri aşağı olduğu üçün fayda götürəcəklər. 2. Dolayı təsir Dövlət Keynsin vergiləri azaltmaq və dövlət xərclərini artırmaq kimi iqtisadi siyasətlərini irəli sürdüyü zaman, ümumi iqtisadi mühitdən dəstək alır. Biznes vahidi bütöv iqtisadi tərəqqidən mənfəət əldə etməyi gözləyə bilər. 3.2 Monetar və faiz siyasətləri 1. Şeçmə siyasətlərin birbaşa təsirləri Bəzi mərkəzi banklar seçmə kredit nəzarətinə müraciət edirlər. Onlar qeyri prioritet seqmentlərə kredit təchizatını məhdudlaşdırmağa çalışırlar və prioritet sahələrə kredit verilməsini həvəsləndirirlər. Bəzi ölkələrdə, mərkəzi banklar kənd təsərrüfatı və enerji mühafizəsi sənayeləri kimi sektorlara güzəştli kreditlər verilməsinə imkan yaradırlar. 2. Ümumi siyasətlərin dolayı təsirləri Daha əvvəl bəhs olunduğu kimi, valyuta siyasətlərinin pul kütləsi, faiz dərəcələri və xarici valyutaya təsirləri vardır. Dövlətin genişlənən valyuta siyasətini həyata keçirdiyi zaman, faiz dərəcələri nisbətən aşağı və pul kütləsi isə daha yüksək olacaqdır. Aşağı faiz dərəcələri yeni layihələr və yeni bizneslər üçün ucuz maliyyə əldə etməyi asanlaşdıracaqdır və eyni zamanda, qənaət problemlərini asanlaşdıracaq və istehlakçıların kredit yükünü yüngülləşdirəcəkdır. Nəticə olaraq, iqtisadiyyatda məcmu tələbin artması ilə şirkətlər öz məhsul və xidmətlərinə əlavə tələbi qarşılayacaq şəkildə artıracaqlar. FƏSİL – B1: BİZNES ÜÇÜN İQTİSADİ MÜHİT : 75 Mütəmadi olaraq, mərkəzi banklar inflyasiya üçün hədəf diapazonunu elan edirlər. Əvvəlki təcrübədən, biznes vahidi bilir ki, dövlətin inflyasiyanı hədəf diapazonunda saxlamağa müvəffəq olmuşdurmu. O müvafiq olaraq, özünün daxilma və xaricolmalarının gözlənilən qiymətləri əsasında planlar hazırlaya bilər. Buna baxmayaraq, inflyasiya nəzarətdən çıxarsa, şirkətlər aşağıdakı problemlərlə rastlaşa bilərlər: • Onlar qiymət dəyişmələrini planlaşdırmağa və həyata keçirməyə mühüm vaxt sərf etməlidirlər • Yüksək inflyasiya iqtisadi artımın gözlənilən normasını azaldır. Əvvəlki ənənələr əsasında həyata keçirilən planlaşdırma faydasız ola bilər. • Işçilər tərəfindən maaş artımı üçün tələblər olacaqdır. Bu tələblər şirkətlər tərəfindən müəyyən mənada ünvanlanmış olmalıdır. 3.3 Mübadilə məzənnəsi siyasətləri Mübadilə məzənnəsi siyasətləri biznes vahidlərinə birbaşa və ya dolayı yolla təsir göstərə bilər. 1. Birbaşa təsir Öz ticarətində mühüm idxal və ixrac komponentləri olan şirkətlər mübadilə məzənnələrindəki dəyişikliyin birbaşa təsirinə məruz qalırlar. Nümunə Əgər mübadilə məzənnəsi artarsa, xarici müştərilər üçün şirkətin idxalı daha ucuz və ixracı daha bahalı olur. Nəticədə, ixrac azala və idxal arta bilər. Bu da ödəniş balansının zəifləməsinə gətirib çıxara bilər. 2. Dolayı təsir Mübadilə məzənnəsi siyasətləri iqtisadi artıma, məşğulluğa və inflyasiya təsir göstərir; bu amillər son olaraq, daha əvvəl müzakirə olunduğu kimi, iqtisadiyyatda əmtəə və xidmətlərin məcmu tələbinə təsir göstərir. 3. Mübadilə məzənnələri dəyişkənliyi və biznes vahidlərinin buna cavabı Beynəlxalq ticarətlə məşğul olan bir şirkət sövdələşmə riski adlanan bir risklə qarşılaşa bilər. Məsələn, qiymətin razılaşdırıldığı tarix ilə nəğd pulun qəbul edildiyi və ya ödənildiyi tarix arasında beynəlxalq ticarət zamanı, əlverişsiz valyuta hərəkətləri riski baş verə bilər. Xarici valyutada hesab təqdim edən ixracatçılar, və xarici valyutada ödəniş edən idxalçılar sövdələşmə riski ilə qarşılaşa bilərlər. 4. Sövdələşmə riskini azaltmağın üsulları a) Hesabların təqdim edilməsi İxracatçılar öz ölkələrinin valyutaları ilə hesab təqdim edə bilərlər və idxalçılar da öz ölkələrinin valyutaları ilə hesab qəbul etmək üçün müraciət edə bilərlər. 76 : BÖLMƏ – B: MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ b) Alacaqlarla verəcəklərin uyğun gəlməsi Eyni valyuta ilə ödəniş edən və ödəniş qəbul edən şirkətlər ödənişlərə qarşı hesab fakturaların (pul qəbullarının) əvəzini vermək üçün tədbir görməlidirlər. Ödənişlərin hesab fakturalardan (pul qəbullarından) artıq olduğu müddət ərzində, müəyyən dərəcədə sövdələşmə riski baş verə bilər. c) Behlər və gecikmələr Bu əlverişli mübadilə məzənnələrinin üstünlüklərindən faydalanmaq üçün ödənişlərin avans (behlər) olaraq verilməsi və ya təxirə salınmasını (gecikmələr) əhatə edir. d) Forvard müqavilələri Bu ticarət göstərən tərəflərə gələcəkdə xarici valyutanı əvvəlcədən müəyyən olunmuş məzənnə ilə almaq və ya satmaq imkanı verir. Sabit müqavilə o deməkdir ki, müqavilənin icrası gələcəkdə müəyyən olunmuş tarixdə həyata keçirilir. Seçim müqaviləsi isə alıcıya müqaviləni müqavilə bağlanan tarix ilə son satış tarixi arasında və ya əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş iki tarix arasında istənilən tarixdə icra etmək seçimi verir. e) Pul bazarı hedci Xarici valyutada gələcək ödəniş qəbulu üçün Xarici valyuta ilə ödəniş etmək üçün i. Məbləği indi daxili valyuta ilə borc alın ii. Daxili valyutanı xarici valyutaya xal dərəcəsi ilə çevirin i. indi xarici valyuta ilə borc alın ii. xarici valyutanı daxili valyutaya xal dərəcəsi ilə çevirin iii. Xarici valyutanı depozitə qoyun iii. daxili valyutanı depozitə qoyun iv. Vaxtı çatanda ödəniş edin iv. Xarici valyuta qəbzlərindən (qəbullarından) xarici borcu qaytarın v. Daxili valyuta borcunu qaytarın 3.4 Dövlət siyasəti ilə şirkətlər arasında qarşılıqlı əlaqə Əvvəlki bölmədə, biz şirkətlərin dövlət siyasətinə necə məruz qala bilmələrindən bəhs etmişdik. Buna baxmayaraq, şirkətlər həmişə təsirin passiv qəbul edicisi ola bilməzlər. Onlar həmçinin, siyasətlərin inkişafına təsir göstərə bilərlər. Dövlət siyasətləri tərəqqiyə zəmanət verməyə istiqamətlənmişdir və yaşayış standartları və cəmiyyətin ümumi rifahını inkişaf etdirirlər. Biznes vahidləri də cəmiyyətin bir hissəsi olaraq, müvafiq məlumatı və inamı təmin etməklə hökümətdə yüksək rütbəli şəxslərin fikrinə təsir göstərə bilərlər. FƏSİL – B1: BİZNES ÜÇÜN İQTİSADİ MÜHİT : 77 XÜLASƏ Seçmə siyasətlərin birbaşa təsiri Vergi siyasətləri Bütöv makroiqtisadi dəyişənlərin dolayı təsiri Mərkəzi banklar tərəfindən seçmə kredit nəzarəti Dövlətin iqtisadi siyasətlərinin təsirləri Valyuta siyasətləri Pul kütləsinə, faiz dərəcəsinə və mübadilə məzənnəsinə təsir Birbaşa təsir Mübadilə məzənnəsi siyasətləri Dolayı təsir Sövdələşmə riski Sual 3 Şirkətlər mübadilə məzənnələrində dəyişmələrlə üzləşən zaman özlərini qorumaq üçün hansı tədbirləri görə bilərlər? 4. Aşağıdakılara biznesin planlama və qərar vermə ehtiyacını, qarşılıqlı əlaqəsini izah edin : i. rəqabət siyasəti ii. dövlət biznesə dəstəyi iii. yaşıl siyasətlər iv. korporativ idarəetmə tənzimlənməsi 2] [Nələri Öyrənəcəyik d] Dövlətin şirkətlərə təsir edən makroiqtisadi siyasətinə əlavə olaraq, şirkətlərin planlaşdırmasına və qərar verməsinə təsir edən digər sosial və ekoloji dövlət siyasətləri mövcuddur. Bunlar aşağıdakı paraqraflarda müzakirə olunacaqdır. 4.1 Rəqabət siyasəti Azad bazar iqtisadiyyatının sütunlarından biri də rəqabətdir. Əgər rəqabət pozulursa, bazar iqtisadiyyatının faydalarının səmərəsini görmək mümkün deyil. Rəqabət çatışmazlığı və ya inhisar istehlakçı üçün xoşagələn hallardan deyildir. Məsələn, inhisarçı qiymətləri və ya təchizatdan asılı məhsulları hədsiz dərəcədə yükləyə bilər. Nümunə Hindistandakı telekommunikasiya sektoru seçilmiş dövlət korporasiyalarından asılıdır. Qiymətlərin ifrat dərəcədə şişirdilməsinə baxmayaraq, xidmət son dərəcə zəif idi; müştərilər telefon əlaqəsi üçün həftələrlə gözləməli olurdular. Bu sektorda alternativlərin olma- 78 : BÖLMƏ – B: MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ ması səbəbindən insanlar buna dözürdülər. Nəticədə özəl firmalara telekommunikasiya sektoruna girmək üçün icazə verildi. Yeni rəqiblər, müştəri cəlb etmək məqsədi üçün texnoloji fenomenal yeniliklər təqdim etdilər və gözləmə vaxtını azaltdılar. Onlar hətta qiymətləri də endirməyi bacardılar. Rəqabətin əhəmiyyəti Avropa Komissiyasının Rəqabət haqqında Baş Direktorluğun növbəti missiya bəyanatı ilə təsdiq edilmişdir. Nümunə Baş Direktorluğun Rəqabət missiyası (AK) Baş Direktorluğun Rəqabət missiyası, Aİ bazarında rəqabətin təhrif olunmamasından və bazarın mümkün qədər effektiv fəaliyyət göstərməsindən, bunun istehlakçıların rifahına və Avropa iqtisadiyyatına töhfə verməsindən əmin olmaqdan ötrü, Cəmiyyət Sazişlərinin rəqabət qaydalarını həyata keçirmək üçündür Rəqabət siyasəti iqtisadi artımın və tərəqqinin müvafiq şərtlərinin yaradılması üçün, investisiya şərtlərinə, işgüzar qazanclara, qiymət siyasətlərinə və iqtisadi icraya təsir göstərərək həlledici faktor kimi geniş tanınır. Rəqabət siyasəti resursların daha yaxşı bölüşdürülməsinin irəli sürülməsinə və Avropa sənayesi vətəndaşlarının rəqabətə davamlılığına köməklik göstərir. (Mənbə: http://ec.europa.eu) Ölkələrin normal olaraq, yuxarıda verilən məqsədlərə oxşar tənzimləyici səlahiyyətləri vardır. Belə tənzimləyici orqanların dövlətə aşağıdakı tədbirlər kimi məsləhətlər vermək ixtiyarı vardır: • qiymətlərdə azalma • giriş maneələrinin aradan qaldırılması • firmanın ləğv edilməsi (müflisləşməsi) 1. Nəzərdə tutulan şirkətlərin birləşmələri Bəzi ölkələr qabaqcadan tədbir görürlər ki, nəzərdə tutulan iki və ya daha çox şirkətin birləşmələrinin bazarda payın müəyyən faizini və ya aktiv yerdəyişdirməsinin müəyyən dəyərinin hədd limitlərini keçməsi ehtimal olunursa rəqabət komissiyasına istiqamatləndirilə bilər. Əgər təklif edilən şirkətlərin birləşməsi ictimai marağa ziddirsə komissiya araşdırma aparır. 2. Məhdudlaşdırıcı ticarət təcrübələri Səlahiyyətli şəxslər tərəfindən qiymət təyin etmə razılaşmaları kimi anti-rəqabət təcrübələri araşdırıla bilər və hökümətə müvafiq təkliflər verilə bilər. Onlar ictimai marağa uyğun olmadıqca, razılaşmalar qanunsuz qanunsuz hesab edilə bilər. FƏSİL – B1: BİZNES ÜÇÜN İQTİSADİ MÜHİT : 79 3. Dövlət nəzarətinin ləğvi Dövlət nəzarətinin ləğvi, dövlətin nəzarətləri azaltması və ya tam ləğv etməsi tədbirləri azad bazar qüvvələrinə şəraitin yaradılması üçün nəzərdə tutulmuşdur. Əvvəllər televiziya proqramları bir çox ölkələrdə dövlət nəzarəti altında idi. Bəzi ölkələrdə sektor liberallaşdırıldıqdan sonra, özəl kanallara proqram yayımlamağa imkan verdilər. Lakin, buna baxmayaraq proqramların mövzusu bir qədər tənzimlənilirdi. Məsələn, 1990-cı illərə qədər bir neçə Ərəb ölkələrində yalnız dövlətə məxsus və nəzarətdə olan televiziya kanallarına icazə verilirdi. Daha sonra şəxsi kanallara və şəxsi rəqabətə də imkan verildi. 4. Özəlləşdirmə Bu şəxsi müəssisələrin spesifik sənayelərə girməsinə, dövlət müəssisələrin aktivlərinin şəxsi adamlara verilməsinə və ya hökümətin iş üçün şəxsi partiyalara üçüncü şəxsləri cəlb etməsinə istiqamətlənmişdir. Biznesmenlər bu dövlət tənzimləmələrindən və ya dövlət nəzarətlərinin ləğvlərindən xəbərdar olmalıdırlar. XÜLASƏ Nəzərdə tutulan şirkətlərin birləşmələri Rəqabət siyasətləri Məhdudlaşdırıcı ticarət təcrübələri Dövlət nəzarətinin ləğvi Özəlləşdirmə 4.2 Dövlətin biznesə dəstəyi Ərzaq İnnovasiya Qrant Proqramına dörd il əvvəl başlanılmış, indiyədək on mərhələ keçirilmişdir və yetmiş üç Avstraliya ərzaq istehsalçısı maliyyələşmə əldə etmişdir. R&D şirkətində ƏİQ proqramı çərçivəsində investisiyaların həcmi 100.1 milyon dollara çatmışdır. Bunun 43.8 milyonu ƏİQ proqramından, qalanı isə sənaye tərəfindən təmin olunmuşdur. (Mənbə: http://www.nfis.com.au) Dövlətin biznesə dəstək göstərilməsi maraqlı tərəflərin məqsədlərinin uyğunlaşdırılmasına nail olmağa kömək edir. Şirkətlər səhmdarın sərvətinin artırılması məqsədi altında idarə edilir. Bəzi məqsədlər istehlakçılar kimi başqa maraqlı tərəflərin və ya mütləq idarəetməyə uyğun hərəkət edə bilməyən cəmiyyətin nöqteyi nəzərindən vacib ola bilər. Bu məqsədlər qısamüddətli ziddiyətlərin olmasından qaynaqlanır. Yuxarıda verilən qida innovasiyası hadisəsi bu prinsipin parlaq nümunəsidir. Menecerlər, qida innovasiyasının yüksək dərəcədə mənfəət gətirən investisiya olmadığını bildiklərinə görə, bu sahəyə üstünlük verməkdən yayınırlar. Bu səbəbdən, belə hallarda dövlətin mü- 80 : BÖLMƏ – B: MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ daxiləsi vacibdir. Dövlət, belə bizneslərə kömək edir və ya qrant verir. Yuxarıdakı məsələdə, xərclərin 44%-nin əvəzi dövlət tərəfindən qrant vasitəsilə verilmişdir. Dövlət qrantları aşağıdakı kriteriyalar əsasında qərar verir. • Coğrafi əsas: İqtisadi cəhətdən zəif regionların sənayelərinin inkişafının həvəsləndirilməsi məqsədi ilə • Sənaye seqmenti əsası: Dövlətin spesifik məqsədləri üçün müəyyən sənaye sahələrini dəstəkləməsi (Məsələn, yuxarıda qeyd olunan qida innovasiya qrantları). Hökümət qrantları xərcləri ödəmək və ya aktivləri almaq məqsədi ilə də verə bilər. Normal olaraq, qrantlar yerinə yetirilməsi lazım olan şərtləri daşıyırlar (məsələn, müəyyən miqdarda yeni iş yerlərinin açılması və ya atmosferə karbon buraxılışının müəyyən faizə endirilməsi). Əgər bu şərtlərə əməl olunmazsa, qrantlar geri alına və ya onlardan imtina oluna bilər. Buna görə də, menecerlər qrantların mövcudluğundan, onların əldə edilə bilməsi üçün hansı şərtlərin tələb olunmasından xəbərdar olmalıdırlar. 4.3 Yaşıl siyasətlər Ənənəvi olaraq, iqtisadiyyata və ətraf mühitə iki ayrı məfhum kimi yanaşılır. Lakin, hazırda onlara eyni məfhum kimi baxılır. Faktiki olaraq, iqtisadiyyata hər bir fəaliyyətin potensial ekoloji təsiri vardır. Diaqram 4: Ətraf mühit, biznes və ev təsərrüfatları arasında qarşlıqlı əlaqə tullantı tullantı ətraf mühit təbii sərvətlər istehsal daxilolmaları biznes istehlak daxilolmaları əmək və başqa xidmətlər ev təsərrüfatı əmtəə və xidmətlər Başqa canlılar kimi, insan da təbiət quruluşu ilə balansda saxlanan ekoloji sistemin bir hissəsidir. Buna baxmayaraq, istehsalın, paylanmanın və istehlakın iqtisadi fəaliyyətləri bu balansı pozur. Bütün təbii resurslar (məs: su, hava, torpaq və s.) tədricən çirklənir. Bu təsirlərin bir çoxu faciəvi nəticələr verə bilər. FƏSİL – B1: BİZNES ÜÇÜN İQTİSADİ MÜHİT : 81 a) b) c) İnsanın rahatlığı üçün plastikdən geniş istifadə olunur. Lakin plastik bioloji olaraq parçalana biləndir və təkrar istifadə üçün yararlı deyildir. Bu ətraf mühitdə yığılıb qalır və ekoloji balansı pozur. Son dövrlər hava çirklənməsi qlobal istiləşməyə səbəb olmuşdur. Bu isə qütblərdə buzun əriməsinə və dəniz səviyyələrinin qalxmalarına gətirib çıxarmışdır. Su çirklənməsi isə, bəzi balıq növlərinin nəslinin tükənməsinə və insanlar arasında xəstəliklərin yayılmasına gətirib çıxarmışdır. Son dövrlərdə, şirkətlər arasında bu mövzuda maarifləndirmə artmışdır. Şirkətlər getdikcə daha çox ətraf mühitə dost və ya “yaşıl” siyasətləri tətbiq edir. Hökümət bu ekoloji pozulmaları susqun tamaşaçı kimi izləyə bilməz. O, istehsalçıları və istehlakçıları ekoloji qaydalara tabe olmağa həvəsləndirən və ya məcbur edən siyasətlər işləyib hazırlamalıdır. Biznes vahidlərindən bu siyasətlərə və prosedurlara ciddi riayət etmələri tələb olunduğu üçün onlar bu siyasətlərdən xəbərdar olmalıdırlar. Siyasətlər aşağıdakı kimi olar bilər: 1. Bazara əsaslanan tədbirlər a) Ətraf mühit vergiləri: çirkləndirən ödəməlidir! İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatın (İƏİT) 1972-ci ildə qəbul etdiyi prinsipə əsasən çirkləndirən təşkilat çirklənmə səviyyəsi dərəcəsinin azaldılması üçün, ictimai səlahiyyətli orqanların ətraf mühitin məqbul vəziyyətdə olmasını təsdiqləyənə qədər, çirkləndirməyə görə müəyyən xərclər çəkməlidir. Nümunə İqlim Dəyişikliyi Vergisi 2001-ci ildən Böyük Britaniyada qüvvədədir. Bu, biznes vahidlərinin enerjidən istifadəsinə görə qoyulur və elektrik, qaz və kömürü üçün tətbiq edilir. b) Satıla bilən icazələr: çirkləndirmək hüququ İqtisadi artımın baş verdiyi yerdə, ictimaiyyətə zərər verməmək şərtilə bəzi çirkləndiricilərə müəyyən çirkləndirmələr etməyə icazə verilə bilər. Çirkləndiricinin maksimal təhlükəsizlik səviyyəsi müəyyənləşdirilir və bu limit tam emissiyaların təhlükəsizlik səviyyəsini üstələmədiyi halda belə müxtəlif iştirakçılar arasında bölüşdürülür. 1997-ci ilin dekabrında Kioto şəhərində dünya birliyi tərəfindən karbon qazı ilə əlaqədar razılaşma qəbul olunmuşdur. Bunun üçün, ölkələrə maksimal çirklənmə üçün kvota ayrılmışdır. Əgər bir ölkənin karbon qazı istehsal həcmi ona ayrılan kvotadan az olarsa, həmin ölkəyə öz artıq qalan kvotasını və ya “çirkləndirmə hüququ”nu digər ölkələrə satmaq icazəsi verilir. 82 : BÖLMƏ – B: MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ c) Sövdələşmələr: Əziyyət çəkən tərəf ödəməlidir! Belə güman etmək olar ki, çirkləndiricilərin “çirkləndirmək hüququ” və əziyyət çəkənlərin “çirklənməyə dözməmək” kimi hüquqları mövcuddur. Çirkləndirənlər və əziyyət çəkənlər öz aralarında sövdələşirlər. Əziyyət çəkənlər çirklənməyə nəzarət üçün bütün xərcləri ödəməlidirlər. Nümunə Içməli suyun keyfiyyətinin qəbul edilə bilən səviyyələri haqqında standartlar qəbul edilmişdir və bu sahədə vaxtaşırı yoxlamalar həyata keçirilir. Əgər normaları pozan fərd və ya təşkilat aşkarlanarsa, məhkəmədə ona qarşı cinayət işi açılır. 2. Bazara əsaslanmayan tədbirlər. Bunlar çirklənmənin maksimal limitinə standartların qoyulduğu və çirkləndirənlərin çirkləndirməyə nəzarətin üsulunun müəyyənləşdirilməsində sərbəst olduğu yerlərdə, tənzimləyici tədbirlər formasında baş verir. Lakin tənzimləyici faktiki çirklənmə səviyyələrinə nəzarət edir və icazə verilən limiti aşanlara cəzalar tətbiq edir. Nümunə Içməli suyun keyfiyyətinin qəbul edilə bilən səviyyələri haqqında standartlar qəbul edilmişdir və vaxtaşırı yoxlamalar həyata keçirilir. Əgər normaları pozan fərd və ya təşkilat aşkarlanarsa, məhkəmədə onun üçün cinayət işi açılır. Dünya Bankının araşdırması nəticəsində tənzimləyici siyasətlərin bazara əsaslanan tədbirlərdən daha bahalı olması aşkarlanmışdır. Buna baxmayaraq, radioaktiv və ya toksik tullantılar kimi böhran sahələrində, tənzimləyici siyasətlər daha məqsədəuyğundur. Bir qayda olaraq, belə fikir yaranır ki, biznes təşkilatları ətraf mühitə dost siyasətini tətbiq edirlər və müştərilər, ümumi icitimaiyyət, işçilər və investorların bir çoxu bu mövzuda məsul davranan təşkilatlara üstünlük verirlər. Bu səbəbdən, bir çox şirkətlər indi öz “yaşıl siyasət”lərini ictimaiyyətin diqqətinə çatdırırlar. XÜLASƏ Coğrafi əsas Dövlətin biznesə dəstəyi Sənaye sahəsi əsası 4.4 Korporativ İdarəetmə tənzimləməsi Biz A3 Fəslində korporativ idarəetmə kodekslərinin ən yaxşı üsullarını öyrəndik. Bunlar menecmentin fəaliyyətinin düzgünlüyünə, şəffaflığına və məsuliyyətinə zəmanət verən prosedurları təmin edir. Korporativ idarəetmə tələbləri Birləşmiş Ştatlardakı Sarbanes Oksley Aktı kimi xüsusi qanunvericilikdə və ya fond birjası razılıqlar siyahısında öz əksini tapmışdır. Biznes təşkilatları biznes vahidlərinin planlaşdırmasına və qərarverməsinə təsir göstərən müxtəlif korporativ dövlət tələblərindən xəbərdar olmalıdırlar. FƏSİL – B1: BİZNES ÜÇÜN İQTİSADİ MÜHİT : 83 Fəsil A3-də müzakirə edilən şərtlər aşağıdakılarla əlaqəlidir: • səhmdarların hüquqları və aparıcı mülkiyyət funksiyaları • səhmdarlara bərabər hüquqlu yanaşma • aşkar etmə və şəffaflıq • idarə heyətinin öhdəlikləri XÜLASƏ Satılabilən icazələr Bazara əsaslanan tədbirlər Yaşıl siyasətlər Ətraf mühit vergiləri Sövdələşmələr Bazara əsaslanmayan tədbirlər Sualların Cavabları Sual 1-in cavabı Işsizliyin növləri a) b) c) d) Dövri: İqtisadi dövrlərdən yaranır. Bu adətən, ÜDM-dəki dəyişməyə əks olaraq hərəkət edir, məsələn ÜDM-dəki artım dövri işsizliyi azaldır. Friksional: işdəki və ya məkandakı dəyişmədən yaranır. Bu “işlər arasında” olan insanlara aid edilir Struktur işsizlik: bu əmək təklifi ilə əmək tələbi arasında olan uyğunsuzluqdan meydana gəlir. Bu uyğunsuzluq bacarıqlar və ya məkan baxımından ola bilər. Texnoloji işsizlik: bu isə canlı işçi qüvvəsinin avadanlıqlar və ya üstün texnologiyalarla əvəzlənməsi ilə yaranır. Sual 2-nin cavabı Mübadilə məzənnəsinin dəyərinin müəyyənləşməsi bazar qüvvələrinin ixtiyarına verilmişdirsə, bu təmiz üzmə adlanır. Çirkli üzmə isə mərkəzi bankların xarici valyuta məzənnəsinə, xarici valyuta qarşılığında yerli valyutanı almaq və ya satmaqla təsir göstərməyə cəhd etməkdir. Sual 3-ün cavabı Mübadilə məzənnəsi risklərinə qarşı üzən dərəcələr müdafiə kimi istifadə olunanda, aşağıdakı tədbirlər görülür: i. xarici müştərilərə ölkədaxili valyuta ilə qaimə təqdim etmək ii. xarici valyutanın qəbulunu və ödənişini uyğunlaşdırmaq iii. əvvəlcədən beh vermək və ya ödənişi gecikdirmək iv. qabaqcıl mübadilə müqavilələri istifadə etmək v. pul bazarı sipərlərindən istifadə etmək. 84 : BÖLMƏ – B: MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ Qısa Test 1. 2. 3. 4. 5. Əsas makroiqtisadi siyasət hədəfləri nələrdir? İstehsalat və xaricolma səviyyələrinə hansı amillər təsir göstərir? Monetar və faiz siyasətlərinin təsirlərinə məruz qalan amillər hansılardır? Mübadilə məzənnəsi siyasətləri biznes vahidlərinə necə təsir göstərir? Ətraf mühitin qayğısına qalmaqdan ötrü şirkətləri həvəsləndirmək üçün dövlət tərəfindən hansı tədbirlər görülür? Qısa Testin Cavabları 1. Əsas makroiqtisadi siyasət hədəfləri bunlardır: iqtisadi artım, məşğulluq, inflyasiyaya nəzarət və ödəniş balansının idarəedilməsi 2. i. İstehsalatda artımı təyin edən iki determinant vardır. Təklif tərəfdən: istehsal amillərinin tələb olunan kəmiyyət və keyfiyyətinin təklifi: yəni, əmək, təbii resurslar, kapital və sahibkarlıq ii. Tələb tərəfdən: ev təsərrüfatları və firmalar kimi müxtəlif sahələr üçün adekvat tələbin mövcudluğu. 3. Valyuta və faiz siyasətlərinin təsirinə məruz qalan amillər aşağıdakılardır: • pul kütləsi • kredit həcmi • inflyasiya • faizlər • mübadilə məzənnələri • iqtisadi artım 4. Mübadilə məzənnələri siyasətləri idxal və ya ixrac şirkətlərinə birbaşa təsir göstərə bilərlər. Ölkənin milli valyutası digər ölkəninkinə nisbətən qiymətdən düşürsə, ixraclar ucuzlaşır və idxallar bahalaşır. Bu da istehsalatı üçün öz xammalını idxal edən şirkətin daxilolma qiymətlərində müəyyən artıma səbəb olacaqdır. Dolayı yolla, mübadilə məzənnəsindəki dəyişmə ümumi iqtisadi artıma, məşğulluğa və inflyasiyaya təsir göstərəcəkdir ki, bu da son nəticədə məcmu tələbə və xərcləməyə öz təsirini göstərəcəkdir. 5. Dövlət tərəfindən həyata keçirilən aşağıdakı siyasətlər şirkətləri ətraf mühitin qayğısına qalmağa həvəsləndirir: vergilərdən, satılabilən icazələrdən və sövdələşmələrdən ibarət bazara əsaslanan tədbirlər. çirklənməyə aid tənzimləyici siyasətləri özündə birləşdirən və bazara əsaslanmayan tədbirlər. • • Sınaq Sualları Sual 1 İnflyasiya tənzimlənməsini makroiqtisadi siyasət hədəfi kimi izah edin. FƏSİL – B1: BİZNES ÜÇÜN İQTİSADİ MÜHİT : 85 Sual 2 Valyuta siyasətinin inflyasiyaya nəzarətdə oynadığı rolu izah edin və praktiki perspektivdən bu siyasətlər necə effektivdir? Sual 3 Qısa şəkildə izah edin ki, iqtisadi mühitdə hansı fəaliyyət ətraf mühitə mənfi təsir göstərə bilər və dövlət ətraf mühiti qorumaq üçün hansı tədbirlərdən istifadə edə bilər? Sınaq Suallarına Cavablar SS 1-ə cavab Inflyasiyaya nəzarət və qiymət sabitliyi dövlətin əsas məqsədlərindən biridir. Uzun müddət ərzində qiymətlərin ümumi səviyyəsində davamlı artım olarsa inflyasiya baş verir. Bunun nəticəsində inflyasiya pulun alıcılıq qabiliyyətinə və ya real qiymətinə zərbə vurur. Bəzi iqtisadçılara görə inflyasiyanın orta dərəcəsi iqtisadiyyat üçün müsbət haldır. Buna baxmayaraq, həddən artıq inflyasiyanın aşağıdakı mənfi təsirləri ola bilər. b) Sosial təsirlər İnflyasiya cəmiyyətdə narahatlıqlar yaradır. Gəlirlərinin alıcılıq qabiliyyətinin azaldığını görən işçi sinfi maaşların və əmək haqlarının artırılması barədə təşviqat aparır; həmkarlar ittifaqının fəaliyyəti artır. b) Sosial təsirlər İnflyasiya cəmiyyətdə narahatlıqlar yaradır. Gəlirlərinin alıcılıq qabiliyyətinin azaldığını görən işçi sinfi maaşların və əmək haqlarının artırılması barədə təşviqat aparır; həmkarlar ittifaqının fəaliyyəti artırş Qeyd edək ki, uzun müddət ərzində qiymətlərin ümumi səviyyəsində davamlı artımı o zaman ola bilər ki,iqtisadiyyatda əmtəə və xidmətlərə tələb təklifi üstələsin (tələb inflyasiyası) və yaxud, əmtəə və xidmətlərin istehsalı üçün istifadə olunan istehsal amillərinin qiyməti artsın (qiymət qabağa çəkmə). Bunun nəticəsi olaraq, inflyasiya pulun real dəyərini korlayır və xüsusilə borcların real qiyməti düşən zaman debitor hesablarla kreditor hesablar arasında sərvətin xoşagəlməz yenidən bölüşdürülməsinə səbəb olur. Əlavə olaraq, inflyasiya qiymətləri yüksək olanda, pulun real dəyəri dəqiq olmur. İnflyasiyaya nəzarət etməkdən ötrü, dövlətlər pul-kredit iqtisadi siyasətlərindən istifadə etməyi seçirlər. SS 2-yə cavab Pul-kredit siyasəti pul kredit sisteminə pul kütləsi, faiz dərəcələrinin səviyyələri və kredit əldə oluna bilməsi üçün imkanlar kimi dəyişənlərlə nəzarət edərək iqtisadiyyatın tənzimlənməsidir. Pul-kredit siyasəti dövriyyədə olan pulun həcmini və pulun dəyəri və ya faiz dərəcəsini nəzərdə tutur. 86 : BÖLMƏ – B: MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ a) Pul kütləsi Valyuta siyasəti adı altında hökümət iqtisadi alət kimi pulun ehtiyatını hədəfə ala bilər. Hökümət xərcləmənin səviyyəsini idarə etmək və inflyasiyanı azaltmaq üçün “kreditin sıxışdırılmasını” təyin edər və kredit verilməsini məhdudlaşdırar. Alternativ olaraq, hökümət banklara ehtiyat tələbatları təyin edə bilər. Məsələn, minimal nəğd pul ehtiyat nisbəti. Pulu sistemdən çəkməyin başqa bir yolu isə xəzinə vekselləri buraxmaqdır. b) Faiz dərəcələri Faiz dərəcəsi pulun qiymətini və ya borcalmanın dəyərini ifadə edir. Bu səbəbdən, belə hesab olunur ki, faiz dərəcəsi ilə iqtisadiyyatda xərclənən pulun səviyyəsi ilə birbaşa əlaqə vardır. Faiz dərəcələrində artım iqtisadiyyatda xərcləmələrin qarşısını almaq üçündür və beləliklə məcmu xərcləmənin səviyyəsini azaldır. i. İstehlakçılar daha yüksək faiz dərəcələri ilə pul şəklində əmanət yığımı etməyə həvəsləndiriləcəklər. ii. Girov ödənişləri ev sahibləri üçün qoyulan daha az birdəfəlik gəliri artıracaqlar. iii. Yüksək kreditin dərəcələri borc əldə etmənin və faiz xərclərinin qarşısını alacaqdır. iv. Korporativ investisiyaların səviyyəsi daha yüksək kredit dərəcələrinə görə azalacaqdır. v. Korporativ sektor iqtisadiyyatda etibarı itirə bilər və gələcək perspektivlər haqqında pessimistlik yarana bilər. Bütün bunlara baxmayaraq bəzi iddialara görə, faiz dərəcələrinin daha yüksək səviyyəsi mütləq şəkildə yuxarıdakılara nail olmaq demək deyildir. Yüksək faiz dərəcəsinin digər təsirləri haqqında düşünmək lazımdır. i. Yüksək faiz dərəcəsi pul yığmaq istəyən əmanətçilər üçün yüksək gəlir deməkdir. Onlar öz xərclərini artıra bilərlər. ii. Daha yüksək əmək haqqı üçün tələblər daha yüksək girov ödənişlərini etmək üçün ehtiyacdan irəli gələ bilər. iii. Yüksək faiz dərəcələri kapital axınını özünə cəlb edir. Bu isə idxalları ucuz və cəlbedici etdiyi üçün, faiz dərəcəsinə etibarı artıracaqdır. Bu həmçinin, ödəniş balansı defisitinə də öz töhfəsini verəcəkdir. iv. Aşağı tələb yüksək işsizlik və dövlət üçün aşağı vergi gəliri deməkdir. Buna görə də, işsizliyə görə müavinətlər artmalıdır. v. Cari aşağı investisiya gələcək iqtisadi artım üçün daha az perspektivlər deməkdir. Valyuta siyasəti bu səbəbdən, inflyasiyanı avtomatik olaraq idarə etmir. Yuxarıda göstərilən digər dəyişənlər (təsirlər), valyuta siyasəti strategiyalarının nəticlərinə təsir edir. Hökümət valyuta siyasəti tətbiq edərkən, bu faktorlardan və onların qarşılıqlı əlaqəsindən xəbərdar olmalıdır. FƏSİL – B1: BİZNES ÜÇÜN İQTİSADİ MÜHİT : 87 SS 3-ə cavab Ənənəvi olaraq, iqtisadiyyata və ətraf mühitə iki ayrı məfhum kimi yanaşılır. Lakin, indi insanlar aşkar etmişlər ki, onlar ayrı deyildir. Faktiki olaraq, iqtisadiyyatda hər bir fəaliyyətin potensial ekoloji təsiri vardır. Başqa digər canlılar kimi, insan, təbiət quruluşu ilə balansda saxlanan ekoloji sistemin bir hissəsidir. Buna baxmayaraq,istehsalın, paylanmanın və istehlakın iqtisadi fəaliyyətləri bu balansı pozur. Bütün təbii resurslar (məs, su, hava, torpaq və.s) tədricən çirklənir. Effektlərin bir çoxu faciəvidir. Son zamanlar, şirkətlərin bu cəbhəyə diqqəti artmaqdadır. Şirkətlərin ətraf mühitə dost siyasətini izləmələri populyarlaşır. Hökümət bu ekoloji pozulmaları susqun tamaşaçı kimi izləyə bilməz. O, istehsalçıları və istehlakçıları ekoloji qaydalara tabe olmağa həvəsləndirən və ya məcbur edən siyasətlər işləyib hazırlamalıdır. Siyasətlər aşağıdakı kimi ola bilər: 1. Bazara əsaslanan tədbirlər a) İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilat (İƏİT) 1972-ci ildə belə bir prinsip qəbul etmişdir ki, çirkləndirən təşkilat çirklənmə səviyyəsi dərəcəsinin azaldılması üçün tədbirlərin dəyərini, ictimai səlahiyyətli orqanların ətraf mühitin məqbul vəziyyətdə olmasını təsdiqləyənə qədər, ödəməlidir. b) Satıla bilən icazələr: çirkləndirmək hüququ İqtisadi artımın baş verdiyi yerdə, ictimaiyyətə zərər verməmək şərtilə bəzi çirkləndiricilərə müəyyən çirkləndirmələr etməyə icazə vermək vacib ola bilər. Çirkləndiricinin maksimal təhlükəsiz səviyyəsi müəyyənləşdirilir və bu limit tam emissiyaların təhlükəsiz səviyyəni üstələmədiyi tərzdə belə müxtəlif iştirakçıların arasında bölünür.1997-ci ilin dekabrında Kyoto şəhərində dünya birliyi tərəfindən qəbul olunmuş razılaşma əsasında, bu prinsip karbon qazı ilə əlaqədar istifadə olunmuşdur. Ölkələrə maksimal çirklənmə üçün kvota ayrılmışdır. Əgər bir ölkənin karbon qazı istehsal həcmi ona ayrılan kvotadan azdırsa, ona icazə verilir ki, balans kvotasını və ya “çirkləndirmək hüququnu” öz kvotalarını aşan digər ölkələrə satsın. c) Sövdələşmələr: Əziyyət çəkən ödəyir ! Belə güman etmək olar ki, çirkləndiricilərin “çirkləndirmək hüququ” və əziyyət çəkənlərin “çirklənməyə dözməmək” hüququ vardır. Çirkləndirənlər və əziyyət çəkənlər sövdələşirlər. Əziyyət çəkənlər çirklənməyə nəzarət üçün xərcləri ödəyirlər. 2. Bazara əsaslanmayan tədbirlər. Bunlar çirklənmənin maksimal limitinə standartların qoyulduğu və çirkləndirənlərin çirkləndirməyə nəzarət üsulunun müəyyənləşdirilməsində sərbəst olduğu yerlərdə, tənzimləyici tədbirlər formasında baş verir. Lakin tənzimləyici faktiki çirklənmə səviyyələrinə nəzarət edir və icazə verilən limiti aşanlara cəzalar tətbiq edir. Dünya Bankının araşdırması tənzimləyici siyasətlərin bazara əsaslanan tədbirlərdən bir qayda olaraq daha bahalı olması fikri ilə nəticələnmişdir. Buna baxmayaraq, radioaktiv və ya toksik tullantılar kimi böhran sahələrində, tənzimləyici siyasətlər daha məqsədəuyğundur. 88 : BÖLMƏ – B: MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ BÖLMƏ - B MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ B2 FƏSİL – B1: Malİyyə bazarları və İnstİtutlarının mahİyyətİ və rolu Mövzuya i̇ lki̇ n baxış Maliyyə resurslarına gəldikdə, ümumi olaraq dünyada iki qrup mövcuddur: çoxlu maliyyə resurslarına malik olan və əksinə az maliyyə resurslarına malik olan qruplar. Bu qruplar maliyyə resursları perspektivindən bir-birinin əksidir. Bir qrup artıq resurslara malikdir, digərində isə bu resurslar azdır. Onların ehtiyacları bir birini tamamlayır. Bunun üçün də, bu iki qrupu əlaqələndirmək və ya bir araya gətirmək lazımdır. Beləliklə bir qrupda olan artıq resurs digərinə verilir. Bu rol “maliyyə vasitəçiləri” tərəfindən həyata keçirilir. Bu Fəsildə biz maliyyə vasitəçilərinin, pul bazarlarının və kapital bazarlarının rolunu və funksiyalarını öyrənəcəyik. Maliyyə menecerləri bunların mövcudluğundan xəbərdar olmalı və onlar işlədikləri təşkilatın mənfəəti üçün bunlardan istifadə etməlidirlər. Nələri̇ öyrənəcəyi̇ k a) Həm milli həm də beynəlxalq miqyasda, pul və kapital bazarlarının müəyyənləşdirilməsi. b) Maliyyə vasitəçilərinin rolunun izahı c) Fond birjasının və korporativ istiqraz bazarının funksiyalarının izahı d) Risk/ qayıtma mübadiləsi ilə müqayisədə müxtəlif qiymətli kağızların təbiətini və xüsusiyyətlərini izah edin. 90 : BÖLMƏ – B: MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ Tanışlıq Praktiki nümunə Məlumdur ki, Çin qlobal fond birjalarında yeni qüvvə kimi meydana çıxmışdır. Ötən illər ərzində, banklar, valyuta menecerləri və dünya səviyyəli brokerlər Çin şirkətlərində səhmlər almaq üçün milyardlarla dollar xərcləmişlər. “Dealogic”in məlumatına əsasən, xarici Səhmdarlar 2000-ci ildən bəri məlum təkliflərlə Çinin dövlətə məxsus şirkətlərinə 91 milyard investisiya yatırmışlar. Əlavə olaraq, 2007-ci il üçün çoxlu ilkin kütləvi təkliflər (Initial Public Offering) nəzərdə tutulmuşdur. Maliyyə bazarları böyük və əhəmiyyətli biznes münasibətlərini asanlaşdırır. Lakin, böyük və ya kiçik maliyyələşmə tələbləri üçün, maliyyə menecerləri maliyyə bazarlarından istifadə etməlidirlər. Bu səbəbdən, bu bazarların və əhatə olunan qiymətli kağızların təbiətini və rolunu başa düşmək vacibdir. Bu və ya digər məsələlər ətraflı şəkildə bu Fəsildə əhatə olunumuşdur. 1. Həm milli həm də beynəlxalq miqyasda, pul və kapital bazarlarının müəyyənləşdirilməsi.[2] [Nələri Öyrənəcəyik a] Pul və kapital bazarları təşkilatlara fondları əldə etməyə və investisiya qoymağa kömək edir. Pul bazarları qısamüddətli fondlar ilə, kapital bazarları isə orta və uzunmüddətli fondlar ilə məşğul olurlar. Bu bazarların fiziki məkanı ola və olmaya da bilər. 1.1 Pul Bazarı Pul bazarı qısa müddətli borcalma və ya borcvermə üçün maliyyə bazarıdır. Bu kontekstdə, qısa müddət deyəndə bir ilə qədər müddət nəzərdə tutulur. Pul bazarı investisiyaları həmçinin, qısa müddətli investisiyalardan ibarət olduğu üçün, nağd pul investisiyaları kimi tanınır. Bu alətlər istənilən vaxt alına və satıla bildikləri üçün yüksək likvidliyə malikdirlər. Lakin, depozit sertifikatları kimi bəzi pul bazarı alətlərinin 5 ilə qədər son ödəmə müddəti vardır. Bu qiymətli kağızlar borc iltizamlarının təbiətinə uyğun gəlir. Onlar müəyyən məbləğin müəyyən şəxsin sifarişi ilə müəyyən tarixdə ödənilməsini göstərirlər. Bu qiymətli kağızlar sabit faizli qiymətli kağızlardır. Pul bazarı qiymətli kağızların ilə yüksək məbləğləri ilə əməliyyat aparır. Buna görə də, pərakəndə və ya fərdi səhmdarlar üçün bazara daxil olmaq asan olunur. Şirkətlər normal olaraq, qiymətli kağızları öz adlarından alıb satırlar. Pul bazarı, minlərlə səhmdarın maliyyə resurslarını birləşdirir və onların adına pul bazarında mövcud olan qiymətli kağızlarına sərmayə qoyur. Aşağıdakılar bu bazarlara daxil edilən sazişlərin əsas növləri hesab olunur: FƏSİL – B2: Malİyyə bazarları və İnstİtutlarının mahİyyətİ və rolu : 91 1. Güzəştli İstiqrazlar Yüksək keyfiyyətli, qısa müddətli hesablar pul bazarları vasitəsilə qiymətdən salınır. Bu alətlər güzəştli qiymətlərlə alınıb satılır. Nümunə Kalmart Şirkəti mərkəzi bank tərəfindən buraxılan 95,000 dollarlıq istiqraza sahibdir və bu istiqrazlar üçün 31 dekabr 2008-ci il tarixində 100,000 dollar müqabilində geri alınmalıdır. Şirkət təcili nağd pul axtarır və ödəniş tarixini gözləyə bilmir. O, istiqrazları 1 noyabr 2008-ci il tarixində güzəştli qiymətlə 99,000 dollara Talmarta satmağa qərar verir. Talmart 99,000 dollar ödəyir və 31 dekabr 2008-ci il tarixinə tam başa çatma hüququ əldə edir. Bu sövdələşmədən hər iki tərəf fayda götürür. Kalmart tələb olunan nağd pulu əldə edir və 4,000 dollar qazanc əldə edir, Talmart isə öz növbəsində 1,000 dollar qazanc əldə edir. 2. Beynəlxalq bank sövdələşmələri Maliyyə institutları topdansatış fondları öz aralarında borc alıb verirlər. Onlar bununla, öz müntəzəm borcvermələrini maliyyələşdirirlər və mövcud fondlarda müvəqqəti dəyişmələri qarşılayırlar. 3. Digər alətlər Depozit sertifikatları, kommersiya kağızları və.s kimi digər alətlər də həmçinin pul bazarında istifadə olunurlar. Müxtəlif qiymətli kağızlar üzrə risklər və mükafatlar və onların təbiəti və maliyyə alətləri bu Fəslin Nələri Öyrənəcəyik 4 hissəsində müzakirə olunmuşdur. 1.2 Kapital bazarları Tərif Kapital bazarı (qiymətli kağızlar bazarı) şirkətlərin və dövlətin uzunmüddətli qiymətli kağızlar əldə edə biləcəyi bazardır. Fond birjası və istiqraz bazarı kapital bazarına aiddirlər. Fond birjası şirkətin səhmlərinin və onların derivativlərinin satıldığı bazardır. Hər ikisi fond birjasında siyahıya daxil edilərək məxfi şəkildə satılır. Istiqrazlar isə, hələ də qeyri-rəsmi bazar olan istiqrazlar bazarında satılır. Kapital bazarının fərqləndirici xüsusiyyətlərindən biri də odur ki, bu şirkətlərə orta və uzun müddətli maliyyə toplamaq imkanı verir. Fond birjası şirkət səhmləri ilə məşğuldur, istiqraz bazarları isə borc iltizamları kimi borc qiymətli kağızlarının alınıb satılması ilə məşğuldurlar. 1.3 Kapital bazarlarının tənzimlənməsi Kapital bazarları Qiymətli Kağızlar və Mübadilə Komissiyası və ya Maliyyə Xidmətləri Hakimiyyəti kimi tənzimləyicilər tərəfindən tənzimlənir. Onlar səhmdarların aldadılmamasına və ədalətli əməliyyatlara zəmanət verirlər. 92 : BÖLMƏ – B: MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ Nümunə London Fond Birjası yalnız onun siyahıya alma qaydalarına riayət edən şirkətləri siyahıya alır. Kapital bazarları aşağıdakı kimi təsnifləşdirilir: 1. Əsas və ikinci dərəcəli kapital bazarları Fond birjalarının və istiqraz bazarlarının hər ikisi də daha sonra əsas və ikinci dərəcəli bazarlara ayrılır. a) Əsas kapital bazarları: onlar şirkətlərə yeni maliyyə vəsaitləri toplamaq imkanı yaradırlar. Aktiv və borcların yeni buraxılışları əsas bazarlarda yerləşdirilir. Bunlar birjadan kənar olan qanuni bazarlardır və fiziki məkanları və ya hesabat vermə sistemləri yoxdur. Şirkət tərəfindən yeni səhm buraxılışları, yalnız bazar şəraitinin və səhmlərin qiymətləndirilməsindən sonra müəyyənləşdirilir. Nümunə Mondberg Plc 5,000,000 dollar nağd pul tələb edən yeni istehsal xəttinə investisiya qoymaq barədə düşünür. Şirkətin borc əldə etmək üçün kifayət qədər qiymətli kağızı olmadığına görə fond birjasında yeni səhmlərin buraxılmasına qərar verir. a) Ikinci dərəcəli bazarlar: bunlar şirkətlər tərəfindən yeni buraxılmış borc və aksiya alətlərinin satıldığı bazarlardır. Ikinci dərəcəli bazarlar səhmdarlara öz investisiyalarını likvidləşdirməyə imkan yaradır. Bu bazarların fiziki məkanları vardır, məsələn London fond birjası və ya Tokyo fond birjası, lakin texnologiya yüksək inkişaf etdiyindən səhmlərin mübadiləsi fiziki olaraq yox, telefon və internet vasitəsilə həyata keçirilir. Nümunə Klara fərdi səhmdardır və iki il öncə hər biri üçün 0.20 dollar ödəyərək Monberg Plc-nin səhmlərini almışdır. Iki il ərzində, genişlənmə və davamlı inkişaf nəticəsində səhmlərə olan inam səhmlərin bazar qiymətini 1.10 dollara qaldırmışdır. Klara indi öz investisiyasını internet vasitəsilə ikinci dərəcəli bazarda sataraq varlanmaq istəyir. Bu halda, o, hər səhmdən 0.90 dollar kapital qazancı əldə edəcəkdir. 2. Alternativ investisiya bazarları Qiymətli kağızların fond birjasında satılması üçün qiymətli kağızlar bu birjada siyahıya alınmalıdır. Kiçik və orta şirkətlər bu siyahıya salınmaq və ya əlaqəli qiymətləri daşımaq mövqeyində deyildirlər. Onlar üçün 1995-ci ildə Alternativ İnvestisiya Bazarı yaradılmışdır. Bu inkişaf perspektivi olan kiçik şirkətlərə kapital yığmaq və əlavə xərcləri olmadan öz səhmlərini bazarda satmaq imkanı verir. Kapital bazarına daha çox yiyələnərək AİM-də siyahıya alınan şirkətlər yüksək etibar və yüksək ictimai profil kimi faydalar əldə edirlər. FƏSİL – B2: Malİyyə bazarları və İnstİtutlarının mahİyyətİ və rolu : 93 3. İnstitutsional İnvestorlar Pensiya fondları, ehtiyat fondları, sığorta şirkətləri, qarşılıqlı fondlar və digər institutlar böyük miqyasda resurslara ortaq olurlar və böyük məbləğlərdə investisiyalar qoyurlar. Onlar institutsional səhmdarlar adlanır. Onlar ümumi aktivlərin böyük hissəsinə sahib olurlar və menecmentə təsir göstərmək və hətta direktorları dəyişdirmək iqtidarında olurlar. Araşdırmalar göstərir ki, institutsional səhmdarlar şirkətlərin səhm kapitalının yarısına sahib olurlar. Nümunə The AAL Qarşılıqlı Fondları, Activa Qarşılıqlı Fondları, Churchill Home Sığorta, Privilege Car Sığorta. 4. İştirakçılar Kapital bazarının iştirakçıları fərdlər, dövlət və böyük institutlardır. Böyük institutların iştirakı tənzimləyicilər üzərinə aşağı dəllallıq haqları da daxil olmaqla ictimaiyyət üçün ədalətli şərtlər tələb edir. 1.4 Beynəlxalq bazarlar 1. Beynəlxalq Pul Bazarları Hal-hazırda şirkətlər yerləşdikləri ölkələrin xaricində yerləşən tərəflər ilə işgüzar münasibətlər qururlar. Avrovalyuta bazarları kimi tanınan, beynəlxalq pul bazarları, böyük şirkətlərin borc əldə edə biləcəyi yerlərdir. Tərif Avrovalyuta bazarı həmçinin “Xarici Bazar” adlanır. Bu bazar sahibkarın ölkəsinin valyutasından başqa istənilən valyutada imzalanan kredit sazişləri üçün mövcud olan bazardır. Bu sazişlər sahibkarın qaydalarına və tələblərinə tabedir. Avrovalyutalar: ölkənin (regionun) xaricində olan valyutalardır. Avrodollarlar: ABŞ-nın xaricində, ABŞ-nın banklarının xarici filiallarında və xarici banklarda olan dollarda yerləşdirilən depozitlərdir Ölkənin xaricində olan banklarda saxlanılan istənilən valyutalar Avrovalyutalar adlanır. Bu hətta bankın, depozitin və ya valyutanın Avropa ilə əlaqəsi olmadıqda belə olur. Adın əvvəlində Avro sözünün gəlməsinə səbəb odur ki, ilkin olaraq, Avropadakı banklar öz ölkələrinin valyutaları əvəzinə, digər ölkələrin valyutalarını depozit kimi saxlamaq təcrübəsinə başlamışlar. Nümunə Malaziya şirkətinin Malaziyadakı bankında 200,000 dollar məbləğində depoziti yerləşdirilmişdir. Təchizatçıya 300,000 dollar ödəmək lazım olan zaman, şirkət bu depoziti bankdan çıxarır və əlavə olaraq həmin bankdan 100,000 borc alır. 94 : BÖLMƏ – B: MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ 200,000 dollar məbləğində depozit və sonradan alınmış 100,000 dollar məbləğində borcun hər ikisi Avrodollar və ya beynəlxalq pul bazarları sövdələşmələri hesab olunur. Avrovalyuta sövdələşmələri depozit sertifikatları formasında, banklar arasında olur. Onlar böyük şirkətlərə, adətən bu günlərdə tələb olunan, qısa müddətli xarici valyuta fondlarını toplamağa imkan yaradır. Buna görə də, onlar beynəlxalq ticarətdə əhəmiyyətli rol nümayiş etdirirlər. 2. Beynəlxalq kapital bazarları Beynəlxalq kapital bazarları, beynəlxalq komponentin bir neçə növünü əhatə edən və yaxından inteqrasiya olunmuş kapital bazarlarıdır. Beynəlxalq səviyyədə satılan səhmlər, istiqrazlar və xarici valyutalar beynəlxalq kapital bazarlarının ünsürləridir. Tipik olaraq, bu bazarlar böyük şirkətlərə uzun müddətli məqsədlər üçün maliyyə vəsaitləri toplamağa kömək edir. Bunların arasında Beynəlxalq istiqraz bazarı nisbətən yaxşı inkişaf etmişdir. a) Avroistiqrazlar buraxıldıqları ölkənin valyutasından fərqli valyutada adlandırılan istiqrazlardır. Nümunə Yaponiyada Avstraliya şirkəti tərəfindən buraxılan və Avstraliya dolları ilə adlandırılan istiqraz Avroistiqrazdır. b) Xarici istiqrazlar, istiqrazı buraxan xarici müəssisənin məxsus olduğu ölkənin valyutası ilə adlandırılan istiqrazlardır. Nümunə Yaponiyada Avstraliya şirkəti tərəfindən yapon iyenası ilə buraxılan istiqraz xarici istiqraz kimi tanınacaqdır. Ölkədaxili istiqraz buraxılışları hökümətlərin sərt tənzimləmə tədbirlərinə tabedirlər. Buna baxmayaraq, Avroistiqraz buraxılışları bu cür tənzimləmə tədbirlərinə tabe deyildir. Avroistiqraz buraxanlar mübadilə risklərini nəzərə almalıdırlar. Əgər Avroistiqraz pulu istiqrazın valyutasından fərqli valyutada gəlir gətirəcək aktivin alınmasında istifadə olunursa, burada mübadilə itkisi riski vardır. Beynəlxalq səhm bazarı nisbətən az inkişaf etmiş sayılır. c) Avro səhm buraxılışı, öz ölkəsində səhmlərinin birja siyahısına salınması və ya salınmamasından asılı olmayaraq, firmanın səhmlərinin müxtəlif ölkələrdə eyni vaxtda satılması deməkdir. Nümunə Cənubi Koreya şirkəti səhmlərinin buraxılışını Londonda həyata keçirir. FƏSİL – B2: Malİyyə bazarları və İnstİtutlarının mahİyyətİ və rolu : 95 XÜLASƏ Iştirakçılar: banklar, böyük şirkətlət, dövlət Güzəştli istiqrazlar-güzəşt çıxılır, yetkinləşmiş əsas məbləğ ödənilir Pul bazarları-qısamüddətli fondlar Beynəlxalq bank sövdələşmələri Depozit sertifikatları və digər alətləryetişmiş əsas məbləğ+ ödənilmiş faiz XÜLASƏ Səhm(aksiya) və istiqraz (borc) bazarları əsas (yeni buraxılışlar) və ikinci dərəcəli (mövcud alətlər) bazarlar Kapital bazarları-uzunmüddətli fondlar alternativ investisiya bazarı- əsas bazara qoşulmağa uyğun olmayanlar və ya bunu arzulamayanlar Institutsional səhmdarlar- böyük fondlara sahib olanlar Iştirakçılar-fərdlər, firmalar və dövlət Sual 1 Avroistiqrazlar nədir, onların digər xarici istiqrazlardan necə fərqlənir? 2. Maliyyə vasitəçilərinin rolunun izahı.[1] [Nələri Öyrənəcəyik b] 96 : BÖLMƏ – B: MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ 2.1 Maliyyə Vasitəçilərinin izahı Maliyyə vasitəçiləri maliyyə bazarında iki tərəf arasında vasitəçi rolunu oynayır. Vasitəçiliyin ən sadə forması borcalanlar və borcverənlər arasında meydana gəlir, yəni bu iki tərəfi əlaqələndirir. Vasitəçilik həmçinin, ölkənin mərkəzi bankı ilə, kommersiya bankları arasında da baş verə bilər. Diaqram 1: Pulun borcverəndən borcalana keçməsi prosesi qalıq ilə kreditor və ya vahidlər maliyyə vasitəçiləri və ya bank borc alan Nümunə Maliyyə vasitəçilərinə aşağıdakı nümunələri göstərmək olar: 1. banklar 2. sığorta şirkətləri 3. qarşılıqlı fondlar 4. pensiya fondları 5. hökümətlərin əmanət şöbəsi 2.2 Maliyyə vasitəçilərinin funksiyaları 1. Vəsaitlərin toplanması Kiçik məbləğdə olan fərdi əmanətlər birləşdirilərək ayrıca borc götürənlərə borc şəklində verilə bilər. Maliyyə vasitəçiləri kiçik məbləğlərin birləşdirilməsində köməklik edirlər. Məsələn, on fərdin hər biri 100 dollar depozit qoyarsa, bank bir borcalana 1,000 dollar, yəni 10x100 dollar borc verə bilər. 2. Riskin azaldılması Borcverənlər özləri maliyyə vasitəçiliyi nəticəsində yaranan ümidsiz borclar ilə öz investisiyalarını itirmək riskindən ehtiyat edirlər. Bundan əlavə, maliyyə vasitəçiləri çox sayda fərdlərə kredit verdikləri zaman onların riskləri daha çox artır. FƏSİL – B2: Malİyyə bazarları və İnstİtutlarının mahİyyətİ və rolu : 97 Nümunə Əvvəlki nümunənin davamı. Əgər borcalan istənilən ödəniş üzrə öhdəliyi yerinə yetirməkdən boyun qaçırırsa, maliyyə itkisindən əziyyət çəkən bank olur. Hər biri 100 dollardan deposit qoyan 10 səhmdar heç bir şey itirmir. Çünki bank onlara borcludur, borcalanlar isə banka borcludur. 3. Ödəmə müddəti başa çatmış kreditlərin uzadılması Vasitəçilər fərdi kreditorlar vasitəsilə maliyyənin fasiləsiz olaraq təmin edilməsindən xeyir götürür. Bu səbəbdən, daha çox depozit cəlb etməklə borcalanları sabit və uzun ödəmə müddətli maliyyə vasitələri ilə təmin etmək mümkün olur. 4. Rahatlıq Fərdlər fərdi borcalan tapmamış da investisiya qoya (borc verə) bilərlər. Səhmdar tələb olunan dövr ərzində tələb olunan gəliri seçir, müvafiq vasitəçiyə yaxınlaşaraq deposit yerləşdirir. Borcalanlar isə, bu cür fondlardan hazır maliyyə vəsaiti kimi istifadə edir. 5. Tənzimləmə Investorları təcrübəsizlikdən və vəzifədən sui istifadədən qorumaq üçün müvafiq güclü tənzimləmə tədbirləri mövcuddur. 6. Məlumat Vasitəçilər borcalanların və borcverənlərin maliyyə vəziyyətlərindən asılı olaraq, seçimlərində lazımi məsləhətlərlə təmin olunurlar. 2.3 Banklar tərəfindən Kredit verilməsi və ya vəsaitlərin yığılması Banklar bank sistemi vasitəsilə borc verərək vəsaitlər cəlb edə bilirlər. Təsəvvür edin ki, yalnız bir kommersiya bankı mövcuddur və bütün müştərilər bu banka pul vəsaiti yerləşdirməklə əlavə pul qazanmaq istəyirlər. Nümunə 1 Yanvar 20X8-ci il Con banka 1,000 dollar məbləğində depozit qoyur. Bankın aktivləri Bankın öhdəlikləri $ Nağd 1,000 $ Depozit (Con) 1,000 98 : BÖLMƏ – B: MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ 4 Yanvar 20X8-ci il Meri borc almaq məqsədi ilə banka yaxınlaşır. Əgər bank hesab etsə ki, Con müəyyən müddət ərzində heç bir nağd pul çəkməsə, bu zaman Merinin ala biləcəyi maksimal məbləğ 1,000 dollardır. Bankın aktivləri Bankın öhdəlikləri $ Meri (borc) $ 1,000 Deposit (Con) 1,000 8 Yanvar 20X8-ci il Meri tədarükçü Bilə 1000 dollar ödəyir və Bil bu məbləği dərhal banka qoyur. Bankın aktivləri Bankın öhdəlikləri $ $ Meri (borc) 1,000 Depozit (Con) 1,000 Nağd pul 1,000 Depozit (Bil) 1,000 Hələlik bank əlavə 1,000 dollar kredit yaradır. Bankların müştərilərin nağd pulu öz hesablarından heç vaxt çəkməyəcəklərini düşünməsi qeyri-realdır. Həmçinin, müştərilərin depozitlərdən bütün nağd pulun hamısını çəkəcəklərini düşünməsi də qeyri-realdır. Reallıqda, banklar müştərilərin nağd pul ehtiyaclarını qarşılamaq üçün depozitlərin ən az 10%-ni likvid olaraq saxlayırlar. Bu sistem bank sistemində “fraksiya ehtiyatı”adlanır. Nümunə 1 Yanvar 20X8-ci il Harri banka 1,000 dollar depozit qoyur. Bankın aktivləri Bankın öhdəlikləri $ Nağd pul 1,000 $ Depozit (Harri) 1,000 FƏSİL – B2: Malİyyə bazarları və İnstİtutlarının mahİyyətİ və rolu : 99 6 Yanvar 20X8-ci il Vilyam borc üçün banka yaxınlaşır. Bankın siyasəti depozitlərin 10%-ni nağd pul kimi saxlamaqdır və bu səbəbdən də Vilyama maksimal verilə biləcək borc məbləği 900 dollardır. Bankın aktivləri Bankın öhdəlikləri $ $ Nağd 100 Borc (Vilyam) 900 Depozit (Harri) 1,000 10 Yanvar 20X8-ci il Vilyam Paula maşın üçün 900 dollar ödəyir. Paul dərhal nağd pulu banka deposit şəklində qoyur. Bankın aktivləri Bankın öhdəlikləri $ $ Nağd pul 100 Borc (Vilyam) 900 Depozit (Harri) 1,000 Nağd pul 900 Depozit (Paul) 900 Vasitəçiliyin səhmdarlar və şirkətlər üçün faydaları a) Səhmdarlar üçün i. Portfellərin müxtəlifliyi: banklar fondları bir yerə yığır və müxtəlif portfeldə onlara sərmayə qoyur. Ola bilsin ki, bu fərdi səhmdar səviyyəsində mümkün olmur. ii. Azaldılmış risklər: bankların müxtəlif fəaliyyətlərinin nəticəsində, səhmdarların riskləri azaldılır. iii. Bankın ekspertizasına giriş: bankın ekspertləri korporativ riski qiymətləndirirlər və maksimal mümkün gəlir əldə edirlər. iv. Əksər ölkələrin bank zəmanəti və ya sığorta sxemləri vasitəsilə, bank investisiya qoyan insanların mühafizəsini təmin edən qanunvericilik sistemi mövcuddur. v. Müəyyən şəraitlərdə, məsələn qarşlıqlı fondlarda, səhmdarlar həmçinin spesifik risk profilini seçə bilərlər. b) i. Şirkətlər üçün Fondların birləşməsi: Şirkətlərin böyük miqdarda maliyyə vəsaitlərinin əldə edilməsinə imkan yaradır ii. Bu onlara fond xərclərini azaltmaqda kömək edir. Banklar öz risklərini paylaşdıran və böyük məbləğdə borc alan zaman, onlar aşağı faiz dərəcəsi tətbiq edirlər. iii. Onlar iqtisadi miqyasların üstünlüklərindən faydalana bilərlər. iv. Şirkətlər uzun müddətli maliyyə vəsaitləri əldə edə bilər. Banklar hətta fərdi səhmdarlar dəyişildiyi zaman da maliyyə vəsaitlərini toplayıb şirkətlərə imkanlar yarada 100 : BÖLMƏ – B: MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ v. bilərlər. Hətta yüksək riskli layihələr zamanı da maliyyə vəsaiti əldə etmək və mənfəət qazanmaq mümkündür. Çünki, banklar öz maliyyə risklərini paylaşdırırlar. XÜLASƏ Borcalan və borcverən arasında əlaqə yaradır Mənası Məcmulaşdırma Bitə dövrü transformasiyası Riskin azaldılması funksiyaları Rahatlıq Tənzimləmə Maliyyə vasitəçiləri Məlumat kredit yaradılması Borclar depozit yaradır,yenidən borclar yaranır Nağd pul sızması növləri Banklar Digərləri 3. Fond birjasının və korporativ istiqraz bazarının funksiyalarının izahı.[2] [Nələri Öyrənəcəyik c] Fond birjaları əsasən, şirkətlərin səhmləri və onların derivativləri ilə məşğul olurlar. Bənzər şəkildə, istiqraz bazarları borc iltizamları və onların derivativlər kimi qiymətli kağızları əhatə edirlər. Bu bazarların hər ikisi vacib iqtisadi funksiyalar həyata keçirirlər. 3.1 Birjaların və korporativ istiqraz bazarlarının ümumi funksiyaları 1. Biznes vahidlərinə maliyyə mənbəyini təmin edir Biznes təşkilatlarına öz fəaliyyətləri və genişlənmələri üçün maliyyə vəsaitləri lazımdır. Fond birjaları və kapital bazarları onlara orta və qısa-müddətli maliyyə vəsaitləri əldə eləmək üçün imkan yaradır. 2. Səhmdarlara gəlir və likvidlik mənbələri təmin edir. Investorlar öz fondlarında ağıllı gəlir əldə edə bilirlər. Eyni zamanda, qiymətli kağızları istənilən vaxt sata bilərlər. Bu onları likvidlik ilə təmin edir. 3. Fərdi alıcı və satıcı üçün riskləri azaldır. Bazarları tənzimləyən zaman, satıcılar alıcıları, satılan qiymətli kağızlar üzrə ödənişlərin FƏSİL – B2: Malİyyə bazarları və İnstİtutlarının mahİyyətİ və rolu : 101 vaxtında ödənilməsinə əmin edirlər. Alıcılar da alınan qiymətli kağızlar üzrə olan ödənişlərin vaxtında alınmasına əmin olmalıdırlar. Qaydalar və faizlər haqqında məlumat hamı üçün mümkün olarsa və proses şəffaf keçirilərsə, saxtakar sövdələşmələrin baş verməsi riskləri də bir o qədər az olar. 4. Maliyyə resurslarının optimal bölüşdürməsi. Bazar qüvvələrinin fəaliyyəti ilə, maliyyə resursları daha effektiv firmalara istiqamətləndirilir. Qeyri-effektiv firmalar isə bazarlardan faydalanmağa çətinlik çəkəcəklər. Bu da resursların optimal bölüşdürməsinə gətirib çıxarır. 5. İqtisadi artım. Qiymətli kağızları vermək üçün maliyyə vasitələrinin mövcudluğu maliyyə resurslarının optimal bölüşdürməsinə gətirib çıxarır. Nümunə Elvis Ltd bu yaxınlarda yaradılan yeni şirkətdir. O səhm/ istiqraz bazarlarında aksiyaların və istiqrazların buraxılmasını həyata keçirir. O yeni fabrik açır, məhsullar isehsal edir və bir çox insanları işlə təmin edir. Bu hal iqtisadi artımın bir hissəsi hesab oluna bilər. 6. Məşğulluğun artırılmasını ön plana çəkir. İqtisadi artım öz növbəsində, məşğulluğun artırılmasına gətirib çıxaracaqdır. 7. Münasib, etibarlı və vaxtında mümkün olan maliyyə məlumat sistemləri. Razılaşmalar, bazarın hakimiyyət orqanları tərəfindən idarə olunması, müvafiq hakimiyyət orqanları tərəfindən tətbiq edilən tənzimləmə tədbirləri kimi sağlam prosedurlar səbəbindən, fond birjalarının siyahısında olan şirkətlər öz maliyyə məlumat sistemlərini yüksək səviyyədə saxlamalıdırlar, çünki, məlumat istifadəçilərə münasib, etibarlı və vaxtında əldə edilən olmalıdır. 8. Hesablama palatası kimi fəaliyyət göstərir. Onlar qiymətli kağız alıcılarının və satıcılarının hesablarının tənzimlənməsinə kömək etmək məqsədilə hesablama palatası kimi fəaliyyət göstərirlər. 3.2 Fond birjasının funksiyaları 1. səhmlərin ədalətli qiymətlərini müəyyənləşdirir. Fond birjasında fəaliyyət göstərən, səhmlərin tələb və təklifinin bazar qüvvələri şirkətin səhmlərinin qiymətini müəyyənləşdirir. 102 : BÖLMƏ – B: MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ 2. Ev təsərrüfatlarına iqtisadi artımın faydalarını bölüşmək və sərvət toplamaq imkanı yaradır. Əgər şirkət inkişaf edirsə, onun adi və ya aksiya səhmlərinin bazar qiyməti də artır. Bu da səhmdarlara iqtisadi artımın faydalarını bölüşdürməyə imkan verir. 3.3 Korporativ istiqraz bazarının funksiyaları 1. Banklarda korporativ borcvermənin yükünü azaldır Pul vəsaiti tələb edən şirkətlər yalnız kommersiya banklarından asılı olmamalıdır. Onların istiqraz bazarı kimi effektiv alternativləri mövcuddur. Istiqrazlar birbaşa səhmdarlar üçün buraxılır. Onların bank maliyyəsindən üstünlüyü ondadır ki, onlar səhmdarlar və ya kreditorlar üçün likvidliyi təmin edirlər. Səhmdarlar istənilən vaxt öz istiqrazlarını bazarda sataraq öz pullarını geri götürə bilərlər. Normal olaraq, bu banklar üçün mümkün deyil. 2. Şəffaf mühasibatlıq, maliyyə analitikləri, kredit qabiliyyətinin qiymətləndirilməsi vasitəsilə sistemlərin dəstəyini asanlaşdırır. Istiqraz bazarına daxil olan şirkətlər şəffaf mühasibat siyasətlərinin zəmanətinə ehtiyac duyurlar və bunun vasitəsilə də, kredit qabiliyyətinin qiymətləndirilməsini əldə edirlər. Bundan əlavə, səhmdarlar mümkün məlumatı təhlil etmək üçün maliyyə analitiklərinin xidmətinə ehtiyac duyurlar. Istiqraz bazarlarının inkişaf etməsi, bu cür sistemlərin də inkişaf etməsinə yardımçı olur. Xülasə Səhmlərin ədalətli qiymətini müəyyən edir Fond birjasının funksiyaları Ev təsərrüfatlarına iqtisadi artımın faydalarını bölüşdürmək və sərvəti toplamaq imkanı verir Xülasə Banklarda korporativ borcvermənin yükünü azaldır İstiqraz bazarının funksiyaları Şəffaf mühasibatlıq, maliyyə analitikləri, kredit qabiliyyətinin qiymətləndirilməsi və.s vasitəsilə sistemlərin dəstəyini asanlaşdırır Sual 2 Korporativ istiqraz bazarının funksiyalarını göstərin. 4. Risk/qayitma mübadiləsi ilə müqayisədə müxtəlif qiymətli kağızların təbiətini və xüsusiyyətlərini izah edin.[2] [Nələri Öyrənəcəyik d] FƏSİL – B2: Malİyyə bazarları və İnstİtutlarının mahİyyətİ və rolu : 103 Qiymətli kağız pul vasitəsilə borc vermə və ya depozitə yerləşdirilmə səlahiyyətləri verən maliyyə aktividir. Nümunə olaraq, səhmləri, istiqrazları, borc iltizamlarını və dövlət səhmlərini göstərmək olar. Qiymətli kağızın cari bazar qiyməti gələcək gözlənilən qazanclar axınına riskə tənzimlənmiş müvafiq dərəcədə endirim edilməklə tapılır. Gəlirin və ya hasilatın dərəcələri dividentlər və ya faizlər və kapital qazanclarından ibarət illik gəlirdən ibarətdir. Risk və gəlir arasında birbaşa əlaqə var, çünki, adətən yüksək riskli qiymətli kağızlar kompensasiya kimi səhdmarlara yüksək gəlir gətirirlər. Risk nədir? Daha əvvəl də qeyd etdiyimiz kimi, səhmdarlar borc pul vəsaiti verirlər və bu səbəbdən də maliyyə təminatçıları kimi çıxış edirlər. Əksər hallarda, səhmdarların öz təmin etdikləri fondların üzərində heç bir nəzarətləri olmur. Riskə gəldikdə isə, aşağıdakılar tətbiq olunur: • • borcalanın ödəyə bilməmək ehtimalı və səhmdarın öz vəsaitlərinin hamısını itirə bilməsi. investisiyanın dəyərdən düşə bilməsi ehtimalı (faizlərdə dəyişmə və ya inflyasiya səbəbi ilə) Yuxarıdakların baş verməsinin daha böyük ehtimalı, səhmdarlar üçün gəlirin daha yüksək zəruri dərəcəsi olacaqdır; daha yüksək faiz dərəcəsi yüksək riskləri kompensasiya edir. Buna baxmayaraq, bəzi hallarda, investisiyalar sığortalanarsa, risk minimallaşdırıla bilər. Məsələn, borc iltizamı şirkətin başqa aktivlərindən biri ilə sığortalanıbsa daha aşağı gəlir gətirəcəkdir. Şirkət faizi və ya borc iltizamını ödəyə bilmədiyi halda, borc sahibinin istənilən itkini kompensasiya etmək üçün girov qoyulan aktivi müsadirə edə bilər. Bu səbəbdən, zəmanət, şirkətin götürdüyü öhdəliyi yerinə yetirə bilmədiyi zaman borc sahibləri və səhmdarlara müəyyən yardım edir. Diagram 2: Risk və gəlir arasındakı əlaqəni göstərən qeyri-bərabərlik əyrisi gözlənilən gəlir adi səhmlər dövlət qiymətli kağızları risk Yuxarıdakı göstərilən əyri səhmdarların müxtəlif risk və gəlirə sahib olmalarını göstərir. Bu əyrinin aşağıdakı hissəsi risklərin və gəlirlərin az olduğu dövlət qiymətli kağızlarını göstərir. Digər qurtaracaq isə, yüksək risk daşıyan lakin həm də yüksək gəlir gətirə bilən sadə səhmlərdir. 104 : BÖLMƏ – B: MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ Investorlar istənilən kombinasiyadan bərabər fayda götürürlər. R,S,T,P və U-da porfellərin hamısına bərabər münasibət göstəriləcəkdir. U və Q portfellərindən U-ya üstünlük veriləcəkdir, çünki, risk səviyyələri eynidir, lakin U-da gəlir daha çoxdur. İnvestorun gəliri A ilə daha yüksək olacaqdır. Alternativ olaraq, səhmdar eyni gəliri daha az risklə əldə edə bilər. Q ilə müqayisədə, R-də risk B qədər daha aşağı olacaqdır. Indi isə səhmdarlar üçün əldə edilə bilən müxtəlif qiymətli kağızların növlərini nəzərdən keçirək. 1. Pul bazarı qiymətli kağızları a) Xəzinə istiqrazları Xəzinə istiqrazları mərkəzi bank tərəfindən nominal dəyərdən aşağı buraxılır. Başa çatma tarixində səhmdara tam nominal dəyəri ilə ödənilir. Gəlir alış qiyməti ilə başa çatma tarixindəki qiymət arasındakı fərqdən ibarət olur. Nümunə 100,000 dollar dəyərində olan istiqrazlar 98,000 dollar müqabilində alınmışdır. Son ödəmə tarixində səhmdar 100,000 dollar əldə edir. b) Dövlət istiqrazları Dövlət istiqrazları dövri olaraq istiqraz sahiblərinə faiz gəlirləri gətirirlər, (məsələn, ildə iki dəfə). Bu qiymətli kağızlar dövlət tərəfindən buraxılır və burada faizin və əsas məbləğin ödənilməməsi riski çox az olur və bu səbəbdən, gəlirlər digər zəmanətlərdən daha aşağı olur. Dövlət qiymətli kağızları risk pilləsinin ən aşağı səviyyəsində yer alır. Digər qiymətli kağızların daha yüksək riskləri və bu səbəbdən daha yüksək gəlirləri olacaqdır. Ümumi faizdə dəyişmələr riski olduğu müddətdə uzunmüddətli qiymətli kağızlar yüksək gəlir dərəcəsinə sahib olacaqlar. c) Repolar Repolar geri satınalma öhdəliyi olan razılaşmalardır. Dövlət qiymətli kağızları borcverən tərəfə satılır və razılığa əsasən onlar təyin olunmuş qiymətlə təyin olunan vaxtdan sonra geri alınır. Adətən onlar qısa müddətli olurlar (1 gündən 30 günə qədər). Onlar az riskli və aşağı gəlir gətirən maliyyə alətləridir. Buna baxmayaraq, səhdmarlar saxta qiymətli kağız sata bilən və fırıldaqçı dilerlərdən ehtiyat etməlidirlər. FƏSİL – B2: Malİyyə bazarları və İnstİtutlarının mahİyyətİ və rolu : 105 d) Depozit sertifikatı (DS) Bunlar bank ilə vaxt depozitləridir. Onlar səciyyəvi yetişkənlik tarixi və faiz dərəcəsi daşıyırlar. Gəlir dərəcəsi dövlət qiymətli kağızlarından bir az daha yüksəkdir. Bankın borcun ödənilə bilməməsi kimi kiçik riski vardır. Xüsusilə, uzunmüddətli depozitlərdə daha az likvidlik vardır. Cinayət ittihamı olmazsa, biz pulu vaxtından əvvəl geri götürə bilmərik. e) Kommersiya kağızı Şirkət tərəfindən buraxılan qısamüddətli zəmanətsiz borcdur. Zəmanətsiz olmalarına baxmayaraq, onlar şirkətlər tərəfindən yüksək kredit dərəcələri ilə buraxılırlar. Bu səbəbdən, kommersiya kağızlarının investisiya riski yüksək olur. Risk yüksək olduğu üçün, gəlir dərəcəsi də, bank depoziti sertifikatlarından yüksəkdir. f) Bank tərəfindən qəbul olunan sənədlər Bu qeyri-maliyyə təşkilatı tərəfindən buraxılan, lakin bank tərəfindən qəbul edilən və ya zəmanət verilən alətdir. Bu ticarət tərəfdaşının krediti ödəyə bilmə qabiliyyətinin tanınmadığı zaman istifadə olunur. Bu son ödəmə müddətindən əvvəl ikinci dərəcəli bazarda satıla bilər. Bank tərəfindən qəbul olunma riskini azaldır və bu səbəbdən gəlir çox zaman aşağı olur. g) Avro dollar depozitləri Bunlar ABŞ-dan kənardakı banklarda ABŞ dolları ilə mövcud olan depozitlərdir. Ilkin olaraq onlar, Avropadakı banklar tərəfindən belə adlandırılmışdır. Onlar ABŞ xaricində istənilən yerdə (yalnız Avropada deyil) saxlanılan dollarla olan depozitlərdir Bunlar daha yüksək gəlir təklif edir və daha az likviddir. Bu depozitlərdə ABŞ hökuməti tərəfindən tənzimlənmə və ya hər hansı bir digər tənzimlənmə tədbirləri olunur. Beləliklə tənzimləyici qiymətlər saxlanıldığı üçün, banklara daha dar çərçivədə işləməyə imkan verilir. 106 : BÖLMƏ – B: MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ Diaqram 3: Pul Bazarı Qiymətli kağızları Avro dollar depozitləri dövlət istiqrazları • ABŞ xaricindəki bankda ABŞ dolları ilə adlandırılan depozitlər • Avropadakı banklar tərəfindən başlanan • ABŞ xaricində istənilən yerdə keçirilən • yüksək hasilat təklif edir lakin çətin satılandır • ABŞ tənzimləmələrinə tabe olmayan • hökümətlər tərəfindən buraxılan • çox təhlükəsiz • aşağı gəlirlər Bankirlərin qəbulu repolar • qeyri maliyyə firması tərəfindən buraxılan lakin bank tərəfindən qəbul edilir və ya zəmanət verilən • ticarət partnyorunun kredit ödəmə qabiliyyətinin tanınmadığı yerə uyğun • yetişkənlikdən əvvəl ikinci dərəcəli bazarda satıla bilər • dövlət qiymətli kağızları borcverənlərə satılır və razılaşdırılmış qiymətə və tarixə geri almağa razılaşdırılır. • aşağı risk və aşağı gəlirlər pul bazarı qiymətli kağızları Depozit Sertifikatları (DS) • kommersiya bankları tərəfindən buraxılan • nisbətən təhlükəsiz • aşağı gəlirlər • normal olaraq depozit ilə əhatə edilən kommersiya kağızı • zəmanətsiz • yüksək kredit reytinqləri olan şirkətlər tərəfindən buraxılan • qayitma o bank əmanətlərinin normasından daha yüksəkdir 2. Kapital bazarı qiymətli kağızları a) İmtiyazlı səhmlər Imtiyazlı səhmlər müəyyənləşdirilmiş dərəcə ilə divident gəlirləri gətirən maliyyə alətləridir. Onlar adi səhmlər üzərində əsas məbləğ ödənildikcə dividentin ödənilməsində məqsədi üstünlük təşkil etdiyindən imtiyazlı səhmlər adlanırlar. Əsas məbləğin sığortalanmamasına baxmayaraq, iflas zamanı borcların qaytarılması üstünlüyünə görə ön sıralarda dayanır Bu səhmlər üzrə gəlir əldə etmək dərəcəsi digər sabit gəlir alətlərindən yüksəkdir. Şirkətin vergi tutulan gəlirləri hesablanarkən ödənilmiş dividentlər vergiyə cəlb olunmur. b) Aksiya səhmləri və ya adi səhmlər Adi və ya aksiya səhmdarları maksimum risk daşıyırlar və maksimum gəlirlər əldə edə bilərlər. FƏSİL – B2: Malİyyə bazarları və İnstİtutlarının mahİyyətİ və rolu : 107 Gəlirlərə zəmanət verilmir. Onlar əməliyyatın nəticələrindən asılıdır. Adi səhmdarların əldə etdiyi gəlirlər iki növə bölünür: birinci növbədə onların aldıqları divident və kapital qiyməti. c) Borc iltizamları və istiqrazlar Borc iltizamları zəmanətli və ya zəmanətsiz ola bilər. Zəmanətli borc iltizamları şirkətin müəyyən aktivləri ilə sığortalanırlar. Bank depozitlərinin faiz dərəcələri onlardan daha yüksəkdir. Borc iltizamlarının buraxılışı divident deklarasiyasına qoyulan məhdudiyyətlər kimi, dəyişkən hallardan asılı ola bilər. Borc iltizamları ilə, əlaqələndirilən dəqiq risk iki faktordan asılıdır: şirkətin kredit reytinqi və borc iltizamlarının zəmanətli və ya zəmanətsiz olması. Nümunə A şirkəti Bu şirkət uzun illərdir ki, mövcuddur və mütəmadi olaraq, ağıllı qərarlar və investisiyalar vasitəsilə, mənfəətinin miqdarını və mal dövriyyəsini artırmışdır. Menecerlər əlverişli işgüzar əlaqələr və yaxşı kredit reytinqi yaratmaqdan ötrü həmişə təchizatçılara və digər kreditorlara ödənişləri vaxtında etməkdə həssas olmuşlar. Şirkətin üzərində heç bir borc öhdəliyi olmayan bir neçə uzunmüdətli aktivi vardır. B şirkəti Bu şirkət isə iki ildir mövcuddur və ötən il müştərilərə aşağı faiz dərəcəsi ilə kredit təklif etmiş və, mal-material dövriyyəsini fövqəladə şəkildə artıra bilmişdir. Nəticədə, nağd pul axını azalmış və kreditor borcların ödənilməsi gecikdirilmişdir. Şirkət bəzi uzunmüddətli maddi aktivlərinə görə müəyyən miqdarda pul borcludur. Hər iki şirkət yeni layihə üçün maliyyə axtarır və borc iltizamları buraxmaq barədə düşünür. İlkin olaraq, belə bir nəticəyə gəlmək olarki, B şirkəti işi dayandıra bilər, çünki, onun kredit tarixçəsi zəngin olmadığı üçün borc iltizamı maliyyəsi əldə edə bilməyəcəkdir və onlar borc üzrə qiymətli kağız təklif etmək imkanında deyillər. Buna baxmayaraq, bu mütləq hal deyildir. Hər iki şirkət maliyyə əldə edə bilər. Borc iltizamlarının xüsusiyyətləri bir az fərqli olacaqdır. A şirkəti ilə əlaqəli risklər aşağıdır, borc iltizamı onun aktivlərindən biri ilə sığortalanacaq və bu səbəbdən təyin edilən faiz nisbətən aşağı olacaqdır. Digər tərəfdən, B şirkəti də maliyyə əldə edə biləcəkdir, lakin riski yüksək olduğu üçün, faiz dərəcəsi də yüksək olacaqdır. d) Konvertasiya oluna bilən istiqrazlar Bu alətlər istiqrazlar kimi buraxılır, lakin sahibinin seçimi ilə adi səhmlərə çevrilə (konvertasiya oluna) bilir. Konvertasiya dərəcəsi və tarixi əvvəlcədən müəyyən olunur. Onlar çevrilmə stimuluna malik olduqları üçün, faiz dərəcəsi adi borc iltizamlarından aşağı olur. 108 : BÖLMƏ – B: MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ Bu alət borc olduğu üçün, belə borcun faizi vergiyə cəlb edilir. Lakin, konvertasiyadan sonra ödənilən divident vergiyə cəlb edilmir. Diaqram 4: Kapital bazarı qiymətli kağızları kapital bazarı qiymətli kağızları adi səhmlər aksiya payları • sabit gəlir qazancı • gəlirlər o başqa alətlərdən daha yüksəkdir. • əsas məbləğ müdafiə olunmur • likvidləşmə zamanı aksiya paylarından əvvəl dərəcələr • E divident normal olaraq vergi tutulan deyildir. • bütün riski daşıyır • gəlirlər bəlli deyil; əməliyyat nəticələrinə bağlıdır • şirkətin dəyəri normal olaraq borc alətlərindən yüksəkdir. borc iltizamları və ya istiqrazlar konvertasiya oluna bilən istiqrazlar • müdafiə olunan və ya müdafiə olunmayan ola bilər • faizlər bank əmanətlərində ondan daha yüksəkdir • iş, divident və.s haqqında əlavə şərtləri özündə saxlayır. • Konvertasiya dərəcəsi və tarixi əvvəlcədən müəyyənləşdirilmişdir. • faiz dərəcəsi çevrilmə stimuluna malik olduğu üçün adi borc iltizamlarından daha aşağıdır. • borc faizi vergi tutulandır lakin konvertasiyadan dan sonrakı divident deyildir istiqrazlar Səhmlər və istiqrazlar Sual 3 Depozit sertifikatı nədir? Sualların Cavabları Sual 1-in cavabı Avroistiqrazlar buraxıldıqları ölkənin valyutasından fərqli valyutada adlandırılan istiqrazlardır. Digər tərəfdən xarici istiqrazlar, xarici müəssisənin istiqrazı buraxdığı ölkədə olan valyuta ilə adlandırılır. Sual 2-nin cavabı Korporativ istiqraz bazarları: • • banklarda korporativ borcverməni azaldır; şəffaf mühasibat,maliyyə analitikləri və kredit qabiliyyətinin qiymətləndirilməsi və.s vasitəsilə maliyyə sistemlərini dəstəkləyir. FƏSİL – B2: Malİyyə bazarları və İnstİtutlarının mahİyyətİ və rolu : 109 Sual 3-ün cavabı Depozit Sertifikatları son ödəmə tarixi və faiz dərəcəsi olan müddətli depozitlərdir. Depozit Sertifikatlarının fazi dərəcəsi dövlət qiymətli kağızlarından bir az çox olur. Buna baxmayaraq, dövrü olaraq, onlar bankın borcu ödəyə bilməməsinin kiçik riskini daşıyırlar. Həmçinin, son ödəmə tarixindən əvvəl pulun çəkilməsinə icazə verilmir. Qısa Test 1. 2. 3. 4. 5. Pul bazarında hansı növ sövdələşmələr həyata keçirilir? Kapital bazarını kim tənzimləyir? Maliyyə vasitəçiliyinin müddətini müəyyən edin və maliyyə vasitəçiliyinə üç nümunə göstərin. ‘Repolar’ nə deməkdir? Konvertasiya oluna bilən istiqrazlara ödənilən faiz vergiyə cəlb olunurmu? Qısa Testin Cavabları 1. 2. 3. 4. 5. Pul bazarı qısamüddətli fondlarla sövdələşmələr aparılır. Pul bazarında beynəlxalq bank sövdələşmələri və hesabların diskontlaşdırılması kimi müxtəlif növ sövdələşmələr və depozit sertifikatı, kommersiya kağızı və.s kimi digər alətlər yer alır. Kapital bazarı Qiymətli Kağızlar Komissiyası və ya Maliyyə Xidmətləri Hakimiyyəti kimi qurumlar tərəfindən tənzimlənir. Maliyyə vasitəçiliyi borcalan və borcverən arasında orta şəxs kimi çıxış edən təşkilatdır. Repolar adətən qısamüddətli və geri satınalma öhdəliyi olan razılaşmalardır. Dövlət qiymətli kağızları geri alınma razılığı ilə borcverənə satılır . Geri alınma müddəti 1 gündən 30 günə qədər olur. Belə növ alətlərdə risk və həmçinin gəlir aşağıdır.Buna baxmayaraq, səhmdarlar saxta qiymətli kağız sata biləcək və fırıldaqçı dilerlərdən xəbərdar olmalıdırlar. Bəli, konvertasiya oluna bilən istiqrazların faiz ödənişləri vergiyə cəlb olunandır, lakin, bir dəfə səhmə çevrilən istiqrazlara bu artıq tətbiq edilmir. Sınaq Sualları Sual 1 Pul bazarı və kapital bazarı arasındakı fərqi göstərin. Sual 2 Kapital bazarı qiymətli kağızlarının müxtəlif növlərinin təbiətini və risk və gəlirlərin qarşılıqlı əlaqəsini müəyyənləşdirin və izah edin. 110 : BÖLMƏ – B: MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ Sınaq Suallarına Cavablar SS 1-ə cavab Aşağıda pul bazarı ilə kapital bazarı arasındakı fərq göstərilmişdir: Fərq bəndləri Qiymətli kağızların son ödəmə tarixinin olması Sövdələşmələr Pul bazarı Qısa müddətli fondlarla sövdələşmələr aparır güzəştli istqrazlar, beynəlxalq banklar arası sövdələşmələr, depozit sertifikatları, kommerisya kağızı Kapital bazarı Orta və uzunmüddətli fondlarla sövdələşmələr aparır şirkət səhmi, derivativlər, istiqrazlar SS 2-ə cavab Kapital bazarları uzunmüddətli maliyyə alətlərinin satılması üçün istifadə edilir. Bu bazarlar şirkətlərə maliyyə əldə etmək və həmçinin səhmdarlara və ya qiymətli kağız sahiblərinə öz investisiyalarını likvidləşdirmək imkanı yaradır. kapital bazarlarında satılan qiymətli kağızlar aşağıdakılardan ibarətdir: a) Borc iltizamları/ şirkət borc səhmi Həmçinin, korporativ istiqraz və ya borc səhmi kimi tanınan borc iltizamı borcun yazılan təsdiqidir. Bu adətən, əsas məbləğin ödənilməsi və faizlərin ödənişi üçün şərtləri özündə əhatə edir və fond birjalarında eynilə səhmlər kimi satılır. Zəmanətli borc iltizamları(və ya istənilən zəmanətli borc) həm bir və ya daha çox aktiv üçün sabit yük, həm də bütün aktivlər üzərində dəyişən yük daşıyacaqdır. Əgər şirkət faiz ödənişi etməkdə çətinliklə qarşılaşarsa, borc iltizamı sahibləri faizləri qarşılamaq üçün aktivləri satacaq qəbuledici təyin edə bilərlər. Bundan əlavə, borc iltizamları müddətli və ya müddətsiz ola bilərlər. Müddətli borc iltizamı ilə, əsas məbləğ gələcəkdə müəyyən bir müddət ərzində ödəniləcəkdir. Müddətsiz borc iltizamları isə, gələcəkdə heç bir müəyyən edilən vaxtda ödəniləcək deyildir və faiz ödənişləri sonsuz olaraq ödənilə bilər. Borc iltizamları nisbətən aşağı riskli investisiyalardır (xüsusi ilə də əgər onlar zəmanətlidirsə), belə ki, şirkətlər onların faiz ödənişlərini prioritetlərə görə düzürlər. Bu şəraitdə, borc iltizamları üzrə gəlirlər nisbətən, digər qiymətli kağızlar üzrə gəlirlərdən daha aşağı olur. b) Konvertasiya olunan borc səhmi Bu sahibinə digər səhmlərə, adətən adi səhmlərə əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş qiymət/faiz və vaxtla konvertasiya etmək hüququ verən borcdur. Məsələn, 1 iyun 20X4-cü il tarixində buraxılan 100 dollarlıq borc səhmi 1 iyun20x9-cu il tarixində hər biri 10 dollar dəyərində olan 10 səhmə konvertasiya oluna bilər. Konvertasiya olunan borc səhmləri risk və gəlir baxımından borc iltizamları ilə oxşar xüsusiyyətlərə malikdirlər. FƏSİL – B2: Malİyyə bazarları və İnstİtutlarının mahİyyətİ və rolu : 111 c) İmtiyazlı səhmlər Bunlar dəyişən dividentdən daha çox dividentin sabit faizinə hüquq verən səhmlərdir. Əgər şirkətdə likvidləşmə gedərsə, imtiyazlı səhmlər borcdan sonra,ancaq sadə səhm kapitalından sonra ödənəcəkdir. Ona görə də, imtiyazlı səhmlərlə bağlı risk borc iltizamlarının riskindən daha çox, adi səhmlərin riskindən isə daha azdır. d) Adi səhmlər Əhəmiyyətli kapital qiyməti üçün potensialın mövcud olmasına baxmayaraq, adi səhmlər yüksək risk daşıyırlar. Dividentlər sadəcə olaraq nəzarət olunandır və böyük dəyişmələrə tabedir. Likvidləşmə (iflas) hadisəsi zamanı, adi səhm sahibləri ən aşağı üstünlük dərəcəsinə sahibdirlər. Bunun səbəbi, çox vaxt səhmə tələb olunan faiz dərəcəsinin qiymətli kağızların digər formalarından yüksək olmasıdır 112 : BÖLMƏ – B: MALİYYƏ MENECMENTİ MÜHİTİ BÖLMƏ - C DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ C1 FƏSİL – C1: Dövrİyyə kapİtalın mahİyyətİ, elementlərİ və əhəmİyyətİ Mövzuya i̇ lki̇ n baxış Dövriyyə kapitalı dedikdə biznesdə gündəlik əməliyyatları həyata keçirmək üçün lazım olan kapital nəzərdə tutulur. Dövriyyə kapitalı xalis cari aktivlər çıxılsın qısamüddətli kreditor borclarına bərabərdir. Bu nöqteyi-nəzərdən dövriyyə kapitalı uzunmüddətli kapitalla maliyyələşdirilən cari aktivlərə bərabərdir. Dövriyyə kapitalı kapitalın idarə edilməsi likvidlik və rentabellik üçün çox önəmlidir. Cari aktivlərin və cari öhdəliklərin düzgün olmayan şəkildə idarə edilməsi vəsaitlərin istifadə edilməyən aktivlərdə ilişib qalmasına səbəb olur ki, bu da likvidliyi azaldır. Bundan başqa, nağd pulun digər məqsədlər üçün istifadəsi mümkün olmadığına görə alternativ investisiya imkanları əldən verilir. Maliyyə meneceri kimi, hansı həcmdə dövriyyə kapitalının saxlanması, hansı formada saxlanması və necə maliyyələşdirilməsi kimi qərarların verilməsində iştirak etdiyinizə görə sizdən dövriyyə kapitalının mahiyyəti və əhəmiyyətini anlamaq tələb oluna bilər. Bu Fəsildə sizə biznesdəki dövriyyə kapitalının mahiyyəti, onun tərkib elementləri və əhəmiyyəti barəsində məlumat veriləcək. Nələri̇ öyrənəcəyi̇ k a) Dövriyyə kapitalının mahiyyətinin təsvir edilməsi və onun elementlərinin müəyyənləşdirilməsi. b) Likvidlik və rentabellik cəhətdən dövriyyə kapitalının idarə edilməsinin məqsədlərinin müəyyənləşdirilməsi və onlar arasındakı təzadın müzakirəsi. c) Maliyyə idarəetməsində dövriyyə kapitalının idarə edilməsinin mərkəzi rolunun müzakirəsi. 114 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ Giriş Praktiki nümunə 2008-ci ilin oktyabr ayında transmilli resurs nəhəngi BLT Belliton şirkəti 500 milyon dollar itki və üstəgəl əvvəlki illə müqayisədə rentabelliyin aşağı düşdüyünü elan etdi. Lakin, şirkət iddia edirdi ki, güclü maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat, yüksək səviyyəli aktivlər, pul vəsaitlərinin hərəkətinin artması və xərclərə yaxşı nəzarət şirkəti dirçəltmək üçün müvafiq vəziyyətə gətirib çıxardığı halda digər elementlər uğursuzluğa düçar olmuşdu. Xüsusilə, şirkət faiz və vergi ödənilməmişdən öncə 6.62 milyard dəyərində olan əməliyyat pul vəsaitlərinin hərəkətindəki güclü artımla öyünə bilərdi. Bu şirkətin aşağı dərəcəli borc/ səhm kapitalı nisbəti ilə birləşdikdə BLT Belliton şirlətinin gələcəkdə yaranacaq imkanlar üçün yaxşı vəziyyətdə olduğunu deməyə əsas verirdi. Şirkət biznes fəaliyyətini davam etdirəcək, lakin, həm də növbəti maliyyə ili üçün rentabellik vəziyyətini yaxşılaşdırmaq üçün dərhal müvafiq dəyişiliklər həyata keçirməlidir. Əsasən idarəetmə heyətinin səmərəli dövriyyə kapitalı (likvidlik) strategiyalarını müvafiq şəkildə həyata keçirmək təcrübəsi səbəbindən BLT Belliton şirkəti ticarəti davam etdirmək iqtidarında olacaq. Yuxarıda qeyd olunan praktiki nümunə dövriyyə kapitalının idarə edilməsinin əhəmiyyətini göstərir. Göründüyü kimi şirkət nəinki rentabelliyin azalmasına tab gətirmiş həm də öz maliyyə gücünü bərpa etməyə nail olmuşdur. Bu fəsildə dövriyyə kapitalı ilə bağlı aşağıdakı məsələləri müzakirə edilir. 1. Dövriyyə kapitalının mahiyyətinin təsvir edilməsi və onun elementlərinin müəyyənləşdirilməsi.[1] [Nələri öyrənəcəyik a] Hər bir biznesin nağd pul və qısa müddətdə nağd pula çevrilə bilən aktivlərə ehtiyacı var. Bu vəsaitlər materialların və xidmətlərin alınması üzrə yaranan kreditor borcları və əmək haqlarının ödənilməsini təmin etmək üçün lazımdır. Belə xalis aktivlərə investisiya kimi qoyulan kapital dövriyyə kapitalıdır. Tərif Xalis dövriyyə kapitalı cari aktivlər çıxılsın cari öhdəliklərə bərabərdir. Cari aktivlər maliyyə vəziyyəti haqqında hesabatın da əks olunmuş12 ayı ərzində realizə olunması (nağd pul vəsaitinə çevrilməsi) gözlənilən aktivlərinə deyilir. Cari öhdəliklər maliyyə vəziyyəti haqqında hesabatın da 12 ayı ərzində geri ödənilməsi gözlənilən öhdəliklərə deyilir. Bu cari aktivlər və öhdəliklər gündəlik biznes əməliyyatları sistemində müntəzəm olaraq dəyişir. Nümunə Mal-materiallar, debitor borcları və kreditor borcları sistemində hər gün dəyişə bilər. Bu baxımdan, xalis dövriyyə kapitalı müəssisənin gündəlik işi üçün tələb olunan kapitaldır. Buna görə də bu dövriyyə kapitalı adlanır. FƏSİL – C1: Dövrİyyə kapİtalın mahİyyətİ, elementlərİ və əhəmİyyətİ : 115 Adətən aşağıda göstərilən cari aktivlər və cari öhdəliklər dövriyyə kapitalını təşkil edir: Cari öhdəliklər Cari aktivlər Kreditor borcları Nağd pul vəsaiti və bank hesabları Cari vergi öhdəlikləri Xammal, bitməmiş istehsal və hazır məhsullar Ödəniləcək dividentlər Debitor borcları Qısamüddətli kreditlər Cari maliyyə aktivləri Uzunmüddətli kreditlər (kreditin 12 ay müddətində ödəmə müddəti tamamlanan hissəsi) Təchizatçılara ödənilən avanslar 12 ay ərzində ödənilməli olan digər öhdəliklər 12 ay ərzində realizasiya oluna bilən digər aktivlər Müəssisənin maliyyə vəziyyəti haqqında hesabatında aşağıdakı məlumatlar açıqlanmışdır: $’000 Debitor borcları 100 Mal-materiallar Xammal 40 Bitməmiş istehsal 50 Hazır məhsullar 80 Likvid qiymətli kağızlar 50 Kreditor borclar 115 Ödəniləcək qısamüddətli kreditlər 30 (Yuxarıda göstəriləndən başqa 12 ay müddətində ödənilməli olan növbəti ödənişin əsas məbləği) 200 20 116 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ Xalis dövriyyə kapitalının hesablanması aşağıda göstərilmişdir: Xalis dövriyyə kapitalının hesablanması Müxtəlif bizneslərin müxtəlif dövriyyə kapitalı xüsusiyyətləri vardır. Bu xüsusiyyətlər əsasən aşağıdakılara görə fərqlənir $’000 Debitor borcları $’000 100 Mal-material ehtiyatları Xammal 40 Bitməmiş istehsal 50 Hazır məhsullar 80 Likvid qiymətli kağızlar 50 320 Cəmi cari aktivlər Kreditor borclar 115 Ödəniləcək qısamüddətli kreditlər 30 Uzunmüddətli kreditlərin 12 ay müddətində ödənilməli olan hissəsi 20 Cəmi cari öhdəliklər 165 Xalis dövriyyə kapitalı (Cari aktivlər - Cari öhdəliklər) 155 Müxtəlif bizneslərin müxtəlif dövriyyə kapitalı xarakteristikaları vardır. Bu xarakteristikalar əsasən aşağıdakılara görə fərqlənir: • • • mal-materialın saxlanma vaxtı (hazır məhsulların istehsalı və satılması arasında olan vaxt). təchizatçının kredit müddəti (təchizatçıların borclarının ödənilməsinə sərf olunan vaxt). müştərilərin ödəmə müddəti( ödəniş üçün müştərilərə verilən vaxt müddəti). Nümunə Supermarketlər və böyük ticarət mərkəzləri əsasən öz bizneslərini nağd pul vəsaitləri üzərində qururlar. Onlar adətən müştərilərinə kredit təklif etmirlər. Onların daima kifayət qədər pul ehtiyatları olur ki, bundan da müvafiq qaydada istifadə etmək lazımdır. Topdansatış şirkətləri üçün adətən kredit sistemi istifadə olunur. Onlar məhsulları kredit əsasında alır və satırlar. Buna görə də nağd pul vəsaitlərinin idarə edilməsi onlar üçün narahatlıq do- FƏSİL – C1: Dövrİyyə kapİtalın mahİyyətİ, elementlərİ və əhəmİyyətİ : 117 ğuran əsas sahələrdən biridir. Lakin, bəzi kiçik və orta ölçülü müəssisələr təchizatçılardan kredit almaqda problemlə üzləşirlər. Buna görə də dövriyyə kapitalı xarakteristikaları sənaye sahəsindən asılı olaraq dəyişir. Şirkətin gündəlik fəaliyyətinə sərf olunan kapital Dövriyyə kapitalın təbiəti və elementləri Cari aktivlər çıxılsın cari öhdəliklər Cari aktivlər 12 ay ərzində realizasiya oluna bilən digər aktivlər Cari öhdəliklər 12 ay ərzində ödənilməli olan digər öhdəliklər 2. Likvidlik və rentabellik cəhətdən dövriyyə kapitalının idarə edilməsinin məqsədlərinin müəyyənləşdirilməsi və onlar arasındakı təzadın müzakirəsi[2] [Nələri öyrənəcəyik b] Dövriyyə kapitalı likvidlik və həmçinin rentabellik üçün nəzərdə tutulmuşdur. Bu məqsədlərdən hər biri və onlar arasındakı qarşılıqlı əlaqə aşağıda müzakirə edilir. 2.1 Likvidlik Öz müştərilərinə hazır məhsul və xidmətləri təklif etmək üçün biznes müəssisəsi müntəzəm olaraq xammal alır. Bu ödənişləri ödəmək vaxtı çatanda biznes müəssisələri nağd pul vəsaitlərinə ehtiyac duyurlar. Müəssisə kreditor borcları, işçilərin mükafatlandırılması və digər xərcləri ödəmək üçün pul vəsaitlərinə ehtiyac duyur. Əgər müəssisə bu məbləğləri vaxtlı-vaxtında ödəmək iqtidarında deyilsə müəssisənin tərəflərlə olan münasibətləri pisləşir. Nəticədə, gələcəkdə müəssisə kiçik miqdarda əmtəə və xidmətlər tələb etdiyi zaman onları əldə etməyə bilər və ya əlverişsiz şərtlərlə, məsələn, yüksək qiymət, aşağı keyfiyyət əldə edə bilər. Fövqəladə hallarda, ödənilməli olan məbləğ böyük olduqda və həddən artıq gecikmə olduqda kreditorlar məhkəməyə müraciət edərək şirkəti müflis olmuş elan edə bilərlər və öz pullarını təsviyyəçidən əldə edə bilərlər. Buna görə də likvidlik təkcə biznesin fəaliyyət göstərməsi üçün deyil həm də onun əməliyyatları davam etdirməsi üçün çox vacibdir. Adətən, analitiklər müəssisənin fəaliyyətini yoxlayarkən üstünlüyü rentabelliyə verirlər. Lakin müəssisənin öz fəaliyyətini davam etdirməsi üçün likvidlik də eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir. Likvidlik necə təmin olunur? Heç də bütün cari aktivlət likvid aktivlər deyil. Müvafiq likvidliyi saxlamaqla bağlı müəssisənin məqsədi müəssisənin rəhbərliyindən müəssisəyə məxsus bütün cari aktivlərinin yoxlanmasını və onların likvid olub olmamasını təhlil etməyi tələb edir. Adətən mal-materiallar bu məqsəd üçün likvid hesab olunmurlar. Çünki, məhsulların satılması və qarşılığında kredit satışlarından pulların toplanması uzun zaman alır. Nəzəri olaraq mal-materiallardan başqa digər cari aktivlər likvid hesab olunur. Əgər maliyyə meneceri digər cari aktivləri yoxlayıb və onların bəzilərinin likvid olmadığını aşkar edərsə, bu aktivlər likvid aktivlər qrupundan çıxarılmalıdır. Debitor borcları adətən likvid aktivlər hesab olunur. Əgər debitor borclarının bəzi hissəsinin ödənilməsinin tərəflər arasında fikir ayrılığı və ya məhkəmə halları nəticə- 118 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ sində gecikməsi ehtimalı varsa belə debitor borcları likvid aktivlər qrupundan çıxarılmalıdır. Banklardan overdraft kreditlərinin təşkil edilməsinin likvidliyin təmin olunmasında səmərəli olduğu sübut olunub. Overdraft limiti bank tərəfindən tənzimlənir. Müəssisə yığımları öz bank hesabına yatırır və bu hesab üzrə çeklər buraxır. Overdraft qalığı bank tərəfindən qoyulan limitə çatana qədər bank müəssisə tərəfindən buraxılmış çekləri təmin edir. Bu müqavilə müəssiəyə overdraftdan müəyyən miqdara qədər istifadə etmək imkanı verir. Bu məsələ daha ətraflı Fəsil E1-də müzakirə ediləcək. Likvid aktivlərin hansı həcmdə olması ideal hesab olunur? Ümumiyyətlə likvid aktivlərin ən azı cari öhdəliklərə bərabər olması nəzərdə tutulur. Lakin müxtəlif bizneslərin müxtəlif dövriyyə kapitalı ehtiyacları olduğuna görə bu sərt qayda deyil. Məsələn, əgər müəssisənin yüksək mal-material dövriyyəsi varsa o zaman nisbətən az likvid aktivlər normal hesab oluna bilər. Likvidlik əmsalı (likvidliyin qiymətləndirilməsinə yardım edir) Fəsil C2-də müzakirə olunub. 2.2 Rentabellik Aşağı məbləğli dövriyyə kapitalı Ümumiyyətlə, maliyyə menecerləri aktivin likvid olub olmamasından asılı olmayaraq dövriyyə kapitalına minimal məbləği yatırmaq istəyirlər. Bu vəsaitlərin digər sahələrə investisiya və ya satın alma kimi sahələrə yatırmaq imkanı verir ki bu da rentabelliyin artmasına gətirib çıxarır. Nağd pul vəsaitləri baxımından varlı şirkətlər və ucuz maliyyə imkanları olan şirkətlər dövriyyə kapitalına edilən investisiyaları azaltmaq təzyiqi altında olmurlar. Lakin belə şirkətlər də dövriyyə kapitalına edilən investisiyaları azaltmağa çalışırlar ki vəsaitləri daha rentabelli məqsədlər üçün istifadə edə bilsinlər. Likvid aktivlərin miqdarı və qarışığı Maliyyə meneceri cari öhdəlikləri qarşılaya biləcəyi və əlavə pul ehtiyatını müvafiq qısamüddətli qiymətli kağızlara investisiya yatırmağa imkan verən müvafiq balansı tapmalıdır. Məsələn: 1. Pul bazarı qiymətli kağızları: pul bazarında olan qiymətli kağızların əksəriyyəti yüksək dərəcədə likviddir və qısa müddətdə bazar qiymətinə satıla və ya likvidləşdirilə bilər. Nümunə Xəzinə qiymətli kağızları ən tez satılması mümkün olan pul bazarı qiymətli kağızlarıdır. Onlar qısamüddətli qiymətli kağızlardır. Lakin, şirkətin nə zaman pul vəsaitlərinə ehtiyacı yarandığı zaman bu qiymətli kağızları pul bazarında sata bilər. Bu qiymətli kağızlar həm də münasib mənfəət əldə etməyə imkan verir. FƏSİL – C1: Dövrİyyə kapİtalın mahİyyətİ, elementlərİ və əhəmİyyətİ : 119 2. Kommersiya bankları ilə əmanət sertifikatı 3-5 aylıq bir müddət üçün ola bilər. Likvidlik böhranı olarsa əmanət müddəti sona çatmamışdan öncə də pulu bankdan geri götürmək olar. Lakin, buna görə bəzi cərimə ödənişləri vardır. 2.3 Likvidlik və rentabellik arasında təzad Tam likvid olan pul vəsaiti qarşılığında heç bir mənfəət qazandırmır. Lakin bank depozitləri və ya qiymətli kağızlar qısa bir müddətlik saxlanıldığı zaman belə minimal faiz qazandırır. Depozitin müddəti artdıqca və ya investisiyaların geri ödənilmə müddəti artıqca rentabellik dərəcəsi də artır. Buna görə də şirkətlər bu hallarda yüksək mənfəət əldə edəcəklər ki bu da rentabelliyi artıracaq. Lakin, müddət uzandıqca əlaqəli pul da daha uzunmüddətli saxlanılır ki bu da likvidliyi aşağı salır. Buna görə də rentabellik və likvidlik arasında tərs asılılıq var. Maliyyə meneceri bu fəslin 2.2 bölməsində müzakirə edilmiş qiymətli kağızların müvafiq qarışığından istifadə etməklə bu iki məqsədi balanslaşdırmalıdır. Vəsaitlərin bir hissəsi yarım-likvid vəsaitlərə yatırım kimi qoyula bilər. Bu əvəzində müəyyən məbləğdə mənfəət gətirə bilər və istənilən zaman qısa müddətə satıla bilər. Likvidlik və rentabellik arasındakı təzad təkcə cari aktiv qarışığına aid edilmir. Əgər şirkət onun dövriyyə kapitalı ehtiyaclarını minimallaşdıra bilərsə o artıq qalan vəsaiti uzunmüddətli aktivlərin alınması və ya digər bizneslərə investisiya kimi ayıra bilər və beləliklə də əlavə mənfəət əldə edər. Overdarft mexanizmi bu iki məqsədin balanslaşdırılmasına yardım edir. Şirkət bankdan yalnız müvafiq overdraft limiti çərçivəsində borc ala bilir və yalnız istifadə olunan borcalmalar üzrə faiz dərəcəsi ödəyir. Eyni zamanda bank overdraft limitindən istifadə etməklə buraxılmış və ya buraxılacaq çeklərin qayğısına qalır. Likvidlik Dövriyyə kapitalının idarə edilməsinin məqsədləri Biznesi davam etdirmək üçün tələb olunur Səhmdarların mənfəətinin maksimallaşdırılması üçün tələb olunur Aktivinnə likvidliyi nə Likvidlik və rentabellik qədər yüksəkdirsə o bir arasında olan təzad o qədər az rentabellidir Rentabellik Sual 1 Dövriyyə kapitalının idarə edilməsi nə üçün vacibdir? 3. Maliyyə idarəetməsində dövriyyə kapitalının idarəedilməsinin mərkəzi rolunun müzakirəsi 2] [Nələri öyrənəcəyik c] Adətən şirkət yeni yarandıqda uzunmüddətli aktivlərin uzun müddətli maliyyələşdirilməsinə daha çox önəm verirlir. Dövriyyə kapitalının tələbləri adətən unudulur və ya məhəl qoyulmur. Belə güman edilir ki dövriyyə kapitalına olan tələblər özü öz yoluna düşəcək. Lakin, bu düzgün deyil. Dövriyyə kapitalının idarə edilməsi məsələsinə şirkətin fəaliyyətə başladığı andan etibarən diqqət yetirilməlidir. 120 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ Nümunə Şirkət yeni fəaliyyətə başlayarkən reklam, kommunal depozitlər, ilkin mal-materialların dəyəri və bu kimi bəzi xərclərlə qarşılaşır. Menecerlər bu elementləri planlaşdırmalıdırlar və lazımi dövriyyə kapitalı təmin etməlidirlər, çünki ilk vaxtlarda biznes bu xərcləri qarşılamaq üçün kifayət qədər gəlir əldə etməyə bilər. Əgər lazımi qədər dövriyyə kapitalı yoxdursa hətta ən yaxşı uzunmüddətli aktivlər (əmlak, zavod və avadanlıq) belə istifadəyə yararsız olacaqdır. Əgər uzunmüddətli aktivlər biznesin mühərriki sayılırlarsa dövriyyə kapitalı bu mühərriki hərəkətə gətirən yanacaq hesab oluna bilər. Maliyyə idarəetməsinin başlıca məqsədi səhmdarların sərvətinin maksimallaşdırılmasıdır. Əgər biz dövriyyə kapitalının idarə edilməsinə bu prespektivdən baxsaq biz dövriyyə kapitalının idarə edilməsinin ümumi maliyə idarəetməsində nə dərəcədə əhəmiyyətli olduğunu anlaya bilərik. 3.1 Gündəlik fəaliyyət Biznes səhmdarların sərvətinin maksimallaşdırılması məqsədini o zaman yerinə yetirə bilər ki, onun gündəlik əməliyyatları normal qaydada fəliyyət göstərsin. Biznes üçün maliyyə insan bədənindəki qana bənzəyir. İnsan bədəni o zaman normal fəaliyyət göstərə bilər ki, bədənin bütün orqanları lazımi qədər qanla təchiz olunsun. Müvafiq olaraq bütün biznes funksiyaları üçün nağd pula hər gün ehtiyac duyulur. Nağd pul vəsaitlərinin toplanmasında və ödənilməsində səmərəlilik tələb olunur. Əgər maliyyə vaxtında bu gündəlik ödənişlərin qayğısına qalmasa bu şirkət üçün problemlər yarada bilər. Təchizatçılarla münasibətlər pisləşə bilər və nəticədə gələcək sövdələşmələrin şərtləri əlverişsiz ola bilər. 3.2 Fəaliyyətə davam etmək Əvvəlcə də müzakirə edildiyi kimi əgər biznes öz kreditor borclarını vaxtlı vaxtında ödəyə bilmirsə əsas kreditorlar şirkətə qarşı vəsatət qaldıra bilərlər və likvidasiya əmri əldə edə bilərlər. Bu o deməkdir ki, dövriyyə kapitalının düzgün olmayan şəkildə idarə edilməsi şirkətin öz fəaliyyətini davam etdirməsini təhlükə altında qoya bilər. Yadda saxlamaq lazımdır ki, hətta bu şirkət mənfəət qazanması haqqında hesabat verdiyi zaman belə baş verə bilər. Adətən bizneslə məşğul olan şəxslər likvidlik və rentabellik tələblərini nəzərə almadan dövriyyənin artırılmasına diqqət ayırırlar. Nümunə Trecon Co şirkəti 20X8-ci ildə 25 milyon dollar mənfəət əldə etmişdir və onun bölüşdürülməmiş mənfəəti 35 milyon dollardır. Şirkətin cari aktivləri və öhdəlikləri ilə bağlı məlumat aşağıda verilmişdir: FƏSİL – C1: Dövrİyyə kapİtalın mahİyyətİ, elementlərİ və əhəmİyyətİ : 121 Milyon dollar Nağd pul vəsaitləri və bank hesabı 4 Mal-materiallar 30 Debitor borcları 20 Kreditor borcları 45 16 milyon dollar məbləğində olan mal-materiallar yavaş hərəkətlidir və 8 milyon dollar məbləğində olan debitor borclarının 1 ildən çox gecikmə ilə əldə ediləcəyi gözlənilir. Beləliklə şirkətin cari hesabında 14 milyon mal-material və 12 milyon məbləğində debitor borcu vardır. Bundan başqa mal-materiallar likvid aktivlər deyildir. Buna görə də faktiki likvid aktivlərin dəyəri 16 milyon dollardır ( Nağd pul vəsaitləri 4 milyon dollar + debitor borcları 12 milyon dollar). Şirkətin vəziyyəti təhlükəlidir. Mənfəət əldə etməsinə baxmayaraq (həm cari həm də ümumi) şirkət 45 milyon dollar mələğində olan kreditor borclaını ödəmək üçün kifayət qədər likvid deyil. 3.3 Rentabellik Əvvəlki bölmələrdən də göründüyü kimi həddindən artıq dərəcədə likvidliyi saxlamaq rentabelliyə təsir edə bilər. Dövriyyə kapitalının investisiya xərcləri aşağıdakılardır: 1. Fiziki olaraq mövcud olan aktivlər üçün (məsələn, mal-materiallar) saxlama xərcləri də nəzərə alınmalıdır. Belə xərclərə anbarın icarəsi, sığorta və s xərclər daxidir. 2. Likvid aktivlər üçün monetar investisiyaya ehtiyac vardır: investisiya kimi yatırılan pulun müəyyən dəyəri vardır lakin likvid aktivlər əvəzində heç bir mənfəət gətirmir və ya mənfəətin məbləği cüzi ola bilər. 3. Alternativ xərclər: pulu cari aktivlər üçün xərcləmək pulun digər mənfəətli aktivlərə investisiya kimi qoyulmasını imkanının itirilməsi deməkdir. Çünki, nağd pul fəaliyyətsiz və ya mənfəət gətirməyən aktivlərə (məsələn, mal-materiallar. Anbarda saxlanılan mal-material şirkətə heç bir mənfəət qazandırmır) bağlanacaq. Dövriyyə kapitalının səmərəli şəkildə idarə edilməsi maliyyə inkişafı üçün nağd pul ehtiyatı yaradır. Dövriyyə kapitalının səmərəli şəkildə idarə edilməsi yüksək mənfəət əldə etməyə imkan verir ki, bu da biznesin inkişafı üçün pul vəsaitlərin yaradılmasını təmin edir. Uyğun olaraq bu dövriyyə kapitalına sərf olunan inestisiyanın məbləğini aşağı salır. Bu inkişafla əlaqəli pul vəsitlərini sərbəst edir. 3.5 Dövriyyə kapitalının müvafiq səviyyəsi Yuxarıda göstərilən faktorları nəzərə alsaq dövriyyə kapitalının səviyyəsi o həddə olmalıdır ki, müxtəlif məqsədlər arasında balans formalaşsın. Dövriyyə kapitalının səviyyəsi nə çox aşağı (həddən artıq ticarət) nə də çox yüksək (həddən artıq kapitallaşma) olmamalıdır. Bu məsələlər Fəsil C2 və C3-də müzakirə edilimişdir. 122 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ Dövriyyə kapitalı olmadan uzunmüddətli aktivlərdən istifadə etmək mümkün deyil Dövriyyə kapitalı gündəlik əməliyyatlara təsir edir Şirkətin fəaliyyətinə davam etməsi dövriyyə kapitalının səmərəli idarə edilməsindən asılıdır Dövriyyə kapitalının idarə edilməsinin maliyyə idarəetməsində mərkəzi rolu Dövriyyə kapitalı rentabelliyə və səhmdarların sərvətinə təsir edir O maliyyə inkişafı üçün pul ehtiyatı yarada bilər Müvafiq səviyyəli likvidlik saxlanılmalıdır Dövriyyə kapitalının idarə edilməsi Dövriyyə kapitalının xərcləri və onun minimallaşdırılması barəsində məlumat Nağd pul ehtiyatı daha rentabelli məqsədlər üçün istifadə oluna bilər Sual 2 Dövriyyə kapitalının düzgün olmayan idarə edilməsi biznes fəaliyyətinin davam etdirilməsinə necə təsir edə bilər? Sualların cavabları 1-ci sualın cavabı Dövriyyə kapitalının idarə edilməsi biznesin gündəlik fəaliyyətini həyata keçirməsi üçün çox vacibdir. Bu, biznesin borcları ödəmək vaxtı çatdıqda onları ödəmək qabiliyyətində olacaq dərəcədə likvid olmasını olmasınıı təmin edir. 2-ci sualın cavabı Əgər biznes qısa müddətlik dövrdə öz borclarını ödəmək qabiliyyətində deyilsə o uzun müddət fəaliyyət göstərə bilməz. Ticarət əlaqələri korlana bilər və ən pis halda kreditorlar şirkətin müflis olması barəsində vəsatət qaldıra bilərlər və biznes fəaliyyəti sona yetə bilər. Qısa Test 1. Dövriyyə kapitalının tərifini deyin. 2. Dövriyyə kapitalının idarə edilməsinin əsas məqsədləri hansılardır? 3. Dövriyyə kapitalının müvafiq səviyyəsi hansıdır? Qısa Testin Cavabları 1. Xalis dövriyyə kapitalı cari aktivlər çıxılsın cari öhdəliklərə barəbərdir. Başqa sözlə desək cari aktivlərin cari öhdəliklərə nisbətdə artığı. 2. Dövriyyə kapitalın idarə edilməsinin əsas məqsədləri likvidlik və rentabellikdir. 3. Keçmişdə inanılırdı ki, biznesin malik olduğu cari aktivlər ən az biznesin borclu olduğu cari öhdəliklərə barəbər olmalıdır. Lakin müxtəlif bizneslərin müxtəlif ehtiyacları vardır və dövriyyə kapitalının tələb olunan səviyyəsi biznesdən asılı olaraq dəyişir. Qeyd etmək lazımdır ki, müəssisədə dövriyyə kapitalının səviyyəsi nə çox aşağı (həddindən artıq ticarət) nə də çox yüksək (həddindən artıq kapitallaşma) olmamalıdır. FƏSİL – C1: Dövrİyyə kapİtalın mahİyyətİ, elementlərİ və əhəmİyyətİ : 123 Sınaq Sualları Sınaq sualı 1 Dövriyyə kapitalının idarə edilməsinə hansı xərclər daxildir? Sinaq sualı 2 Likvidlik və rentabellik terminlərini izah edin. Sınaq sualı 3 Dövriyyə kapitalının əhəmiyyətini izah edin. Sınaq Suallarına Cavablar 1-ci sınaq sualının cavabı Dövriyyə kapitalı cari aktivlərin cari öhdəliklər üzərində artığıdır. Likvidlik həddindən artıq olmamalıdır. Bu müəssisənin rentabelliyinə təsir edə bilər. Dövriyyə kapitalına qoyulan investisiyaların aşağıdakı xərcləri vardır: a) Aktivlər: aktivlər fiziki baxımdan mövcud olduqda (məsələn mal-materiallar) belə aktivlərin saxlanılması yer və investisiya tələb edir. Beləliklə bu iki element dövriyyə kapitalının investisiya xərclərinə müəyyən xərclər əlavə edir. b) Likvid aktivlər: likvid aktivlər mənfəət qazandırmır. Lakin likvid aktivlər üçün maliyyə investisiyalarına ehtiyac vardır. c) Alernativ xərclər: əgər siz cari aktivlərə investisiya qoyursunuzsa digər aktivlərə investisiya qoymaq imkanını əldən verirsiniz; beləliklə də alternativ investisiya gəliri itirilmiş olur. 2-ci sınaq sualının cavabı Dövriyyə kapitalının idarə edilməsinin əsas məqsədi likvidlik və rentabellikdir: Likvidlik Likvidlik nağd pul vəsiatlərinin mövcud olması deməkdir. Müəssisələrin gündəlik əməliyyatları yerinə yetirmək üçün kifayət qədər nağd pul ehtiyatına ehtiyacları mövcuddur. Nağd pul vəsiatləri kreditor borclarının ödənilməsi, işçilərin əmək haqqılarının ödənilməsi və digər xərclər üçün lazım ola bilər. Bu ödənişlər vaxtlı vaxtında edilməzsə bu müəssisəyə mənfi təsir edə bilər. Məsələn, təchizatçılar gələcəkdə daha əlverişsiz şərtlər təklif edə bilərlər (daha az kredit limiti və ya qısa kredit müddətləri). Bundan başqa əgər şirkətin böyük qalıq ödənişləri qalmışdırsa və uzunmüddətli gecikmə varsa bu halda ehtimal var ki, kreditorlar vəsatət qaldırmaqla şirkəti müflis olmuş elan etsinlər. Buna görə də likvidlik təkcə şirkətin gündəlik fəaliyyəti üçün deyil həm də şirkətin ümumiyyətlə fəaliyyət göstərməsi üçün çox vacib əhəmiyyətə malikdir. Şirkətin bütün cari aktivlərinin likvid olması vacib deyil. Beləliklə, şirkət onun aktivlərinin hansı hissəsinin likvid olmasını 124 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ müəyyən etməlidir. Rentabellik Ümumi müşahidələrə əsasən maliyə menecerləri dövriyyə kapitalına yüksək investisiya qoymaqdan çəkinirlər. Onlar dövriyyə kapitalına qoyulan investisiyaları azaltmaqla bu vəsaitləri digər daha rentabelli məqsədlər üçün istifadə etməyə çalışırlar. Likvid aktivlər və qoyulan investisiya arasında müvafiq balans olmalıdır. Həmçinin depozit sertifikatları, hökümət qiymətli kağızları kimi qısamüddətli qiymətli kağızların müvafiq qarışığı olmalıdır. 3-cü sınaq sualının cavabı Dövriyyə kapitalı dedikdə biznesin gündəlik əməliyyatlarını həyata keçirmək üçün olan kapital nəzərdə tutulur. Dövriyyə kapitalı xalis cari aktivlər çıxılsın qısamüddətli kreditor borclarına bərabərdir. Dövriyyə kapitalının optimal səviyyəsinin saxlanılması aşağıdakılar üçün vacibdir: a) Gündəlik fəaliyyət: hər bir müəssisənin şirkətin gündəlik əməliyyatlarını yerinə yetirmək üçün pul vəsaitinə ehtiyacı var. Nağd pul ehtiyatlarının toplanması və ödənilməsində səmərəliliyin olması tələb olunur. Lazımi vaxtda maliyyə vəsaiti yoxdursa bu təchizaçılara edilməli olan ödənişlərin gecikməsi ilə nəticələnəcək və beləliklə təchizatçılarla münasibətlər korlanacaq. b) Fəaliyyəti davam etdirmə: kreditorlara ödənişlər edilmədiyi halda böyük kreditorlar şirkətə qarşı vəsatət qaldıra bilərlər və likvidasiya əmri əldə edə bilərlər. c) Rentabellik: əgər cari aktivlərin artığı mövcuddursa bu şirlətin rentabelliyinə təsir edəcək. Dövriyyə kapitalına qoyulan investisiyaların xərclərinə alternativ xərclər də daxil olmaqla bir sıra elementlər daxildir və cari aktivlərin əksəriyyəti şirkətə mənfəət qazandırmır. d) Dövriyyə kapitalıının səmərəli idarə edilməsi maliyyə inkişafı üçün nağd pul vəsaiti yaradır: dövriyyə kapitalının köməyi ilə şirkət yüksək mənfəət əldə edə bilər ki, bu da şirkət üçün əlavə mənfəətin əldə olunması üçün istifadə edilə bilər. Bu vəsaitlər maliyyə layihələrində istifadə edilə bilər ki, bu da inkişafa şərait yaradacaqdır. BÖLMƏ - C DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ C2 FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ Mövzuya i̇ lki̇ n baxış Bundan əvvəlki Fəsil C1-də dövriyyə kapitalının təbiəti və əhəmiyyət müzakirə edildi və rentabellik və likvidliyin əsas məqsədləri vurğulandı. Bu məqsədlərə nail olmaq tələb olunursa maliyyə meneceri dövriyyə kapitalının hər bir elementini ayrı-ayrılıqda idarə etməlidir. Bu Fəsildə dövriyyə kapitalını təşkil edən elementlərə ayrı-ayrılıqda nəzər yetirilmişdir. Fəsilin sonunda likvidlik və rentabellik məqsədlərinə nail olunmasını təmin etmək üçün siz bu elementləri səmərəli və effektiv şəkildə idarə etmək və nəzarət etmək imkanında olacaqsınız. Nələri̇ öyrənəcəyi̇ k a) Pulun əməliyyat dövriyyəsinin, kreditor və debitor borclarının rolunun izahı. b) Aşağıdakılar da daxil olmaqla müvafiq mühasibatlıq əmsallarının izahı və tətbiqi: i. cari likvidlik əmsalı və ani likvidlik əmsalı; ii. mal-materialların dövriyyə əmsalı, debitor borclarının orta yığım müddəti və kreditor borclarının orta ödəmə müddəti; iii. satışdan gəlir / xalis dövriyyə kapitalı əmsalı. c) İqtisadi Sifariş Həcmi modeli və “Tam Zamanında İstehsal” üsulu da daxil olmaqla mal-materialların idarə edilməsinin müvafiq üsullarının müzakirəsi, tətbiqi və qiymətləndirilməsi. d) Aşağıdakılar daxil olmaqla debitor borclarının idarə edilməsi üsulların müzakirəsi, tətbiqi və qiymətləndirilməsi: i. Krediti ödəmə qabiliyyətinin qiymətləndirilməsi; ii. Debitor borcların idarə edilməsi; iii. Borcların yığılması; iv. Vaxtından əvvəl ödənişə görə güzəştlərin təklif edilməsi; v. Faktorinq və faktura güzəştlərindən istifadə; vi Xarici debitor borclarının idarə edilməsi. 126 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ e) f) Aşağıdakılar daxil olmaqla kreditor borclarının idarə edilməsi üzrə müvafiq üsulların müzakirəsi və tətbiqi: müzakirəsi və tətbiqi: i. ticarət kreditindən səmərəli istifadə edilməsi ii. vaxtından əvvəl ödənişlər üçün güzəştlərin və topdan satınalmaların qiymətləndirilməsi iii. xarici kreditor borclarının idarə edilməsi; Nağd pul vəsaitinin saxlanması üçün müxtəlif səbəblərin izahı və nağd pulun idarə edilməsi üzrə müvafiq üsulların müzakirəsi və tətbiqi: i. Nağd pul vəsaitlərinin gələcək hərəkətini müəyyənləşdirmək və nağd pul qalıqlarının müəyyənləşdirilməsi üçün nağd pul vəsaitlərinin hərəkəti proqnozlarının hazırlanması; ii. Xəzinədarlığın mərkəzləşdirilmiş şəkildə idarə edilməsinin və nağd pul vəsaitlərinə nəzarətin faydalarının qiymətləndirilməsi; iii. Nağd pul vəsaitlərinin idarə edilməsi modelləri – Baumol və Miller – Or modeli; iv. Qısamüddətli investisiya yatırımları. Giriş Praktiki nümunə Topmark şirkəti mal-materialların idarə edilməsi üzrə çox sadə bir fəlsəfə tətbiq etmişdir. Şirkət anbarda 3 ayın təchizatını saxlayır. Şirkətin Çindəki, Amerika və Avropadakı filialları isə müvafiq olara 2 aylıq, 3 aylıq və 5 aylıq təchizatı özündə saxlayır. Şirkət daha çox mal-material saxlanmasını vacib hesab etmir, belə ki, bu kapitalı bağlayır və şirkəti bazardakı dəyişkənliyə qarşı həssas edir. Mal-materiallar arasında müştərinin tələb edə biləcəyi hər bir elementin olmasına inanan əsas xidmət mərkəzlərindən fərqli olaraq Topmarkın şirkətləri mal-materialları digər xidmət mərkəzlərindən almağı da planlaşdırırlar. Distribyutorlar şirkətə məlumdur və beləliklə heç bir əlavə xərcə ehtiyac olmur. Beləliklə əlavə mal-materiala malik olmaq ehtiyacı aradan qaldırılır. Mal-materialların sayının aşağı səviyyədə saxlanılması şirkətə fayda verir, çünki şirkət mal-materialların köhnəlməsi riskini aradan qaldırmaqla bərabər mənfəət əldə etməyə də davam edir. Mal-materiallar və debitor borcları üzrə risklərin aradan qaldırılması həm də şirkətə əsas diqqətini onun əsas strategiyalarına yönəltməyə imkan verir. Orta hesabla Topmark öz debitor borclarını 24 gün ərzində toplayır. Bu göstərici 30-50 gün sənaye normasından da aşağıdır. Bundan başqa Topmarkın bütün debitor borcları sığortalanmışdır. Əgər müştəri müflis olarsa Topmark debitor borcları üzrə sığorta haqqını tələb edə bilər. Bu prosedur debitor borclarının ümumi aktiv kimi sayıldığı Avropada daha tez tez baş verir. Yuxarıda göstərilən nümunə debitor və kreditor borclarının səmərəli şəkildə idarə edilməsini əks etdirir. Bu Fəsildə dövriyyə kapitalının idarə edilməsinin bu elementi üzrə daha ətraflı məlumat veriləcək. FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 127 1. Pulun əməliyyat dövrünün, kreditor və debitor borclarının rolunun izahı. [Nələri öyrənəcəyik a] Şirkət təchizatçılardan xammalın və xidmətlərin alınmasına investisya qoyur və xammalı son məhsula çevirir. O son məhsulu müştərilərə satır. Bu müştərilər ödəniş üçün kredit müddətləri də istəyə bilərlər. Zaman keçdikcə şirkət debitor borclarını müştərilərdən toplayır, təchizatçılara ödənməli olan məbləği ödəyir və yenidən xammal və xidmətlər alır. Bu fəaliyyətlərin ardıcıl olaraq baş verdiyini güman etsək bu proses aşağıdakı kimi təsvir oluna bilər: Diaqram 1: Pulun əməliyyat dövrü ə al v mm lər Xa dmət xi l pu ri d ə l ğ t Na sai və Kredit o borcla r rı Bi t ist məm eh iş sa l Debitor borclar Pulun əməliyyat dövrü Sa tış Hazır l u məhs 128 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ 1.1 Pulun əməliyyat dövrü Həmçinin dövriyyə kapitalı dövrü və ya nağd pula çevrilmə dövrü kimi tanınan pulun əməliyat dövrü dedikdə xammalın alınması üçün ödənişlərin edilməsi və satışdan gəlirlərin əldə edilməsi ərzində keçən müddət nəzərdə tutulur. İstehsalat biznesində dövriyyə kapitalının dövrü aşağıdakına bərabərdir: Xammal materiallarının orta saxlanma müddəti Üstəgəl: malların istehsalına sərf olunan zaman Üstəgəl: istehsal sona çatdıqdan sonra hazır məhsulların anbarda saxlanma müddəti Üstəgəl: alınan mallara görə ödənişlərin müştərilər tərəfindən ödənilməsinə sərf olunan zaman müddəti Üstəgəl: təchizatçılardan əldə edilən kredit müddəti Nağd pula çevrilmə dövrü nə qədər uzun olarsa dövriyyə kapitalına bir o qədər çox investisiya qoyulmuş olacaq. Maliyyə meneceri bu dövrü mümkün qədər qısa etməyə çalışır. Başqa sözlə desək dövriyyə kapitalına qoyulan investisiyaları azaltmaq üçün xammal materiallarına görə ödənişlərin edilməsi və satışdan pul vəsaitlərinin əldə olunmasına qədər keçən müddət mümkün qədər azaldılmalıdır. Nümunə Şirkət aşağıdakı məlumatları qeyd etmişdir: Ay Xammal materiallarının anbarda orta saxlanma müddəti Çıxılsın: Təchizatçı tərəfindən icazə verilən kredit müddəti 1.5 (2.0) Xammalın hazır məhsula çevrilməsi üçün sərf olunan müddət Hazır məhsulların anbarda orta saxlanma müddəti Müştərilər üçün icazə verilən kredit müddəti 1.0 Cüzi (əhəmiyyətsiz) 1.0 Nağd pul dövrü 1.5 FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 129 Bu diaqram şəklində aşağıdakı kimi göstərilə bilər: Diaqram 2: 1.5 ay üçün dövriyyə kapitalının dövrü müştərilərdən nağd pulun qəbul edilməsi 3.5 müştərilərdən nağd pulun qəbul edilməsi 2.5 materialların müştərilərə satışı 2.0 təchizatçılara ödəniş 0 materialların satın alınması Nağd pulun əməliyyat dövrü göstəricisi dövriyyə kapitalı üçün tələb olunan ümumi nağd pul vəsaiti üçün çox əhəmiyyətli ölçü östəricisidir. Nağd pul dövriyyə kapitalı dövrünə təsir edən əhəmiyyətli faktor olduğundan şirkətlərin nağd pulun əməliyyat dövrü göstəricisindən istifadə etmələrinə ehtiyac var. 1.2 Debitor və kreditor borclarının rolu Yuxarıda qeyd olunan müzakirədən də göründüyü kimi pulun əməliyyat dövrü birbaşa olaraq debitor və kreditor borclarının ödənilməsi müddətindən və həmçinin istehsal müddəti və anbarda saxlanılma müddətindən asılıdır. Texnoloji məhdudiyyətlər səbəbindən qısamüddət üçün istehsal vaxtının azaldılması mümkün deyil. Nağd pulun əməliyyat dövrünə təsir edən əsas faktorlar kreditor və debitor borclarının kredit müddətidir. Əgər debitor borclarının kredit müddəti qısaldılarsa və ya kreditor borclarının kredit müddəti uzadılarsa bu pulun əməliyyat müddətini qısaldacaq. Debitor borcları və kreditor borcları müvafiq olaraq bu Fəslin 4-cü və 5-ci bölmələrində müzakirə olunmuşdur. 2. Aşağıdakılar da daxil olmaqla müvafiq mühasibatlıq əmsallarının izahı və tətbiqi: i. ii. cari likvidlik əmsalı və ani likvidlik əmsalı mal-materialların dövriyyə əmsalı , debitor borclarının orta yığım müddəti və kreditor borclarının orta ödəmə müddəti iii. satış dövriyyəsi / xalis dövriyyə kapitalı əmsalı [Nələri Öyrənəcəyik b] Şirkətin likvidliyini ölçmək və onun dövriyyə kapitalının nə dərəcədə səmərəli idarə edilməsini qiymətləndirmək üçün aşağıdakı əmsallardan istifadə etmək olar. 2.1 Cari likvidlik əmsalı və ani likvidlik əmsalı 1. Cari likvidlik əmsalı Bu əmsal cari aktivlərin cari öhdəliklərin ödəmə müddəti çatdıqda onları ödəmək qabiliyyətində olacaq qədər nağd pul ehtiyatı yaradıb yaratmayacağnı əks etdirir. 130 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ Bu əmsal aşağıdakı kimi hesablanır: Cari likvidlik əmsalı = Cari aktivlər / Cari öhdəliklər Cari likvidlik əmsalı əsasən şirkətin cari aktivləri (nağd pul, mal-materiallar və debitor borcları) vasitəsilə cari öhdəliklərini (qısamüddətli borclar və kreditor borcları) yerinə yetirmək qabiliyyəti haqqında təsəvvür yaradır. Cari likvidlik əmsalı nə qədər yüksək olarsa şirkət daha çox öz öhdəliklərini yerinə yetirmək qabiliyyətində olar. Çünki, yüksək cari likvidlik əmsalı onu göstərir ki, şirkətin cari öhdəlikləri ilə müqayisədə daha çox cari aktivləri mövcuddur. Bundan başqa əmsalın 1-dən kiçik olması onu göstərir ki, əgər şirkətin borclarının geri ödənilməsi vaxtı çatarsa şirkət bu öhdəliklərini yerinə yetirmək qabiliyyətində olmayacaq. Cari likvidlik əmsalı həm də şirkətin əməliyyat dövrünün və ya öz hazır məhsullarını nağd pula çevirmək qabiliyyətinin səmərəliliyi barəsində də təsəvvür yaradır. 2. Ani likvidlik əmsalı / Tez yoxlama əmsalı Bu əmsal şirkətin likvid aktivlərinin onun cari öhdəliklərini necə bağlaya bildiyini nümayiş etdirir. Anbar və ya mal-materiallar cari aktivlər arasında ən aşağı likvidliyi olduğundan onlar burada nəzərə alınmır. Ani likvidlik əmsalı = Likvid cari aktivlər x (Cari aktivlər) / mal-materiallar x (Cari öhdəliklər) Şirkət üçün ideal olan əmsallar şirkətrin hansı sahədə fəaliyyət göstərdiyindən asılıdır. Ümumi olaraq cari likvidlik əmsalının 1.5 olması normal sayılır. Əgər mal-materiallar tez bir zamanda nağd pula çevrilə bilirsə o halda 1 ətrafında olan nisbətən daha aşağı cari likvidlik əmsal da məqbuldur. Bəzi sənaye sahələri cari likvidlik əmsalının 1-dən kiçik olduğu hallarda uğurla fəaliyyət göstərirlər. Müvafiq olaraq ani likvidlik əmsalının 1:1 olması normal sayılır; lakin bu yenə də biznesin fəaliyyət göstərdiyi sahədən asılıdır. Ani yoxlama və ya ani likvidlik əmsalı şirkətin mal-materiallarını satmadan qısamüddətli aktivləri vasitəsilə zəruri öhdəliklərini yerinə yetirmək qabiliyyətində olub olmadığını göstərən dəqiq testdir. Sual 1 Aşağıdakı məlumatlar Padidad Co şirkətinin maliyyə hesabatından çıxarışdır Cari aktivlər Mal-materiallar Debitor borcları Nağd pul və bank hesabı Cəmi cari aktivlər 20X8 20X9 $’000 $’000 650 900 50 700 1,030 75 1,600 1,805 FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 131 Cari öhdəliklər Kreditor borcları Bank overdraftı 490 480 410 530 Cəmi cari öhdəliklər 970 940 Kredit satışları Cəmi satışlar Kreditlə satınalmalar Satışın maya dəyəri 5,100 6,200 2,500 6,100 5,300 7,300 2,600 6,800 Orta istehsal müddəti 30 gündür. Tələb olunur: Cari likvidlik əmsalını və ani likvidlik əmsalını hesablayın və öz şərhlərinizi bildirin. 2.2 Mal-materialların dövriyyə əmsalı, debitor borclarının orta yığım müdəti və kreditor borclarının orta ödəmə müddəti Bu üç əmsal müvafiq olaraq şirkətin mal-materialları orta saxlama müddəti, qalıq borcları toplamaq üçün sərf olunan zaman müddəti və öz borclarını ödəmək üçün sərf olunan zaman müddətini göstərir. Bu fəslin ilk bölməsindən öyrəndiyiniz kimi pulun əməliyyat müddəti bunlar tərəfdən təsirə məruz qalır. Pulun əməliyyat müddəti nə qədər çox olarsa dövriyyə kapitalına bir o qədər çox vəsait ayrılacaq. Mal-materialların dövriyyəsi əmsalı = Satışın dəyəri / Orta malmaterial dəyəri Mal-materialların dövriyyəsi əmsalı malların istehsalı və onların satılmasının nə dərəcədə səmərəli həyata keçirdiyini göstərir. Bu əmsal mal-materialların il ərzində neçə dəfə dövr etdiyini əks etdirir. Yüksək əmsal mal-materialların idarə edilməsinin səmərəliliyini göstərir. Mal-materialların dövriyyəsi əmsalının aşağı olması artıq mal material ehtiyatının saxlanması deməkdir. Anbarda saxlanma müddəti = Mal / Materialın maya dəyəri x 365 Bu debitor borclarının toplanmasına sərf olunan orta müddəti göstərir. Bu müddət nə qədər uzun olarsa orta debitor müddəti də o qədər uzun olacaq. Kreditor borcların orta yığım müddəti (gün)=Debitor borclar / Kredit satışları x 365 Bu debitor borclarının toplanmasına sərf olunan orta müddəti göstərir. Bu müddət nə qədər uzun olarsa orta debitor müddəti də o qədər uzun olacaq. Dövriyyə kapitalına nə qədər artıq vəsait ayrılarsa nağd pulun əməliyyat müddəti də o qədər çox olar. Qeyd etmək lazımdır ki, debitor borclarının faktiki yığım müddəti və təs- 132 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ diqlənmiş müddət fərqli ola bilər. Dövrü hesablayarkən həmişə faktiki müddətdən istifadə edin. Kreditor borcların orta ödəmə müddəti (gün)=Kreditor borclar / Kreditlə satınalmalar x 365 Bu şirkətin öz borclarını ödəməyə sərf olunan orta zaman müddətidir (günlərlə). Ödəmə müddəti nə qədər uzun olarsa dövriyyə kapitalın o qədər az investisiya qoyurlar və nağd pulun əməliyyat müddəti o qədər az olar. Bir daha qeyd emətk lazımdır ki faktiki və təsdiqlənmiş müddətlər fərqli ola bilər. Tövsiyə Yuxarıda göstərilən bütün əmsallarda dəyişənlərdən biri mənfəət və zərərlər haqqında hesabatdan digər isə maliyyə vəziyyəti haqqında hesabatdan götürülmüşdür. Mənfəət və zərərlər haqqında hesabatdan götürülən dəyişənlər bütün zaman müddətini əhatə etdiyi halda maliyyə vəziyyəti haqqında hesabatdan götürülən dəyişənlər yalnız dövrün sonunu əhatə edir. Onları müqayisə edilə bilən etmək üçün adətən maliyyə vəziyyəti haqqında hesabatdan götürülən dəyişənlərdə ilin sonuna olan göstəricilər deyil orta göstəricilərdən istifadə olunur. Onlar aşağıdakı qayda ilə hesablanır. (İlin əvvəlinə olan balans + İlin sonuna olan balans) / 2 Tövsiyə Əgər imtahanda ilin əvvəlinə və sonunan olan qalıqlar məlumdursa siz onların ortalamasını tapmalısınız. Əks təqdirdə məcmu gəlirlər haqqında hesabatda göstərilən rəqəmləri istifadə etmək lazımdır. Alternativ olaraq sizə 2 maliyyə dövrü haqqında məlumat verilə bilər. Belə hallarda siz mal-materiallar, debitor borcları və kreditorı borcları üçün ilin sonuna olan rəqəmlərdən istifadə etməklə hər iki maliyyə dövrü üçün əmsalları hesablamalısınız və sonda qısa müqayisə aparmalısınız. Sual 2 Sual 1-də verilən məlumatların köməyi ilə mal-materialların dövriyyə müddəti əmsalını,debitor borclarının orta yığım müddəti əmsalını, kreditor borclarının orta ödəmə müddəti əmsalını və pulun əməliyyat dövrünü hesablayın və əldə etdiyiniz nəticələri qısa şəkildə izah edin. Cari likvidlik əmsalı = cari aktivlər / cari öhdəliklər 2.3 Dövriyyə kapitalının dövriyyəsi əmsalı Bu dövriyyə əmsalıdır. Fəsil 3-də, Nələri Öyrənəcəyik 4-də qeyd olunduğu kimi bu istifadə olunan kapitalın rentabelliyinə təsir edir.İstifadə olunan kapitalın rentabelliyinin artırılmasının bir yolu dövriyyyə əmsalının artırılmasıdır.Bu xalis dövriyyə kapitalnını dövriyyəsi əmsalı adlanır və aşağıdakı kimi hesablanır: Dövriyyə kapitalının dövriyəsi əmsalı= Satışdan əldə olunan gəlir / Xalis dövriyyə kapitalı FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 133 Dövriyyə kapitalının dövriyyəsi əmsalı əməliyyatları maliyyələşdirmək üçün istifadə olunan pul və bu əməliyyatların nəticəsi olaraq həyata keçirilən satışlar arasındakı əlaqəni göstərir. Şirkət əməliyyatları maliyyələşdirmək və mal-material almaq üçün dövriyyə kapitalından istifadə edir. Bu əməliyyatlar və mal-materiallar daha sonra şirkət üçün satışdan əldə olunan gəlirə çevrilir. Ümumi şəkildə dövriyyə kapitalının döviyyəsi əmsalı nə qədər yüksək olarsa bu o qədər yaxşıdır. Bu o deməkdir ki, şirkət öz satışlarını maliyyələşdirmək üçün sərf etdiyi puldan daha çox satış həyata keçirir. Xülasə Cari likvidlik əmsalı və ani likvidlik əmsalı Cari likvidlik əmsalı = cari aktivlər / cari öhdəliklər Ani likvidlik əmsalı = likvid aktivlər / likvid öhdəliklər Mal-materialların dövriyyəsi əmsalı = satışın maya dəyəri / mal-materiallar Mühasibatlıq əmsalları Mal-materialların dövriyyəsi əmsalı,debitor borcların orta yığım müddəti əmsalı,kreditor borclarının orta ödəmə müddəti əmsalı Mal-materialların saxlanılması müddəti (gün) = mal-materiallar / satış xərcləri x 365 Debitor borcların orta yığım müddəti (gün) = debitor borcları / kredit satışları x 365 Kreditor borcların orta ödəmə müddəti (gün) = kreditor borcları / kredit alışları x 365 Satışdan əldə olunan gəlir/xalis dövriyyə kapitalı əmsalı Satışdan əldə olunan gəlir / xalis dövriyyə kapitalı Sual 3 Sual 1-də verilən rəqəmlərdən istifadə etməklə satışdan əldə olunan gəlir/ xalis dövriyyə kapitalı əmsalını hesablayın. 3. İqtisadi Sifariş Həcmi modeli və Vaxlı-vaxtında üsulları da daxil olmaqla mal-materialların idarə edilməsinin müvafiq üsullarının müzakirəsi, tətbiqi və qiymətləndirilməsi. [Nələri Öyrənəcəyik c] Əksər şirkətlər müəyyən bir miqdarda mal-material saxlayırlar. Istehsalçılar müxtəlif növ mal-material saxlayırlar (xammal materialları, tamamlanmamış məhsul, hazır mallar və s.) Digər növ bizneslər, məsələn, xidmət təşkilatları və ya pərakəndə satış şirkətləri daha az növdə mal-material saxlayırlar. 134 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ 3.1 Mal-materiallarla əlaqədar 2 əsas xərc mövcuddur: 1. Saxlama xərcləri a) Anbar xərcləri: mal-materiallar müəyyən bir bir sahəni tutur ki, buna görə də şirkət bəzi xərcləri ödəməli olur məsələn, icarə (icarəyə götürülmüş tikililər) və ya köhnəlmə, kapital üzrə faiz, sığorta (mülkiyyətdə olan tikililər üçün), təmir və texniki xidmət xərcləri. b) İdarəetmə xərcləri: anbardarın əmək haqqı, materialların yerinin dəyişdirilməsi xərcləri. c) Kapital xərcləri və ya alternativ xərclər: istifadə olunmayan mal-materiala bağlanan nağd pul digər bir yerə investisiya kimi yatırıla bilərdi və əvəzində mənfəət gətirə bilərdi. d) Siğorta:mal-materiallar yanğın, daşqın, oğurluq və s. digər hallara qarşı sığorta olunurlar. e) Köhnəlmə və sıradan çıxma: anbarda saxlanılan mal-materialların keyfiyyəti istilik və toz kimi xarici faktorlar səbəbindən aşağı düşə bilər. Mal-materiallar texnoloji cəhətdən sıradan çıxa bilər. f) Oğurluq: oğurluq səbəbindən mal-materialların kiçik bir hissəsi itirilir. 2. Sifariş xərcləri a) Sifariş xərcləri: satınalmalar işçi heyətinə ödənilən əməkhaqqı, dəftərxana ləvazimatları və rabitə xərcləri. b) Çatdırılma xərcləri: materialların keyfiyyətinin yoxlanılması ilə məşğul olan işlçi heyətinə ödənilən əmək haqqları. Əgər şirkət saxlama xərclərini azaltmaq məqsədilə daha az mal-material saxlamaq istəyirsə bu halda o tez tez sifarişlər verməli olacaq və bunun nəticəsində daha çox sifariş xərcləri ödəməli olacaq. Digər tərəfdən əgər şirkət sifarişlərin sayını azaltsa onda o daha böyük miqdarda mal-material almalı və saxlamalıdır. Buna görə də saxlama və sifariş xərcləri bir biri ilə əks əlaqədədir. 3.2 İqtisadi Sifariş Həcmi (İSH) İqtisadi Sifariş Həcmi F. V. Harris tərəfindən 1915-ci ildə yaradılmışdır. Aşağıdakı formuladan istifadə etməklə ən sərfəli “iqtisadi sifariş həcmi”-ni hesablamaq mümkündür (mal-materialın saxlanması və sifarişi xərclərini mimumuma endirən sifariş həcmi). İqtisadi Sifariş Həcmi (İSH)/Economic Order Quantity (EOQ) D = illik istehlak və ya bir müddət üçün olan tələb Co= bir sifariş üzrə xərclər Ch= 1 vahidin saxlanmasına çəkilən xərclər FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 135 Xərclər Diaqram3: İqtisadi Sifariş Həcmi Sifariş həcmi Saxlama xərcləri Sifariş xərcləri Cəmi xərclər Yuxarıda verilən diaqram saxlama xərcləri və sifariş xərcləri arasındakı əks əlaqəni göstərir. Diaqramdan həmçinin görmək olar ki, sifariş və saxlama xərcləri bir-birinə bərabər olduqda cəmi xərclər ən aşağı səviyyədə olur. Saxlama və sifariş xərclərini aşağıdakı formula ilə hesablamaq olar: Cəmi saxlama xərcləri Orta mal-material sayı x 1 vahidin saxlanılmasına sərf olunan vəsait =(Q2×Cℎ) Cəmi sifariş xərcləri =sifarişlərin sayı x 1 sifariş üzrə xərclər =DQ×Co Sual 4 Nellone Co şirkəti haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir: $ Z komponenti üçün illik tələbat 50,000 1 vahidinin qiyməti 1 vahidi üzrə illik saxlama xərcləri 1 sifariş üzrə xərclər 0.12 0.02 6 136 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ Tələb olunur: 1. 2. 3. Z üçün İSH hesablayın (İqtisadi Sifariş Həcmi) Cəmi saxlama və sifariş xərclərini hesablayın. İSH-un ən ucuz seçim olduğunu sübut edin. 3.3 Topdansatış güzəştləri və İSH Topdansatış güzəştləri alıcını ucuz qiymətə daha çox mal-material almağa stimullaşdırır. Qiymətdə endirimi əldə etmək üçün tələb olunan satınalmaların həcmi İqtisadi Sifariş Həcmi ilə üst üstə düşməyə bilər. Bundan başqa topdansatış güzəştləri tətbiq edildiyi zaman İqtisadi Sifariş Həcminə əsasən sifariş etmək heç də ən sərfəli siyasət olmaya bilər. Belə hallarda İqtisadi Sifariş Həcmi ilə əlaqədar olan illik cəmi xərclər, habelə topdansatış güzəştlərinin tətbiq olunduğu həcmlə bağlı olan xərclər hesablanmalıdır. Ən ucuz seçim tətbiq edilməlidir. Mərhələlər: 1. 2. 3. İqtisadi Sifariş Həcmini və bu sifariş həcmi ilə əlaqədar illik xərcləri hesablayın Endirim əldə etmək üçün minimal sifariş həcmi üçün illik cəmi xərcləri hesablayın. Alternativləri müqayisə edin və ən aşağı illik cəmi xərci olan sifariş həcmini seçin. Cəmi illik xərclər = Cəmi illik xərclər (Satınalmalar + Saxlama + Sifariş) Sual 5 Sual 4-də verilən məlumatlardan istifadə etməklə hesablayın. Əgər mimimum sifariş həcmi 10,000 ədəd olarsa şirkət satınalma qiymətinə 5% endirim əldə edir. Güzəştin qəbul olunub-olunmaması ilə bağlı şirkətə məsləhət verin. 3.4 “Tam Zamanında İstehsal” üsulu Bu üsul Yaponiyada meydana gəlmişdir. İlk dəfə olaraq bu üsuldan 1970-ci ildə Toyota zavodunda istifadə olunmuşdur. Bu fəlsəfə mal-materiallara “pis planlaşdırma üçün zəif bəhanə!” məzmununda nəzər yetirir. Müştəri tərəfindən istəniləni məhz lazım olan anda və lazımi həcmdə istehsal etmək üçün mal-material səviyyəsi minimallaşdırılır (bəzən sıfıra çatdırlır). Burada israfın (məhsula heç bir dəyər əlavə etməyən hər hansı bir fəaliyyət) aradan qaldırılmasına önəm verilir. 1. “Tam Zamanında İstehsal” sisteminin əsas xüsusiyyətlərinə aşağıdakılar daxildir: a) Çatdırılma müddəti, keyfiyyət və kəmiyyət baxımından etibarlı təchizatçılar b) Qüsurları və israfçılığı nəzərə almaqla istehsalın dəqiq planlaşdırılması. Biznesin əsas məqsədi ümumi keyfiyyət idarə etməsi (israfçılıq və qüsurların aradan qaldırılması) olacaq. c) Minimal hərəkətin və materialların idarə edilməsinin asan olduğu fabrik maketi. Mərkəzlər arasında iş axınının dərhal və asan yerinə yetirilməsi üçün iş mərkəzləri bir birini yaxın yerləşməlidir. Bu işdə növbələrin baş verməsini aradan qaldırmalıdır. d) Minimal hazır məhsulun saxlanması. İstehsal yalnız sifarişlə həyata keçirilir. Bu hazır FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 137 məhsullar üçün saxlama xərclərini aradan qaldırmağa imkan verir. 2. “Tam Zamanında İstehsal” üsulundan istifadə etməyin faydaları a) Mal-material səviyyələrinin və əlaqəli xərclərin minimuma endirilməsi və ya tamamilə aradan qaldırılması. b) Mal-materialların çatdırılması və istifadəsi arasındakı müddəti minimuma endirir vəya tamamilə aradan qaldırır c) Qəbul edilən material birbaşa istehsal xəttinə ötürülür. Bu saxlama və idarəetmə xərclərini aradan qaldırır. d) Bu menecerləri daha dəqiq planlaşdırmağa sövq edir və israfçılığı aradan qaldırmaqla ümumi səmərəliyi artırmağa stimullaşdırır. 3.5 Xaricə genişləndirilmiş “Tam Zamanında İstehasl” üsulu sistemləri İnternetin kəşfi ilə “Tam Zamanında İstehsal“ üsulu sistemləri şirkətin hüdüdlarından kənara da genişləndirilir. Təchizatçılar şəbəkəyə qoşulur və şirkətin son planları ilə bağlı məlumatları əldə edirlər. Buna görə də onlar istehsal və çatdırılma ilə bağlı planlarını elə tərtib edə bilərlər ki, hissələrin yığılması üçün çatdırılma tam zamanında baş versin. Beləliklə “Tam Zamanında İstehsal“ üsulunun faydaları təchizatçılara da yayılır. Nümunə Belko avtomobil istehsal edən bir şirkətdir və “Tam Zamanında İstehsal“ üsulundan istifadə edir. Onun təchizatçısı Meko şirkəti Belko-nun serverinə qoşulub. Hər iki şirkətin kompyuter sistemlərində oxşar proqramlar quraşdırılıb. Meko Belko-nun tələbatları ilə gündəlik əsasda məlumatlandırılır və istehsalı bunun əsasında planlaşdırır. O, rəsmi olaraq lazımi material tələbatını təsdiqləyir və lazımi malları vaxtında çatdırmaq üçün istehsala başlayır. Qeyd etmək lazımdır ki, “Tam Zamanında İstehsal“ üsulu yüksək tələbatı ödəmək üçün müvafiq olmaya da bilər. 3.6 Mal-materialların idarə edilməsi üçün digər üsullar Bütün şirkətlər üçün “Tam Zamanında İstehsal“ üsulunun tətbiq olunması bəzi səbəblərdən, məsələn, zamanla bağlı qeyri müəyyənlik (materialların sifarişi və çatdırılması müddətində keçən zaman) və ya yararsız və qüsurlu material dərəcəsinin proqnozlaşdırılmasının çətin olmasına görə mümkün olmaya bilər. Mal-materiallara nəzarət etmək üçün bu cür biznes növləri aşağıdakılardan istifadə edə bilərlər. 1.Yenidən sifariş səviyyəsi Adından da göründüyü kimi istifadə olunmuş mal-materialların yenisi ilə əvəzlənməsi üçün təchizatçının mal-material səviyyəsi aşağıdakı kimi hesablanır: Minimal istehsal = maksimal istehlak × maksimal çatdırılma müddəti (Çatdırılma müddəti məhsulun sifarişi və fiziki çatdırılması arasında olan zaman müddətidir) Bu mal-materialın kənarlaşdırılması riskini azaltmaq məqsədi daşıyır.Faktiki istehlak və faktiki çatdırılma müddəti bu formulada istifadə olunmuş rəqəmlərdən kiçik olur. Buna 138 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ görə də mövcud mal-materiallar istifadə olunub qurtaran kimi yeni mal-materiallar çatdırılır. 2. Minimal səviyyə Minimal səviyyə mal-material səviyyəsinin təhlükəli həddə aşağı olduğunu və ehtiyatların tükənməsi ehtimalının olduğu barəsində bir xəbərdarlıq rolunu oynayır. Material ehtiyatları tükənərsə bu istehsalın dayanmasına gətirib çıxaracaq. Buna görə də idarə heyəti materialların tükənməsinin qarşısının alınmasına çalışır. Bu səviyyə həmçinin təhlükəsizlik səviyyəsi kimi də tanınır. Bu səviyyənin əsas məqsədi mal-material sayını minimallaşdırmaqla müştəri xidmətləri səviyyəsinin maksimallaşdırılmasıdır və aşağıdakı kimi hesablanır: Minimal səviyyə = Yenidən sifariş səviyyəsi - (orta istehlak x orta çatdırılma müddəti) 3. Maksimal səviyyə Maksimal səviyyə elə bir səviyyədir ki, onun hüdüdlarından kənarda mal-materialların saxlanması və idarə edilməsi ilə bağlı müxtəlif risklər meydana çıxır. Bu potensial israfçılıq səviyyəsidir və aşağıdakı kimi hesablanır: Maksimal səviyyə =yenidən sifariş səviyyəsi + yenidən sifariş həcmi - (Minimal istehlak x Minimal çatdırılma müddəti) 4.Orta mal-material səviyyəsi Orta mal−material ehtiyatının səviyyəsi = (Maksimal səviyyə + minimal səviyyə) / 2 5.Ehtiyat material Ehtiyat material şirkətin fövqəladə hallar və ya qısamüddətli çatışmazlıq hallarına qarşı saxladığı mal-material ehtiyatının minimal səviyyəsidir. Bu xammal materiallarının qiymətlərindəki dəyişiklikdən qaçmağa imkan verir. Əgər şirkət ehtiyat material saxlayırsa o halda orta mal-material səviyyəsi aşağıdakı kimi hesablanır: Orta mal−material səviyyəsi = Ehtiyat materialı + (İqtisadi Sifariş Həcmi / 2) FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 139 Xülasə İqtisadi Sifariş Həcmi Saxlama xərclərinə anbar xərcləri, idarə etmə xərcləri, kapitalı xərcləri, sığorrta, sıradan çıxma, köhnəlmə xərcləri daxildir Sifariş xərclərinə sifariş çatdırılma xərcləri daxilir Mal-materialların çatdırılması və istifadəsi arasındakı müddəti minimallaşdırır Tam Zamanında İstehsal üsulu Mal-materialın idarə edilməsində müvafiq üsullardan istifadə Təchizatçılarla yaxşı münasibətlər, müvafiq fabrik maketi, istehsalatın dəqiq planlaşdırılması Mal-material səviyyələrini və əlaqəli xərcləri minimallaşdırır və ya tamamilə aradan qaldırır Internetin kəşfi ilə Tam Zamanında İstehsal sistemi şirkətin hüdüdlarından kənarda da istifadə oluna bilər Yenidən sifariş səviyyəsi = maksimal çatdırılma müddəti Mal-material səviyyələri Minimal səviyyə = Yenidən sifariş səviyyəsi - (orta istehlak x orta çatdırılma müddəti) Maksimal səviyyəl =yenidən sifariş səviyyəsi + yenidən sifariş həcmi - (Minimal istehlak x Minimal çatdırılma müddəti) Orta mal-material səviyyəsi = minimal səviyyə + maksimal səviyyə / 2 Sual 6 MagnaCo şirkəti Neel adlanan komponentdən istifadə edir. Şirkət haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir: Hazır məhsullar üçün aylıq tələbat (ədəd) 1 sifarişin dəyəri 1 vahidə düşən illik xərc Həftə ərzində Neel-dən normal istifadə (ədəd) Həftə ərzində maksimal istifadə (ədəd) Həftə ərzində minimal istifadə (ədəd) Yenidən sifariş dövrü (ədəd) Tələb olunur: Neel üçün aşağıdakıları hesablayın: (a) Yenidən sifariş həcmi (b) Yenidən sifariş səviyyəsi (c) Minimal səviyyə (d) Maksimal səviyyə (e) Orta mal-material sayı 100 $10 $1.50 40 65 25 4-6 140 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ 4. Aşağıdakılar daxil olmaqla debitor borclarının idarə edilməsi üsullarının müzakirəsi, tətbiqi və qiymətləndirilməsi: i. Krediti ödəmə qabiliyyətinin qiymətləndirilməsi ii. Debitor borclarının idarə edilməsi iii. Borc məbləğlərinin toplanması iv. Vaxtından əvvəl ödənişə görə güzəştlərinin təklif edilməsi v. Faktorinq və faktura güzəştlərindən istifadə vi. Xarici debitor borclarının idarə edilməsi [nələri öyrənəcəyikd] Tez-tez bizneslər satışların həcmini artırmaq üçün öz müştərilərinə kredit imkanlarını genişləndirilər. Müştərilərə mal və xidmətlərin alınması üçün müəyyən edilmiş məbləğdə kredit imkanı verirlir və ödənişlərin edilməli olduğu təsdiqlənmiş vaxt bildirilir. Lakin, debitor borcların ilə bağlı 2 risk mövcuddur: 1. Debitor borclarının vaxtında ödənilməməsi riski(ləng ödəniş). Bu baş verərsə əvvəldə də qeyd edildiyi kimi pulun əməliyyat dövrü uzanacaq və biznes uzun müddət ərzində nağd pulsuz qalacaq. 2. Debitor borclarının ümumiyyətlə ödənilməməsi riski. Bu biznes üçün itkilərə gətirib çıxaracaq. Çünki, bu məbləğlər hesabatda ümidsiz borc və ya gecikmiş debitor borcları kimi yazılacaq. Debitor borclarının idarə edilməsi baxımından onların azaldılması üçün aşağıdakı üsullardan istifadə oluna bilər: 4.1 Kredit ödəmə qabiliyyətinin qiymətləndirilməsi Kredit ödəmə qabiliyyəti müştərinin öz ödəniş və satışla bağlı digər şərtlər çərçivəsində öz öhdəliklərini yerinə yetirmək asılılığını bildirir. Əgər yeni müştərinin kredit ödəmə qabiliyyəti kredit verilməmişdən öncə yoxlanılarsa ümidsiz borclar və vaxtından keçmiş ödəmələr üzrə riskləri minimum səviyyəyə endirmək olar. Bu həm də mövcud müştərilərin ödəniş tarixlərinə müntəzəm qaydada nəzarət edilməsi üçün vacibdir. Çünki, tam zamanında ödəniş edən müştərilərin hər zaman bu qaydaya əməl edəcəkləri barəsində əmin olmaq olmaz. Qiymətləndirmə zamanı aşağıdakı üsullardan istifadə olunur: 1. Bank zəmanəti Yeni müştərilər tərəfindən təqdim edilmiş bank zəmanəti müştərinin maliyyə vəziyyəti haqqında məlumat verir, lakin o çox ümumi və qeyri-müəyyən olduğundan bank zəmanətinə tam etibar etmək olmaz. 2. Ticarət zəmanətləri Ticarət zəmanətləri potensial müştəri və onun təchizatçıları arasında müvafiq biznes sövdələşmələrinin qənaətbəxş şəkildə həyata keçirilməsi barəsində məlumat verir. Burada problem ondan ibarətdir ki, müştəri ticarət zəmanətini verəcək təchizatçını seçməkdə azaddır. Buradan belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, müştəri onunla pis ticarət münasibətlərində olan təchizatçıdan zəmanət istəməyəcək. FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 141 3. Maliyyə məlumatının təhlili Müştərinin maliyyə hesabatları müştərinin kredit ödəmə qabiliyyəti barəsində bəzi əhəmiyyətli məlumatlara malikdir. Kreditor borclarının ödənilməsi, debitor borclarının toplanması və eləcə də mal-materialların saxlanması müddətləri pulun əməliyyat dövrünün uzunluğu barəsində təsəvvür yaradacaq. Rentabellik və likvidlik müştərinin ödəmə qabiliyyəti barəsində təsəvvür yaratmağa imkan verdiyindən onların da ölçülməsi aparıla bilər. 4. Kredit reytinqi Peşəkar kredit agentikləri mövcuddur (məsələn,“Dunnand Bradstreet”və “StandardsandPoors”). Onlar müştərilər onların tarixi, ödəniş trendləri, maliyyə problemləri və digər müvafiq məlumatlarla bağlı hesabatlar hazırlayırlar). 5. İctimaiyyətə məlum olan məlumat Məsələn, qəzet hesabatları, qəzet və jurnal məqalələri. 4.2 Debitor borclarının idarə edilməsi Debitor borclarının idarə edilməsi həm də “kredit nəzarəti” kimi də tanınır. Yaxşı kredit nəzarət departamenti ticarət əlaqələrini yalnız nağd pul əsasında həyata keçirə bilər. Müştərilərin kredit ödəmə qabiliyyəti haqqında məlumat əldə edilə bilər və seçilmiş müştərilər üçün qısa kredit müddətləri artırıla bilər. Bütün kredit müştəriləri ilə olan əməliyyatların tarixi saxlanılmalıdır və kredit limitləri ödənişin vaxtından asılı olaraq müştərinin ehtiyaclarına müvafiq olaraq artırıla bilər. Beləliklə debitor borclarının idarə edilməsinə aşağıdakılar daxildir: • • • Kredit limitlərinin və ödəniş şərtlərinin müəyyənləşdirilməsi Qalıq borclara nəzarət edilməsi Gec ödəniş edən müştərilərin izlənilməsi 1. Kredit limitləri və ödəniş şərtləri Əgər şirkət rəqabətə davamlı qalmaq istəyirsə o fəaliyyət göstərdiyi sahədə geniş yayılmış ticarət şərtlərinə uyğun hərəkət etməlidir. Nümunə Əgər şirkətin rəqibləri DVD pleyerləri 2 aylıq kredit müddəti ilə 100 dollara satırlarsa şirkət buna əlavə dəyər qatmadan DVD pleyerlərin qiymətini 100 dollardan artıra bilməz. Uyğun olaraq o daha qısamüddətli kredit müddəti təklif edə bilməz, çünki bu məhsulun qiymətini 100 dollardan aşağı sala bilər. Bunu etməkdə müvəffəqiyyətsizliyə uğramaq müştərilərin daha yaxşı şərtlər təklif edən digər təchizatçılara üz tutmasına səbəb ola bilər. Bəzən şirkət kredit müddətinin uzadılmasını nəzərdən keçirə bilər. Bu qərarı verməmişdən öncə bütün müvafiq faktorları nəzərə almaq lazımdır. Bu faktorlara aşağıdakılar aiddir: • əlavə verilmiş kreditə götə satışların həcmi; • orta kredit müddətinin uzanması; • əlavə satışların rentabelliyi; • tələb olunan mənfəətlilik. 142 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ Xülasə Ödənişin şərtləri və qiymətqoyma siyasəti Əlavə satışların həcmi Debitor borclarının idarə edilməsi Kredit müddətinin uzadılmasının nəzərə alınması Orta müddətin uzadılması Əlavə satışların baş verməsi ehtimalı Tələb olunan gəlirlik səviyyəsi Sual 7 Shantell Ltd. şirkətinin kredit siyasətində dəyişilik baş vermişdir. Bunun nəticəsində debitor borclarının orta yığım müddəti 2 aydan 3 aya artmışdır. Debitor borclarının orta yığım müddətinin artması ilə növbəti illər üçün cari satış həcminin 20%-i həcmində artım olması ehtimalı olunur. $ Hər vahidin satış qiyməti İllik cari satış Hər vahidə düşən dəyişən xərclər 12 2,100,000 9.50 Belə güman edilir ki, satış həcminin 20% artmasına görə əlavə 50,000 dollar məbləğində mal-material əldə olunacaq və əlavə kreditor borcları 10,000 dollar olacaq. İnvestisiya üzrə tələb olunan mənfəətlilik dərəcəsi 15%-dir. Tələb olunur: Şirkət kredit müddətini artırmalıdırmı əgər: (a) 3 aylıq uzun kredit müddəti bütün müştərilərə tətbiq olunarsa? (b) 3 aylıq uzun kredit müddəti yalnız yeni müştərilərə tətbiq olunarsa və mövcud müştərilərə isə əvvəlki kredit müddəti siyasəti tətbiq olunarsa? Yuxarıda göstərilənə əlavə olaraq, debitor borclarının idarə olunması məsələsi ilə bağlı bizneslərin öz müştərilərilərinin verilən kredit limitlərinə nəzarət edən və onların bundan necə istifadə etdiklərinə nəzarət edən sistemləri də olmalıdır. Bu sistemlər müştərilərin kredit limitini keçməmələrini təmin etmək üçüm nəzərdə tutulmuşdur. FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 143 Nümunə Kreditdən istifadə hesabatı Aşağıda səciyyəvi kreditdən istifadə hesabatı forması verilmişdir. Müştəri Limit İstifadə $’000 $’000 % Alfa 100 90 90 Beta 50 35 70 Qamma 35 21 60 Delta 250 125 50 435 271 62.3% Ümumilikdə yoxlanılarsa bu aşağıdakıları aşkara çıxara bilər: • • daha çox kredit istəyən müştərilərin sayı və hər bir müştəriyə icazə verilən kredit məbləği. Debitorların ümumi satışa nisbət səviyyəsi 2. Qalıq borclara nəzarət edilməsi Əgər müştərilər öz borclarını tam zamanında ödəmirlərsə bu şirkətin likvidliyinə əks təsir göstərir. Digər ödənişləri yerinə yetirmək üçün lazım olan nağd pul yoxdur və şirkət digər qısamüddətli mənbələrdən vəsait əldə etməlidir ki, bu da çox bahalı ola bilər (overdraft vasitələri). Bu da rentabelliyə təsir edir. Yuxarıda göstərilən haldan qaçmaq üçün və debitor borclarını daha səmərəli idarə etmək üçün kredit nəzarət idarəsinin borc qalıqlarina nəzarət edilməsi və ləng ödəyicilərə onların ödənişi etmək öhdəliyini xatırladan sistemlərə malik olmalıdır. Bu məsələlər aşağıda müzakirə olunmuşdur: a) Dəqiq və yenilənmiş tarix qeydlərinin saxlanması Bu effektiv yığım sistemi üçün ilkin şərtlərdən biridir. Qeydlər yenilənmiş və dəqiq olmadığı halda toplanmaslı olan borcların dəqiq məbləğini müəyyənləşdirmək olmaz. b) Ödəmə müddətlərinə görə debitor borclarının təhlili Ödəmə müddətlərinə görə debitor borclarının təhlili qalıq balanslara nəzarət etmək üçün vacib vasitələrdən biridir. Bu şirkətə olan borcların ümumi məbləğini göstərən bir hesabatdır və aşağıdakıların təhlilini aparır: i. Ödəniş vaxtı çatmayan borclar; ii. Ödəniş vaxtı keçmiş borclar. 144 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ Bu hər bir fakturanın dəqiq yaşı barəsində məlumat verir. Daha köhnə debitor borcların yığılması üçün daha çox səy tələb olunur. Bu ümumi bir qaydadır ki, təqdim edilmiş hesab fakturanın ödənilməsi nə qədər gecikmiş olarsa, onun tam və ya qismən yığılması ehtimalı da aşağı olar. Nümunə Polson şirkətindinin 31 dekabr 20X9-cu ilə olan ümumi debitor borcları 100,000 dollar məbləğindədidr və aşağıdakı fakturalardan ibarətdir: Faktura nömrəsi 51 105 110 Tarix $ 20,000 45,000 35,000 1 iyun 20X9 1 noyabr 20X9 30 dekabr 20X9 100,000 Polson şirkəti ilə razılaşdırılmış kredit müddəti 90 gündür. Yaşlanma təhlili aşağıdakıları göstərir: $ 0-90 gün 80,000 (sonuncu 2 faktura) 91-180 gün Nil 181-270 gün 20,000 100,000 Yuxarıda verilən təhlil onu göstərir ki, 51 nömrəli faktura ilə bağlı problem mövcuddur. Və bu debitor borcun əldə olunması üçün təxirəsalınmaz tədbirlər görülməlidir. 4.3 Borc məbləğlərinin toplanması İdeal dünyada müştəriyə ödənişin yerinə yetirilməsi tarixi göstərilmiş hesab faktura vermək müştərinin ödənişi vaxında etməsi üçün zəmanət olmalıdır. Lakin, qəsdən və ya labüd olaraq müştərilərin bəziləri ödənişi vaxtında edə bimirlər. Belə hallarda xatırlatmaq bəlkə də ən tələb olunan bir şeydir. Daha ciddi hallarda (uzunmüddətli ödənilməmiş borc və ödəməkdən imtina) daha ciddi tədbirlər görmək tələb olunur. Əsasən aşağıdakı tədbirlər həyata keçirilir: 1. Xatırlatmalar Şirkətlərin ödənişin alınmaması barəsində ya ödənişin vaxtının sona çatmasına qədər ya da ödəniş vaxtı sona çatdıqdan sonra öz müştərilərinə xatırlatmalar etmək siyasətləri vardır. Elektron poçt, telefon zəngləri və ya məktub şəklində edilən xatırlatmalar yığım prosesinə kömək edir. Əgər müştərilərin ödəniş vaxtlarının çap edilməsi kimi avtomatlaşdırılmış sistemləri yoxdursa, o halda belə xatırlatmalar onları addım atmağa stimullaşdırır. FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 145 2. Monitorinq Əgər xatırladıcı telefon zəngləri, məktub və elektron məktublar öz nəticəsini verməyibsə, müştərinin yerləşdiyi binaya gedib onların hələ də əməliyyata davam etdiklərini yoxlamaq vacib sayılır. Tez-tez şirkətlər xəbərdarlıq etmədən biznesi bağlıyıb şəhəri tərk edirlər. 3. Hüquqi mühakimə üsulundan istifadə etmək Əgər bəzi məsələlər danışıqlarla həll edilə bilmirsə və ya müştəri təkrar xatırlatmalara cavab vermirsə o halda hüquqi addımlar atıla bilər. Kreditlərə nəzarət idarəsi məhkəmədə sübut kimi istifadə olunacaq lazımi sənədlərin hazırlanması ilə məşğul olmalıdır. Nümunə Satınalma sifarişi, malların çatdırılması ilə bağlı sübutlar, göndərilən xatırlatmalar və digər əlaqəli sənədlər sübut kimi istifadə oluna bilər. 4. Gecikmiş ödənişlər üzrə faizin tutulması Tez-tez fakturalarda ödənişin gecikəcəyi hallarda müəyyən dərəcədə faiz tutulacağı barədə məlumat olur. Şirkətlər tutulacaq faiz dərəcələri üçün debit notlar hazırlayırlar. Bəzən bu menecerlərin istəyi ilə faiz dərəcəsinin səviyyəsi müəyyən edilir. Xülasə Debitor borclarının məbləğləri barəsində dəqiq və yenilənmiş qeydlər Köhnəlmiş debitor borc təhlili hər bir fakturanın dəqiq yaşı barəsində məlumat verir Debitor borclarının toplanması Müştərilərə xatırlatmalar Məhkəmə yolu ilə həll Gecikmiş ödənişlərə görə faiz tutulması 4.3 Vaxtından əvvəl ödənişlər üçün güzəştlərin tətbiq olunması Bəzən şirkətlər öz müştərilərinə müəyyən kredit müddəti tətbiq edə bilərlər, məsələn, 2 ay, lakin onların nağd pula ehtiyacları yaranar. Belə hallarda müştəriləri vaxtından əvvəl ödəniş etməyə inandırmaq üçün vaxtından əvvəl ödənişlərə görə güzəştlər tətbiq olunur. Lakin, güzəşt tətbiq etmək barəsində qəraq qəbul etməzdən öncə bunun maliyyə cəhətdən əlverişli olub olmamasını qiymətləndirmək lazımdır. Aşağıdakı iki dəyişən nəzərə alınmalıdır: • • Güzəştin məbləği (bu biznes xərclərini əks etdirir) Debitor borclara daha az investisiya səbəbindən qənaət edilən faiz. Bu pulun müştəridən tez yığılması nəticəsində bank overdraftı faizindən yayınma və ya həmin yığılmış məbləğin investisiya edilmə faizidir. 146 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ Əgər qənaət edilən faiz daha yüksəkdirsə (fayda xərcdən yüksəkdirsə) o halda vaxtından əvvəl ödənişlər üzrə güzəştləri tətbiq etmək olar. Sual 8 JohnTalkyLtd şirkətinin illik kredit satışları 14,000,000 dollardır. Şirkətin idarə heyəti tərəfindən qəbul edilmiş qərara əsasən fakturanın göndərildiyi gündən etibarən 12 gün müddətində ödəniş edilərsə ödənişlərə 4% endirim tətbiq olunur. İcazə verilən normal kredit müddəti 3 aydır. Hesablamalara görə müştərilərdən 40%-i bu güzəştdən istifadə edəcək. Hazırda şirkət öz debitor borclarını bank overdraftı vasitəsilə maliyyələşdirir (tutulan faiz 15%). Güzəştin tətbiq olunması maliyyə cəhətdən sərfəlidirmi? 4.4 Faktorinq xidmətlərindən və faktura endirimlərindən istifadə Faktor-firma şirkətdən onun debitor borclarını endirimlə alan maliyyə institutudur. Faktor-firma debitor borcların toplanması öhdəliyini öz üzərinə götürür və debitor borclarının razılaşdırılmış hissəsi məbləğində vəsaiti şirkətə ödəyir. Debitor borclarının qalan hissəsi debitor borcları yığıldıqdan sonra şirkətə ödənilir. Faktor-firma xidmət haqqı (götərdiyi xidmətə görə) və faiz dərəcəsi (şirkətə ödənilən pulun məbləğindən) əldə edir. Debitor borclarının vaxtından əvvəl yığılması şirkətə pulun dövriyyəsini sürətləndirməyə imkan verir. Diaqram 4: Pula çevrilmə dövriyyəsi İlkin ödəniş Qalıq məbləğini ödəyir Müştəri Fakturanın surətinin təqdim olunması Malların kreditlə satışı Faktor Faktura Müştəri Məbləği ödəyir Faktor-firma tərəfindən təqdim edilən xidmətlərə aşağıdakılar daxildir: 1. Maliyyə təminatı Faktor-firma müştərilərə göndərilən yeni fakturaların razılaşdırılmış hissəsini ödəyir. Borclar toplandıqdan sonra faktor-firmanin ödədiyi məbləğ geri qaytarılır. Faktor-firma adətən avans kimi ödənilən nağd puldan faiz tutur. FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 147 2. Satış kitabının idarə edilməsi və borcların yığılması Faktor-firma şirkətin satış kitabının idarəsini həyata keçirir (fakturaların verilməsi və borcların yığılması). Bu xidmətə görə haqq tutulur. 3. Kreditin mühafizəsi/ sığorta Bəzi hallarda faktor-firma şirkətin borclarına görə məsuliyyəti öz üzərinə götürür və şirkəti bu borcların ümidsiz borclara çevrilməsindən mühafizə edir. Faktorinq “qayıdan” və “qayıtmayan” formalarda ola bilər. Diaqram 5:Faktorinq Qayıdan Qayıtmayan Müştəri hər hansı bir ümidsiz borca görə məsuliyyət daşıyır və faktora ümidsiz borclara görə müəyyən məbləğ ödəməlidir Faktor ümidsiz borclara görə məsuliyyət daşıyır və şirkət müflis olarsa bu borclara görə itkini faktor ödəməlidir 4. Faktura güzəştləri Krediti ödəmə qabiliyyəti fakturaları faktora güzəştlə satılır; lakin borcların yığılması öhdəliyi faktora keçmir və şirkətdə qalır. Borclar müştərilər tərəfindən ödənildikdən sonra bu ödənişlər faktora geri ödənilir. Nəticədə, şirkətlər qalıq borclarından təminat kimi istifadə edərək faktordan nağd pul vəsaitləri borc alırlar. Xidmət məxfi şəkildə həyata keçirilir və müştəri göstərilən xidmətdən xəbərdar olmur. Bu faktorlar tərəfindən təqdim edilən maliyyə xidmətlərinə bənzəyir lakin bu halda kreditə nəzarət faktorun ixtiyarına verilmir. Faktura güzəştləri aşağıdakı diaqramda əks etdirilmişdir: Diaqram 6: Faktura güzəştləri Mərhələ 1 Şirkət malları 30 günlük kredit müddəti ilə müştəriyə satır Mərhələ 2 Şirkət ümumi borcun 80% -ə qədəri həcmində faktordan borc alır Mərhələ 3 Şirkət 30 gündən sonra müştərilərdən ödənişləri alır Mərhələ 4 Şirkət ümumi borcun 100%-ni və əlavə xidmət haqqını faktora ödəyir Yuxarıda göstərilən hər hansı br xidmətdən istifadə etməmişdən öncə biznes belə etməyin fayda və xəclərini hesablamalıdır. 148 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ Faktorinq xidmətinin faydaları • menecerlər müflis olmuş müştəriləri izləməyə vaxt sərf etməli olmurlar • şirkət debitor borcları bölməsinin fəaliyyət göstərməsi üçün əlavə xərc çəkməli olmur • nağd pul əlavə etmək mümkün olduğundan şirkət öz kredit borclarını daha yaxşı idarə edə bilər və pulun əməliyyat müddətini yaxşılaşdıra bilər. • şirkətin inkişafına kömək edir • bu əlavə maliyə mənbəti yaradır; satış fakturaları istifadə olunub və mal-materiallar, zavod, torpaq, bina və s kimi aktivlər borclarınaradan aldırılması üçün istifadə oluna bilər. Faktorinq xidmətlərininn mənfi cəhətləri • Avanslar üzrə tutulan faiz dərəcələri alternativ maliyyə mənbələrində (overdraftlar) tutulan faiz dərəcəsindən çox ola bilər • Müştəri faktorların onları ödəməyə məcbur etməsdindən narahat ola bilər. • Faktorinq xidmətləri vəziyyəti yaxşı olmayan şirkətlərlə əlaqəli olması ilə bağlı is nüfuzu var. Faktornq xidmətlərindən istifadə şirkətin likvidlik problemi ilə üzləşdiyini deməyə əsas verir. • Şirkət faktorinq xidmətlərindən istifadə etməyə başladıqdan sonra daxili sistemə qayıtmaq çox çətin olur. Xülasə Satışların idarə edilməsi və yığımlarda faktorinq xidmətləri Faktorinq və faktura güzəştlərindən istifadə Qayıtmayan faktorinq – arzuolunmaz borclar riski faktorda qalır Faktor avansın ödənilməsinə görə faiz tutur Faktorun xidmətlərindən istifadə ilə bağlı nağd fayda təhlili 4.5 Xarici debitor borclarının idarə olunması Xarici debitor borcları bir sıra xüsusi məslələri əks etdirir. • • • Ümidsiz borclar üçün yüksək risk ehtimalı: xarici müştərilər fərqli iqtisadi, siyasi və hüquqi mühitdə fəaliyyət göstərirlər. Şirkət digər ölkənin iqtisadi və siyasi vəziyyətini düzgün dəyərləndirə bilməz və səhvən kreditə icazə verilmiş şirkət müflis ola bilər. Əgər ödənişlər yerinə yetirilmirsə o halda şirkət fərqli hüquqi sistemlə mübarizə aparmalı olacaq. Proseduralarla bağlı çətinliklər və gecikmələr: ixrac sənədləri adətən mürəkkəb olur. Uyğun olaraq malların ixracı adətən dəniz vasitəsilə həyata keçirilir. Bu amillər çatdırılma və proseduraların həyata keçirilməsinfə gecikmələrə səbəb olur. Bu mal-materiallara və debitor borclarına daha çox investitiya yatırımlarına səbəb olur. Mübadilə məzənnəsindəki dəyişikliklər: xarici debitor borcları üçün mübadilə məzənnəsi riskləri də mövcuddur. Bu məsələ ayrıca olaraq Fəsil E3-də müzakirə edilib. Yuxarıda verilən məhdudiyyətləri nəzərə alaraq xarici debitor borclarının idarə edilməsi üçün aşağıdakı üsullardan istifadə olunur. FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 149 1. Müştərilərdən avansların alınması Əgər şirkət şərtləri diktə edəcəyi bir bazardadırsa mallar çatdırılmamışdan öncə avans ödənişləri tələb edə bilər. Lakin, rəqabətli dünyada bu hal çox nadir ehtimaldır. 2. Yığımlara qarşı bankdan avans alınması Adətən yığımlar üçün ixrac sənədləri şirkətin xidmətlərindən müntəzəm istifadə etdiyi bank vasitəsilə göndərilir. Şirkət debitor borclarının 90%-ə qədəri həcmindən bankdan avanslar ala bilər. 3. Məzənnə və ya çeklər üzrə güzəştlər Məzənnə dərəcəsi danışıqlar yolu ilə müəyyənləşdirilir və ixracatçı bunu təşəbbüs kimi irəli sürür və idxalatçı qəbul edir. Məzənnə dərəcəsinə ixracatçı bank vasitəsilə endirim edir. Endirim çıxıldıqdan sonra bank müvafiq məbləği şirkətə ödəyir. Bank daha sonra hesabın tam məbləğini toplayır və saxlayır. Əgər hesab və ya çek xarici ölkədə ödənilə bilirsə bu daha da səmərəli olur. Mübadilə çekindən istifadə etməklə aşağıdakı səbəblərə görə xarici debitor borclarla bağlı risk azaldılır: • • • İdxalatçının bankı mübadilə çekini təsdiqləyə bilər və bunun vasitəsilə riski və endirimi azalda bilər. Mübadilə çeki diskontlaşdırıla və yenidən diskontlaşdırıla bilər və nağd pula çevrilə bilər; bu likvidli vasitədir Sənəd formasına olan kredit məktubu riski daha da azaltmaq üçün mübadilə çeki ilə birlikdən istifadə oluna bilər. 4. Sənədli akkreditiv Sənədli akkreditivlər beynəlxalq ticarətdə geniş yayılmış ödəniş üsullarından biridir. Əgər şirkət xarici müştəri ilə yaxından tanış deyilsə və ya müştəri barəsində tam əmin deyilsə o müştərinin kreditinə inanmaz əvəzinə müştəridən hər hansı bir nüfuzlu bankdan kredit məktubu almasını tələb edə bilər. Tanınmış bank bu işə cəlb olunub və öz inam keyfiyyətini əməliyyata tətbiq edir. Bu şirkətə ödənişin ediləcəyi barəsində bank tərəfindən edilən əminlikdir. Kredit məktubu hazırlandıqdan sonra mallar müştəriyə göndərilir. Tranzit sənədi, hava yolu sənədi hesab faktura və digər sənədlərlə ilə birlikdə göndərilir. Bu sənədli akkreditivin yaranmasına səbəb olur. Müştərinin bankı ödənişin alınması ilə bağlı sənədləri müştəriyə təqdim edir və benefisiar ödənişi azad edir. Digər tərəfdən sənədlərin köməkliyi ilə malların çatdırılmasını təmin edir. 150 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ 5. Xarici kreditin sığortası Əvvəlcə də göründüyü kimi xarici müştərilərə kredit satışları yüksək dərəcədə risklidir. İxrac kreditinin sığortalanması sığorta şirktələri tərəfindən həyata keçirilir. Lakin premiyalar yüksəkdir və şirkətlər bu vasitədən seçmə yolu ilə istifadə edirlər. Xülasə Proseduraların çətinliyi və gecikmələr Məhdudiyyətlər Mübadilə məzənnəsində dəyişikliklər Müştərilərdən avansların alınması Xarici debitor borclarının idarə olunması Yığımlar üzrə bankdan avansların alınması İdarə etmək üçün üsullar Sənəd və çeklər üzrə diskont Sənədli akkreditivlər İxrac kreditin sığortası 5. Aşağıdakılar daxil olmaqla kreditor borclarının idarə edilməsi üzrə müvafiq üslublarının müzakirəsi və tətbiqi: i. ticarət kreditindən səmərəli istifadə edilməsi ii. erkən ödənişlər üçün güzəştlərin və topdan satınalmaların qiymətləndirilməsi iii. xarici kreditor borclarının idarə edilməsi [Nələri Öyrənəcəyik e] Kreditor borcları qısamüddətli maliyyələşdirmənin vacib mənbələrindən biridir. Şirkətin cari aktivlərə ayırdığı vəsati digər mənbələrdən əldə olunmalıdır. Bunu kreditor borcları vasitəsilə etmək mümkündürsə şirkət alternativ maliyyə mənbələrinə baxmamalıdır. Bundan başqa kreditin bu forması adətən ən ucuz olandır və adətən heç bir faiz dərəcəsi öndənilmir. 5.1 Ticarət kreditlərindən səmərəli istifadə edilməsi 1. Ən yaxşı kredit şərtləri üçün danışıqlar aparmaq Satınalmaıar departamenti bazar şərtlərini nəzərə alaraq təchizatçı ilə ən münasib kredit şərtlərini razılaşdırmalıdır. Bu şərtlər qiymət, kredit müddəti və güzəştlər kimi faktorların kombinasiyasından ibarətdir. FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 151 2. Təchizatçılarla yaxşı münasibətlər Ticarət kreditlərindən istifadə etmək üçün təchizatçılarla yaxşı münasibərlər çox önəmlidir. Belə münasibtələr təchizatçının şərtlərinə əməl olunması vasitəsilə qurulur. Normal kredit müddətindən sonra edilən gecikmiş ödənişlər şirkətin kredit retyinqinə mənfi təsir göstərir və buna yol verilməməlidir. Bazar şətlərinin başa düşülməsi və təchizatçılara bu bu şərtlərlə mübarizə aparmağa köməklik etmək də bu münasibətlərin qurulmasına yardım edir. 3. Çətin vaxtlarda kreditin vaxtının uzadılması Çətin vaxtlarda daha uzunmüddətli kreditə ehtiyac duyula bilər. Təchizatçılarla yaxşı münasibətlər onların bununla razılaşacağı ehtimalını artırır. 5.2 Vaxtından əvvəl ödənişə və topdansatışlara görə güzəştlər Təchizatçılar güzəştlər təklif etdikdə bu güzəştləri qəbul etməmişdən öncə onların maliyyə cəhətdən nə dərəcədə əlverişli olub olmadığını təhlil etmək lazımdır. Gəlir və xərclərin təhlilinin həyata keçirilməsi tələb olunur. Sual 9 Təchizatçı ödəniş 10 gün müddətində edilərsə ödənişlətə 3% güzəştə icazə verir. Şərtlərə əsasən ödəniş 40 gün müddətində edilməlidir. Şirkətin 10-cu gündə 1 dollar üçün 97 sent ödəmək seçimi var və ya şirkət 97 senti əlavə 30 gün müddətində saxlaya bilər və ödəniş vaxtı çatdıqda təchizatçıya 1 dollara görə 1 dollar ödəyə bilər. Tələb olunur: Əgər alternativ investisiya yatırımı 30% mənfəət gətirirsə şirkət bu güzəşti qəbul etməlidirmi? 5.3 Xarici kreditor borclarının idarə edilməsi Xarici debitor borclarının idarə edilməsi ilə bağlı müzakirələr xarici kredit borclarına da aiddir. 1. Kredit müddəti Xarici təchizatçıdan kredit müddətinin əldə edilməsi yerli təchizatı ilə müqayisədə daha çətindir. Lakin, nüfuzlu bankın kredit məktubdundan istifadə etmək kredit müddəti əldə etmək üçün ən geniş yayılmış üsullardan biridir. Adətən adi kredit məktubları qəbul edilir. Lakin, bəzi hallarda təchizatçı təsdiqlənmiş kredit məktubu tələb edə bilər. Bu halda bank tərəfindən verilən kredit məktubu xarici bank tərəfindən təsdiq olunmalıdır. Nümunə Qatarın Doha şəhərində yerləşən AlOthman şirkəti Yaponiyanın Pranco Co şirkətindən 250,000 dollar məbləğində satınalmanı sifarişi edib. AlOthman şirkəti kredit məktubu ha- 152 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ zırlamaq üçün Yaxın Şərq Britaniya Bankına (YŞBB) müraciət edir. Pranco şirkəti bu məktubun onun bankı olan Citi Bank tərəfindən təsdiq olunmasını tələb edir. Pranco şirkəti mallarıı göndərməmişdən öncə YŞBB tərəfindən təqdim edilən kredit məktubu Siti bank tərəfindən təsdiq edilməlidir. 2. Xarici valyuta Yerli valyuta ilə ödəniləcək məbləğin xarici valyutanın mübadilə məzənnəsinin dəyişilməsi ilə əlaqədar olaraq dəyişməsi riski mövcuddur. Bu risk müvafiq qaydada idarə edilməlidir. Nümunə Güman edək ki, Al Othman şirkəti tərəfindən sifariş verilərkən 1 dollar 3.65 riyala bərabər idi və daha sonra ödəniş edilərkən 1 dollar = 3.80 riyala bərabər idi. Şirkət ödəniş edərkən 250,000 x (3.80 – 3.65) = 37,500 əlavə məbləğ (riyal) ödənilmişdir. Şirkət belə riskləri planlaşdırmalıdır və qarşısını almaq üçün mavafiq addımlar atılmalıdır. Bu Fəsil H3-də müzakirə edilib. Xülasə Kreditor borcları – vacib qısamüddətli maliyyə mənbələri Kreditor borclarının idarə olunmasında müvafiq üslublardan istifadə Ticarət kreditlərindən səmərəli istifadə olunması Alış departamentinin təchizatçılarla ən yaxşı kredit müddətinin razılaşdırılması Təchizatçılarla yaxşı münasibətlər Çətin vaxtlarda kredit müddətinin uzadılması Ticarət kreditlərinin qiymətləndirilməsi vs vaxtından əvvəl ödəməyə görə güzəştlər Xarici kreditor borclarının idarə edilməsi Kredit şərtləri Xarici valyuta 6. Nağd pul vəsaitinin saxlanması üçün müxtəlif səbəblərin izahı və nağd pulun idarə edilməsi üzrə müvafiq üsulların müzakirəsi və tətbiqi: iii. Nağd pul vəsaitlərinin gələcək hərəkətini müəyyənləşdirmək və nağd pul qalıqlarının müəyyənləşdirilməsi üçün nağd pul vəsaitlərinin hərəkəti proqnozlarının hazırlanması iv. Xəzinədarlığın mərkəzləşdirilmiş şəkildə idarə edilməsinin və nağd pul vəsaitlərinə nəzarətin faydalarının qiymətləndirilməsi iii. Nağd pul vəsaitlərinin idarə edilməsi üsulları – Baumol və Miller – Orr üsulu iv. Qısamüddətli investisiya qoyuluşları [Nələri öyrənəcəyik f] FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 153 Ümumilikdə belə hesab edilir ki, artıq pul ehtiyatı mənfəət qazanmaq üçün digər sahələrə investisiya kimi yatırılmalıdır. Əldə qalan pul ehtiyatı isə yararsız aktiv hesab olunur. Buradan belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, əgər şirkət hətta 1 gün üçün belə artıq pul vəsaiti əldə edəcəyini gözləyirsə bu pul vəsaiti həmin 1 gün üçün investisiya şəklində yatırılmalıdır. Lakin burada bəzi istisnalar var ki, şirkətlərin müəyyən bir miqdarda nağd pul ehtiyatı saxlamasını labüd edir. Nağd pul ehtiyatı saxlamaq üçün səbəblərə aşağıdakılar aiddir: 1. Əməliyyat stimulu Bura gündəlik biznes əməliyyatlarını (təchizatçılara ödənişlərin edilməsi, işçilərin əmək haqqılarının ödənilməsi və digər ümumi xərclər) həyata keçirmək üçün tələb olunan nağd pul ehtiyatı aiddir. 2. Təhükəsizlik stimulu Biznesin normal fəaliyyəti dövründə bəzi gözlənilməz nağd pul kənarlaşmaları ola bilər. Bu məqsəd üçün saxlanılması istənilən nağd pul qalıqları təhlükəsizlik qalıqları adlanır və bufer (ehtiyat) mal-material səviyyəsi ilə eyni funksiyanı yerinə yetirir. Bəzi hallarda bu qalıqları nağd pul formasında saxlamaq əvəzinə şirkətlər bu qalıqları yüksək likvidli investisiyalar formasında saxlayırlar ki, bu da ehtiyat olmadıqda əlavə mənfəət gətirməyə imkan verir. 3. Spekyulativ stimul Bəzən cəlbedici investisiya imkanları meydana çıxa bilər. Bu imkanlardan istifadə etmək üçün şirkətlər nağd pul ethtiyatları yaradırlar. Nümunə Valyuta və faiz dərəcəsi siyasəti haqqında hökümətin elanından sonra bondların qiymətinin kəskin şəkildə artması gözlənilir. Şirkət bu sahəyə investisiya qoymaq niyyətindədir. Şirkət bondları alacaq daha sonra isə bu bondları daha baha sataraq əlavə mənfəət əldə edəcək. 4. Maliyyə stimulu Məsələn, borc sənədinin ödənilməsi və ya kreditin ödənilməsi üçün nağd pula ehtiyac var. Xülasə Nağd pul ehtiyatı saxlamaq üçün səbəblər Əməliyyat stimulu Pulun kənara axını vasitəsilə vəziyyətə nəzarət etmək Təhükəsizlik stimulu Likvid investisiya kimi saxlanılan nağd pulun gözlənilməz kənara axınına qarşı təhlükəsizlik tədbiri Spekyulativ stimul İnvestisiya imkanlarından yararlanması üçün lazım olan nağd pul ehtiyatı Maliyyə stimulu Likvidlik və rentabellik arasında tarazlıq yaradır 154 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ 6.2 Gələcək nağd pul hərəkətini və nağd pul balanslarını müəyyənləşdirmək üçün nağd pulun hərəkəti proqnozlarının hazırlanması Nağd pul proqnozu gözlənilən nağd pulun kənara axını və daxil olmasını əks etdirir və nağd pul artıqlığını və çatışmazlığını (kəsirini) göstərir. Onun məqsədi menecerlərə nağd pulla bağlı strategiyalarını planlaşdırmağa şərait yaratmaqdır. Aşağıdakı nağd pul elementləri də bura daxildir: 1. Əməliyyat pul axınları: digər departamentlərin, satış, satınalma və istehsal departamentlərinin büdcələri əsasında formalaşır. Satışdan əldə olunan gəlirlər və nağd pul ödənişləri bu büdcələrdən çıxıla bilər. Nümunə Əgər təchizatçı tərəfindən icazə verilən kredit müddəti 2 aydırsa və o halda oktyabr 20X9cu ildə edilmiş satınalmalar üzər ödənişlərin yerinə yetirilmə tarixi 20X9-cu ilin dekabr ayına düşür. 2. İnvestisiya pul axınları: idarə heyətinin strateji planlaşdırmasına əsaslanır. Aktivlərin alınması və ya satılması tarixləri məlumdur. Bütün bunlar ödəniş və ya pulun qəbul olunması müddətlərində nağd pul axınlarına çevrilir. 3. Maliyyə pul axınları: məsələn, faiz ödənişləri, kredit ödənişləri, divident ödənişləri. Mümkün ssenarilər və dəyişənlər Gələcək üçün nəsə planlaşdırdıqda orada bir qeyri-müəyyənlik də olur. Buna görə də alternativ ssenarilər və ya elastik büdcələr hazırlana bilər. Nümunə Əgər potensialdan istifafdə 70%-dən 80%-ə qalxarsa satışlar və satınalmalar üzrə bütün göstəricilər dəyişəcək.Əgər hər iki rəqəmin baş verməsi ehtimalı eynidirsə o halda 2 alternativ büdcə hazırlana bilər – biri 70% üçün, digəri isə 80% üçün. FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 155 Sual 10 CapcorLtd şirkəti yeganə məhsul - qaz qızdırıcı sobaları istehsal edir.İdarə heyəti növbəti ilin ilk yarısı üçün istehsalı və satışları artırmaq niyyətindədir. Növbəti 8 ay üçün aşağıdakılar planlaşdırılır: Ay Aprel May İyun İyul Avqust Sentyabr Oktyabr Noyabrr Satış qiyməti Dekabrda gözlənilən artmış satış qiyməti Əmək haqqıları və digər dəyişən xərclər Xammal materiallarına çəkilən xərclər P/U Digər sabit xərclər Oktyabrdan etibarən digər xərclərdəki artım Nağd satışlar İstehsal Satış 140 160 200 240 240 280 300 300 $200 $220 $60 $40 $3,600 $4,400 40% 140 160 160 200 240 260 280 320 Borclar malların çatdırılmasından 2 ay sonra tam şəkildə ödənilmişdir. Alınan materiallara görə ödənişlər çatdırılma həyata keçirildikdən 1 ay sonra edilmişdir və mal-materiallar anbarda 1 ay saxlanıldıqdan sonra istehsala daxil edilmişdir. Əmək haqqıları, dəyişən və sabit xərclər baş verdikləri ayda ödənilmişdir. İyul ayında tələbatı ödəmək üçün 20,000 dollar dəyərində olan avadanlıq alınmışdır. İyunda və avqustda reklam kampaniyası üçün 4,000 dollar ödəniş edilmişdir. Oktyabr ayında direktorlar 2,000 dollar məbləğində divident verməyi planlaşdırırlar. İyunun 1-də şirkət bankda 4,000 dollar məbləğin olacağını gözləyir. Tələb olunur: 6 aydan sonra görünəcək nağd pul vəziyyətini tapın. 6.3 Mərkəzləşdirilmiş xəzinədarlıq idarəetməsinin və nağd pul nəzarətinin faydalarının qiymətləndirilməsi Tərif Ümumulikdə xəzinədarlığın idarəedilməsi dedikdə şirkətin nağd pul ehtiyatlarının idarəedilməsi, əlverişli xərclərlə və risklərlə mənfəət əldə etmək, xarici mübadilə məzənnəsi, faiz dərəcəsi və malların qiymətləri risklərinin azaldılması, şirkətin maraqlı tərəfləri (əsasən banklar) ilə əlaqələrin idarə edilməsi və s üçün tətbiq etdiyi siyasət, əməliyyatlar və strategiyalar başa düşülür. 156 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ Mərkəzləşdirilmiş xəzinədarlıq idarəetməsinin və nağd pul nəzarətinin faydaları 1. Bu xarici maliyyə mənbələrinə olan ehtiyacı aradan qaldıra bilər. Çünki bir biznesdəki artıq digər biznesdəki çatışmazlığı (kəsiri) balanslaşdıracaq. Nümunə Ana şirkət (Mərkəzləşdirilmiş Xəzinədarlıq Departamenti) $1 ($5 m artıq) $2 ($3 m kəsir) $3 ($2 m artıq) Əgər xəzinədarlıq departamenti mərkəzləşdirilmiş olmasaydı S2 hər hansı bir xarici valyutaya ehtiyac duyacaqdı. Lakin, xəzinədarlıq departameni mərkəzşləşdirilmiş olduğundan S2-in defisiti S1 və S3-ün artığı ilə balanslaşdırılır. Bunun müvəffəqiyyətli olması üçün bütün yığımları dərhal banka əmanət kimi qoymaq arzuolunandır. Daha yaxşı olardı ki, bütün yığımlar elə alındıqları gün əmanət kimi yatırılsınlar. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Topdan nağd pul axınlarına S görə banklarla daha aşağı ödəniş tutulmasını razılaşdırmaq olar. Ticarət gücü yüksək olduğundan böyük borcalmalar üçün daha aşağı faiz dərəcələri razılaşdırıla bilər. Xarici valyuta riskinin idarə olunması yaxşılaşdırıla bilər. Bu risklərin idarə edilməsinin üsullarından biri xarici valyuta daxilolmalarını ödənişlərlə uyğunlaşdırmaqdır. Mərkəzləşdirilmiş xəzinədarlıq sistemi ilə bir bölmənin və ya törəmə şirkətin daxilolmalarını digər ilə uyğunlaşdırmaq olar. Vəsaitlərin mərkəzləşdirilmiş qaydada saxlanılması səbəbindən təhlükəsizlik məqsədilə saxlanılar nağd pul qalıqları az ola bilər. Bu xəzinədarlıq departamentinin işçilərinə peşəkar qabiliyyəti artıqmağa imkan verir çünki ixtisaslaşma sürətlənəcək. Mənfəət mərkəzi: işi yerinə yetirməyə can atan insanlardan ibarət komanda ilə şirkət forvard mübadilə, investisiya imkanlarının tapılması sahəsindəki qərarları ilə xəzinədarlıq departamentini mənfəət mərkəzinə çevirə bilər. Digər tərəfdən, xəzinədarlığın mərkəzləşdirilməmiş idarəsinin də bəzi faydaları vardır: a) b) c) Bu növ xəzinədarlıq daha çox yerli ehtiyaclara cavab verəcək. Bölmələr və törəmə şirkətlər müstəqil olacaqdır. Maliyyə mənbələri yerli aktivlərlə uyğunlaşa bilər. FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 157 Xülasə Böyük ehtimalla bir sahədəki pul artığı digər sahədəki defisiti aradan qaldırır Topdan pul axınları ilə daha aşağı bank tutulmaları Daha aşağı faiz dərəcələri Xəzinədarlığın mərkəzləşdirilmi idarə edilməsinin faydaları Xarici valyuta riskinin idarə edilməsinin yaxşılaşdırılması Daha yaxşı qısamüddətli investisiya imkanları Təhlükəsizlik balanslarına olan tələblərin azalması Peşəkar mütəxəssislərin işə qəbul olunmsı Mənfəət mərkəzi 6.4 Nağd pul vəsaitlərinin idarə edilməsi modelləri – Baumol və Miller – Orr modeli 1. Baumol Modeli Fəslin əvvəllərində mal-materialların idarə edilməsinin İqtisadi Sifariş Həcmi modeli müzakirə olundu. Baumol modeli bu modelə oxşardır və nağd pulun idarə edilməsi üçün hazırlanmışdır. Bu model: a) b) c) nağd pul vəsaitələrinə mal-material kimi baxır; Vəsaitlərin əldə olunmasına (qiymətli kağızların alınması və satılması,səmhlərin buraxılması və ya overdraftın razılaşdırılmas) sifariş xərcləri kimi baxır; itirilən faiz dərəcəsinə (alternativ xərclər) nağd pulun saxlanması xərcləri kimi baxır. Baumol modelinin fərziyyələri I. II. Maliyyə meneceri nağd pul vəsaitlərinə olan tələbatı dəqiqliklə müəyyənləşdirə bilir. Nağd pul vəsaitləri sabit və proqnozlaşdırla bilən dərəcədə istifadə olunur. İqtisadi Sifariş Həcmində olduğu kimi bu modelin də məqsədi nağd pul vəsaitlərinin saxlanılması və ötürülməsi xərclərinin azaldılmasıdır. Nağd pul vəsaitləri üçün Baumol formulası aşağıdakı kimidir: Burada, Z = investisiyalardan kənara ötürüləcək məbləğ N = nağd pula olan illik tələbat F = vəsaitlərin əldə olunmasına (sifariş xərcləri) çəkilən sabit xərclər i = illik faiz dərəcəsi(itirilmiş faiz üçün) 158 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ Qeyd: burada i fərziyyədən asılı olaraq müxtəlif cür şərh edilə bilər. Əgər belə güman edilibsə ki, nağd pul fiziki formada saxlanılacaqsa o halda itirilimiş faiz qısamüddətlli investisiya dərəcəsinə bərabər olacaqdır. Əgər belə güman edilibsə ki, nağd pul qısamüddətli investisiya formasında saxlanılacaq o halda itirilmiş faiz dərəcəsi yeni vəsaitlərin faiz xərci çıxılsın qısamüddətli qiymətli kağızlar üzrə faizə barabər olacaq. Saxlanılmalı olan nağd pulun miqdarı o səviyyədə olmalıdır ki, nağd pul əməliyyatları və nağd pulun saxlanılmasınınalternativ xərcləri minimal olsun. Sual 11 Wodart şirkəti nağd pulla illik 60,000,000 dollar ödəniş etmək niyyətindədir.Qiymətli kağızlar pula satılarkən bu orta hesabla 125 dollara başa gəlir. Güman edin ki, qısamüddətli qiymətli kağızlar formasında saxlanılan nağd pul qalıqları 5% gəlir əldə edir. Yeni vəsaitlərin faiz xərci illik 11%-dir. Tələb olunur: Baumol modelindən istifadə etməklə əldə edilməsli olan maliyyə vəsaitini hesablayın. Baumol modelinin çatışmazlıqları Baumol modeli ilə olan problemlərdən biri ondan ibarətdir ki model nağd pul vəsaitlərinə olan tələbatın dəqiq müəyyənləşdirildiyini hesab edir və nağd pulun sabit qaydada proqnozlaşdırıla bilən şəkildə istifadə edildiyini güman edir. Reallıqda isə belə deyildir. Nağd pul vəsaitlərinin hərəkəti kəskin şəkldə dəyişə bilər və buna görə də nağd pul qalıqları qeyri-müəyyəndir. Aşağıda da müzakirə edildiyi kimi Miller-Orr modeli Baumol modelindən daha üstündür. Belə ki Miller-Orr modeli nağd pul vəsaitlərinin hərəkətinin qeyri-müəyyən götürür. Bu baxımdan bu model daha inandırıcdır. 2. Miller-Orr Nağd pul Vəsaitlərinin Proyeksiyası Modeli Nağd pulun idarə edilməsinə olan bu yanaşma yuxarı, aşağı nağd pul limitləri və nağd pul vəsaitlərinin hər hansı bir limitə çatdıqda bərpa edilməsi mümkün olan dönüş nöqtəsi (və ya optimal nağd pul qalığı) müəyyənləşdirir. Nağd pul yuxarı limiti keçdikdə şirkət qiymətli kağızlar alır və aşağı limiti keçdikdə isə qiymətli kağızları satır. Nağd pul bu iki limit arasında olduqda heç bir qiymətli kağız əməliyyatı baş vermir. Model aşağıdakı dəyişənləri nəzərə alır: • • • qiymətli kağızlarla aparılan əməliyyatların sabit xərcləri satınalmalar və satış əməliyyatları üçün eyni hesab edilir; satış üçün yararlı qiymətli kağızların gündəlik faiz dərəcəsi; gündəlik xalis nağd pul axınlarının dispersiyası. FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 159 Miller-Orr modeli aşağıdakı qrafikdəki kimi təsvir oluna bilər: Diaqram 7:Miller-Orr Model Nağd pulun yaradılması Nağd pul balansı Nağd pulun azalması Nağd pulun artımı Yuxarı limit Nağd pul balansı Dönüş nöqtəsi Aşağı limit Miller-Orr formulası Bu formula imtahanda verilmişdir Burada, S = yuxarı və aşağı limitlər arasında sapma LL= aşağı nöqtə TC = əməliyyat xərcləri VC=nağd pul axınları dispersiyası i =satıla bilən qiyməli kağızlar üzrə gündəlik faiz dərəcəsi Dönüş nöqtəsi və ya sıfır nöqtəsi= aşağı limit+ 1/3 x sapma Yuxarı limit =aşağı limit + sapma Mərhələlər 1. Aşağı limiti müəyyənləşdirin (Adətən sualda verilir). 2. Nağd pul axınlarını dispersiyasını tapın. 3. faiz dərəcəsi və əməliyyat xərclərini qeyd edin. 4. Sapmanı hesablayın. 5. Sapmanın 1/3-ni aşağı limitə əlavə etməklə dönüş nöqtəsini hesablayın. 6. Sapmanın aşağı limiti üzərinə gəlməklə yuxarı limitini hesablayın. 160 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ Sual 12 Şirkət illik 50,000,000 dollar nağd pul formasında ödəniş edir. Qiymətli kağızlar pula satılarkən bu orta hesabla 75 dollara başa gəlir. Xəzinədarlıq meneceri hesablayıb ki, gündəlik nağd pul qalıqlarındakı dəyişiklik 20,000,000 dollar məbləğindədir. O həmçinin qeyd edir ki aşağı nağd pul limiti 50,000 dollardır. Tələb olunur: Cari qısamüddətli investisiya dərəcəsi 5% olarsa dönüş nöqtəsini və yuxarı nağd pul limitini hesablayın. Ehtimallardan istifadə Nağd pul axınları dəqiq olmadığından riskləri azaltmaq üçün ehtimallardan istifadə etmək olar. Bu vəziyyətfə göstəricilər müvafiq ehtimallara uyğunlaşdırıla bilər. 6.5 Qısamüddətli investisiyalar Artıq vəsaitlərin qısamüddətli investisiyalar şəklində yatırılması uzunmüddətli investisiyalardan bir qədər fərqlənir. Qısamüddət üçün investisiya kimi yatırılan nağd pul müvəqqəti artıqları göstərə bilər və ya digər xüsusi məqsədlər üçün (məsələn, spekyulativ və təhlükəsizlik stimulları) istifadə oluna bilər. Buna görə də investisiya yatırarkən heç bir əhəmiyyətli itkinin olmamasını təmin etmək lazımdır və bu investisiyanın vəsaitə ehtiyac olduqda likvidləşdirilmək potensialının olduğundan əmin olmaq lazımdır. Aşağıdakı faktorlar nəzərə alınmalıdır: 1. Likvidlik: tələb olunduqda bu investisiyaların nağd pula çevrilməsi mümkün olmalıdır. Şirkət vaxtından əvvəl likvidləşdirmə üçün hər hansı bir cərimənin olub olmadığını yoxlamalıdır. Nümunə East-West Bank 1 aylıq əmanətlər üçün 5% faiz ödəyir. Əgər likvidləşdirmə müddət başa çatmamışdan öncə həyata keçirilirsə o halda bank 1% cərimə tutur. 2. 3. Risk: bu investisiyalarda kapital itkiləri riski olmamalıdır. Bundan başqa riskləri azaltmaq vasitəsi kimi şirkətlər investisiyaları müxtəlif maliyyə institutları üzərində həyata keçirməlidirlər. Bu risklərin bir nöqtədə cəmləşməsindən qaçmağa imkan verir. Bu məqsədlə hansı miqdarda vəsaitlərin bir bankda saxlanılması ilə bağlı limitlər müəyyənləşdirilməlidir. Mənfəət: investisyalar ən azı şirkətin cari hesablarından yüksək məbləğdə mənfəət gətirməlidir. FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 161 Şirkət üzrə likvidliyin idarə edilməsi üsulları a) Valyuta bazarı əmanətləri Artıq pul vəsaiti banklarda qısamüddətli əmanət kimi saxlanıla bilər. Bu əmanətləri bankdan çəkmək üçün bildiriş tələb olunur. Pul vəsaitlərinə olan tələb müyyən olduqda belə əmanətlər sərfəli ola bilər. Böyük şirkətlər pul vəsaitlərini birbaşa valyuta bazarlarına borc kimi verə bildikləri halda daha kiçik şirkətlər bu əməliyyatları öz bankları vasitəsilə həyata keçirirlər. b) Xəzinə istiqrazları Bunlar hökümət tərəfindən buraxılan istiqrazlardır. Onlar riskli deyil və buna görə də adətən mənfəət də az olur. Bu istiqrazların ödəmə müddəti adətən dəyişkən olur və 6 aya kimi olur. Onlar alındıqda alıcı nominal dəyərdən daha az məbləğ ödəyir. Onların ödəmə müddəti çatdıqda tam nominal dəyəri əldə edir. Satınalma qiyməti ilə nominal dəyər arasında olan fərq onun gəliridir. c) Veksellər Bunlar şirkət tərəfindən verilən təminatsız qısamüddətli kreditlərdir. Bu kreditlər təminatsız olsalar da, adətən bunlar yüksək kredit reytinqinə malik şirkətlər tərəfindən verilir və beləliklə investisiya riski cüzidir. Bank əmanət sertifikatları ilə müqayisədə bunlar daha artıq mənfəət gətirir. d) Uzunmüddətli dövlət istiqrazları Uzunmüddətli dövlət istiqrazları uzunmüddətli qiymətli kağızlardır və 5 il müddətində ödəmə vaxtı çatır. Onların qiyməti faiz dərəcəsi dəyişkənliyinə qarşı həssasdır və kapital itkilərinə səbəb ola bilər. Beləliklə yeni buraxılmış bu növ qiymətli kağızların alınması sərfəli deyil. Lakin, ödəmə vaxtı yaxınlaşanda bu tip qiymətli kağızlar nağd pulun idarə edilməsinin bir hissəsi kimi alına bilər. 6.6 Nağd pul vəsaitlərinin hərəkətində problemlərin yaranması səbəbləri Nağd pul vəsaitlərinin hərəkətində problemlərin əsas səbəblərinə aşağıdakılar daxildir: 1. İtkilər Əgər bizneslər uzun müddətə itkilərlə üzləşirlərsə gec və ya tez şirkət nağd pul vəsaitlərinin hərəkətində problemlərlə qarşılaşacaq. 2. Əsas birdəfəlik ödənişlər Əsas birdəfəlik ödənişlər vəsaitlərin vaxtında təşkil edilmədiyi halda kredit üzrə ödənişlərdir. 3. Mövsümi bizneslər Müəyyən mövsümlərdə biznes canlanır və şirkətlər daha çox mal-material əldə etməli olurlar. 162 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ Nümunə Uzunmüddətli istifadə üçün nəzərdə tutulan istehlak mallarının satışında Milad və Pasxa vaxtı artım hiss olunur. 4. İnflyasiya Davamlı inflyasiya baş verdikdə əldə olunan mənfəət zaman dəyəri baxımından aktivləri əvəz edəcək qədər olmaya bilər. 5. İnkişaf Sürətli inkişaf dövrlərində biznes maddi həm də qeyri-maddi aktivlərə ehtiyac duyur. Bu faktorlar əvvəlcədən planlaşdırlıdığı və lazımı addımlar atılmadığı şəraitdə bu nağd pul vəsaitlərinin hərəkətində problemlər yarada bilər. Nümunə Şirkətin 20X8-ci ildə müəyyən edilmiş 25 milyon dollar məbləğində overdraft limiti vardır. 20X9-cu il ərzində dövriyyə 200% artmışdır. Buna görə də şirkətin daha çox dövriyyə kapitalına ehtiyacı var və o bunu müvafiq mənbədən əldə olunan vəsait hesabına maliyyələşdirməlidir. Əks təqdirdə bu nağd pul vəsaitlərinin hərəkətində problemlərin yaranmasına səbəb ola bilər. 6. Qısamüddət – uzunmüddət uyğunsuzluqları Tez-tez şirkətlər uzunmüddətli maliyyə əldə etmədən uzunmüddətli aktivlər əldə edirlər.Bu dövriyyə kapitalı üzərində gərginlik yaradacaq. Belə ki, xammal materiallarının təchiatçılarına ödənilməli olan vəsait uzunmüddətli aktivlərin təchizatçılarına ödənilmişdir. 6.7 Nağd pul çatışmazlıqlarının aradan qaldırılması yolları Nağd pul vəsaitlərinin hərəkətində problemlər vaxtında həll olunmazsa şirkət fəaliyyətinin dayandırılması təhlükəsi ilə üzləşə bilər. Beləliklə, dərhal müvafiq addımların atılması vacibdir. Bu addımlara aşağıdakılar aid ola bilər: 1. Nağd pul daxilolmalarının sürətləndirilməsi Müştərilərə vaxtından əvvəl ödənişlərə görə güzəştlər təklif oluna bilər. Banklarla müştərilərin ödəyəcəkləri məbləğlər üzrə güzəştlərin edilməsi ilə bağlı imkanlar yaradıla bilər və ya faktorun xidmətlərindən istifadə edilə bilər. 2. Kapitala investisiya qərarlarının təxirə salınması və ya ləğv edilməsi Şirkətin əməliyyatlarına mənfi təsir göstərmədən bəzi kapital xərclərinin təxirə salınması və ya ləğv edilməsi mümkündür. Nağd pul vəsaitlərinin hərəkəti ilə bağlı ciddi problemlərin baş verdiyi hallarda şirkət bəzi aktivləri və yə investisiyaları satmağı gözədən keçirə bilər. FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 163 3. Təchizatçılardan daha uzunmüddətli kreditlərin alınması Şirkət təchizatçılara ödənişlərin gecikdirilməsini nəzərə ala bilər. Müvafiq hallarda buna görə təchizatçılara faizlər ödənilə bilər. Lakin, bu təchizatçılarla münasibətləri korlamadan həyata keçirilməlidir çünki bu gələcək material təchizatını təhlükə altında qoya bilər. 4. Kreditlərin ödənilməsinin tarixlərinin yenidən müəyyənləşdirilməsi Ödəniş vaxtlarının yenidən müəyyənlədirilməsi üçün maliyyə institutları ilə danışıqlar aparıla bilər. Nümunə Şirkət 20X9-cu ilin hər rübündə 200,000 dollar məbləğində kreditə görə ödəniş etməlidir. Üzləşdiyi nağd pulun hərəkəti ilə bağlı problemlərə görə şirkət borcverənlərlə hər rübdə 100,000 dollar ödəniş etmək üçün danışıqlar aparır. 5. İcazə verilən məhdudiyyətlər çərçivəsində mənfəət vergisinin ödənilməsinin təxirə salınması Vergi hüquqları adətən müvafiq faiz dərəcəsinin ödənildiyi təqdirdə mənfəət vergisi ödənişlərinin müəyyən edilmiş müddətə qədər təxirə salınmasına icazə verir. 6. Dividentlərin azaldılması Vəziyyət tələb edərsə direktorlar divindentlərin miqdarının azaldılması və ya ümumiyyətlə verilməməsi barəsində qərar qəbul edə bilərlər. 164 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ Diaqram 8: Nağd pulun idarə edilməsi Nağd pul vəsaitlərinin hərəkəti ilə bağlı problemlər Nağd pul vəsaitlərinin hərəkətində problemlərin yaranması səbəbləri Nağd pul vəsaitlərinin hərəkətində problemlərin yaranması səbəbləri İtkilər Nağd pul çatışmazlıqlarının aradan qaldırılması yolları Əsas birdəfəlik ödənişlər Nağd pul daxilolmalarının sürətləndirilməsi Mövsümi bizneslər Kapitala investisiya qərarlarının təxirə salınması və ya ləğv edilməsi İnflyasiya Təchizatçılardan daha uzunmüddətli kreditlərin alınması İnkişaf Kreditlərin ödənilməsinin tarixlərinin yenidən müəyyənləşdirilməsi Qısamüddət – uzunmüddət uyğunsuzluqları Mənfəət vergisi ödənişlərinin təxirə salınması Dividentləin azaldılması Səciyyəvi nağd pul büdcəsi forması (3 aylıq müddət üçün) aşağıda göstərilib: FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 165 1-ci ay 2-ci ay 3-cü ay Daxilolmalar Debitor borcları Kapital elementlərinin satışı Alınan kreditlər Səhm buraxılışından daxilolmalar Cəmi daxilolmalar Ödənişlər Kreditor borcları Xərclər Nağd pul ilə satınalmalar Ödənilmiş dividentlər Kapital xərcləri Mənfəət vergisi Kredit ödənişləri Cəmi ödənişlər Xasil pul daxil olmaları /(xaricolmaları) Dövrün əvvəlinə qalıq Ayın sonuna qalıq/(kəsir) Xülasə Daha real modeldir Optimal nağd pulun saxlanmasını hesablayır Nağd pula axınlarının qeyri-müəyyən olduğunu qəbul edir Miller – Orr modeli Qiymətli kağızların sabit xərcləri ( alış və satışlar üçün eyni olduğu güman edilir) Bunları nəzərə alır Satılmağa yararlı qiymətli kağızların gündəlik faiz dərəcəsi Gündəlik nağd pul axınlarının dispersiyası Sualların cavabları 1-ci sualın cavabı Cari likvidlik əmsalı Cari aktivlər / Cari öhdəliklər = 1,600 / 970 = 1.65 1,805 / 940 = 1.92 Ani likvidlik əmsalı Ani likvid aktivlər / Ani likvid öhdəliklər = 950 / 490 = 1.938 1,105 / 410 =2.695 166 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ 20X8-ci ildən20X9-cu ilə qədər cari likvidlik əmsalı və ani likvidlik əmsalı artmışdır ki bu da şirkətin daha yaxşı likvidliyə malik olduğunu göstərir. Padidas şirkətinin öz öhdəliklərini yerinə yetirmək qabiliyyəti yaxşılaşmışdır. 2-ci sualın cavabı Mal-material dövriyyəsi 20X8 20X9 Satış xərcləri / Mal-material = 6,100 / 650 = 9.38 6,800 / 700 = 9.71 Mal-materialların saxlanılma müddəti (gün) Mal-material / satış xərcləri x 365 650 / 6,100 × 365 = 39 gün 700 / 6,800 × 365 = 38 gün Orta toplama müddəti (gün) Debitor borcları / kredit satış- 900 / 5,100 ×365 = 64 gün 1,030 / 5,300 × 365 = 71 ları x 365 gün 490 / 2,500× 365 Orta ödəmə müddəti (gün) Kreditor borcları / kreditlə satınalmalar × = 72 days 365 410/2,600 × 365 = 58 days Pulun əməliyyat dövrü 2005 gün 2006 gün Mal-materialın saxlanılma müddəti Kreditor borclarının orta ödəmə müddəti Orta istehsal müddəti Debitor borcların orta yığım müddəti 39 (72) 30 64 38 (58) 30 71 Pulun əməliyyat dövrü 61 81 Təhlil və şərhlər 1. 2. 3. 4. Mal-materialın saxlama müddəti 1.3 gün artmışdır. Debitor borclarının orta yığım müddəti təxminən 10% artmışdır. Nəticədə debitor borclarının ödənilməsi daha uzunmüddət çəkir. Bu kredit nəzarəti departamentinin özünəinamı səbəbindən ola bilər. Digər bir səbəb şirkətin öz siyasətini daha rəqabətədavamlı etmək üçün krediti daha uzunmüddətli verməsi barəsində qərarı ola bilər. Orta ödəniş müddəti təxminən 20% aşağı düşmüşdür. Ola bilsin ki, təchizatçılar daha ciddi kredit müddəti rejimi tətbiq etmişlər və ya şirkət vaxtından əvvəl ödənişə görə güzəştlərdən istifadə etmək qərarına gəlmişdir. Pulun əməliyyat dövrü təxminən 30% artmışdır (62 gündən 19 gün ). Bu daha uzun toplama müddəti və daha qısa ödəmə müddəti ilə əlaqədar baş vermişdir. Pulun əməliyyat müddətinin azaldılması əsas məqsəd olduğundan dövriyyə kapitalı daha səmərəli şəkildə idarə edilməlidir. FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 167 5. Sənaye üzrə orta göstəricilər ilə müqayisə etmək daha məqsədəuyğun ola bilər. 3-cü sualın cavabı Satışdan əldə edilən gəlir / xalis dövriyyə kapitalı əmsalı Satış Cari aktivlər Çıxılsın: Cari öhdəliklər Xalis dövriyyə kapitalı Satışdan əldə edilən gəlir / xalis dövriyyə kapitalı $ $ 6,200 1,600 (970) 7,300 1,805 (940) 630 9.84 865 8.44 Biznesin gündəlik əməliyyatlarının yerinə yetirilməsində dövriyyə kapitalı çox əhəmiyyətli rola malikdir. Ümumiyyətlə, biznes fəaliyyəti genişləndikdə dövriyyə kapitalına olan tələbat da artır. Satış dövriyyəsi və xalis dövriyyə kapitalı əmsalı satışlar və dövriyyə kapitalı arasındakı əlaqəni göstərir. Dövriyyə kapitalının optimal səviyyəsinə nail olunduqdan sonra satışlar artıdığına görə əmsal sabit qalmalıdır. Bu baş verərsə bu dövriyyə kapitalının müvafiq səviyyəsinə nail olunduğunu göstərir. Bu sualda əmsal azalmışdır. Bu onu göstərir ki dövriyyə kapitalına qoyulan investisiyanın artımı satışların artımından yüksəkdir. Şirkətin 20X9-cu ildə çox yüksək dövriyyə kapitalı səviyyəsi ola bilər. Bu həddən artıq kapitalizasiya üçün ciddi təhlükədir. 4-cü sualın cavabı İqtisadi Sifariş Həcmi Bu formula imtahanda verilir İqtisadi Sifariş Həcminə görə ümumi saxlama və sifariş xərcləri Saxlama xərcləri $ 54.78 Sifariş xərcləri 54.76 Cəmi 109.54 168 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ Sifariş həcmi 8,333 olan sifraiş üçün ümumi saxlama və sifariş xərcləri Saxlama xərcləri $ 83.33 Sifariş xərcləri 36.00 Cəmi 119.33 Sifariş həcmi 4167 olan sifariş üçün ümumi saxlama və sifariş xərclər Saxlama xərcləri $ 41.67 Sifariş xərcləri 71.99 Cəmi 113.66 İqtisadi Sifariş Həcmi ən ucuz seçimdir. 5-ci sualın cavabı İqtisadi Sifariş Həcmi (cavab 4-dəki kimi) 5,478 Material satınalmalarının dəyəri (50,000 x $0.12) $6,000 Sifariş xərcləri (cavab 4-dəki kimi) $54.76 Saxlama xərcləri (cavab 4-dəki kimi) $54.78 İqtisadi Sifariş Həcmindən istifadə etməklə illik xərclər $6,109.54 Topdansatış güzəşti həcmi 10,000 ədəd Orta mal-material sayı = 10,000/2 5,000 ədəd Daha sonra sifarişlərin sayı = (50,000/10,000 ədəd) 5 Ümumi xərclər = Material satınalmalarının dəyəri 50,000 x 0.12 x 0.95 $5,700 Sifariş xərcləri =5 x 6= $30 Saxlama xərcləri = 5,000 x 0.02= $100.00 Sifariş edilən materialların dəyəri $5,830.00 Topdansatış güzəşti qəbul edilməlidir. Bunun nəticəsində xalis qənaət 279.54 dollara bərabər olacaq. FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 169 6-cı sualın cavabı Neel-in illik istehlakı = 40 x 52 həftə = 2,080 1. Yenidənsifariş həcmi İqtisadi Sifariş Həcmi = = 166.533 = 167 ədəd 2. Yenidən sifariş səviyyəsi = maksimal istehlak x maksimal çatdırılma müddəti = 65 x 6 = 390 ədəd 3. Minimal səviyyə = Yenidən sifariş səviyyəsi - (orta istehlak x orta çatdırılma müddəti) Yenidən sifariş səviyyəsi = 390 ədəd Orta istifadə = (maksimal istifadə + minimal istifadə) / 2 = (65+25)/2 Orta çatdırılma müddəti = ((maksimal çatdırılma müddəti + Minimal çatdırılma müddəti) / 2= (4+6)/2 Minimal səviyyə = 390 - (45 x 5) = 390 - 225 =165 vahid 4. Maksimal səviyyə =yenidən sifariş səviyyəsi + yenidən sifariş həcmi - (Minimal istehlak x Minimal çatdırılma müddəti) = 390 + 167- (25 x 4) = 457 ədəd 5. Orta mal-material səəviyyəəsi = (maksimal səviyyə+minimal səviyyə) / 2 = (165 + 457)/2 = 311 ədəd 7-ci sualın cavabı Rentabellik dərəcəsi 15%-dir və əlavə investisiyaların rentabellik dərəcəsi bu faizi ötərsə bu kredit siyasətinə uyğunlaşdırıla biləndir. 170 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ Töhfə = hər vahidin satış qiyməti – hər vahidə düşən dəyişən xərclər $ Hər vahidin satış qiyməti Hər vahidə düşən dəyişən xərclər Hər vahidən düşən töhf 12 9.5 2.5 Töhfə / satış əmsalı (2.50/12 x 100) Satış gəlirlərinin artımı (0.2 x $2.1m) Töhfə və mənfəətin artımı (2.5/12 x $420,000) 20.83% i. $420,000 $87,500 Əgər daha uzunüddətli kredit müddəti 3 ay bütün müştərilər tərəfindən qəbul edilərsə,o halda əlavə investisiya aşağıdakı kimi olacaq: $ Satışın artmasından sonra orta debitor borcları (3/12 x $2,520,000) Çıxılsın:cari orta debitor borcları (2/12 x 2,100,000) 630,000 (350,000) Debitor borclarının artması Mal-material ehtiyatlarının artması 280,000 50,000 Çıxılsın: kreditor borclarının artımı Dövriyyə kapitalı investisiyalarının xalis artımı 330,000 (10,000) 320,000 Əlavə investisiyadan əldə oluna mənfəət = 87,500$/320,000$ = 27.34% ii. Əgər daha uzunüddətli kredit müddəti 3 ay yalnız yeni müştərilər tərəfindən qəbul edilərsə o halda əlavə investisiya aşağıdakı kimi olacaq: $ Debitor borclarının artımı (3/12 x 420,000) Mal-materialların artımı 105,000 50,000 Çıxılısın: kreditor borclarının artımı Dövriyyə kapitalı investisiyalarının xalis artımı 155,000 (10,000) 145,000 Əlavə investisiyadan əldə oluna mənfəət = 87,500$/145,000$ = 60.34% Yeni kredit siyasəti hər iki halda məsləhətli görünür çünki rentabellik tələb olunan rentabellikdən 15% çoxdur. FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 171 8-ci sualın cavabı Təklif olunan güzəştlə bağlı olan gəlir və xərclər müqayisə olunmalıdır. i. Debitor borclarının cari məbləği: 3/12 x 14 milyon= 3.5 milyon dollar ii. Güzəştdən sonra debitor borclarının məbləği: iii. Beləliklə debitor borclarının azalması = 3.5 milyon dollar - 2.28 milyon dollar = 1.22 milyon dollar iv. Maliyyə xərclərinə qənaət = 0.15 x 1.22 milyon dollar = 183,000 dollar v. Güzəştin dəyəri = 0.04 x 0.4 x 14 milyon dollar = 224,000 dollar vi. Yeni güzəşt siyasətinin xalis xərcləri $ Maliyyə xərclərinə qənaət 183,000 Çıxılsın: hər il üzrə icazə verilən güzəştlər (4% x 40% x 14,000,000) 224,000 Hər il üçün yeni güzəşt siyasətinin xalis xərci 41,000 Güzəşt sisteminin xərcləri maliyyə xərclərinə qənaəti üstələdiyinə görə şirkət öz müştərilərinə güzəşt təklif etməməlidir. 9-cu sualın cavabı Güzəşti qəbul etməyin illik faydası: İllik xərclər = investisiyaya xərclənilən faiz dərəcələri (alternativ xərclər) = 30%. 172 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ Alternativ hesablamalar Təsəvvür edək ki təchizatçıdan əldə olunan faktura 100,000 dollar üçündür. Əgər güzəşt Qəbul edilərsə ($) Rədd edilərsə($) 97,000 Təchizatçıya edilən ödənişlər İnvestisiyadan əldə olunan mənfəət 30 gün üçün 30%-lik 97,000 dollardır: 97,000 x 30/365 x 30% 100,000 Xalis xərclər 97,608 97,000 (2,392) Yuxarıda verilmiş cədvəldən görünür ki, güzəşti qəbul etmək daha əlverişlidir. 10-cu sualın cavabı Nağd pulla edilən satışlar satış ayında həyata keçirilən satışların 40%-ni təşkil edir. Qalan məbləğ, 60% isə satış ayından 2 ay sonra qəbul edilmişdir. Satınalmalar istehsala başlanılmamışdan bir ay öncə edilmişdir lakin satınalmalar kreditlə baş verdiyindən kreditor borclarının ödənilməsi istehsal ilə eyni ayda baş verir. Bütün nağd pul axınlarını nəzərə aldıqdan sonra 6 ayın hər biri üçün olan xalis nağd pul axınları göstərir ki, ilk 2 ayda Capcor Ltd şirkətinin mənfi nağd pul axınlarına malikdir və fevral – may ayı üçün mənfi nağd pul balansına malikdir. Ay İstehsal Hər vahidin satış qiyməti Satışlar Cəmi satışlar ədəd ədəd $ $ Aprel 140 140 200 28,000 May 160 160 200 32,000 İyun 200 160 200 32,000 İyul 240 200 200 40,000 Avqust 240 240 200 48,000 Sentyabr 280 260 200 52,000 Oktyabr 300 280 200 56,000 Noyabr 300 320 200 64,000 FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 173 İyun İyul Avqust Sentyabr Oktyabr Noyabr $ $ $ $ $ $ 12,800 16,000 19,200 20,800 22,400 25,600 16,800 19,200 19,200 24,000 28,800 31,200 (A) Məxaric Kreditor borclarına görə ödənişlər Dəyişən xərclər Sabit xərclər Reklam Kapital xərcləri Dividentlər 29,600 35,200 38,400 44,800 51,200 56,800 8,000 12,000 3,600 4,000 - 9,600 14,400 3,600 20,000 - 9,600 14,400 3,600 4,000 - 11,200 16,800 3,600 - 12,000 18,000 4,400 2,000 12,000 18,000 4,400 - (B) Ay ərzində xalis nağd pul artımı (kəsiri) (A-B) İlin əvvəlinə olan balans 27,600 47,600 31,600 31,600 36,400 34,400 2,000 (12,400) 6,800 13,200 14,800 22,400 4,000 6,000 (6,400) 400 13,600 28,400 6,000 (6,400) 400 13,600 28,400 50,800 Daxilolmalar Nağd pul ilə satışlardan əldə olunan daxilolmalar Debitor borclardan əldə olunan daxilolmalar İlin sonuna olan balans 11-ci sualın cavabı Nağd pul saxlamağın xərci = 11% - 5% = 6% Optimal vəsait səviyyəsi və ya Q (əldə edilməli olan maliyyə) = 174 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ Gündəlik faiz dərcəsi = İllik faiz dərəcəsi /365 = 0.05/365 = 0.000137 Dispersiya =3 x (3/4 x 75 x 20,000,000/0.000137)1/3 =3 x (1,125,000,000/0.000137)1/3 = 3 x 20,175 = 60,525 Dönüş nöqtəsi = Aşağı limit həddi + 1/3 x Sapma = 50,000 + 60,525 /3 = 70,175 Yuxarı limit = aşağı limit + dispersiya = 50,000 + 60,525 = 110,525 Qısa Test 1. 2. 3. 4. 5. Orta kreditor borclarının ödənilməsi müddətinin artması pulun əməliyyat dövrünün uzanması ilə nəticələnəcək. Bu ifadə doğru yoxsa yanlışdır? Ani likvidlik əmsalı nəyi bildirir? “Tam zamanında istehsal” üsulunun mərkəzi konsepsiyası nədir? Faktorinq dedikdə nə başa düşülür? Qısamüddətli investisiyalar qoyularkən nəzərə alınmalı olan əsas faktorlar hansılardır? Qısa Testin Cavabları 1. 2. 3. 4. 5. a) b) c) Yanlış, Orta kreditor borclarının ödənilməsi müddətinin artması pulun əməliyyat dövrünün qısalmasına səbəb olur. Ani likvidlik əmsalı likvid cari aktivlərin cari öhdəliklərin ödənilməsi vaxtı çatdıqda onları ödəyə bilib-bilməyəcəyini göstərir. Adından da göründüyü kimi “Tam zamanında istehsal” üsulu mal-materiallar istifadə olunarkən nə qədər alınmasını göstərir. Bu əsasən satınalma siyasətidir və bəzi ilkin şərtləri vardır. Faktorinq o deməkdir ki, şirkət qalıq fakturaları faktorinq şirkətinə satır və əvəzində bu məbləğlərin böyük hissəsi məbləğində nağd pul əldə edir. Qısamüddətli investisiyalar yatırarkən aşağıdakı faktorlar nəzərə alınmalıdır: Likvidlik: bu investisiyalar lazım gəldikdə nağd pula çevrilə bilən olmalıdır. Şirkət həmçinin vaxtından əvvəl nağd pula çevirməyə görə hər hansı cərimənin olub olmadığını da yoxlamalıdır. Risk: bu investisiyalarda kapital itkisi riski olmamalıdır. Bundan başqa risklərin minimallaşdırılması vasitəsi kimi şirkətlər investisiyaları müxtəlif maliyyə institutlarına yatırmalıdırlar. Bu riskin bir nöqtədə cəmləşməsinin qarşısını alır. Bu məqsədlə bir bankda saxlanıla biləcək vəsaitlərin məbləğinə limit müəyyənləşdirilməlidir. Mənfəət: investisyalar ən azı şirkətin cari hesablarından yüksək məbləğdə mənfəət gətirməlidir. FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 175 Sınaq Sualları Sual 1 Pulun əməliyyat dövrü terminini izah edin və dövriyyə kapitalı üzrə investisiya səviyyəsinin müəyyənləşdirilməsində onun əhəmiyətini müzakirə edin. Sizin cavabınız müxtəlif biznes sektorlarının dövriyyə kapitalına olan ehtiyacına əsaslanmalıdır. Sual 2 Aşağıda verilən məlumat əsasında pulun əməliyyat dövrünü hesablayın: Orta debitor borcları Xammal materialları istehlakı Cəmi istehsal xərcləri Cəmi satış xərcləri İl ərzində satış $’ 000 720 6,600 15,000 15,750 24,000 Saxlanılan mal-materialların orta dəyəri • xammal • bitməmiş istehsal • hazır məhsul 480 525 390 Təchizatçılar tərəfindən icazə verilən orta kredit müddəti 16 gündür. Bütün bu əməliyyatlar 1 il ərzində həyata keçirilir. Sual 3 Şirkət öz nağd pul büdcəsini aylıq intervallara bölünmüş 6 ayla göstərmişdir: Şirkətin əməliyyatları barəsində aşağıdakı məlumatlar verilmişdir. ($ ‘000) Aylar İntervallar 1 2 3 4 5 6 Satış 100 125 150 150 150 150 Satınalmalar 2.5 3.75 5 5 5 2.5 Birbaşa əmək haqqı xərcləri 15 17.5 20 20 20 15 İstehsal xərcləri 32.5 33.75 35 35 35 32.5 İnzibati xərclər 5 5 5 5 5 5 Daşınma xərcləri 5 7.5 10 10 10 5 Xammal materialları (30 günlük kreditlə) 35 37.5 40 40 40 37.5 176 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ Güman edək ki, bu müddət ərzində aşağıdakı əməliyyatlar baş verimişdir: Daxilolmalar 1-ci və 6-cı ayda əldə edilmiş faizlər, hər bir ay üçün 2,500 dollar 3-cü və 6-cı ayda əldə olunmuş dividentlər, hər bir ay üçün 5,000 dollar 6-cı ayda səhmlərin satışı, 400,000 dollar Məxaric 1-ci ayda ödənilmiş faiz, 1,000 dollar 1-ci və 4-cü ayda ödənilmiş divident, 5,000 dollar 6-cı ayda avadanlığın alınması üçün ödəniş, 50,000 dollar 6-cı ayda kreditin ödənilməsi, 200,000 dollar. Satışla bağlı aşağıdakı məlumatlar verilmişdir: Güman edək ki, aylıq satışların 10% nağd satışlardır və qalan 90% isə kreditlə ödəniləcək. Satışlar üzrə heç bir nağd ödəniş güzəşti yoxdur. Kreditin 2.5%-i müştərilər tərəfindən ödənilmişdir Debitor borcların 2.5%-i ümidsiz borclardır Ödəniləsi olan məbləğlərin 50%-i 30 gün müddətində ödənilməlidir Qalan hissə 60 gün müddətində ödənilməlidir Tələb olunur: Yuxarıda verilən məlumatlardan istifadə etməklə 6 aylıq müddət üçün nağd pul büdcəsi hazırlayın. Sual 4 Aşağıda verilən məlumatlar Flagrant Inc. şirkətinə aiddir: Cari dövriyyə Dövriyyə xərci Cari likvidlik əmsalı Uzunmüddətli malliyyələşdirmənin xərci Əməliyyat dövrü 16.8 milyon dollar 7.56 milyon dollar 1.4 11% 3 ay Əlavə məlumat a) b) c) d) Cari aktivlər debitor borcları və mal-materiallardan ibarətdir; Cari öhdəliklər kreditor borcları və 5%-lik bank overdraftından ibarətdir; Şirkət tərəfindən təklif edilən orta kredit müddəti 2 aydır; Təchizatçılar şirkətə 1 aylıq kredit müddətinə icazə veriblər. FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 177 Tələb olunur: 1. Hesablayın: a) Overdraftın məbləğini. b) Xalis dövriyyə kapitalı. c) Cari aktivlərin maliyyələşdirilməsinin ümumi xərcləri. Flagrant Inc şirkəti özünün mal-materiallara çəkilən xərclərini azaltmaq niyyətindədir. Şirkətin hesablamalarına görə xammal materiallarına illik tələb 240,000 ədəd olacaq ki, bunun da dəyəri 1,200 dollar olacaq. Xammal materiallarının hər sifarişi 6 dollar dəyərindədir və hər bir vahidin saxlanılmasına çəkilən xərclər isə 0.5 dollardır.Bu materialın təchizatçıları 40,000 ədəddən çox sifariş üçün 1% güzəşt təklif edirlər. Əgər şirkət təchizatçının təklifini qəbul edərsdə xammal materiallarının hər vahidinin illik saxlama xərcləri 2 dollar olacaq. Tələb olunur: 2. İqtisadi Sifariş Həcmi yanaşmasında istifadə edərək mal-materialların ümumi xərclərini hesablayın. 3. Təchizatçının təklifi ilə bağlı şirkətə məsləhət verin. 4. Debitor borclarının idarə edilməsinin əsas sahələrini izah edin. Sual 5 Sedative Inc şirkəti faktordan şirkətin debitor borclarının qayıtmayan əsasda faktora verilməsi və ümumi kredit dövriyyəsinin 3%-i məbləğində xidmət haqqı ödəməsi təklifini nəzərdən keçirir. Şirkət hər il inzabati işlərə 30,000 dollar xərc çəkir və ümidsiz borcları hər il 105,000 dollar təşkil edir. Faktorinq razılaşmasında göstərilib ki,debitor borcların toplanması müddətini dəyişməyəcək və illik 7%-lə debitor borcların 80%-i həcmində avans ödəyəcək. Şirkətin kredit satışlarında olan dövriyyəsinin 11,220,000 dollar olacağı gözlənilir. Şirkətin hazırda 1,380,000 debitor borcu var və debitor borcların orta yığım müddəti 1 aydır. Debitor borclarının maliyyə xərci 5%-dir. Tələb olunur: Faktor tərəfindən edilmiş təkliflə bağlı şirkətə məsləhət verin. Sual 6 Petite Inc şirkətinin hazırkı sifariş siyasəti ondan ibarətdir ki şirkət mal-materialların sayı 17,500-dən aşağı düşərsə 50,000 ədəd mal-material sifariş verir. Idarəetmə heyətinin proqnozlarına görə tələbat 312,500 ədəd olacaqdır. Sifariş vermə xərci 125 dollar olduğu halda mal-materialların hər vahidinin 1 illik saxlama xərci 0.25 dollardır. Petite Inc şirkəti növbəti il ərzində sifariş və saxlama xərclərində hər hansı bir dəyişikliyin olacağını gözləmir. Sifarişlər edildikdən 2 həftə sonra çatdırılır. 50 həftəlik ildə il ərzində sabit tələbat olduğunu güman edək. 178 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ Tələb olunur: Hazırki sifariş siyasətinin xərcini hesablayın və Petite Inc İqtisadi Sifariş həcmi modelindən istifadə etməklə Petite Inc şirkətinin edəcəyi qənaəti hesablayın. Sual 7 Barry Henderson Fondu trestdir və 20X9-cu ilin aprel ayında Barri Hendersonun ölümündən sonra onun qızı Gina və oğlu Barri Jr 21 yaşına çatana qədər digər bir şəxs tərəfindən idarə ediləcək. Barrinin yaxın dostu və hüquqşünası Konner trestin idarə edilməsi üzrə menecer təyin olunub. Trestin fəaliyyətə başlaması üçün kənara qoyulan pulun məbləği 37,500 dollardır. Hesablamalara görə trest ofisinin fəaliyyət göstərməsi üçün tələb olunan aylıq məbləğ 4,000 dollardır. Bu xərclərə Konnerin mükafatlandırılması istisna olmaqla ofisini fəaliyyəti zamanı yaranan bütün xərclər daxildir. Əvvəlcədən razılaşdırıldığı kimi Konnerin mükafatlandırılması aylıq 2,500 dollardır. Konner səhvən ofis ləvazimatlarının və mebelin köhnəlməsini inzibati xərclərə aid etməyib. Trestin fəaliyyətə başlaması zamanı Konner özünün hüquq ofisinin yaxınlığındakı boş otaqdan istifadə etmişdir. Müvafiq olaraq işçi heyəti təyin olunmuşdur və ofis mebeli və ləvazimatları alınmışdır. Ofis mebeli və ləvazimatlarının ümumi dəyəri 20,000 dollar məbləğində olmuşdur. Ofis mebeli üçün ödəniş 20X9-cu ilin may ayında ediləcək və mebelin 5 il istifadə olunacaq və 5 il müddət sona çatdıqdan sonra qalıq dəyərinin olmayacağı gözlənilir. Treydinq şirkətinin mal-materiallarının dəyəri 12,500 dollardır (20X9-cu ilin fevralın 26-da alınıb). Konsernin kreditorları konsernə 1 ay kredit müddəti veriblər. Mal-materialların səviyyəsini sabit saxlamaq üçün aylıq satınalmalar həyata keçirilir. Bütün satışlar xərc üstəgəl 50% mənfəətlə həyata keçirirlir. Treydinq konserninin bütün müştərilərinə 2 aylıq kredit müddəti verilir. 20X9-cu ilin aprel ayında başlanacaq satışların aşağıdakı kimi olacağı gözlənilir: aprel 20X9 may 20X9 iyun 20X9 iyul 20X9 avqust 20X9 sentyabr 20X9 7,500 15,000 15,000 26,250 26,250 26,250 Tələb olunur: Barry Henderson Fondu üçün 20X9-cu ilin aprelindən 20X9-cu ilin sentyabr ayına kimi aylıq nağd pul büdcəsini hazırlayın. Sınaq Suallarına Cavablar 1-ci sınaq sualının cavabı Şirkət investisiyanı təchizatçılardan xammal materiallarının və xidmətlərin alınmasın qoyur və daha sonra bunları hazır məhsula çevirir. Daha sonra bu hazır məhsullar şirkət tərəfindən onun müştərilərinə satılır. Müştərilərdən toplanılan debitor borcları aldıqları xammal və xidmətlərin haqqını ödəmək üçün təchizatçılara ödənilir. Şirkət yenidən yeni xammal materialları alır və pulun bu əməliyyat dövrü davam edir. Pulun əməliyyat dövrü kreditor borclarının ödənilməsi və debitor borclarının alınması arasında olan müddətdir. Pulun əməliyyat dövründə kreditor borcları debitor borcları alınmamışdan öncə ödənilirsə, bu halda pulun əməliyyat dövrü müsbətdir. Əgər debitor borcları kreditor borclar ödənilməmişdən öncə ödənilirsə, o halda pulun əməliyyat dövrü mənfidir. Dövriyyə kapitalına FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 179 qoyulan investisiyalar pulun əməliyyat dövrünün uzunluğundan asılıdır. Pulun əməliyyat dövrünün uzunluğu öz növbəsində biznes əməliyyatlarının təbiətindən asılıdır. Ola bilsin ki eyni biznes sahəsində çalışan şirkətlərin dövriyyə kapitalına ayırdıqları vəsait fərqli olsun. Bundan başqa, pulun əməliyyat dövrünün uzunluğu müxtəlif sənaye sahələrində müxtəlifdir. Mal-material və debitor borcları aşağı səviyyədə ola bilər bu rentabelliyi artırdığı halda mal-materialların tükənməsi riskini də artırır. Bu müştərilərin azalmasına gətirib çıxara bilər belə ki onlar şirkətin digər rəqibləri tərəfindən təklif edilmiş daha əlverişli kredit şərtləri ilə razılaşa bilərlər. Bu dövriyyə kapitalına investisiya baxımından aqressiv bir siyasətdir. Əgər mal-material və debitor borclarının səviyyəsi yüksəkdirsə bu rentabellyinin azalması ilə nəticələnir və mal-materialların tükənməsi riskini azaldır. Burada həmçinin yeni müştərilərin cəlb olunması ehtimalı da vardır. Dövriyyə kapitalına qoyulan investisiya səviyyəsi pulun əməliyyat dövrünün qısaldılması ilə aşağı salına bilər. Bu mal-materialların saxlanma müddətinin qısaldılması və debitor borclarının toplanılması müddətinin qısaldılması və kreditor borclarının ödənilməsi müddətinin uzadılması və ya istehsal müddətinin qısaldılması yolu ilə həyata keçirilə bilər. 2-ci sınaq sualının cavabı Günlər Xammal materiallarını saxlanılması müddəti = 365 gün x 480 / 6,600 dollar Çıxılsın: Kreditor borclarının ödənilməsi müddəti 27 (16) Bitməmiş istehsalın saxlanılması müddəti = 365 gün x 525 / 15,000 dollar 13 Hazır məhsulların saxlanılması müddəti = 365 günx 390 / 15,750 dollar 9 Debitor borclarının toplanması müddəti = 365 gün x 720 / 24,000 dollar 11 Əməliyyat dövrünün müddəti 44 180 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ 3-cü sınaq sualının cavabı Detallar Aylar ($ ‘000) 1 2 3 4 5 6 10.00 12.50 15.00 15.00 15.00 15.00 0.00 2.50 0.00 0.00 42.75 0.00 0.00 0.00 96.19 0.00 5.00 0.00 117.56 0.00 0.00 0.00 128.24 0.00 0.00 0.00 128.24 2.50 5.00 400.00 (a) Ümumi nağd pul daxilolmaları 12.50 55.25 111.19 132.56 143.24 550.74 Nağd pul xaricolmaları $ ‘000 Satınalmalar Əmək İstehsal xərcləri Inzibati xərclər Daşınma xərcləri Xammal materialları 30 günlük kredit müddəti Ödənilmiş faiz Ödənilmiş dividentlər Avadanlığın quraşdırılması Kreditin ödənilməsi (b) Ümumi nağd pul xaricolmaları (a – b) Xalis daxilolmalar/ödənişlər 2.50 15.00 32.50 5.00 5.00 3.75 17.50 33.75 5.00 7.50 5.00 20.00 35.00 5.00 10.00 5.00 20.00 35.00 5.00 10.00 5.00 20.00 35.00 5.00 10.00 2.50 15.00 32.50 5.00 5.00 0.00 1.00 5.00 0.00 0.00 35.00 0.00 0.00 0.00 0.00 37.50 0.00 0.00 0.00 0.00 40.00 0.00 5.00 0.00 0.00 40.00 0.00 0.00 0.00 0.00 40.00 0.00 0.00 50.00 200.00 66.00 (53.50) 102.50 (47.25) 112.50 (1.31) 120.00 115.00 12.56 28.24 350.00 200.74 Nağd pul daxilolmaları Nağd pula satışlar (ümumi satışıların 10%-i) Debitor borclarının toplanılması (H1) Əldə edilən faizlər Əldə edilən dividentlər Səhmlərin satışı W1 toplanılasn debitor borcların hesablanması $ ‘000 Ötən ay üzrə debitor borclar (satışların 90%-i) Ötən ay üzrə mənfəət dərəcəsi (debitor borclarının 2.5%-i) Ötən ay üzrə ümidsiz borclar (debitor borcların 2.5%-i) Debitor borcların qalıqları (A) Ötən ay üzrə debitor borcları 50% (B) 2 ay əvvəlin debitor borcları (C) 0.00 90.00 112.50 135.00 135.00 135.00 0.00 2.25 2.81 3.38 3.38 3.38 0.00 0.00 2.25 85.50 2.81 106.88 3.38 128.24 3.38 128.24 3.38 128.24 0.00 0.00 42.75 0.00 53.44 42.75 64.12 53.44 64.12 64.12 64.12 64.12 Ümumi debitor borcları (B + C) 0.00 42.75 96.19 117.56 128.24 128.24 FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 181 4-cü sınaq sualının cavabı 1. a) Anbarda qalma müddəti = əməliyyat dövrü + kreditor borclarının ödənilməsi müddəti– debitor borclarının toplanması müddəti = 3 ay + 1 ay– 2 ay = 2 ay Mal-materialın dəyəri = 7.56 dollar x 2/12 = 1.26 milyon dollar Debitor borclarının dəyəri = $16.8 x 2/12 = 2.8 milyon dollar Cari aktivlərin ümumi dəyəri = Mal-materiallarının dəyəri + debitor borclarının dəyəri = 1.26 dollar + $2.8 = 4.06 milyon dollar Cari likvidik əmsalı=Cari aktivlər / Cari öhdəliklər Və ya Cari öhdəliklərin dəyəri = Cari aktivlər / Cari likvidik əmsalı = 4.06 dollar / 1.40 = 2.90 milyon dollar Kreditor borclarının dəyəri = 7.56 dollar x 1/12 = 0.63 milyon dollar Overdraftın dəyəri = Cari öhdəliklərin dəyəri– kreditor borclarının dəyəri = 2.90 dollar - $0.63 = 2.27 milyon dollar b) Xalis dövriyyə kapitalı = Cari aktivlər– Cari öhdəliklər = 4.06 dollar - 2.90 dollar = 1.16 dollar a) Qısamüddətli maliyyələşdirmə xərcləri = overdraftın dəyəri x 7% = 2.27 dollar x 7% = 0.16 milyon dollar 2. a) İqtisadi Sifariş Həcmi üçün formula İqtisadi Sifariş Həcmi D = illik istehlak və ya bir müddət üçün olan tələb Co= bir sifariş üzrə xərclər Ch= 1 vahidin saxlanmasına çəkilən xərclər 182 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ İl ərzində sifarişlərin sayı = 240,000/2,400 = 100 sifariş İllik sifariş xərcləri = 100 sifariş x $6 = 600 dollar Orta mal-material sayı = 2,400/2 = 1,200 ədəd İllik saxlama xərcləri = 1,200 ədəd x $0.50 = 600 dollar Mal-material xərci= 240,000 ədəd x 12 dollar = 2,880,000 dollar Mal-materialları cəmi xərcləri = İllik sifariş xərcləri + İllik saxlama xərcləri + mal-material xərci = 600 dollar + 600 dollar + 2,880,000 dollar = 2,881,200 dollar b) Topdan satış güzəştləri üçün sifariş həcmi = 40,000 ədəd Sifarişlərin sayı = 240,000 ədəd / 400,000 ədəd = illik 6 sifariş İllik sifariş xərcləri = 6 sifariş x 6 dollar = 36 dollar Orta mal-material sayı = 40,000 ədəd / 2 = 20,000 ədəd İllik saxlama xərcləri= 20,000 ədəd x 2 dollar = 40,000 dollar Hər ədədinə düşən xammal materiallarının xərci = 12 dollar x 99% = 11.88 dollar Mal-material xərci = 240,000 ədəd x 11.88 dollar = 2,851,200 dollar Güzəştdən sonra ümumi mal-material xərcləri = 36 dollar + 40,000 dollar + 2,851,200 dollar = 2,891,236 dollar Güzəştdən sonra mal-materiallar üzrə ümumi xərclərlə müqayisə etdikdə İqtisadi Sifariş Həcmi yanaşması ilə mal-materiallar üzrə xərclər daha azdır. Beləliklə şirkət təchizatçının təklifini qəbul etməməlidir. FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 183 3. Aşağıda göstərilənlər debitor borcların idarə edilməsini əsas sahələridir. (i) Ödəniş vaxtı keçmiş vəsaitlərin toplanması: adətən əksər debitor borclar ödəniş vaxtında əvvəl və ya ödəniş vaxtı çatdıqda ödənilir. Şirkət vaxtı keçmiş debitor borcların ödənilməsi üzrə razılaşdırılmış prosedurlar hazırlamalıdır. Şirkət ödəniş vaxtı keçmiş debitor borclarla əlaqədar aşağıdakı addımları atmamışdan öncə gəlir-xərc təhlili aparmalıdır: • • • • • telefon zəngləri; şirkətin işçilərinin ezamiyyə xərcləri; qalıq məbləğlər üzrə faiz dərəcəsinin tutulması; əlavə kredit verməkdən imtina etmək; hüquqi addımlar. (ii) Kredit nəzarəti: şirkət müntəzəm qaydada ödəniş vaxtı keçmiş debitor borclarını müəyyənləşdirməlidir. Razılaşdırılmış debitor borclarının təhlili şirkətə ödəniş vaxtı keçmiş debitor borcların müəyyənləşdirilməsinə yardım edə bilər. Ümidsiz borc problemini aradan qaldırmaq üçün şirkət “ödəniş vaxtı keçmiş vəsaitlərin toplanması” başlığı altında qeyd olunmuş inzibati proseduraları (addımları) müntəzəm qaydada həyat keçirməlidir. (iii) Kredit təhlili: müştəriyə kredit imkanıverməmişdən öncə şirkət müştərinin krediti ödəyə bilmək qabiliyyətini yoxlamalıdır. Verilən kreditin məbləği və biznesin təkrarlanması ehtimalı kredit ödəmə qabiliyyətinin müəyyənləşdirilməsi üçün həyata keçirilən kredit təhlili prosedurasına əhəmiyyətli dərəcədə təsir edir. Şirkət öz müştərisi barəsində 3-cü tərəfdən də məlumat ala bilər. Adətən bank zəmanətləri ticarət zəmanətləri və kredit agentliklərinin hesabatları şirkət tərəfindən potensial müştərilərin kredit təhlilinin aparılmasında istifadə olunur. (iv) Kredit siyasətinin formalaşdırılması:şirkətin kredit siyasəti onun debitor borcları necə idarə etməsi üçün əsas prinsipləri müəyyənləşdirir. Şirkət öz kredit siyasətini formalaşdırarkən aşağıdakıları nəzərə alır. • • • • • Təklif edilən kredit müddəti; Vaxtından əvvəl ödənişlərə görə güzəştlər; Ödəniş vaxtı keçmiş borclara görə tutulan faiz dərəcəsi; Kredit təhlilinin aparılması üçün proseduralar; Ödəniş vaxtı keçmiş debitor borcların toplanması proseduraları. 5-ci sınaq sualının cavabı Cari debitor borclar = 1,380,000 dollar Faktor-firmanın toplayacağı; debitor borclar = kredit satışları x debitor borclarının toplanması müddəti/360 = 11,220,000 dollar x 30/365 = 922,192 dollar Debitor borclarının azalması = 1,380,000 dollar - 922,192 dollar = 457,808 dollar Maliyyə xərclərinin azalması = 457,808 dollar x 5% 184 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ = 22,890 dollar İnzibati xərclərə qənaət = 30,000 dollar Ümidsiz borclar üzrə qənaət = 105,000 dollar Faktorun illik xidmət haqqı = 11,220,000 dollar x 3% = 336,600 dollar illik Avans üzrə əlavə faiz xərci = 922,192 dollar x 80% x (7% - 5%) = 14,755 dollar Faktorinqin xalis xərcləri =Maliyyə xəcrlərinin azalması + inzibati xərclərə qənaət + Ümidsiz borclar üzrə qənaət– Faktorun illik xidmət haqqı– Avans üzrə əlavə faiz xərci = 22,890 dollar + $30,000 + 105,000 dollar - 336,600 dollar - 14,755 dollar = (193,465 dollar) 6-cı sınaq sualının cavabı Hazırki sifariş siyasəti üzrə xərclər Sifariş sayı = 312,500/50,000 Belə güman edilib ki, qalan həcm 6-cı sifarişdə sifariş olunub. Belə güman edilib ki, qalan həcm 6-cı sifarişdə sifariş olunub. = 6 sifariş (təxminən) Sifariş xərcləri = 125 dollar x 6 = 750 dollar Həftəlik tələbat = 312,500/50 = 6,250 ədəd Çatdırılma müddəti ərzində istehlak = 6,250 ədəd x 2 = 12,500 ədəd Bufer mal-material = yenidən sifariş səviyyəsi– çatdırılma müddətində istehlak = 17,500 ədəd – 12,500 ədəd = 5,000 ədəd FƏSİL – C2: Mal-materİal ehtİyatlarının, debİtor borclarının, kredİtor borclarının və nağd pul vəsaİtlərİnİn İdarə edİlməsİ : 185 İl ərzində saxlanılan orta mal-material sayı = 10,000 + (50,000/2) = 35,000 ədəd Saxlama xərcləri = 35,000 ədəd x 0.25 dollar = 8,750 dollar Cəmi xərclər = sifariş xərcləri + saxlama xərcləri = 750 dollar + 8,750 dollar = 9,500 dollar İqtisadi Sifariş Həcmi = İl ərzində sifarişlərin sayı = 312,500 / 17,678 = illik 18 sifariş Sifariş xərcləri = 18 sifariş x 125 dollar = 2,250 dollar Saxlama xərcləri = 0.25 dollar x (10,000 + 8,839) = 4,709.75 dollar İqtisadi Sifariş Həcmi sifariş siyasəti üzrə cəmi xərclər = 2,250 dollar + 4,709.75 dollar = 6,959.75 dollar İqtisadi Sifariş Həcmi sifariş siyasəti üzrə qənaət = 9,500 dollar - 6,959.75 dollar = 2,540.25 7-ci sınaq sualının cavabı 1 aprel 20X9-cu ildən 30 sentyabr 20X9-cu ilə olan nağd pul büdcəsi Aprel 20X9 May 20X9 İyun 20X9 İyul 20X9 Avqust 20X9 Sentyabr 20X9 Nağd pul daxilolmaları Debitor borclar (W1) - - 7,500 15,000 15,000 26,250 Cəmi daxilolmalar - - 7,500 15,000 15,000 26,250 186 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ Çıxılsın: nağd ödənişlər Kredito borclar (W2) İnzibati xərclər Geriyə çəkmələr 12,500 4,000 2,500 5,000 4,000 2,500 10,000 4,000 2,500 10,000 4,000 2,500 17,500 4,000 2,500 17,500 4,000 2,500 Cəmi ödənişlər 19,000 11,500 16,500 16,500 24,000 24,000 Artıq/ (Kəsir) (19,000) (11,500) (9,000) (1,500) (9,000) 2,250 İlin əvvəlinə olan balans 17,500 (1,500) (13,000) (22,000) (23,500) (32,500) İlin sonuna olan balans (13,000) (22,000) (23,500) (32,500) (30,250) (1,500) Çalışmalar W1 satışdan əldə oluna nağd ödənişlər Debitor borclar üçün kredit müddəti 2 aydır. Nəticədə nağd pul daxilolmaları satış müddətindən etibarən nağd daxilolmalar 2 ay olacaq. W2 Təchizatçılara nağd ödənişlər Aprel 20X9 May 20X9 İyun 20X9 İyul 20X9 Avqust 20X9 Sentyabr 20X9 Ay üçün proqnozlaşdırılan satışlar Satış xərcləri (satış həcmi x 100/150) 7,500 15,000 15,000 26,250 26,250 26,250 5,000 10,000 10,000 17,500 17,500 17,500 Təchizaçılara nağd ödənişlər 12,500** 5,000 10,000 17,500 17,500 ** sualda verildiyi kimi 10,000 BÖLMƏ - C DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ C3 FƏSİL – C3: Dövrİyyə kapİtalı ehtİyaclarının müəyyən edİlməsİ və malİyyələşdİrİlməsİ strategİyaları Mövzuya i̇ lki̇ n baxış Fəsil C1 və C2-də dövriyyə kapitalı haqqında məlumat verilmiş, onun əhəmiyyəti və xüsusiyyətləri müzakirə edilmiş və pulun əməliyyat dövrü hesablanmışdır. Bundan başqa dövriyyə kapitalının elementlərini anlamaq üçün maliyyə menecerləri Dövriyyə kapitalına sərf olunan vəsaitin səviyyəsinin müəyyənləşdirilməsinə görə də məsuliyyət daşıyırlar. Vəziyyətdən asılı olaraq müxtəlif biznes sahələrinin ehtiyacları müxtəlif olduğundan bu Fəsildə müxtəlif sənaye sahələrində fəaliyyət göstərən müxtəlif şirkətlərin dövriyyə kapitalına olan ehtiyacları araşdırılacaq. Bundan başqa, maliyyə menecerləri həm də dövriyyə kapitalına vəsaitlərin sərf edilməsi üzrə vacib qərarlar qəbul etməli olacaqlar. Buna görə də şirkətlər tərəfindən tətbiq edilən müxtəlif maliyyələşdirmə strategiyaları və bu strategiyalarla əlaqəli xərclər və riskləri anlamaq çox vacibdir. Bu fəsildə aşağıdakı məsələlər daha ətraflı müzakirə ediləcək. Nələri̇ öyrənəcəyi̇ k a) c) Cari aktivlərə sərf edilən dövriyyə kapitalı vəsaitlərinin səviyyəsinin hesablanması və aşağıdakılar da daxil olmaqla bu səviyyənin hesablanması üçün əsas amillərin müzakirəsi: i. Dövriyyə kapitalı dövrünün müddətinin uzunluğu və ticarət şərtləri; ii. Cari aktivlərə vəsaitlərin ayrılma səviyyəsi üzrə şirkətin siyasəti; iii. Şikətin fəaliyyət göstərdiyi sənaye sahəsi. Aşağıdakılar da daxil olmaqla dövriyyə kapitalının maliyyələşdirilməsi strategiyalarının müəyyənləşdirilməsi üçün əsas amillərin təsvir edilməsi və müzakirəsi: i. Sabit və dəyişkən cari aktivlər arasında fərq; ii. Qısamüddətli və uzunmüddətli maliyyələşdirmənin nisbi xərcləri və riski; iii. Uzlaşma prinsipi; iv. Aqressiv, konservativ və uzlaşma maliyyələşdirmə siyasətlərinin xərcləri və faydaları; v. İdarə heyətinin risk, əvvəlki maliyyələşdirmə qərarları və şirkətin ölçüsünə olan münasibəti. 188 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ Giriş Praktiki nümunə İlk olaraq 19X0-cı illərin sonlarında fəaliyyətə başlayan Boysports Fashions mağazalar zəncirinin Kanada ərazisində bir sıra pərakəndə satış mağazaları mövcud idi. 19X7-ci ilin may ayında şirkət inzibatçı təyin etmək məcburiyyətində qalır. Onun pulu yox idi. Şirkətin maliyyə vəziyyətinin pis olmasının əsas səbəbləri yaz mövsümündə satışların aşağı düşməsi və borcların artması idi (45 milyon dollar). Aydın idi ki, Boysports şirkətinin idarə heyəti dəyişkən moda bazarındakı tendensiyları düzgün təhlil etməmişdi. Nəticədə şirkətin qısamüddətli öhdəlikləri qarşılamaq üçün lazımi qədər nəğd pul ehtiyatı yox idi. Vəsaitlər uzunmüddətli aktivlərə və dəbdən düşmüş mallara yatırıldığı üçün likvidlik problemi yaranmışdı. Biznes əməliyyata davam edə bilmədi çünki onun kifayət qədər dövriyyə kapitalı yox idi. Bu nümunə cari aktivlərin lazımi səviyyəsinin müəyyənləşdirlməsinin əhəmiyyətini və müvafiq mənbələrdən maliyyə vəsaitinin toplanmasının əhəmiyyətini göstərir 1. Cariaktivlərə sərf edilən dövriyyə kapitalı vəsaitlərinin səviyyəsinin hesablanması və aşağıdakılar da daxil olmaqla bu səviyyənin hesablanması üçün əsas amillərin müzakirəsi: i. Dövriyyə kapitalı dövrünün uzunluğu və ticarət şərtləri; ii. Cari aktivlərə vəsaitlərin ayrılma səviyyəsi üzrə şirkətin siyasəti; iii. Şikətin fəaliyyət göstərdiyi sənaye sahəsi. [Nələri öyrənəcəyik a] Müəyyən amillər şirkətin cari aktivlərə yatırmalı olduğu investisiyaya birbaşa təsir edir. Dövriyyə kapitalına qoyulan investisiyanın səviyyəsini hesablamamışdan öncə biz şirkətin cari aktivlərə olan investisiyasını müəyyənləşdirən amilləri nəzərə almalıyıq 1.1 Dövriyyə kapitalı müddətinin uzunluğu və ticarət şərtləri Dövriyyə kapitalı müddəti konsepsiyası Fəsil C2-də müzakirə edilmişdir. Aşağıdakılar dövriyyə kapitalı tsiklinin (nağd pul vəsaitlərinin əməliyyat dövriyyəsi və ya nağd pula çevrilmə dövrü) tərkib hissələridir. 1. Mal və material ehtiyatlarının dövriyyəsi və saxlama dövrü Mal və material ehtiyatlarının çevrilmə (konvertasiya) dövrü xammal materiallarının hazır məhsula çevrilməsinə sərf edilən müddətdir. Başqa sözlə desək bu istehsal dövriyyəsi müddətidir və bu əmək bacarıqları və əməyin səmərəliliyi, eləcə də, avadanlığın sərf etdiyi emal müddəti də daxil olmaqla digər texniki amillərdən asılıdır. Nümunə Bacarıqlı xalça toxuyan müvafiq alətlərlə, təlim keçməmiş və köhnə alətlərə malik bir şəxsdən daha sürətlə işləyə bilər. Buna görə də texnologiya və səmərəlilik təkmilləşdikcə FƏSİL – C3: Dövrİyyə kapİtalı ehtİyaclarının müəyyən edİlməsİ və malİyyələşdİrİlməsİ strategİyaları : 189 istehsal dövriyyəsi müddəti də yaxşılaşır. Natamam istehsala yatırılmış kapitala xammal materialları, əməkhaqqıları və digər xərclər də daxildir. Bunlar emal müddəti və tamamlama dərəcəsinə proporsional olacaqdır. Nümunə İstehsal prosesi 4 həftə çəkir. Başlanğıcda materialların 100%-i istehsal üçün zəruri olan xammal materiallarıdır. Əməyə görə xərclər və əlavə xərclər müddət ərzində eyni dərəcədə yaranır. 4 həftəlik müddətin sonunda tamamlanmamış istehsal 50% sona çatdırılmışdır. Tamamlanmamış istehsala yatırılmış kapital məbləğinə aşağıdakılar daxildir: • İllik xammal istehlakının 4 həftəlik ekvivalenti. • İllik əməkhaqqı və əlavə xərclərin 2 həftəlik ekvivalenti (4 həftə x 50%). 2. Debitor borclarının orta yığım müddəti Bu sövdələşmənin şərtlərindən və müştərilərin bu şərtlərə əməl etmək istəyi və qabiliyyətindən asılıdır. Daha uzun kredit müddətinə icazə verildikdə debitor borclarının orta səviyyəsi də daha yüksək olur. Nümunə Vish & Co şirkəti üçün kredit satışları hazırda 1.25 milyon dollardır. Kredit nəzarət departamenti müştərilər üçün kredit müddətini 30 gün müddətinə qədər uzadır. Nəticədə onlar orta debitor borcunun 102,740 dollar olacağını proqnozlaşdırırlar (30 / 365 x 1.25 milyon dollar). Lakin, müştərilərin faktiki olaraq öz borclarını ödəməsi 40 gün çəkir, nəticədə debitor borclarının faktiki səviyyəsi 136,986 dollardır (40 / 365 x 1.25 milyon dollar). Burdan göründüyü kimi kredit müddəti nə qədər uzun olarsa debitor borclarının səviyyəsi də bir o qədər yüksək olar. Debitor borclarının yığım müddəti proqnozlaşdırıldığından 33% yüksəkdir buna görə də debitor borcların səviyyəsi də 33% daha çoxdur. 3. Kreditor borclarının orta ödəmə müddəti Debitor borcların ödənilməsi kimi kreditor borclarının ödənilməsi də təchizatçı ilə razılaşdırılmış kredit şərtləri və şirkətin ödəmə qabiliyyətindən asılıdır. Ümumilikdə şirkətin təchizatçıdan daha uzunmüddətli kredit müddəti alması və ödənişi mümkün qədər gecikdirməsi şirkətin maraq dairəsindədir. Bu nəğd pulun əməliyyat müddətini qısaldır və şirkətin likvidlik vəziyyətini yaxşılaşdırır. Lakin kredit şərtlərinin pozulması ilə təchizatçılarla münasibətlərin korlanmamasına diqqət yetirilməlidir. Nümunə Bigot Plc şirkətinə öz təchizatçısı tərəfindən 2 ay kredit müddətinə icazə verilir. Nağd pulun dövriyyə müddətini qısaltmaq məqsədilə şirkət ödənişi 3 aydan sonra etmək qərarına gəlir. Ödənişin vaxtından 2 həftə keçdikdən sonra təchizatçı şirkətə xəbərdarlıq bildirişi göndərir lakin Bigot Plc şirkləti buna əhəmiyyət vermir. Borcun ödənilməsi üçün son tarixdən 3 həftə keçdikdə təchizatçı tərəfindən Bigot Plc şirkətinə telefon zəngi daxil olur və ödənişin növbəti 24 saat ərzində ödənilmədiyi halda qalıq məbləğ üzrə faiz dərəcəsinin tutulacağı barəsində məlumat verilir. Şirkət ticarət əlaqələri korlanmadan təchizatçıya çek göndərir. 190 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ Dövriyyə kapitalı müddətinin uzunluğu Dövriyyə kapitalı müddətinin uzunluğu aşağıdakıların cəminə bərabərdir: • • • Mal və material ehtiyatlarının çevrilməsi müddəti; Debitor borclarının orta yığım müddəti; Çıxılsın: kreditor borclarının orta ödəmə müddəti Cari aktivlərə sərf edilən vəsaitlərin səviyyəsi üzrə təşkilatın siyasəti Dövriyyə kapitalına yatırılan investisiyaların səviyyəsinə aşağıdakı amillər təsir göstərir: • Biznesin xüsusiyyəti. İstehsal şirkətlərinin xidmət şirkətləri ilə müqayisədə daha çox mal və material ehtiyatlarına ehtiyacı vardır. • Təchizatçının malları çatdırmasıda qeyri-müəyyənlik. Qeyri-müəyyənlik ona gətirib çıxarır ki, dəyişkənliyi balanslaşdırmaq üçün anbarda əlavə material ehtiyatları da saxlanılır. • Fəaliyyət səviyyəsi. İstehsal həcmi artdıqca, debitor borclar, mal və materiallar, nağd pul qalıqları və s. da artmağa başlayır. • Şirkətin kredit siyasəti. Bu debitor borclarının səviyyəsini müəyyənləşdirir. • Əməliyyat dövrünün uzunluğu. Normadan artıq kapitallaşma Şirkət o zaman normadan artıq kapitallaşmış olur ki, onun dövriyyə kapitalının həcmi tələb olunan normadan artıq olsun. Artıq material ehtiyatları, debitor borcları və nağd pul investisiyaları üzrə aşağı mənfəətin əldə olunmasına gətirib çıxarır. Uzunmüddətli vəsaitlər mənfəət gətirməyən qısamüddətli aktivlərə yatırılacaq. Normadan artıq kapitallaşmanın xəbərdarlıq nişanı aşağıda göstərilən qeyri-qənaətbəxş mühasibatlıq əmsalları formasında ola bilər. • Satışlar / dövriyyə kapitalı: satışların həcmi əvvəlki il və ya oxşar şirkətlərlə müqayisədə kapitalın ümumi həcminin yüksək olub-olmaması barəsində məlumat verməlidir. Əvvəlki illə ya oxşar şirkətlə müqayisədə satış/dövriyyə kapitalı əmsalı aşağı olarsa bu şirkətin normadan artıq kapitallaşmış olduğunu göstərir. • Likvidlik əmsalları: cari likvidlik əmsalının 2:1 nisbətindən artıq olması və ya ani likvidlik əmsalının 1:1 nisbətindən artıq olması dövriyyə kapitalına qoyulan investisiyaların səviyyəsinin yüksək olduğunu göstərir. • Dövriyyə müddətləri: material ehtiyatları və debitor borcları üzrə dövriyyə müddətinin artıq olması və ya təchizatçılardan qısa kredit müddətinin əldə olunması onu göstərə bilər ki, material ehtiyatları və debitor borclarının səviyyəsi lazım olmadığı dərəcədə artıqdır və ya ödənilməli olan kreditlərin həcmi çox aşağıdır. İzafi ticarət Bu o zaman baş verir ki, şirkət sürətlə böyüyür və aşağı səviyyəli kapital ehtiyatları ilə böyük ölçülü fəaliyyətlər həyata keçirmək istəyir. İzafi ticarətin simptomlarına aşağıdakılar daxildir: • • Dövriyyənin kəskin artması; Cari aktivlərin həcminin kəskin artması; FƏSİL – C3: Dövrİyyə kapİtalı ehtİyaclarının müəyyən edİlməsİ və malİyyələşdİrİlməsİ strategİyaları : 191 • • • • • Yavaş material ehtiyatları və debitor borcu dövriyyəsi; Kredit borclarının və ya bank kredit limitinin aşmasının artması ilə mal-material səviyyəsinin kəskin artımı; Kapitalda hər hansı ciddi artımın olmaması; Cari likvidlik və ani likvidlik əmsallarının aşağı düşməsi; Likvidlik kəsiri (cari öhdəliklərin cari aktivlərdən artıq olması). Lakin, izafi ticarətin simptomları şirkətin fəaliyyət göstəridiyi sənaye sahəsi üzrə təhlil edilməlidir. 1.2 Şirkətin fəaliyyət göstərdiyi sənaye sahəsi İstehsalçılar: istehsalçı şirkətlər xammal, yarımfabrikat və hazır məhsul formasında yüksək səviyyədə material ehtiyatları saxlayırlar. Onlar həmçinin təchizatçılardan alınan yüksək səviyyəli kreditlərdən də faydalana bilərlər. Supermarket və pərakəndə satıcılar: supermarket və digər pərakəndə satıcılar öz satışlarından gəliri əsasən nağd pul, kredit kartı və ya debit kartı vasitəsilə əldə edirlər. Buna görə də onların debitor borcları nisbətən aşağı olur. Digər tərəfdən onlar təchizatçılardan əsasən kreditlə məhsul əldə etdiklərindən kreditor borcları kifayət qədər yüksək olur. Nəticədə onların əlində böyük məbləğdə pul vəsaiti olur ki, onlar da bu vəsaiti investisiya qoyuluşu üçün istifadə edə bilərlər. Topdansatıcılar: digər şirkətləri təchiz edən əsasən alış və satış əməliyyatlarını kreditlə həyata keçirir və buna görə də nağd pul axınlarının tənzimlənməsi problemi yarada bilər. Belə bir şirkət nağd pulu idarə etmək üçün bank kredit limiti kimi qısamüddətli borclardan istifadə edə bilər. Nisbətən daha az dövriyyəyə malik olan kiçik şirkətlər: məhdud ticarət imkanlarına malik olan daha kiçik şirkətlər təchizatçılardan kreditlərin alınması kimi ciddi problemlərlə üzləşə bilərlər. Eyni zamanda müştərilər xüsusi biznes fəaliyyəti üçün normal qəbul edilmiş kredit müddətini əldə etməyi gözləyə bilərlər. Nəticədə debitor borclarının həcmi orta və ya yükək ola bilər. Belə şirkətlər nağd pul vəsaiti ehtiyatlarının idarəedilməsi ilə bağlı problemlərlə üzləşə bilərlər. İzafi ticarət problemini aradan qaldırmaq üçün aşağıdakı həllər həyata keçirilməlidir: • səhmdarlardan yeni kapitalın cəlb edilməsi (yeni səhmlərin buraxılması yolu ilə); • material ehtiyatlarının və debitor borclarının idarə edilməsinin daha yaxşı təşkil edilməsi; • şirkət güclü kapital özülü qurana qədər genişlənmə planlarının təxirə salınması. 192 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ Xülasə Xammal materiallarının hazır məhsula çevrilməsi üçün lazım olan müddət Mal-materiallarının dövriyyəsi və saxlanılma müddəti Dövriyyə kapitalının müddətinin uzunluğu və ticarət şərtləri Debitor borclarının orta yığım müddəti Ticarət şərtlərindən asılıdır Kreditor borclarının orta ödəmə müddəti Təchizatçı ilə razılaşdırılan kredit şərtlərindən asılıdır Biznes dövrü inkişaf etdikcə dövriyyə kapitalına olan ehtiyac artır Dövriyyə kapitalının Davam edən hesablanması üçün istifadə dövrlər olunan orta rəqəmlər Sual 1 Cell Ltd. Şirkəti haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir İl ərzində satış Xərclərin satışa nisbətən faizi $3,375,000 Birbaşa material xərcləri 35% Birbaşa əmək xərcləri 20% Dəyişkən əlavə xərclər 15% Satış və paylama xərcləri 7% Sabit əlavə xərclər $337,500 Normal halda, a) Debitor borcları orta hesabla 2 ay ərzində ödənilir; b) Xammal ehtiyatları anbarda 2 ay qalır; c) Natamam istehsal yarı istehsal edilmiş məhsulların 3 aylıq ekvivalentinə bərabərdir; d) Hazır məhsulların istehsalına 1 ay vaxt sərf edilmişdir; e) İcazə verilən kredit müddəti aşağıdakı kimidir: Birbaşa materiallar Birbaşa əmək Dəyişkən əlavə xərclər Sabit əlavə xərclər Satış və paylama xərcləri 3 ay 2 həftə 1 ay 1 ay 0.5 ay Qeyd: natamam istehsal və hazır məhsullar material, əmək və dəyişən xərclərə əsasən qiymətləndirilmişdir. FƏSİL – C3: Dövrİyyə kapİtalı ehtİyaclarının müəyyən edİlməsİ və malİyyələşdİrİlməsİ strategİyaları : 193 Tələb olunur: Cell Ltd. Şirkəti üçün dövriyyə kapitalına olan tələbatı hesablayın. 2. Aşağıdakılar da daxil olmaqla dövriyyə kapitalının maliyyələşdirilməsi strategiyalarının müəyyənləşdirilməsi üçün əsas amillərin təsir edilməsi və müzakirəsi: I. Sabit və dəyişən cari aktivlər arasında fərq II. Qısamüddətli və uzunüddətli maliyyələşdirmənin nisbi xərcləri və riski III. Uzlaşma prinsipi IV. Aqressiv, konservativ və uzlaşma maliyyələşdirmə siyasətlərinin xərcləri və faydaları V. İdarə heyətinin risk, əvvəlki maliyyələşdirmə qərarları və şirkətin ölçüsünə olan münasibəti [Nələri öyrənəcəyik b] 2.1 Sabit və dəyişən cari aktivlər arasındakı fərq Öz təbiətinə görə cari aktivlər biznes tərəfindən 12 ay və ya daha az müddət üçün saxlanılan aktivlərdir. Ümumilikdə, bu aktivlər biznes fəaliyyətinin səviyyəsindən asılı olaraq dəyişir. Lakin, əksər şirkətlərdə material ehtiyatlarının müəyyən səviyyəsi həmişə saxlanılır və nağd pul ehtiyatlarının müəyyən səviyyədən aşağı düşməsinə imkan verilmir. Bunlar sabit saxlanılan cari aktivlərə aiddir (cari aktivlərin həmişə sabit qalan hissəsi). Beləliklə də bunlara sabit cari aktivlər deyilir. Bu nöqteyi nəzərdən şirkətin aktivləri uzunmüddətli aktivlər, sabit cari aktivlər və dəyişən cari aktivlər kimi təsnifatlaşdırılır. Sabit dövriyyə kapitalı = Minimal mal-material səviyyəsi + Minimal nağd pul ehtiyatı + debitor borclarının səviyyəsi – kreditor borclarının səviyyəsi Qeyd: bütün göstəricilər planlaşdırılmış fəaliyyət səviyyəsinə əsaslanır. Diaqram 1: Dəyişən cari aktivlər, sabit cari aktivlər və uzunmüddətli aktivlər arasındakı fərq Dəyişən cari aktivlər sabit cari aktivlər uzunmüddətli aktivlər Vaxt 194 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ Bu aktivlər müəyyənləşdirildikdə menecerlər bu aktivlərin necə maliyyələşdiriləcəyi barəsində qərar qəbul edirlər. Mövcud seçimlərə uzunmüddətli və qısamüddətli maliyyə mənbələri daxildir (cari öhdəliklər kateqoriyasına aid edilir). 2.2 Qısa və uzunmüddətli maliyyələşdirmənin nisbi xərc və riskləri Qısamüddətli maliyyələşdirmə mənbələrinə adətən ticarət kreditindən istifadə, bank kredit limiti imkanları və ya kredit kart imkanları daxildir. Bu mənbələrə aşağıdakılar daxildir: 1. 2. Nisbətən daha ucuz: kreditorlar qısamüddət üçün nağd pul vəsaitindən məhrum olduqları üçün qısamüddətli maliyyə mənbələrində faiz dərəcələri uzunmüddətli maliyyə mənbələri ilə müqayisədə nisbətən daha aşağı olur. Bu likvidlik imtiyazı nəzəriyyəsinə uyğun gəlir. Bundan başqa adətən ticarət kreditləri üzrə heç bir faiz dərəcəsi tutulmur (ödənişlər vaxtında edildiyi halda). Daha elastik: bu mənbələr elastikdir; bu mənada şirkət bu resursları istənilən dərəcədə istifadə edə bilərlər. Nümunə Bank tərəfindən Timco şirkəti üçün müəyyən edilmiş bank kredit limiti 10 milyon dollardır. Timco şirkəti bütün məbləği bankdan çıxarmamalıdır. Şirkət müştərilərdən əldə edilən ödənişləri öz bank kredit limiti hesabına köçürür və bu hesabdan təchizatçılar üçün çeklər verir. Şirkət ona ayrılmış överdraft qalığını 10 milyon dollara qədər səviyyədə saxlamalıdır. Əgər o yalnız 5 milyon dollardan istifadə etsə yalnız istifadə edilmiş hissəyə görə faiz ödəyəcək. Buna görə də bele maliyyələşdirmə elastikdir. 3. Daha riskli: mənbələr qısamüddətli olduğundan o istənilən vaxt geri götürülə bilər. Nümunə Şirkət üçün müəyyən edilmiş bank kredit limiti illik yenilənə bilər. Əgər bank kredit limitinin şərtlərinə əməl olunmayıbsa, o halda yenilənməyə bilər və ya yeni şərtlər əlverişli olmaya bilər. Borc səndələri, uzunmüddətli kreditlər və ya lizinqlər kimi uzunmüddəti maliyyə mənbələri digər tərəfdən daha baha başa gəlir, lakin daha təhlükəsizdir (kreditorun pulu daha uzunmüddətə bağlanır). Alınan borc üzrə faiz dərəcələrinin ödənişi və əsas hissənin ödənişi əvvəlcədən razılaşdırılır ki bu da şirkətlərdə nağd pulun hərəkətini planlaşdırmağa imkan verir. Hər şey əvvəlcədən razılaşdırıldığından uzunmüddətli maliyyənin geri götürülməsi ehtimalı minimallaşır. Uzunmüddətli və qısamüddətli maliyyə mənbələrinin qarışığından istifadə etməklə bağlı qərar verərkən şirkət risk amilini də nəzərə almalıdır. FƏSİL – C3: Dövrİyyə kapİtalı ehtİyaclarının müəyyən edİlməsİ və malİyyələşdİrİlməsİ strategİyaları : 195 2.3 Uzlaşma prinsipi Adından da göründüyü kimi bu prinsip qısamüddətli maliyyə tələblərinin qısamüddətli maliyyə mənbələri və uzunmüddətli maliyyə tələblərinin isə uzunmüddətli maliyyə mənbələri ilə uzlaşdığını göstərir.Vəsaitlərin ödəmə müddətinin çatması isə aktivlərin yetkinləşməsi ilə uzlaşır. Buna görə də dəyişən cari aktivlər qısamüddətli maliyyə mənbələri, sabit cari aktivlər və uzunmüddətli aktivlər isə uzunmüddətli maliyyə mənbələri ilə maliyyələşdirilir. 2.4 Aqressiv, konservativ və uzlaşma maliyyə siyasətlərinin nisbi xərc və faydaları 1. 2. 3. Aqressiv maliyyələşdimə siyasəti: bu siyasət əsasən qısamüddətli maliyyə mənbələrinə əsaslanır. Qısamüddətli maliyyə vəsaiti dəyişən cari aktivlərin eləcə də daimi aktivlərin bir hissəsinin maliyyələşdirilməsi üçün istifadə olunur. Daha ucuz maliyyə vəsaitləri istifadə olunduğundan bu rentabelliyi artırır. Lakin, ödəmə qabiliyyəti baxımından bu siyasət çox risklidir. Qısamüddətli öhdəliklərin yerinə yetirilməsi vaxtı çatanda və şirkət lazımı qədər cari aktivi nağd pula çevirə bilməyəndə bu nağd pulun hərəkəti ilə bağlı problemlər yarada bilər. Bəzi hallarda bu vəziyyət müflis olmaya da gətirib çıxara bilər. Konservativ maliyyələşdirmə siyasəti: bu siyasətə əsasən şirkət uzunmüddətli aktivləri, sabit cari aktivləri və dəyişən aktivlərin bir hissəsini uzunmüddətli maliyyə vəsaitləri hesabına maliyyələşdirir. Maliyyə vəsaitlərinin əksər hissəsi uzunmüddətli maliyyə mənbələri hesabına maliyyələşdirildiyindən öhdəliklərin yerinə yetirilməməsi riski aşağı olur. Lakin, uzunmüddətli maliyyə vəsaitləri daha baha olduğundan bu rentabelliyi aşağı salır. Uzlaşma maliyyə siyasəti: Bölmə 2.3-də qeyd edildiyi kimi vəsaitlərin ödəmə müddəti aktivlərin yetkinlik dövrü ilə uzlaşır. Beləliklə şirkət orta risklə üzləşir. Nümunə Metbon Inc şirkəti corab istehsalçısıdır. Fərz edək ki, şirkət dövriyyə kapitalına orta dərəcəli investisiya (8 milyon dollar) qoymağı planlaşdırır. Bu investisiya məbləğinin 6 milyon dolları daimi cari aktivlər, qalan 2 milyon dollari isə dəyişən cari aktivlərdir. Əgər şirkət uzlaşma maliyyə siyasəti tətbiq edərsə o, 6 milyon dolları uzunmüddətli maliyyə vəsaitləri hesabına, qalan 2 milyon dolları isə qısamüddətli mənbələr hesabına ödəyəcək. Qeyd edtmək lazımdır ki, bəzi şirkətlər öz dövriyyə kapitallarının maliyyələşdirilməsi üçün uzlaşma və ya konservativ siyasəti tətbiq etmək niyyətində ola bilərlər. Lakin, onların uzunmüddətli maliyyə vəsaitlərindən istifadə etmək imkanı olmaya bilər (məsələn, banklar kiçik şirkətlər üçün kredit verməkdən imtina edə bilərlər və ya lazımi dərəcədə girov olmadan borc verilməyə bilər). Belə hallarda qısamüddətli kredit yeganə maliyyə mənbəyi ola bilər və bu halda biznes siyasəti aqressiv maliyyə siyəsətinə çevrilmiş olur. 2.5 İdarə heyətinin risk, əvvəlki maliyyələşdirmə qərarları və şirkətin ölçüsünə olan münasibəti Yuxarıda göstərilənlərə əlavə olaraq, idarə heyətinin riskə olan münasibəti, əvvəlki maliyyələşdirmə qərarlarının nəticələri və şirkətin nisbi ölçüsü dövriyyə kapitalının maliyyələşdirilməsi strategiyasına təsir edə bilər. 196 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ İdarəetmə heyətinin riskə münasibətinə aşağıdakılar da daxil olmaqla bir sıra amillər təsir edə bilər: • • • • • əvvəlki heyətin riskə münasibəti səhmdarların riskə münasibəti ümumi idarəetmə mədəniyyəti iqtisadi dünyagörüşü mənfəəti maksimallaşdırmaq ehtiyacı Əgər risklə bağlı ümumi baxış risklərdən qaçmaqdan ibarətdirsə, o halda menecerlər daha konservativ maliyyələşdirmə strategiyalarına üstünlük verəcəklər. Onlar uzunmüddətli maliyyə vəsaitlərinin baha olmasına görə rentabelliyin aşağı olacağı barəsində məlumatlı olurlar. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi əvvəlki maliyyələşdirmə qərarlarının nəticələri də həmçinin maliyyə qərarlarının verilməsinə təsir edir. Məsələn, keçmişdə şirkət bank kredit limitindən çox asılı idi və bu bank kredit limiti geri götürüldü, bu halda menecerlər daha təhlükəsiz və proqnozlaşdırıla bilən mənbələr axtarışında olacaqlar. Alternativ olaraq, əgər ticarət krediti keçmişdə müvəffəqiyyətlə istifadə edilmişdirsə o halda bu strategiya gələcəkdə də istifadə edilə bilər. Daha bir əhəmiyyətli amil dövriyyə, bazar payı və mənfəət nöqteyi nəzərindən şirkətin ölçüsüdür. Daha böyük şirkətlər bu mənada daha büyük risklər götürmək istəyindədirlər çünki onlar bu vəziyyətdən daha tez xilas ola bilirlər. Xülasə Sabit cari aktivlər və dəyişən cari aktivlər Sabit cari aktivlər Dəyişən cari aktivlər Əməliyyatların normal səviyyəsinin saxlanması üçün müyyəən minimal həcm fərdi aktivlərə yatırılıb Normal biznes fəaliyyətinə görə cari aktivlərdə dəyişmələr Sualların cavabları 1-ci sualın cavabı a) İllik xərclər aşağıdakı kimi olacaq $ Birbaşa material (3,375,000 dolların 35%-i) Birbaşa əmək ($3,375,000 dolların 20%-i) Dəyişən əlavə xərclər ($3,375,000 dolların 15%-i) Sabit əlavə xərclər ($3,375,000 dolların 10%-i) Satış və paylama ($3,375,000 dolların 7%-i) 1,181,250 675,000 506,250 337,500 236,250 FƏSİL – C3: Dövrİyyə kapİtalı ehtİyaclarının müəyyən edİlməsİ və malİyyələşdİrİlməsİ strategİyaları : 197 b) Cari aktivlərin ehtimal edilən orta dəyəri $ $ 196,875 Xammal materialları Natamam istehsal Materiallar (50% yekunlaşdırılıb) ($1,181,250 x 3/12 x 50%) Əmək haqqı (50% yekunlaşdırılıb) ($675,000 x 3/12 x 50%) Dəyişən əlavə xərclər (50% yekunlaşdırılıb) ($506,250 x 3/12 x 50%) Hazır məhsullar (xərcin 1/12 hissəsi) Material Əmək haqqı Dəyişən əlavə xərclər 147,656 84,375 63,281 295,312 98,438 56,250 42,188 196,876 562,500 Debitor borclar ($3,375,000 X 2/12) 1,251,563 c) Cari öhdəliklərin orta dəyəri $ Material ($1,181,250 X 3/12) Əmək haqqı ($675,000 X 3/12) Dəyişən əlavə xərclər Sabit əlavə xərclər Satış və daşınma xərcləri $ 295,313 25,962 42,188 28,125 9,844 401,432 d) Tələb oluna dövriyyə kapitalı 850,131 dollardır (1,251,563 dollar - 401,432 dollar) Qısa Test 1. 2. 3. 4. 5. Mal və material ehtiyatlarının çevrilmə dövrü dedikdə nə başa düşülür? Dövriyyə kapitalının maliyyələşdirilməsi üçün istifadə oluna müxtəlif siyasətləri müəyyənləşdirin. Dəyişən cari aktivlər dedikdə nə nəzərdə tutulur? Qısamüddətli maliyyə mənbələrinin əsas xarakteristikaları hansılardır? Uzlaşma prinsipi nədir? 198 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ Qısa Testin Cavabları 1. 2. Mal-materialların çevrilmə dövrü xammal materiallarının hazır məhsula çevrilməsi üçün tələb olunan müddətdir. Cari aktivlərin maliyyələşdirilməsi üçün müxtəlif siyasətlər mövcuddur. Bu siyasətlər aşağıdakılardır: a) aqressiv; b) konservativ; və c) orta. 3. Dəyişən cari aktivlər normal biznes fəaliyyəti nəticəsində cari aktivlərdə meydana çıxan dəyişmələrdir. 4. Qısamüddətli maliyyə ucuzdur daha elastikdir və uzunmüddətli maliyyə ilə müqayisədə daha risklidir. 5. Adından da göründüyü kimi bu prinsip qısamüddətli maliyyə tələblərinin qısamüddətli maliyyə mənbələri və uzunmüddətli maliyyə tələblərinin isə uzunmüddətli maliyyə mənbələri ilə uzlaşdığını göstərir. Pul vəsaitlərinin ödəmə müddətinin çatması isə aktivlərin yetkinləşməsi ilə uzlaşır. Sınaq Sualları Sual 1 Aşağıda verilən məlumatlar dəftərxana ləvazimatları və ofis ləvazimatları işləri ilə məşğul olan Velm Plc şirkətinə aiddir. Velm Plc: 31 dekabr 2002-ci il tarixinə Maliyyə Vəziyyəti Haqqında Hesabat $’000 Uzunmüddətli aktivlər Cari aktivlər Yenidən satış üçün malmateriallar Debitor borcları Nağd pul vəsaitləri Kreditorlar: 1 il ərzində ödəmə müddəti çatan məbləğ Kreditor borcları Bank kredit limiti Kreditorlar: 1 ildən çox müddət ərzində ödəmə vaxtı çatan məbləğ 2010-ci ilədək ödənilməli 12% $’000 $’000 17,500 900 550 120 1,570 330 1,200 (1,530) 40 17,540 (2,400) FƏSİL – C3: Dövrİyyə kapİtalı ehtİyaclarının müəyyən edİlməsİ və malİyyələşdİrİlməsİ strategİyaları : 199 Adi səhmlər Ehtiyatlar 3,500 11,640 15,140 Tələb olunur: a) Dövriyyə kapitalının maliyyələşdirilməsi üçün qısamüddətli və uzunmüddəti maliyyə mənbələrinin müqayisəli üstünlüklərini müzakirə edin. b) Dövriyyə kapitalının maliyyələşdirilməsi üçün tətbiq oluna bilən müxtəlif siyasətləri müzakirə edin və Velm Plc şirkəti tərəfindən hansı siyasətin tətbiq edilməsini qeyd edin. c) Öz dövriyyə kapitalının idarəedilməsinin yaxşılaşdırılmasının şirkət üçün üstünlüklərini mərhələlər barəsində nümunə deməklə qeyd edin. Sual 2 The Underground Globe-trotter Inc (TUGI) şirkəti 20-30 yaşlı kişi və qadınlar üçün idman, iş, gündəlik və lüks aksesuarları əlverişli qiymətə istehsal edən geyim brendidir. TUGI şirkətinin müştərilərindən əksəriyyəti tələbələr və ya korparativ dünyaya yenicə addımlamış insanlar olduğundan TUGI əlverişli qiymətlərlə yüksək keyfiyyətə görə fəxr edir. Xərcləri azaltmaq və mənfəət marjasını saxlamaq üçün şirkətin istehsal bölmələri işçi qüvvəsinin daha ucuz olduğu Banqladeşdə yerləşdirilmişdir. Hazır məhsullar daha sonra oradan dünyanın digər ölkələrinə göndərilir. Banqladeşdə geyim ləvazimatlarının istehsalına təsir edən əsas amillərdən biri odur ki, bütün ödənişlər əvvəlcədən edilməlidir. Materiallar üzrə xərclər alış zamanı ödənilməlidir (Banqladeş Takası ilə) və əməyə görə ödənişlər isə gündəlik əsasda edilməlidir (yenə də Banqladeş Takası ilə). Ödəniş miqyası son 1 il üçün eyni qalmışdır. Qalan digər istehsal və satış xərcləri kredit vasitəsilə ödənilir. Lakin, son 1 ildə qlobal tənəzzüllə əlaqədar olaraq Banqladeş iqtisadiyyatı əvvəlki illərə nisbətən daha qeyri sabit olmuşdur. Nəticədə ilin əvvəlində inflyasiya 10%-dən 15%-ə qədər artmışdır. Banqladeş Bankı (Banqladeşin mərkəzi bankı) ölkə daxilində faiz dərəcələrini tənzimləyir. Şirkətin baş ofisi Nyu-Cersidə yerləşir. Baş ofisdən bütün işlərə tam monitorinq və nəzarət təmin olunub. Dünyanın müxtəlif yerlərindəki ticarət mərkəzlərinə və pərakəndə satış mağazalarına edilən satışlar Nyu-Cersidəki baş ofis vasitəsilə həyata keçirilir. Satışlar kredit vasitəsilə edilir və hesab faktura ABŞ dolları ilə göndərilir. ABŞ-da infliyasiya dərəcəsi nisbətən sabit 4% səviyyəsindədir. Aşağıda növbəti maliyyə ili üçün rəqəmlər verilişdir: (Qeyd edək ki, verilən sualda göstərilən Banqladeşin yüksək infliyasiyasının səbəb olacağı bütün təhrifləri nəzərə alaraq ABŞ dolları ilə göstərilmişdir) $'000 Satış dövriyyəsi Orta debitor borcları Alınan materiallar İstehsal heyətinin əmək haqları Digər istehsal xərcləri Satış üzrə xərclər Xalis mənfəət marjası 6,250 1,025 1,575 1,125 875 800 30% 200 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ TUGI şirkətinin orta kreditor borcları182,500 dollardır. Banqladeşdəki zavodda olan orta material ehtiyatlarının qalıqları aşağıda verilmişdir: $'000 Xammal materialları Natamam istehsal** Hazır məhsullar 332.50 487.50 812.50 **Natamam istehsal 65% yerinə yetirilmişdir. Tələb olunur: Nağd pulun əməliyyat dövrünü hesablayın. Sınaq Suallarına Cavablar 1-ci sınaq sualının cavabı a) Maliyyə mənbələri Qısamüddətli maliyyə mənbələri Bank kredit limitləri və qısamüddətli kreditlər borc maliyyələşdirməsinin qısamüddətli mənbələri hesab edilir. Bank kredit limiti maliyyənin elastik mənbəyidir və həmçinin nisbətən risklidir. Texniki cəhətdən o tələb üzrə ödənilir. Nəticədə bank kredit limiti geriyə alınarsa alternativ maliyyə mənbəyi tapana kimi şirkətin likvidliklə bağlı problemləri yarana bilər. Qısamüddətli kreditlə bağlı risk ondan ibarətdir ki, onun ödənilməsi vaxtı çatdıqda iqtisadi vəziyyət pisləşərsə kreditin yenilənməsi daha əlverişsiz şərtlər altında baş verə bilər. Başqa sözlə desək şirkət qısamüddətli faiz dərəcəsi dəyişikliyinə qarşı həssas ola bilər. Mənfəət əyrisinin normal halında qısamüddətli maliyyə uzunmüddətli maliyyə ilə müqayisədə daha ucuz olacaq. Lakin, iqtisadi dəyişikliklər, məsələn, qısamüddətli maliyyə mənbələri üzrə faiz dərəcələrinin artımı iqtisadi inkişafı ləngidə bilər və ya inflyasiya təzyiqlərini yüngülləşdirə bilər ki bu da mənfəət əyrisinin vəziyyətini dəyişə bilər. Uzunmüddətli maliyyə mənbələri Kredit səhmləri, borc kağızları və uzunmüddəlti kreditlər borc maliyyələşdirməsinin uzunmüddətli mənbələrinə daxildir. Şirkət kredit üzrə razılaşmanı və faiz dərəcələri üzrə ödənişləri yerinə yetirəcəyi halda o maliyyə vəsaitini onun ödəmə vaxtı çatmayana qədər ödəməməlidir. Buna görə də bunlar maliyyənin nisbətən daha təhlükəsiz mənbələridir. Əgər şirkət öz dövriyyə kapitalını uzunmüddətli maliyyə hesabına maliyyələşdirirsə o halda risk aşağıdır. Digər tərəfdən, uzunmüddətli maliyyə qısamüddətli maliyyədən daha bahalıdır. Qeyd edildiyi kimi normal mənfəət əyrisində borc maliyyəsinin təminatçıları proqnozlaşdırılan inflyasiya, təxirə salınmış istehlak və müflis olma riskinə qarşı mühafizə gözləyəcəklər. Buna görə də dövriyyə kapitalının maliyyələşdirilməsi üçün qısamüddətli və uzunmüddətli maliyyə mənbələri arasında seçim etmək daha bahalı lakin aşağı riskli uzunmüddətli borc və daha ucuz lakin daha riskli qısamüddətli maliyyə arasında seçim etmək deməkdir. FƏSİL – C3: Dövrİyyə kapİtalı ehtİyaclarının müəyyən edİlməsİ və malİyyələşdİrİlməsİ strategİyaları : 201 b) Dövriyyə kapitalı siyasətləri Dövriyyə kapitalının maliyyələşdirilməsi üzrə dövriyyə kapitalı siyasətləri konservativ, orta və aqressiv kimi təsvir edilə bilər. Dövriyyə kapitalının maliyyələşdirilməsi ehtiyaclarının əsasən uzunmüddətli maliyyə mənbələri hesabına ödənilməsi konservativ maliyyə siyasətindən xəbər verir. Əgər cari aktivlər daimi və dəyişən cari aktivlərə bölünübsə konservativ siyasət uzunmüddətli maliyyəni daimi cari aktivlər üçün və dəyişən cari aktivlərin bir hissəsi üçün sərf edəcək. Bu siyasətin nəticəsində şirkət tərəfindən istifadə edilən aşağı riskli maliyyə məbləği artacaq ki, bu da faiz ödənişlərinin artmasına və aşağı rentabelliyə gətirib çıxaracaq. Velm Plc şirkətinin uzunmüddətli borcu nağd pul olmayan cari aktivlərin cəmi 2.75% (40/1450) təşkil etdiyindən şirkət konservativ maliyyə siyasətini tətbiq edə bilməz. Əksinə, şirkət qısamüddətli maliyyədən həm dəyişən cari aktivlər eləcə də daimi cari aktivlərin əksər hissəsi üçün istifadə etdiyindən şirkətin aqressiv maliyyə siyasətini tətbiq etdiyi aydın olur. Aqressiv maliyyə siyasəti şirkət tərəfindən istifadə edilən yüksək riskli maliyyə məbləğinin artmasına, faiz dərəcələri üzrə ödənişlərin azalmasına və rentabelliyin artmasına səbəb olur. Konservativ və aqressiv uzlaşma siyasətləri arasında isə orta və ya uzlaşma yanaşması yer alır. Bu yanaşmada uzunmüddətli maliyyə vəsaitləri daimi cari aktivlərin, qısamüddətli maliyyə vəsaitləri isə dəyişən cari aktivlərin maliyyələşdirilməsinə sərf olunur. Bu yanaşma uzlaşma prinsipinə uyğundur. Uzlaşma prinsipi onu göstərir ki, maliyyə vəsaitlərini ödəmə müddəti aktivlərin reallaşması ilə uzlaşmalıdır. c) Üstünlüklər Rentabellik və likvidlik dövriyyə kapitalının idarə edilməsi məqsədlərinə aiddir. Adətən bu iki məqsəd arasında tez tez fikir ayrılığı yaranır. Belə ki, likvid aktivlərin rentabelliyi daha aşağı olduğundan rentabellik likvidliyə qurban verilir. Lakin, əgər şirkət biznesdə qalmaq istəyirsə o vaxtlı-vaxtında öz öhdəliklərini yerinə yetirməlidir. Buna görə də şirkətin fəaliyyətini davam etdirməsi üçün likvidlik çox vacibdir. Hətta bəzən nağd pul şirkətin damarlarında axan qan adlandırılır. Əgər şirkət fəaliyyətini davam etdirmək və inkişaf etmək istəyirsə bunun üçün dövriyyə kapitalının yaxşı idarə edilməsi çox vacibdir. Şirkətin əsas məqsədi səhmdarların sərvətinin maksimallaşdırılmasıdır. Bu məqsəd cari aktivlərə çəkilən xərclərin azaldılması və dövriyyə kapitalının idarə edilməsini yaxşılaşdırılması yolu ilə mümkündür. Məsələn, yaxşı dövriyyə kapitalının idarəetməsi arzuolunmaz borc riskini azaldır və debitor borcların razılaşdırılmış ticarət şərtlərinə uyğun olaraq vaxtlı vaxtında ödənilməsini təmin edir. Əgər debitor borcların səviyyəsi və yaşının optimallaşdırılması üçün müvafiq addımlar atılarsa dövriyyə kapitalına çəkilən xərclər minimallaşdırılmış olacaq. Bu da öz növbəsində səhmdarların mənfəətinin artmasına gətirib çıxaracaq. Uyğun olaraq, şirkətin öz material ehtiyatlarını səmərəli şəkildə idarə etməsi də çox vacibdir. Öz müştərilərinin ehtiyaclarını tez bir zamanda ödəməklə öz yaxşı nüfuzunu saxlamaq üçün Velm Plc şirləkətinin öz anbarlarında müvafiq dəftərxana ləvazimatları və ofis avadanlıqları olmalıdır. Material ehtiyatlarının saxlanılması və sifariş xərcləri onların yaxşı idarəedilməsi vasitəsilə minimallaşdırıla bilər. Bu vasitələrə ABC təhlili, iqtisadi sifariş həcmi, bufer material ehtiyatlarının idarəetməsi və yerdəyişməsi aiddir. Bundan başqa, material ehtiyatlarına çəkilən xərclərin məbləği onların alınması və istehsalının “Tam Zamanında İstehsal” metodundan istifadə etməklə azaldıla bilər. Ümumilikdə, material ehtiyatlarının idarəedilməsinin yaxşılaşdırılması xərclərin azaldılması və səhmdarların sərvətinin artırılmasına gətirib çıxara bilər. Hər büdcə nəzarəti müddətində nağd pul vəsaitləri nağd 202 : BÖLMƏ – C: DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ pula olan tələbatı müəyyənləşdirməyə yardım edə bilər. Lakin, nağd pula olan ehtiyat və spekyulativ ehtiyaclar optimal nağd pul vəziyyətinə təsir edə bilər. Nağd pul ehtiyatlarının optimal səviyyəyə yaxın bir vəziyyətdə saxlamaq üçün Baumol və Miller-Orr modellərindən istifadə oluna bilər. Buna görə də şirkətin öz əsas maliyyə məqsədlərinə çatması üçün işçi kapitalın idarə edilməsinin müxtəlif elementləri bir yerdə cəmlənməlidir. 2-ci sınaq sualının cavabı TUGI şirkəti üçün nağd pulun əməliyyat dövrünün hesablanması (hesablamadakı bütün rəqəmələr ’000 dollarla verilib) Gün 1 2 3 4 5 Təchizatçılardan alınan kredit Kreditor borcları / kredit xərcləri × 365 = (182.5/1,675) × 365 (40) Xammal materialları Xammal materialları / Satınalmalar × 365 = (332.5/1,575) × 365 77 Natamam istehsal Natamam istehsal / Satış xərcləri (H2) × yekunlaşdırılma dərəcəsi × 365 = 487.5/(3,575 × 65%) × 365 Hazır məhsullar Hazır məhsullar / Satış xərcləri × 365 = (812.5/3,575) × 365 77 83 Debitor borclarına icazə verilən kredit müddəti Debitor borcları / Satışlar × 365 = (1,025/6,250) × 60 365 Nağd pul vəsaitlərinin əməliyyat dövriyyəsi 257 H1 Kredit üzrə xərclərin hesablanması $’000 İstehsal üzrə əlavə xərclər Satış üzrə əlavə xərclər 875 800 Kredit üzrə əlavə xərclər 1,675 Bütün material nağd pulla alınmışdır və buna görə də əməliyyat dövriyyəsinə təsir etmir. H2 Satış xərclərinin hesablanması $’000 Materiallar Əmək haqları İstehsal üzrə əlavə xərclər 1,575 1,125 875 Satış xərcləri 3,575 BÖLMƏ - D İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ D1 FƏSİL – D1: İnvestİsİya qərarları və qİymətləndİrmə prosesİnİn mahİyyətİ Mövzuya i̇ lki̇ n baxış Şirkətin uzunmüddətli gələcəyi onun dəyər yaradan aktivləri əldə etmək, təkmilləşdirmək və ya əvəz etmək qabiliyyətindən asılıdır. İnvestisiya imkanlarını dəyərləndirmək üçün müvafiq qərarlar qəbul edilməlidir. Buna görə də tikili və avadanlıq üzrə kapital məsrəflərinə dair investisiya qərarları biznes fəaliyyəti üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu növ qərarlar əksər hallarda külli miqdarda pul vəsaiti ilə müşayiət edilir və biznesin gələcək fəaliyyəti üzrə böyük təsirə malik olur. Belə ki, hər hansı bir yanlış qərar biznes üçün fəlakətə səbəb ola bilər. Hər bir investisiya təklifi peşəkar qaydada qiymətləndirilməlidir. Hər hansı bir investisiya qərarının səhmdarların sərvətinin maksimal olaraq artırılması məqsədinə nə dərəcədə təsir edəcəyini müəyyən etmək üçün müvafiq məlumatlar toplanmalı və bu məlumatlar müvafiq qaydada təhlil edilməlidir. Risklər düzgün müəyyənləşdirilməli və təhlil edilməlidir. Bütün əvvəlki investisiyalar və investisiya qərarlarının şirkətə necə təsir etməsi barədə məlumat əldə etmək üçün şirkətin “Maliyyə Vəziyyəti Haqqında Hesabat”ını (bundan sonra “MVHH”) nəzərdən keçirmək olar. Bu fəsildə biz investisiyaların qiymətləndirilməsi prosesini ümumi şəkildə təsvir edəcəyik və bu proses ilə bağlı ilkin anlayışları müzakirə edəcəyik. Nələri̇ öyrənəcəyi̇ k a) Kapital və gəlir məsrəflərinin, həmçinin uzunmüddətli aktivlər və dövriyyə kapitalı investisiyalarının fərqləndirilməsi b) Kapitalın büdcə planlaşdırılması prosesində investisiyanın qiymətləndirilməsinin rolunun izah edilməsi c) Şirkətin ümumi strategiyası ilə əlaqədar kapitalın büdcə planlaşdırılması prosesinin mərhələlərinin müzakirə edilməsi 204 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Giriş Praktik nümunə Aşağıda kapital məsrəfləri layihəsinə dair bir praktik nümunə təqdim olunmuşdur. Mətanət xanımın sahiblik və həmçinin idarə etdiyi A Restoranı “drayv-in” xidmətlər təklif edən mənfəətli bir restorandır. (Bu növ restoranlarda müştəri restoranın həyətinə avtomobillə daxil olur, avtomobildən düşmədən öz sifarişini edir, elə yeməyi də avtomobildə yeyir). Daha çox avtomobil qəbul edə bilmək üçün Mətanət xanım hal-hazırda restoranın həyətini genişləndirmək fikrindədir. O, belə hesab edir ki, əgər bu genişləndirmə layihəsi baş tutarsa, onda restoranın aylıq gəliri 2,000$ artacaqdır. Yerli bir tikinti şirkəti bu layihəni Mətanət xanım üçün 18,000$ müqabilində reallaşdırmağı təklif edib. Mətanət xanım tikinti şirkətinin bu təklifini qəbul etmək qərarına gəlmişdir. Bu bölmədə kapital məsrəfləri (gəlirlərin artımı üçün çəkilən məsrəflər) və gəlir məsrəfləri (əməliyyat xərcləri) arasındakı fərqlərdən, eləcə də cari və uzunmüddətli aktivlərin fərqindən, habelə kapitalın büdcə planlaşdırılması prosesinin müxtəlif mərhələlərindən bəhs edilir. 1. Kapital və gəlir məsrəflərinin, həmçinin uzunmüddətli aktivlər və dövriyyə kapitalı investisiyalarının fərqləndirilməsi.[2] Nələri öyrənəcəyik a] 1.1 Kapital və gəlir məsrəfləri Tərif Kapital məsrəfləri uzunmüddətli aktivlərin əldə olunmasına, yaradılmasına və ya təkmilləşdirilməsinə çəkilən məsrəflərdir. Kapital məsrəfləri biznesin gəlirlilik qabiliyyətinin artırılması naminə çəkilən xərclərdir. Bu növ xərclər hər hansı yeni bir aktivin əldə olunması və ya mövcud aktivin fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi üçün həyata keçirilir. İstifadəsi adətən on iki aydan çox müddətə nəzərdə tutulan aktiv uzunmüddətli aktiv hesab edilir. 1. Kapital məsrəfləri Yuxarıda müəyyən edildiyi kimi, kapital məsrəflərinə daxildir: a) Uzunmüddətli maddi aktivin satınalınması Uzunmüddətli maddi aktivi əldə etmək və ya satın almaq üçün çəkilən məsrəflər kapital məsrəfləridir. FƏSİL – D1: İnvestİsİya qərarları və qİymətləndİrmə prosesİnİn mahİyyətİ : 205 Nümunə • • • Avtomobil satınalınması; Maşın (avadanlıq) satınalınması; Bina tikilməsi. b) Uzunmüddətli maddi aktivlərin təkmilləşdirilməsi Uzunmüddətli aktiv üzrə hər hansı təkmilləşdirmə işləri onun istifadə müddətinin və ya faydalılığının artmasına səbəb ola bilər. Nümunə • • Teatr binasında tamaşaçı oturacaqlarının sayının artırılması. Yanacağa qənaət etmək üçün avtomobilin mühərrikinin yenisi ilə əvəz edilməsi. c) Uzunmüddətli qeyri-maddi aktivlərin satınalınması və ya təkmilləşdirilməsi Kapital məsrəflərinin yalnız maddi aktivlər üzrə (avtomobil, avadanlıq və s.) hesablanması heç də mütləq şərt deyildir. Qeyri-maddi aktivlər üzrə çəkilən məsrəflər də kapital məsrəfləri kimi xarakterizə edilir. Nümunə • • Lisenziyanın alınması; Patent əldə olunması üçün çəkilən məsrəf. d) Biznes fəaliyyətinin satınalınması Bu, müəssisənin gəlirlərini artırır. Nümunə A Şirkəti tesktil materiallar istehsalı ilə məşğul olan bir şirkətdir. O, eyni fəaliyyət ilə məşğul olan digər bir şirkəti satın alır. Bu satınalma A Şirkətinin gəlirlərini artıracaq. 2. Gəlir məsrəfləri Tərif Gəlir məsrəfləri dedikdə, gəlir əldə etmək məqsədilə istismar olunan resursların dəyəri nəzərdə tutulur. Bu, dərhal və ya daha tez müddətə fayda əldə etmək üçün çəkilən xərclərdir. Çəkilən bu məsrəflərin faydasını əldə etmək adətən bir il ərzində nəzərdə tutulur. Buna görə də bu məsrəflər adətən “Mənfəət Haqqında Müfəssəl Hesabat”da (bundan sonra “MHMH”) əks olunur. Lakin əgər məsrəflərin faydası MVHH tarxinədək tam olaraq əldə olunmazsa (məsrəflər tam reallaşmazsa), onda məsrəflərin hələ də reallaşmamış həmin hissəsi MVHH-də “qabaqcadan edilmiş ödənişlər” hesabında təqdim edilir. Buna baxmayaraq, bu 206 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ məbləğ yenə də gəlir məsrəfləri kimi xarakterizə edilir. Nümunə İcarə haqqı ödənişi gəlir məsrəfi hesab edilir və adətən MHMH-də göstərilir. Əgər 1 Aprel 20X8-ci il tarixindən 31 Mart 20X9-cu il tarixinədək bir illik müddət üzrə 36,000$ dəyərində icarə haqqı ödənmişdirsə, və 31 Dekabr 20X8-ci il tarixi MVHH tarixidirsə, onda 31 Dekabr 20X8-ci il tarixinədək 9 aylıq icarə haqqı (27,000$) MHMH-də göstərilir. Qalan məbləğ (9,000$) isə MVHH-də cari aktivlər başlığı altında qabaqcadan edilmiş ödəniş kimi göstərilir. Kapital və gəlir məsrəflərinin fərqləndirilməsi Təfsilatlar Baş verir Təqdim olunur Kapital məsrəfləri Torpaq, tikili və avadanlıq kimi uzunmüddətli aktivlərin satınalınması və ya təkmilləşdirilməsi zamanı • • Gəlir məsrəfləri Gəlir əldə edilməsi prosesi zamanı Dövrün sonuna olan məbləğ • MVHH-də Cari il üzrə amortizasiya MH- • MH-də Reallaşmış MHMH-də Reallaşmamış MVHH-də hissə hissə Fayda əldə olunur Bir ildən artıq müddət ərzində Cari il ərzində Məsrəflər gəlir ilə uzlaşdırılmalıdır Aktivin istifadəyə yararlı olduğu müddət boyunca (amortizasiya edilir) Məsrəflərin baş veridiyi il üzrə Adətən, hər hansı bir məsrəf məbləğinin kapital və ya gəlir məsrəfinə aid olduğunu müəyyənləşdirmək üçün yuxarıda təqdim olunmuş kriteriyalar əsasında müəyyən fərziyyə irəli sürə bilərik. Lakin, bu məsələ ilə bağlı elə hallar ola bilər ki, bizim əlavə təlimata ehtiyacımız olsun. Torpaq, tikili və avadanlıq haqqında bəhs edən 16 saylı MUBS-də bu barədə təlimat verilmişdir və bu haqda F7 kitabının C2 fəslində də təfərrüatı ilə bəhs edilir. Ətraflı məlumat üçün həmin fəsilə də müraciət edə bilərsiniz. 1.2 Uzunmüddətli akivlər və dövriyyə kapitalı investisiyası 1. Dövriyyə kapitalı C1 fəsilinin 1-ci paraqrafında qeyd edildiyi kimi dövriyyə kapitalı cari aktivlərlə cari öhdəliklərin fərqinə bərabərdir. Bu barədə də müzakirə edilib ki, mal-material ehtiyatları, debitor borcları və s. kimi cari aktivlərin bir il ərzində nağd pul vəsaitinə çevrilməsi nəzərdə tutulur. Cari aktivlər üzrə investisiya etdikdə, biz bu məbləğin uzun müddət üzrə nəzərdə tutulmadığını düşünərək investisiya edirik. Lakin, C3 fəsilinin 2-ci paraqrafında bəhs etmişdik ki, cari aktivlərin fərdi olaraq bir il ərzində nağd pul vəsaitinə çevriləcəyi gözlənilir, ümumi olaraq isə bu aktivlərə kapital məbləği daimi olaraq investisiya edilmiş sayılır. FƏSİL – D1: İnvestİsİya qərarları və qİymətləndİrmə prosesİnİn mahİyyətİ : 207 2. Uzunmüddətli aktivlər Növbəti bir il ərzində nağd pul vəsaitinə çevrilməsi nəzərdə tutulmayan aktivlər uzunmüddətli aktivlər hesab edilir. Uzunmüddətli aktivlərə investisiya uzun müddət üzrə nəzərdə tutulur. Bu məbləğ üzrə amortizasiya sadəcə olaraq uçot düzəlişi hesab edilir, və adi əməliyyat fəaliyyətləri ilə əsas investisiya məbləğinin geri ödənməsi məsələsi ilə əlaqəli ola da bilər, olmaya da bilər. Nümunə • • Tikili və avadanlıq; Ofis binası. Uzunmüddətli aktivlərə investisiya edilməsi barədə qərar verərkən, bu investisiya nəticəsində dövriyyə kapitalında gözlənilən dəyişikliklərin nəzərə alınması müvafiq hesab olunur. 3. Uzunmüddətli aktivlər və dövriyyə kapitalı investisiyası arasında fərq Təfsilatlar Uzunmüddətli aktivlər Dövriyyə kapitalı investisiyası Hansı məqsəd üçün saxlanılır? Istehsal prosesində istifadə məqsədilə, digərlərinə icarə məqsədilə, və ya inzibati məqsədlər üçün Dövriyyə məqsədilə (alışsatış) İstifadə / Emal dövrü Bir neçə dövr ərzində istifadə edilməsi nəzərdə tutulur Bir tsiklin bir dövr ərzində tamamlanması nəzərdə tutulur Bir tsikldən əldə olunan pul vəsaiti dərhal növbəti tsikl üzrə yenidən investisiya edilir. Bu tsikllər təkrarlanan ardıcıllıqla davam edirlər İnvestisiyadan gəlir (fayda) İnvestisiyadan əldə olunacaq gəlir (fayda) uzun müddətə nəzərdə tutulur İnvestisiya İnvestisiya uzun müddət üzrə nəzərdə tutulur Risk dərəcəsi Risk dərəcəsi yüksəkdir. Risk dərəcəsi aşağıdır. Fərdi aktivlər üzrə investisiya edilən məbləğ Adətən əhəmiyyətli dərəcədə böyük olur. Adətən əhəmiyyətli dərəcədə böyük olmur Sabit cari aktivlərə edilən investisiya məbləği uzun müddət üzrə, qalıq məbləğ isə qısa müddət üzrə nəzərdə tutulur 208 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Qısa test 1 Aşağıdakıları kapital / gəlir məsrəfləri və uzunmüddətli / cari aktivlər üzrə xarakterizə edin: (a) İnzibati işlər şöbəsi üçün surətçıxarma maşını satın alınır; (b) Avtomobil ticarəti ilə məşğul olan bir şirkət tərəfindən on ədəd avtomobil satın alınır; (c) Ofisin ərazisi genişləndirilir; (d) İstehsal məqsədilə xammal satın alınır; 2. Kapitalın büdcə planlaşdırılması prosesində investisiya qiymətləndirilməsinin rolunun izah edilməsi[2] [Nələri öyrənəcəyik b] 2.1 İnvestisiyaların qiymətləndirilməsi və son qərar Kapitalın büdcə planlaşdırılması prosesində investisiya qiymətləndirilməsinin rolunu izah etməzdən əvvəl, ilk növbədə investisiyaların qiymətləndirilmə prosesinin özünü dərk etmək faydalı olar. Hər hansı investisiya layihəsi reallaşmazdan əvvəl həmin layihə üzrə təkliflərin maliyyə tərəflərini ayırd etmək üçün investisiya qiymətləndirilməsi həyata keçirilir. • • Aşağıdakı səbəblərə görə kapital investisiyası qərarları mənfəətlərə və pul vəsaiti axınlarına əhəmiyyətli dərəcədə təsir edir: Uzunmüddətli dövr üzrə nəzərdə tutulan investisiyalara çox böyük məbləğdə maliyyə vəsaiti tələb olunur. Bundan əlavə, bu növ qərarlar adətən dəyişilməz birdəfəlik qərarlar olur. İnvestisiya müddəti nə qədər uzun olarsa, bu investisiya layihəsi ilə bağlı qeyri-müəyyənlik və risk də bir o qədər böyük olar. Beləliklə, kapital investisiyası üzrə hər hansı qərar qəbul edərkən çox diqqətli olmaq lazımdır. 1. Xərc və faydaların ölçülməsi İnvestisiya layihəsi üzrə xərc və faydalar müəyyən edilir və ölçülür. Nümunə M Şirkətinə yeni bir zavod tikintisi ilə bağlı investisiya layihəsi təklif olunur. Layihə 50 milyon dollar xərc tələb edir və təxmini hesablanmışdır ki, zavodda istehsal ediləcək məhsuldan əldə olunacaq gəlir növbəti beş il üzrə müvafiq olaraq 15 milyon dollar, 14 milyon dollar, 13 milyon dollar, 12 milyon dollar və 11 milyon dollar təşkil edəcəkdir. FƏSİL – D1: İnvestİsİya qərarları və qİymətləndİrmə prosesİnİn mahİyyətİ : 209 2. Müvafiq üsullardan istifadə etməklə xərc və faydaların müqayisə edilməsi Xərc və faydalarla əlaqəli olan pul vəsaiti hərəkətləri qarşılıqlı müqayisə edilir. İnvestisiyadan faydanın nə vaxt əldə olunacağı, effektiv gəlirlilik dərəcəsi, gələcək pul vəsaiti hərəkətlərinin cari dəyəri kimi bəzi məsələlər araşdırılır. Bütün bunlar D2 və D4 fəsillərində təfərrüatı ilə bəhs edilir. 3. Əlaqəli risklərin və onların dəyişkən vəziyyətlər üzrə həssaslıq dərəcəsinin qiymətləndirilməsi Gələcək pul vəsaiti hərəkətləri təxmini hesablanarkən, gələcək qeyri-müəyyən olduğu üçün bunların hesablandığı kimi reallaşmaması riski mövcuddur; Faktiki nəticə fərqli ola bilər. Bunun son nəticəyə necə təsir edəcəyini nəzərə almaq çox vacibdir. Bu mövzuda D5 fəslinin 2-ci paraqrafında ətraflı bəhs edilir. 4. Məşğulluq, ətraf mühitə təsir və s. kimi bir sıra keyfiyyət göstəricilərinin nəzərə alınması Layihə üzrə qərar qəbul edərkən, yalnız riyazi hesablamalar nəzərə alınmır. Bir sıra bəzi keyfiyyət göstəriciləri, qeyri-maliyyə amilləri də nəzərə alınmalıdır. Nümunə İki alternativ layihə mövcuddur: X layihəsi və Y layihəsi. X layihəsi üzrə investisiyanın gəlirliliyi təxmini olaraq 30% hesablanmışdır, lakin bu layihə müəyyən ekoloji zərərlərə malikdir ki, bu da öz növbəsində yerli icmanın narazılığına səbəb ola bilər. Y layihəsi üzrə investisiya gəlirliliyi təxminən 20% təşkil edir və ekoloji cəhətdən zərərsiz hesab edilir. Rəhbərlik çox güman ki, az gəlirli olmasına baxmayaraq, hər halda Y layihəsini seçəcəkdir. 5. Qərarın qəbul edilməsi Qərar vermə zamanı aşağıdakı hallar ola bilər: a) Qəbul / imtina Bu, adətən fərdi layihələr üzrə tətbiq olunur. Bu növ layihələr bir-birinə “rəqib” sayılmır, yəni layihələrdən biri üzrə verilən qərar digər layihə barədə veriləcək qərara təsir etmir. Hər hansı layihə təklifi qəbul oluna bilər və ya bu təklifdən sadəcə imtina edilə bilər. Əgər təklif minimal tələblərə cavab verirsə, onda qəbul edilir; əks halda bu layihədən imtina olunur. b) Qarşılıqlı müstəsna seçim Bəzən layihələr bir-birinə “rəqib” hesab edilir, belə ki bir layihənin qəbul edilməsi mütləq mənada digərinin qəbul edilməməsi anlamına gəlir. Layihə üzrə müəyyən meyarlar müəyyən edilir. Bu meyarlara ən uyğun layihə qəbul olunur, digərlərindən isə imtina edilir. Bu prosesdə iştirak edən və bir-birinə “rəqib” sayılan bütün layihələr qəbul/imtina testinin tətbiqi zamanı məqbul (qəbul edilə bilən) layihələr hesab edilir. Qəbul/imtina testinin tətbiqi zamanı əgər bütün layihələrdən imtina edilərsə, onda bir-birilə rəqabət aparacaq heç bir layihə qalmır. 210 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Nümunə Karton qutu istehsal edən şirkət təkmilləşdirilmiş yeni bir avadanlıq satın almaq istəyir. Meyarlar bundan ibarətdir ki, avadanlıq müəyyən tələblərə cavab verən bəzi texniki xüsusiyyətlərə malik olmalıdır və cəlb edilmiş kapital üzrə minimal gəlirlilik dərəcəsi 15% təşkil etməlidir. 4 təchizatçı - K, L, M və N Şirkətləri tərəfindən təkliflər edilir. Texniki məsələlərə uyğun gəlmədiyi üçün K Şirkətinin təklifindən elə əvvəlcədən imtina edilir. N Şirkətinin təklif etdiyi avadanlığın cəlb edilmiş kapital üzrə gəlirliliyi cəmi 10% təşkil etdiyi üçün bu təklifdən də imtina edilir. Bütün şərtlərə cavab verdiyi üçün yalnız L və M Şirkətlərinin təklifləri rəqabətə davam edirlər. Bu şirkətlərin təklif etdiyi avadanlıqların cəlb edilmiş kapital üzrə gəlirliliyi müvafiq olaraq 16% və 20% təşkil edir. Sonda M Şirkətinin təklifi seçilir və bu, o deməkdir ki, L Şirkətinin təklifindən imtina edilir. c) Kapitalın bölüşdürülməsi Əgər bir neçə məqbul fərdi layihə mövcuddursa və şirkət qeyri-məhdud maliyyə vəsaitlərinə malikdirsə, onda bütün layihələr qəbul ediləcəkdir. Lakin real həyatda bu, nadir hallarda baş verir. Belə ki, şirkətlər adətən məsrəflər üzrə məhdud kapital büdcəsinə malik olur. Şirkətin maliyyə vəsaitlərinin mövcudluğu aşağıdakılardan asılıdır: • Şirkətin bölüşdürülməmiş mənfəətlərindən; • Mövcud layihələr vasitəsilə əlavə maliyyə vəsaitlərinin əldə olunmasından; • Şirkətin borc və ya səhm kapitalı emissiyası vasitəsilə maliyyə vəsaiti əldə edə bilmək qabiliyyətindən. Şirkət uzunmüddətli gəlirləri artıran layihələr üzrə öz məhdud maliyyə vəsaitlərini bölüşdürür. Bütün məqbul layihələr müəyyən meyar əsasında, məsələn gəlirlilik dərəcəsi və s. üzrə sıralanır. Maliyyə vəsaitləri yüksək sıralarda dayanan layihələr üzrə bölüşdürülür. Bu mövzu barədə D6 fəsilinin 3-cü paraqrafında ətraflı şəkildə bəhs edilir. 2.2 Kapitalın büdcə planlaşdırılması prosesində investisiya qiymətləndirilməsinin rolu İnvestisiyanın qiymətləndirilməsi kapitalın büdcə planlaşdırılması prosesinin ən mühüm tərkib hissəsidir. Bu mərhələdə hansı layihələrin qəbul edildiyi, hansılardan imtina olunduğu barədə qərar verilir. Səhmdarların sərvətinin daha çox artırılması məqsədini nə dərəcədə qarşılaya biləcəyini müəyyən etmək üçün investisiya təklifləri qiymətləndirilir. İnvestisiyalar qısa müddət və ya uzun müddət üzrə qiymətləndirilə bilər. Lakin kapitalın büdcə planlaşdırılmasında yalnız uzunmüddətli investisiyalar nəzərə alınır. FƏSİL – D1: İnvestİsİya qərarları və qİymətləndİrmə prosesİnİn mahİyyətİ : 211 Diaqram 1: İnvestisiyanın qiymətləndirilməsi və son qərar Müvafiq üsullarla xərc və faydaların müqayisə edilməsi Risklərin və onların dəyişkən vəziyyətlər üzrə həssaslıq dərəcəsinin qiymətləndirilməsi Məşğulluq, ətraf mühitə təsir və s. kimi bir sıra keyfiyyət göstəricilərinin nəzərə alınması İnvestisiyanın qiymətləndirilməsi və son qərar Xərc və faydaların ölçülməsi Son qərarın qəbul edilməsi Qısa test 2 Uzunmüddətli layihələrin seçilməsində investisiya qiymətləndirməsinin nə kimi yardımçı əhəmiyyəti var? 3. Şirkətin ümumi strategiyası ilə əlaqədar kapitalın büdcə planlaşdırılması prosesinin mərhələlərinin müzakirə edilməsi.[2] [Nələri öyrənəcəyik c] Biznes fəaliyyəti ilə bağlı hər bir proses kimi kapitalın büdcə planlaşdırılması prosesi də ümumi ümumi strategiyaya uyğun olmalıdır. 3.1 Şirkətin ümumi strategiyası Ümumiyyətlə, yalnız şirkətin ümumi strategiyasına uyğun olan investisiya təklifləri nəzərə alınır. Ümumi strategiya təşkilatın üzunmüddətli fəaliyyət istiqaməti və əhatə dairəsini müəyyən edir. Bu strategiya tez-tez dəyişmir. Buna görə də təşkilatın fəaliyyəti ilə bağlı qərarlar, o cümlədən investisiya təklifləri təşkilatın ümumi strategiyasına maksimal uyğunlaşdırılmalıdır. Çox nadir hallarda, məsələn təşkilatın mövcud ümumi strategiyasına uyğun gəlməyən, lakin çox mükəmməl bir investisiya imkanı olduğu halda təşkilat öz ümumi strategiyasını dəyişə bilər. 212 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ 3.2 Büdcələrin müəyyənləşdirilməsi 1. Nəzəri olaraq, kapital layihəsi üzrə maliyyə vəsaiti maliyyə bazarlarından əldə oluna billər: əvvəlki bölmədə bəhs etdiyimiz kimi qiymətləndirmə üsulları əsasında məqbul sayılan hər bir layihə üçün maliyyə bazarlarından pul vəsaiti əldə etmək olar. Beləliklə, burada büdcə məhdudiyyətləri olmamalıdır. 2. Praktik olaraq isə, adətən müəyyən büdcə məhdudiyyətləri mövcud olur: şirkətlərin əksəriyyəti məhdud maliyyə vəsaitlərinə malik olur. Nəticə etibarilə, bütün məqbul layihələr həyata keçirilə bilmir. Kapital məsrəfləri üzrə xərclənə biləcək cəmi məbləğ müəyyən edilməlidir və bu məbləğ ən yaxşı layihələrin reallaşması istiqamətində bölüşdürülməlidir. 3.3 İnvestisiya imkanlarının müəyyənləşdirilməsi İnvestisiya imkanlarının müəyyənləşdirilməsi çox mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Kapitalın büdcə planlaşdırılmasının qalan mərhələləri müəyyən edilmiş layihələrdən yalnız ən yaxşısını seçə bilər. Əgər ən yaxşı mümkün layihə əvvəlcədən müəyyən edilməzsə, onda bu layihə sonradan ümumiyyətlə nəzərə alınmayacaq və şirkət səhmdarların sərvətinin daha çox artırılması imkanını itirmiş olacaq. Buna görə də şirkət daima ən yaxşı layihələrin axtarışında olmalıdır. 1. Təkliflər daxili və ya kənar mənbələrdən əldə oluna bilər a) Daxili mənbələr dedikdə, adətən işçilər nəzərdə tutulur. Nümunə S Şirkətində işçiləri müəyyən təkliflər irəli sürməyə həvəsləndirən iş strukturu mövcuddur. Verilən təkliflər xüsusi komitə tərəfindən nəzərdən keçirilir. Əgər hər hansı bir təklif qəbul olunarsa, onda bu təklifi irəli sürən işçi mükafatlandırılır. Hər hansı bir avadanlığın iş qabiliyyətini artırmaq məqsədilə onun dizaynında müəyyən dəyişikliklərin edilməsi barədə verilən təklifin və bu kimi bir çox təkliflərin həyata keçirilməsi üçün kapital məsrəfləri tələb olunur. b) Kənar mənbələr adətən məsləhətçilər, müştərilər və ya təchizatçılar ola bilər. 2. Bu məqsədlə bəzi şirkətlərdə xüsusi şöbələr də fəaliyyət göstərir: əczaçılıq kimi bir sıra sənaye sahələrində ayrıca tədqiqat və təkmilləşdirmə şöbəsi olur ki, burada da davamlı olaraq yeni və daha yaxşı məhsulların, o cümlədən mövcud məhsulların istehsalının daha təkmil yollarının axtarışı aparılır. 3. İnvestisiyalar könüllü və ya məcburi ola bilər. Nümunə Ekoloji vəziyyəti yaxşılaşdırmaq məqsədilə yerli hökumət kimyəvi məhsullar istehsal edən şirkətə tullantıların təkrar istehsalı üçün yeni bir zavod tikilməsi haqqında göstəriş verir. Bu zavodu tikməkdən başqa şirkətin heç bir alternativ seçimi yoxdur. Şirkət hər bir münasib mənbədən istifadə etməklə lazımi resursları əldə etməlidir. FƏSİL – D1: İnvestİsİya qərarları və qİymətləndİrmə prosesİnİn mahİyyətİ : 213 Bəzi investisiya təklifləri isə könüllü ola bilər. Nümunə Köhnə avtomobilin yeni və daha təkmilləşdirilmiş modeli ilə əvəz edilməsi barədə verilən təklif. 4. Layihə, ona çəkiləcək xərclər, həmçinin ondan əldə olunacaq faydalar aydın və anlaşıqlı şəkildə təqdim edilməlidir. Layihə, onun xərc və faydaları o cümlədən, aydın təsvir olunmalıdır. Bu, hər hansı məntiqi qiymətləndirmə aparmaq üçün əhəmiyyətli bir məsələdir. 3.4 İnvestisiyanın qiymətləndirilməsi və son qərarın verilməsi: bu mövzu əvvəlki bölmədə izah edilmişdir. 3.5 Layihənin həyata keçirilməsi və ona nəzarət Kapital məsrəfləri ilə bağlı olan layihələrin həyata keçirilməsi adətən müəyyən vaxt tələb edir. İşin inkişaf tempini davamlı olaraq nəzarətdə saxlamaq vacib bir məsələdir. Nəzarət edilməli olan səciyyəvi məsələlər aşağıdakılardır: 1. Layihə planlaşdırıldığı kimi həyata keçirilirmi? Layihənin həyata keçirilməsində yaranan hər hansı gecikmələr həmişə layihənin xərcinin artmasına səbəb olur. Bu da qiymətləndirmə zamanı aparılmış hesablamaları korlayır. Gəlirin reallaşması gecikdiyi üçün, nə qədər və nə zaman gəlirin qazanılacağı barədə aparılmış hesablamalarda da dəyişikliklər olur. Beləliklə, xərc və gəlirlərin məbləğinin dəyişməsi layihənin sonda uğursuz olmasına gətirib çıxara bilər. 2. Xərclər hesablanmış büdcə daxilindədirmi? Yuxarıda da qeyd edildiyi kimi, əgər real xərclər planlaşdırılmış xərclərdən çox olarsa, onda əvvəlcədən aparılmış xərc-fayda təhlili öz əhəmiyyətini itirəcəkdir. 3.6 Layihənin həyata keçirilməsindən sonra aparılan bəzi yoxlamalar 1. Layihə gözlənildiyi kimi icra olunurmu? Layihənin tətbiqi tam başa çatdıqdan sonra da bəzi məsələlər, məsələn, layihədən gözlənilən pul vəsaitinin gözlənildiyi kimi əldə olunub-olunmaması yoxlanılmalıdır. 2. Cari ləyihələrdən gələcək qiymətləndirmələr üçün nələri öyrənmək olar? Real pul vəsaiti hərəkətləri ilə planlaşdırılmış pul vəsaiti hərəkətləri arasındakı fərqlərin yaranma səbəblərinin araşdırılması və bu səbəblərin öyrənilməsi gələcək layihə qiymətləndirmələrində çox dəyərli məlumat ola bilər. Bu səbəblər qiymətləndirmə zamanı irəli sürülən fərziyyələrin sonradan dəqiqliklə reallaşmaması və ya hər hansı gözlənilməz hadisələrin baş verməsi və s. ola bilər. 214 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Qısa Test 3 Layihənin həyata keçirilməsindən sonra aparılan yoxlamalarda hansı məsələlər nəzərə alınmalıdır? Qısa Testin Cavabları 1 saylı qısa testin cavabı Kapital və gəlir məsrəfləri üzrə təsnifat: Əməliyyat və hadisələr Məsrəf Gəlir Kapital Aktiv Cari Uzunmüddətli İnzibati işlər şöbəsi üçün surətçıxarma maşını satın alınır Avtomobil ticarəti ilə məşğul olan bir şirkət tərəfindən on ədəd avtomobil satın alınır Ofis binasının ərazisi genişləndirilir İstehsal məqsədilə xammal satın alınır (a) İnzibati işlər şöbəsi üçün surətçıxarma avadanlığının satınalınması bu şöbənin səmərəliliyini artıracaqdır (kapital məsrəfləri), və bu avadanlıq bir ildən çox müddətə istifadə ediləcəkdir (uzunmüddətli aktiv). (b) Avtomobil ticarəti ilə məşğul olan bir şirkət üçün avtomobil mal-material ehtiyatı sayılır. Buna görə də bu şirkət tərəfindən on ədəd avtomobil satınalınması gəlir məsrəfi və ya satışların maya dəyəri hesab ediləcəkdir. Mal-material ehtiyatlarının bir il ərzində nağd pul vəsaitinə çevriləcəyi nəzərdə tutulur. Beləliklə, bu avtomobillər cari aktivlər hesab edilir. (c) Ofis binasının ərazisinin genişləndirilməsi müəssisənin səmərəliliyini artıracaqdır (kapital məsrəfi), və yeni artırılan ərazi bir ildən çox müddətə istifadədə olacaqdır (uzunnmüddətli aktiv). (d) Xammal ehtiyatları mal-material ehtiyatlarının tərkib hissəsidir (gəlir məsrəfi), və növbəti on iki ay ərzində nağd pul vəsaitinə çevriləcəkdir (cari aktiv). 2 saylı qısa testin cavabı Uzunmüddətli layihələrin seçilməsində investisiya qiymətləndirməsinin nə kimi yardımçı əhəmiyyəti var? Uzunmüddətli layihələrdən nə kimi faydaların əldə olunacağını müəyyən etmək üçün bu layihələr qiymətləndirilir. Bu, hansı layihələrin qəbul olunacağını və hansılardan imtina ediləcəyini müəyyənləşdirmək barədə qərarın verilməsi mərhələsində baş verir. Səhmdarların sərvətini artırmayan istənilən layihədən imtina edilir. FƏSİL – D1: İnvestİsİya qərarları və qİymətləndİrmə prosesİnİn mahİyyətİ : 215 3 saylı qısa testin cavabı Layihə həyata keçirildikdən sonra onun yoxlanılması zamanı aşağıdakı iki məsələ nəzərə alınmalıdır: (a) Layihə gözlənildiyi kimi icra olunurmu? (b) Gələcək layihələrin həyata keçirilməsində hazırki layihədən nələr öyrənmək olar? Sınaq Sualları 1. 2. 3. 4. 5. 6. Kapital məsrəfləri nə deməkdir? Gəlir məsrəfləri nə deməkdir? Qeyri-maliyyə amilləri kapitalın büdcə planlaşdırılmasına təsir edirmi? “Layihə həyata keçirildikdən sonra kapitalın büdcə planlaşdırılması prosesi başa çatmış hesab edilir” ifadəsi düzdür, yoxsa yanlış? Təklif olunan investisiya layihəsi şirkətin ümumi strategiyasına uyğun gəlmədikdə nə baş verir? İnvestisiya təklifi hansı mənbələrdən ola bilər? Sınaq Suallarına Cavablar 1. 2. 3. 4. 5. 6. Kapital məsrəfləri uzunmüddətli aktivlərin əldə olunmasına, yaradılmasına və ya təkmilləşdirilməsinə çəkilən məsrəflərdir. Gəlir məsrəfləri dedikdə, gəlir əldə etmək məqsədilə istehlak olunan resursların dəyəri nəzərdə tutulur. Doğrudur, qeyri-maliyyə amilləri kapitalın büdcə planlaşdırılmasına təsir edir. Məşğulluq və ya ətraf mühitə təsir kimi bir sıra keyfiyyət göstəriciləri də kapitalın büdcə planlaşdırılması prosesində nəzərə alınır. Bu proses yalnız riyazi hesablamalardan asılı olmur. Yanlışdır, kapitalın büdcə planlaşdırılması prosesi layihənin həyata keçirilməsi ilə bitmir. Layihə həyata keçirildikdən sonra sonuncu mərhələ kimi bəzi yoxlamalar aparılır. Hətta layihənin tətbiqi başa çatdıqdan sonra belə, bu layihədən əldə olunacağı gözlənilən pul vəsaiti hərəkətlərinin reallaşıb-reallaşmamasının yoxlanılması vacib bir məsələdir. Ümumiyyətlə, yalnız ümumi strategiyaya uyğun olan investisiya təklifləri nəzərə alınır. Çox nadir hallarda, məsələn təşkilatın mövcud ümumi strategiyasına uyğun gəlməyən, lakin çox mükəmməl bir investisiya imkanı olduğu halda təşkilat öz ümumi strategiyasını dəyişə bilər. Təkliflər daxili və ya kənar mənbələrdən əldə oluna bilər. Daxili mənbələrə adətən işçilər aid edilir. Kənar mənbələr isə məsləhətçilər, müştərilər və ya təchizatçılar ola bilər. Özünü yoxlama sualları Özünü yoxlama sualı 1 Uzunmüddətli aktivlərin hansı səciyyəvi xüsusiyyətləri var və bu aktivlər investisiya və ya maliyyələşdirmə qərarlarında nə kimi təsirə malik olur? 216 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Özünü yoxlama sualı 2 İnvestisiyaların qiymətləndirilməsində hansı amillər nəzərə alınır? Özünü yoxlama sualı 3 Kapitalın büdcə planlaşdırılması prosesinin hansı mühüm mərhələləri var? Özünü yoxlama suallarının cavabları Özünü yoxlama sualının cavabı 1 Uzunmüddətli aktivlərin səciyyəvi xüsusiyyətləri aşağıda verilmişdir: 1. 2. 3. 4. 5. Uzunmüddətli aktivlər istehsal prosesində istifadə məqsədilə, digərlərinə icarə məqsədilə, və ya inzibati məqsədlər üçün saxlanılır. Uzunmüddətli aktivlərin bir neçə dövr üzrə istifadə ediləcəyi nəzərdə tutulur. İnvestisiya bütünlüklə uzun müddət üzrə nəzərdə tutulur. Müvafiq risk dərəcələri daha böyükdür. Fərdi aktivlər üzrə investisiya edilən məbləğ adətən əhəmiyyətli dərəcədə böyük olur. Uzunmüddətli aktivlərə edilən investisiya uzun müddət üzrə nəzərdə tutulur. Özünü yoxlama sualının cavabı 2 İnvestisiyaların qiymətləndirilməsində aşağıdakı amillər nəzərə alınır: ((a) Müvafiq maliyyə xərcləri, məsələn, əvvəlki investisiya xərcləri, əlavə xərclər, əlavə dövriyyə kapitalı investisiyası. (b) Maliyyə faydaları, məsələn, əlavə gəlirlər. (c) Proqnozlaşdırılmış xərc və faydaların reallaşmaması riskləri. (d) İnvestisiyalar üzrə şirkətin tələb olunan gəlirlilik dərəcəsi. (e) Keyfiyyət göstəriciləri / qeyri-maliyyə amilləri, məsələn, şirkətin ictimai mövqeyinə və nüfuzuna təsir. Özünü yoxlama sualının cavabı 3 Kapitalın büdcə planlaşdırılması prosesinin mühüm mərhələləri aşağıda təqdim edilmişdir: (a) Ümumi şirkət üzrə strategiya: Yalnız ümumi strategiyaya uyğun olan investisiya təklifləri nəzərə alınır. Ümumi şirkət üzrə strategiya təşkilatın üzunmüddətli fəaliyyət istiqaməti və əhatə dairəsini nəzərdə tutur. Bu cür strategiyalar tez-tez dəyişilmir. Beləliklə, investisiya üzrə hər bir meyar kimi investisiya təklifi də təşkilatın ümumi strategiyasına uyğunlaşdırılmalıdır. Hər hansı mükəmməl bir investisiya imkanı olduğu halda ümumi strategiya dəyişdirilə bilər. (b) Büdcələrin müəyyənləşdirilməsi: istənilən kapital layihəsinin maliyyələşdirilməsi üçün kapital bazarına müraciət edilə bilər. Layihə tələb olunan pul vəsaitini kapital FƏSİL – D1: İnvestİsİya qərarları və qİymətləndİrmə prosesİnİn mahİyyətİ : 217 bazarından əldə etməlidir. Əgər bu mümkün olarsa, onda nəzəri cəhətdən, heç bir büdcə məhdudiyyəti olmur. Lakin praktik cəhətdən, büdcə vəsaitləri məhdud olduğu üçün bütün məqbul layihələrin hamısı şirkət tərəfindən həyata keçirilə bilmir. Buna görə də şirkət kapital məsrəfləri üzrə nə qədər vəsait xərcləyə biləcəyini müəyyən etməlidir və bu vəsaitləri ən yaxşı mümkün layihələr üzrə bölüşdürməlidir. (c) İnvestisiya imkanlarının müəyyənləşdirilməsi: bu, kapitalın büdcə planlaşdırılması prosesində ən mühüm mərhələdir. Əgər ən yaxşı mümkün layihə müəyyən edilməzsə, onda şirkət bu layihə üzərində işləmək imkanını itirə bilər. Bunun da şirkətə mənfi təsiri ola bilər və səhmdarların sərvətini maksimal artırılması məqsədinə zidd ola bilər. Bütün qalan mərhələlər yalnız müəyyənləşmiş layihələrin ən yaxşısını seçir. İnvestisiya təklifləri daxili və kənar mənbələrdən ola bilər. İşçilər daxili mənbələr, müştərilər, məsləhətçilər, təchizatçılar kənar mənbələr hesab edilir. Bəzi şirkətlərdə bu məqsədlə xüsusi şöbələr də fəaliyyat göstərir. Bəzi investisiyalar könüllü, bəziləri məcburi ola bilər. Layihənin və onun xərc və faydalarının təsviri aydın təqdim olunmalıdır. (d) İnvestisiyanın qiymətləndirilməsi və son qərarın verilməsi: bu mərhələdə xərc və faydalar hesablanır, müvafiq üsullarla müqayisə edilir, müxtəlif vəziyyətlər üzrə risklər qiymətləndirilir, keyfiyyət göstəriciləri nəzərə alınır və nəhayət sonda qərar qəbul edilir. (e) Layihənin həyata keçirilməsi və ona nəzarət: Kapital məstrəfləri ilə bağlı layihələrin həyata keçirilməsi üçün adətən əsaslı zaman müddəti tələb olunur. Layihə ilə bağlı görüləcək işlərin plan üzrə həyata keçirilib-keçirilmədiyini yoxlamaqla işlərin ümumi inkişaf tempini nəzarətdə saxlamaq lazımdır. Layihənin həyata keçirilməsində yaranan hər hansı gecikmələr layihənin xərclərinin artmasına səbəb olur. Xərclərin büdcə daxilində olub-olmadığını da yoxlmaq lazımdır. (f) Layihənin həyata keçirilməsindən sonrakı yoxlama işləri: kapitalın büdcə planlaşdırılması prosesi layihənin həyata keçirilməsi ilə bitmir. Layihə həyata keçirildikdən sonra bəzi yoxlama işləri aparılır. Layihənin praqnozlaşdırıldığı kimi icra olunub-olunmaması, proqnozlaşdırılan faydaların əldə oluna bilib-bilinməməsi, gələcək layihələrin qiymətləndirilməsində bu layihədən nələrin öyrənilə bilinməsi kimi məsələlər araşdırılır. 218 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ BÖLMƏ - D İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ D2 FƏSİL – D2: Dİskontlaşdırılmamış pul vəsaİtlərİ axınlarının təqdİmat üsulları Mövzuya i̇ lki̇ n baxış Diskontlaşdırma pulun vaxt dəyərinə malik olması nəticəsində istifadə edilən bir üsuldur. Bəzi investisiya qiymətləndirmə üsullarına əsasən qiymətləndirmə aparılarkən bu fakt nəzərə alınır, lakin diskontlaşdırılmamış pul vəsaiti axınları üzrə tətbiq olunan üsullarda bu nəzərə alınmır. Belə ki, gələcək pul vəsaiti axınlarının dəyəri onların indiki dəyəri ilə eyni tutulur. Bu da həmin üsulların daha asan anlaşılmasına və tətbiqinə səbəb olur. Bu baxımdan, investisiya təkliflərinin qiymətləndirilməsində bu üsullar bir çox müəssisə rəhbərləri tərəfindən bəyənilir. Lakin bu üsulların da bir sıra mənfi cəhətləri mövcuddur. Ən böyük mənfi xüsusiyyəti isə pulun vaxt dəyərinin nəzərə alınmamasıdır. 5 ildən sonra əldə olunacaq müəyyən məbləğdə pul vəsaitinin dəyəri, 1 ildən sonra əldə olunacaq həmin məbləğdə pul vəsaitinin dəyəri ilə eyni tutulur. Bu fəsildə biz müvafiq üsulların izahını və praktik tətbiqini verməyə çalışacağıq. Növbəti fəsillərdə izah edəcəyimiz mürəkkəb üsulların tətbiqinə ehtiyac olmayan hallarda, xüsusilə daha asan və sadə hallarda müəyyən qərar vermək üçün bir maliyyə eksperti kimi sizə müraciət oluna bilər və diskontlaşdırma prosesi aparılmayan üsullardan istifadə etməklə qərar verməyiniz tələb oluna bilər. Nələri̇ öyrənəcəyi̇ k a) İnvestisiya layihələri üzrə müvafiq pul vəsaiti axınlarının müəyyən edilməsi və hesablanması. b) Xərcin geri ödənilməsi müddətinin hesablanması üsulu və investisiya qiymətləndirilməsində bu üsulun əhəmiyyətinin müzakirə edilməsi c) Cəlb edilmiş kapital üzrə gəlirliliyin hesablanması (uçot mənfəəti) üsulu və investisiya qiymətləndirilməsində bu üsulun əhəmiyyətinin müzakirə edilməsi 220 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Giriş Praktiki nümunə 20X9-cu ilin əvvəlindən P Şirkəti büdcə sistemindən nəticə-yönümlü sistemə keçdi. Ənənəvi olaraq, hər il sentyabr ayında illik hədəflərin müəyyənləşdirilməsi üçün “iclas” təşkil olunur. Şirkətdə təşkil olunan bu cür 37-ci iclasda (20X9-cu il üzrə) qarşıya məqsəd qoyulan hədəflərdən bəziləri aşağıda verilmişdir: Maliyyə hədəfləri: • • • • Başabaş mənfəət həddi maksimal olaraq 55% təşkil etməlidir. Kapital üzrə gəlirlilik 8% - 12% arasında olmalıdır. Satışlar üzrə gəlirlilik 5.3%-ə çatmalıdır və 20X9-cu ilin sonunadək 6.7%-ə qədər artmalıdır. İnvestisiyalar 8 milyard dollar limiti həcmində olmalıdır və pul vəsaiti axınları vasitəsilə geri ödənilməlidir. Bu nümunədə P Şirkətinin öz əməliyyat, eləcə də investisiya hədəflərini necə müəyyənləşdirdiyi göstərilir. Bu fəsildə biz diskontlaşdırılmamış üsullardan bəhs edəcəyik. 1. İnvestisiya layihələri üzrə pul vəsaiti axınlarının müəyyən edilməsi və hesablanması.[2] Nələri öyrənəcəyik a] 1.1 Müvafiq pul vəsaiti axınları Əgər pul vəsaiti hərəkəti investisiyanın birbaşa nəticəsi olaraq həyata keçirsə, artandırsa, və gələcəkdə baş verirsə, onda bu müvafiq pul vəsaiti hərəkəti hesab edilir. Bu növ pul vəsaiti axınları hər hansı xüsusi bir investisiya qərarının birbaşa nəticəsi olaraq baş verir. Müvafiq pul vəsaiti axınları qərar qəbul edilmə prosesində (məsələn, kapital məsrəfləri üzrə) istifadə edilir. Hər hansı xüsusi bir layihənin həyata keçirilib-keçirilməməsindən asılı olmayaraq baş verən pul vəsaiti axınları qərar qəbul edilmə prosesində müvafiq hesab edilmir. Hər hansı investisiya və ya layihə üzrə baş verən pul vəsaiti axınlarının müvafiqliyini müəyyənləşdirən zaman aşağıdakılar nəzərə alınmalıdır. 1. Pul vəsaiti axınlarının bu layihə nəticəsində baş verməsinin yoxlanılması Pul vəsaiti axınlarının layihənin nəticəsi olaraq baş verib-verməməsini müəyyənləşdirmək nəzərə alınmalı olan mühüm məsələdir. Layihənin həyata keçirilməsindən asılı olmayaraq baş verən pul vəsaiti axınları müvafiq hesab edilmir və buna görə də qiymətləndirmə zamanı nəzərə alınmır. FƏSİL – D2: Dİskontlaşdırılmamış pul vəsaİtlərİ axınlarının təqdİmat üsulları : 221 Nümunə J Şirkəti tərəfindən artıq bir neçə illərdir ki icarəyə götürülüb istifadə edilən ofisin bir küncündə yeni avadanlıq quraşdırılacaqdır. Avadanlığın quraşdırılıb-quraşdırılmamasından asılı olmayaraq, ofisin icarə haqqı ödənilməlidir. İcarə haqqı yeni avadanlığın quraşdırılmasında asılı olmadığı üçün bu avadanlıqla bağlı investisiyanın qiymətləndirilməsində icarə haqqı məbləği nəzərə alınmamalıdır. 2. Artan pul vəsaiti axınları Layihənin həyata keçirilməsi nəticəsində pul vəsaiti axınlarında yaranan artımlar (yalnız artımlar) nəzərə alınır. Layihə nəticəsində yaranan hər hansı qənaətlər və ya pul vəsaiti axınlarında azalmalar da nəzərə alınır. Artan pul vəsaiti axınlarına ən sadə misal kimi yeni tikiləcək zavod və ya bina üzrə ilkin investisiyanı, yeni zavodda istehsal ediləcək məhsulların satışından olan pul vəsaiti mədaxilini və satışlarla bağlı birbaşa xərcləri misal göstərə bilərik. a) İtirilmiş xərclər müvafiq xərclər hesab edilmir İtirilmiş xərclər layihənin başlanmasından əvvəl baş verən xərclərdir. Layihənin həyata keçirilib-keçirilməməsindən asılı olmayaraq, bu xərclər artıq “itirilmiş” və ya baş vermiş xərclərdir. Layihənin nəticəsi bu xərcləri artırıb-azaltmır. Nümunə Əczaçılıq sahəsində fəaliyyət göstərən F Şirkəti bazar araşdırmasına 90,000 dollar pul vəsaiti xərcləmişdir. Əgər bu araşdırma nəticəsində hər hansı bir layihənin həyata keçirilməsi təklif olunarsa, onda bu investisiya təklifinin qiymətləndirilməsi üçün 90,000 dollar məbləğ müvafiq xərc hesab edilmir. b) Sabit xərclər mərhələli şəkildə artandırsa, onda müvafiq xərclər hesab edilir Layihənin nəticəsindən asılı olaraq dəyişməyən sabit xərclər müvafiq xərclər hesab edilmir, məsələn, J Şirkətinin icarə haqqı ödənişləri. Nümunə J Şirkəti ilə bağlı nümunəni davam edək Lakin əgər J Şirkəti hər hansı yeni avadanlığın quraşdırılması üçün əlavə yer icarəyə götürmüş olarsa, onda icarə haqqında artım olduğu üçün icarə haqqı ödənişi müvafiq xərc hesab ediləcəkdir. c) Dövriyyə kapitalı investisiyası üzrə artım müvafiq hesab edilir Yeni layihənin nəticəsi olaraq şirkətin dövriyyəsi arta bilər. Xalis cari aktivlər üzrə investisiya etmədən şirkətin yaxşı fəaliyyət göstərməsi mümkün olmaz (C3 fəsilinin 1-ci paraqrafına nəzər salın). Əgər şirkət investisiyanı artırmalıdırsa, onda bu müvafiq pul vəsaiti axını hesab edilir. 222 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ d) Faiz ödəmələri Diskontlaşdırılmış pul vəsaiti axınları üzrə üsullarda (bu barədə D3 fəsilində bəhs edəcəyik) faiz ödəmələri pul vəsaiti axınlarını diskontlaşdırmaq üçün istifadə olunan diskont dərəcəsinə daxil edilir. Bu səbəbdən onlar həmin üsullar üçün müvafiq olmayan xərclər hesab olunurlar. Lakin diskontlaşmamış pul vəsaiti axınları üsulları üçün faiz ödəmələri müvafiq xərclər hesab edilir. 3. Alternativ dəyər Tərif Aktiv hər hansı bir məqsəd üçün deyil, digər məqsəd üçün istifadə edildikdə imtina olunan faydalar alternativ dəyər adlanır. Nümunə A Şirkəti boş və hal-hazırda istifadə olunmayan bina aktivinə sahibdir. B Şirkəti bu binanı satın almaq üçün 2 milyon dollar pul vəsaiti təklif etmişdir. A Şirkəti özü isə bu binanı fabrikə çevirmək layihəsi barədə düşünür. Əgər A Şirkəti layihəni həyata keçirməmiş olsa, onda deməli binanın satışından əldə edə biləcəyi 2 milyon dolllar vəsaitdən imtina etmiş olur və beləliklə layihənin qiymətləndirilməsində bu məbləğ müvafiq alternativ dəyər kimi nəzərə alınır. İnvestisiya qiymətləndirilməsi qərarlarının verilməsi zamanı alternativ dəyər ilkin dəyərə nəzərən daha müvafiq hesab olunur. Keçmişdə baş verən xərclərin dəyişdirilməsi mümkün olmur. Nümunə Zavodda istifadə etmək məqsədilə bir vahidinin qiyməti 15 dollar olan X materialı satın alınmışdır. Bu materialdan 20,000 vahid hələ də anbarda qalmaqdadır. Yeni bir zavodun tikilməsi layihəsi təklif olunmuşdur. Bu layihə üzrə zavodun tikilməsində 10,000 vahid həmin materialdan istifadə olunacaq. • X materialının hər vahidinin cari bazar qiyməti 17 dollar təşkil edir. • Anbarda olan materialın yenidən satış qiyməti isə 14 dollar təşkil edir (təkrar bazarda). İnvestisiyanın qiymətləndirilməsi zamanı hansı qiymətdən istifadə olunmalıdır? Materialın hər vahidi üzrə ilkin dəyəri 15 dollar təşkil edir, lakin bu rəqəm hazırki qiymətləndirmə üçün müvafiq sayılmır. Bəs digər iki qiymətdən hansı müvafiq hesab edilir? • Əgər material mövcud zavodda istifadə edilməzsə, onda itirilən alternativ dəyər yenidən satış qiyməti üzrə, yəni 14 dollar üzrə hesablanacaqdır. • Əgər material mövcud zavodda istifadə olunacaqsa, onda artan xərc mövcud zavod üçün 17$ qiymətə satın alınmalı olacaq yeni materialın dəyəri kimi nəzərə alınacaq. FƏSİL – D2: Dİskontlaşdırılmamış pul vəsaİtlərİ axınlarının təqdİmat üsulları : 223 Xülasə Pul vəsaiti axınlarının sözügedən layihə nəticəsində baş verməsinin yoxlanılması İtirilmiş xərclər müvafiq deyildir Müvafiq pul vəsaiti axınları Artan pul vəsaiti axınları Sabit xərclər artan olduğu halda müvafiqdir Artan dövriyyə kapitalı investisiyası müvafiqdir Alternativ dəyər İlkin dəyər ilə müqayisədə daha müvafiqdir Qısa test 1 Çörək və şirniyyat istehsalı ilə məşğul olan B Şirkəti yeni bir çörək zavodu açmağı planlaşdırır. Şirkətin rəhbərliyi müəyyən etmişdir ki, yeni zavodun açılışı aşağıdakılara səbəb olacaq: (a) Şirkətin satış həcmi 75,000 dollar artacaqdır. (b) İki yeni işçi işə götürüləcək və onların cəmi illik xərci 30,000 dollar təşkil edəcək. (c) Aylıq əmək haqqısı sabit 2,500 dollar olan bir mövcud işçi yeni zavodda işləməyə göndəriləcəkdir. (d) Ümumi dəyəri 20,000 dollar olan yeni bir avadanlığın quraşdırılması lazım gələcək. (e) Hal-hazırda işlədilməyən 17,000 dollar dəyərində olan bir avadanlıq yeni zavodda işlədilə bilər. Tələb olunur: Yeni çörək zavodu üçün müvafiq pul vəsaiti axınlarını müəyyən edin. 2. Xərcin geri ödənilmə müddətinin hesablanması üsulu və investisiya qiymətləndirilməsində bu üsulun əhəmiyyətinin müzakirə edilməsi.[2] [Nələri öyrənəcəyik b] 2.1 Xərclərin geri ödənilmə müddəti Layihə üzrə ilkin investisiyanın qarşılanması (ödənməsi) üçün tələb olunan vaxt müddəti həmin layihə üzrə xərclərinin geri ödənilmə müddəti hesab olunur. Tərif Kapital investisiyası layihəsi üzrə geri ödənilmə müddəti bu investisiyadan əldə olunan xalis pul vəsaiti axınları ilə ilkin investisiya məbləğinin tam olaraq qarşılanması üçün tələb olunan müddət (illərin sayı) nəzərdə tutulur. Layihəyə çəkilən ilkin məsrəflərin sonradan bu layihənin icra müddəti boyunca ardıcıl pul vəsaiti mədaxilləri ilə müşayiət ediləcəyi gözlənilən ənənəvi layihələrdə bu üsuldan isti- 224 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ fadə edilə bilər. Qeyri-ənənəvi pul vəsaiti axınlarında isə adətən pul vəsaiti mədaxilləri və məxaricləri tez-tez bir-birini əvəz edir. Xərcin geri ödənilməsi müddəti üsulu bu növ layihələr üçün uyğun sayılmır. Kapital investisiyası layihələrinin qiymətləndirilməsi zamanı təşkilat xərclərin ödənilməsi üçün müəyyən “dövr” hədəf seçir, məsələn, iki il, üç il, beş il və s. • Xərclərin geri ödənilmə müddəti təşkilatın hədəf seçdiyi dövrdən az olan layihələr qəbul edilir. • Xərclərin geri ödənilmə müddəti təşkilatın hədəf seçdiyi dövrdən çox olan layihələrdən imtina edilir. Ənənəvi Z Layihəsi üzrə aşağıdakı pul vəsaiti axınları planlaşdırılır: Milyon $ 300 İlkin xərclər Pul vəsaiti mədaxilləri 1-ci il 2-ci il 3-cü il 4-cü il 5-ci il 80 150 140 80 70 Xərclərin geri ödənilməsi müddəti aşağıdakı kimi hesablana bilər: Xərclərin tam ödənildiyi anın nə zaman baş verdiyini müəyyən etmək üçün aşağıdakı qaydada məcmu pul vəsaiti axınları cədvəli qurmaq faydalı ola bilər: İllər 0 1 2 3 Pul vəsaiti hərəkəti (300) 80 150 140 Məcmu pul vəsaiti hərəkəti (300) (220) (70) Məcmu pul vəsaiti axınları üçüncü ildə müsbətə çevrilir. Bu o deməkdir ki, xərclərin tam ödənildiyi an üçüncü ildə baş verir. Bu an adətən təxmini hesablanır. Hesablama aparılarkən, pul vəsaiti axınlarının il boyu bərabər səviyyədə baş verdiyi fərz edilir. Beləliklə, xərclərin geri ödənilmə müddəti aşağıdakı kimi olur: 2 il, 6 ay (70 / 140 x 12 ay) 1. Xərclərin geri ödənilmə müddəti üsulunun üstün cəhətləri a) Asan başa düşülür, asan hesablanır, belə ki, hesablama zamanı hər hansı mürəkkəb hesablamalara və ya düzəlişlərə ehtiyac olmur. b) Burada yalnız pul vəsaiti axınları nəzərdən keçirilir, belə ki uçot üzrə hər hansı manipulyasiyalara imkan yaranmır: pul vəsaiti axınları mühasibat uçotu siyasətindən asılı olmadığı üçün hər hansı manipulyasiyaya məruz qala bilməz. FƏSİL – D2: Dİskontlaşdırılmamış pul vəsaİtlərİ axınlarının təqdİmat üsulları : 225 c) Xərclərin geri ödənilmə müddəti qısa olan layihələrə üstünlük verildiyi üçün risklər dolayısıyla azalmış olur. d) Yenidən-investisiya imkanlarını sürətləndirir: çünki daha qısa ödənmə dövrünə malik layihələrə yatırılan investisiya vəsaiti (çəkilən ilkin xərclər) daha tez bərpa olur. e) Təklif olunan layihələrin birinci mərhələ üçün qısa siyahısının tərtib olunmasında ilkin vasitə kimi istifadə edilə bilər, sonradan daha mürəkkəb vasitələrdən (usüllardan) istifadə edilə bilər. 2. Xərclərin geri ödənilmə müddəti üsulunun zəif cəhətləri a) Burada pul vəsaiti axınlarının nə zaman baş verməsi, o cümlədən pulun vaxt dəyəri nəzərə alınmır: bilirik ki, vaxt keçdikcə pulun alıcılıq qabiliyyəti aşağı düşür, yəni 3 ildən sonra əldə olunacaq pul vəsaiti 1 ildən sonra əldə olunacaq həmin məbləğdə pul vəsaiti ilə eyni dəyərə malik deyildir. Xərclərin geri ödənilmə müddəti hesablanarkən, bu amil nəzərə alınmır. b) Xərclərin geri ödəndiyi andan sonra baş verən pul vəsaiti axınları nəzərə alınmır: halbuki, ödənmə dövrü uzun olan bəzi layihələr uzunmüddətli dövr ərzində səhmdarların sərvətini daha çox artıra bilər. Nümunə Əvvəlki nümunəni davam edək Təsəvvür edək ki, digər bir F Layihəsi də mövcuddur və 1-ci – 5-ci illər üzrə bu layihənin pul vəsaiti mədaxilləri müvafiq olaraq 80 milyon dollar, 230 milyon dollar, 50 milyon dollar, 40 milyon dollar və 30 milyon dollar təşkil edir. Hər iki layihə üzrə müqayisəli cədvəl aşağıdakı kimi olacaq: Z Layihəsi İllər 0 1 2 3 4 5 Pul vəsaiti axını $ F Layihəsi Məcmu pul vəsaiti axını $ (300) 80 150 140 80 70 Xərclərin ödənilməsi dövrü = 2 il 6 ay (300) (220) (70) 70 150 220 Pul vəsaiti axını $ (300) 80 230 50 40 30 Məcmu pul vəsaiti axını $ (300) (220) 10 60 100 130 Xərclərin ödənilməsi dövrü = 1 il 11 ay Əgər investisiyanın qiymətləndirilməsində xərclərin ödənilməsi dövrü üsulu tətbiq edilərsə, onda F Layihəsinə üstünlük veriləcəkdir, çünki bu layihənin ödəmə dövrü daha qısadır. Lakin əgər bütün pul vəsaiti axınları nəzərə alınarsa, 5 illik müddətdən sonra Z Layihəsi daha çox pul vəsaiti – 220 milyon dollar qazandırmış olar. 226 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ c) Xərclərin geri ödənməsi üçün hədəf seçilən dövr bəzən heç bir prinsip və məqsədə əsaslanmadan, sadəcə rəhbər menecerlərin istəyi əsasında müəyyənləşir, sadəcə rəhbər menecerlərin istəyi əsasında müəyyənləşir, məsələn, 5 illik və ya daha az ödəmə dövrünə malik layihələrin seçilməsi qərarı sadəcə o fakta söykənə bilər ki, bu qərarı qəbul edən menecerin əmək müqaviləsi beş il müddətə bağlanmışdır və o, istəyir ki, şirkəti tərk etməzdən əvvəl meneceri olduğu layihənin bəhrəsini görə bilsin. d) Bu üsul layihənin səhmdarlarının sərvətinə necə təsir edəcəyini göstərmir: D3 fəslində bəhs edilən digər üsullar isə investisiya layihəsinin səhmdarların sərvətinə necə təsir edəcəyini göstərir. e) Əgər iki və daha çox layihə eyni ödəmə dövrünə malik olarsa, onda bu layihələr üzrə qərar qəbul etmək çətin olur. f) Pul vəsaiti axınlarında baş verə biləcək dəyişmələr riski nəzərə alınmır. Pul vəsaiti axınlarının hər hansı qeyri-müəyyən hadisələrə qarşı həssaslığı nəzərə alınmır. Buna görə də xərclərin geri ödənilmə müddəti üsulu investisiyaların qiymətləndirilməsi zamanı fərdi tətbiq edilə biləcək dərəcədə uyğun üsul deyildir. Yuxarıda qeyd olunmuş səbəblərə görə investisiya qərarlarının verilməsində yalnız bu üsulun tətbiqi kifayət etmir, əlavə olaraq digər investisiya qiymətləndirilməsi üsulları da cəlb olunmalıdır. Qısa Test 2 İllər 1 2 3 4 5 İllik pul vəsaiti axınları (vergidən sonra) A avadanlığı ($) B avadanlığı ($) 31,500 36,000 40,500 50,000 56,250 49,500 45,000 35,500 36,000 38,250 Beşinci il üzrə 3,000 dollar qalıq dəyəri hesablanır. $ A avadanlığı üzrə ilkin investisiya 126,281 B avadanlığı üzrə ilkin investisiya 126,281 Tələb olunur: Hər iki avadanlıq üzrə investisiya yatırımında xərclərin ödənmə müddətini hesablayın. 3. Cəlb edilmiş kapital üzrə gəlirliliyin hesablanması (uçot mənfəəti) üsulu və investisiya qiymətləndirilməsində bu üsulun əhəmiyyətinin müzakirə edilməsi.[2] [Nələri öyrənəcəyik c] FƏSİL – D2: Dİskontlaşdırılmamış pul vəsaİtlərİ axınlarının təqdİmat üsulları : 227 Hər bir kapital investisiyası yaxşı gəlir əldə etmək və səhmdarların sərvətini artırmaq məqsədilə həyata keçirilir. Bunun praktik olaraq necə əldə olunduğunu yoxlamaq vacib məsələdir. Cəlb Edilmiş Kapital Üzrə Gəlirlilik (CEKG) üsulu investisiya qoyuluşunun nə dərəcədə mənfəətli olduğunu ölçmək üçün istifadə edilən üsullardan biridir. CEKG göstəricisi cəlb edilmiş kapitalın hər vahidi üzrə əldə olunan uçot mənfəətinin (amortizasiya xərcləri çıxıldıqdan sonrakı mənfəət) faizlə ifadəsidir. Bu göstərici adətən aşağıdakı düsturla hesablanır: CEKG = Orta illik uçot mənfəətləri / Orta investisiya məbləği × 100 Uçot mənfəətləri nağd mənfəətlərdən amortizasiya xərclərinin çıxılması ilə hesablanır. Digər nisbət hesablamalarında olduğu kimi, bəzən CEKG-nin də hesablanması üçün bir qədər fərqli düsturlardan istifadə olunur. Belə ki, orta investisiya məbləğinin yerinə ilkin və ya son investisiya məbləği də istifadə oluna bilər. Orta investisiya məbləği Layihənin əvvəlindəki investisiya ilkin investisiyadır. Layihənin sonundakı investisiya silinmə dəyəri və ya qalıq dəyəridir. Orta investisiya məbləğinin hesablanması üçün ilkin investisiya və qalıq dəyəri toplanıb ikiyə bölünür. Düstur aşağıdakı kimi olur: Orta investisiya məbləği = (İlkin investisiya + Qalıq dəyəri) / 2 3.1 CEKG-nin tətbiq edilməsi üsulu Əvvəlcədən bir hədəf dərəcəsi müəyyən edilir. CEKG dərəcəsi bu hədəf dərəcəsindən böyük olan layihələr qəbul edilir. Əgər CEKG dərəcəsi qənaətbəxş olan iki və daha çox investisiya təklifi olarsa və bu təkliflərdən yalnız biri seçilməlidirsə, onda ən yüksək CEKG dərəcəsinə malik olan investisiya təklifi seçiləcəkdir. Qısa test 3 S Şirkəti yeni bir nəqliyyat vasitəsi satın almaq istəyir. Onun iki seçimi vardır. Hər iki nəqliyyat vasitəsinin istifadə müddəti 5 il nəzərdə tutulmuşdur. Əlavə olaraq, aşağıdakı məlumat verilmişdir: İlkin dəyər İstifadə müddətinin sonunda qalıq dəyəri Gözlənilən illik pul vəsaiti daxilolmaları A seçimi ($) B seçimi ($) 650,000 70,000 220,000 970,000 90,000 380,000 228 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Tələb olunur: Hər iki seçim üzrə CEKG dərəcəsini hesablayın. 3.2 CEKG üsulu aşağıdakı üstünlüklərə malikdir 1. Bu üsulu başa düşmək və tətbiq etmək kifayət qədər asandır. 2. Gəlirlilik faiz ilə ifadə olunur: Layihənin CEKG-si şirkətin ümumi CEKG-si ilə müqayisə edilə və nisbi müqayisələr aparıla bilər. 3. Layihə boyunca baş verən bütün pul vəsaiti axınları nəzərə alınır: xərclərin geri ödənilməsi üsulundan fərqli olaraq, CEKG üsulunda layihə boyunca bütün dövr ərzində baş verən pul vəsaiti axınları nəzərə alınır. 4. Qarşılıqlı müstəsna layihələrin müqayisə edilməsində bu üsuldan istifadə etmək olar: qarşılıqlı müstəsna layihələr ilə bağlı qərar verərkən, CEKG üsuluna əsaslanmaq olar. Bu cür layihələrdən CEKG dərəcəsi böyük olan layihəyə üstünlük verilir. 3.3 CEKG üsulunun zəif cəhətləri 1. CEKG-in hesablanması zamanı uçot mənfəəti göstəricisindən istifadə edilir, uçot mənfəəti isə manipulyasiya obyekti ola bilər: əgər eyni bir situasiya üzrə iki müxtəlif uçot siyasəti tətbiq edilərsə və müxtəlif qiymətləndirmələr irəli sürülərsə, onda hətta eyni pul vəsaiti axınlarının baş verməsinə baxmayaraq, hesablanmış uçot mənfəəti müxtəlif olacaqdır. 2. Bu üsul pulun vaxt dəyərini nəzərə almır: Xərclərin geri ödənilməsi üsulunda olduğu kimi CEKG üsulunda da pulun vaxt dəyəri nəzərə alnmır, belə ki pul vəsaiti axınları hər iki üsul üzrə də diskontlaşdırılmır. 3. CEKG nisbi göstəricidir, burada investisiyanın həcmi və layihənin müddəti nəzərə alınmır: investisiyanın həcmi və layihənin müddəti əslində nəzərə alınmalı olan əhəmiyyətli amildir, lakin CEKG üsulunda bunlar nəzərə alınmır. Bu faktorlar mənfəətin həcmini və bununla bağlı riskləri müəyyən edir. Nümunə A və B layihələrin CEKG göstəriciləri müvafiq olaraq aşağıda tədim edilmişdir: A Layihəsi: CEKG = 50% B Layihəsi: CEKG = 20% Əgər bu layihələr qarşılıqlı müstəsnalıq təşkil edərsə, onda layihə meneceri A Layihəsinə üstünlük verəcəkdir, çünki onun gəlirliliyi daha yüksəkdir. Halbuki, CEKG sadəcə nisbi bir göstəricidir, şirkət üçün mütləq gəlirlilik göstəricisi deyildir. Aşağıda hər iki layihə üzrə əlavə məlumat verilmişdir: A Layihəsi İlkin investisiya = 10,000 dollar Gəlir = 5,000 dollar B Layihəsi İlkin investisiya = 100,000 dollar Gəlir = 20,000 dollar FƏSİL – D2: Dİskontlaşdırılmamış pul vəsaİtlərİ axınlarının təqdİmat üsulları : 229 Mütləq gəlirlilik baxımından isə B Layihəsi üstünlüyə malikdir, çünki bu layihə ilə 20,000 dollar məbləğində gəlir əldə olunur. 4. CEKG üsulunda manipulyasiyaya həssas olan uçot mənfəətindən istifadə edilir. İcmal Geniş istifadə olunan formula CEKG=Orta illik uçot mənfəəti/orta investisiya məbləği x 100 Kifayət qədər sadə üsuldur Üstün cəhətləri Cəlb edilmiş kapital üzrə gəlirlilik Şirkətin CEKG dərəcəsi ilə müqayisə edilə bilən faiz gəlirliliyinə uyğun bir konsepsiyadan istifadə olunur Bütün proyekt müddəti boyunca baş verən pul vəsaiti hərəkətlərini nəzərə alır Qarşılıqlı müstəsna layihələrin müqayisəsində istifadə edilə bilər Manipulyasiya obyekti ola bilən uçot mənfəətindən istifadə olunur Pulun vaxt dəyəri nəzərə alınmır Zəif cəhətləri Pul vəsaiti axınlarının nə zaman baş verməsi nəzərə alınmır Nisbi bir göstəricidir, investisiyanın həcmi nəzərə alınmır, layihənin müddəti nəzərə alınmır Qısa Test 4 Orta investisiya məbləği $ P Layihəsi Q Layihəsi 101,250,000 101,250,000 Hər iki layihə cəmi 4 il müddətə nəzərdə tutulmuşdur. Gözlənilən pul vəsaiti daxilolmaları aşağıdakı kimidir: Pul vəsaiti daxilolmaları İllər 1 2 3 4 P Layihəsi ($) Q Layihəsi ($) 24,750,000 27,562,500 27,562,500 72,000,000 38,812,500 38,812,500 37,687,500 36,562,500 230 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Tələb olunur: CEKG göstəricisini hesablayın və hansı layihənin qəbul edilən olduğunu müəyyənləşdirin. Qısa Testin Cavabları 1 saylı qısa testin cavabı Müvafiq pul vəsaiti axınları (a) Satışların artması artan pul vəsaiti mədaxilinə səbəb olur. (b) Yeni işçilərin əmək haqları artan pul vəsaiti məxaricinə səbəb olur. (c) Yeni avadanlığın satın alınmasına çəkilən məsrəf yeni çörək zavodunun inşası ilə birbaşa əlaqədardır. Müvafiq hesab edilməyən pul vəsaiti axınları (a) Mövcud işçinin bir zavoddan digərinə iş yerinin dəyişdirilməsi artan pul vəsaiti məxaricinə səbəb olmur. (b) İşlədilməyən avadanlığa çəkilmiş xərc itirilmiş xərc hesab edilir. 2 saylı qısa testin cavabı İllər Məcmu pul vəsaitlərinin hərəkəti 1 2 3 4 5 A avadanlığı ($) B avadanlığı ($) 31,500 67,500 108,000 158,000 214,250 49,500 94,500 130,000 166,000 204,250 A avadanlığı üzrə ilkin investisiya xərcləri 3-cü və 4-cü illər arasında geri ödənəcəkdir. Beləliklə, geri ödənilmə müddəti 3 ildən bir qədər çox olacaqdır: 3-cü ilin sonunda geri ödənmiş olan cəmi məbləğİ: Beləliklə, ilkin ivestisiyanın tam geri qaytarılması üçün 4-cü il üzrə qalıq məbləği: 4-cü il üzrə pul vəsaitlərinin daxilolması 126,281$ 108,000$ 18,281$ 50,000$ Tam geri ödənilmə üçün qalan kiçik müd4.39 ay dət = (18,281$ / 50,000$) x 12 A avadanlığı üzrə ilkin investisiyanın geri ödənilmə müddəti 3 il, 4.39 ay FƏSİL – D2: Dİskontlaşdırılmamış pul vəsaİtlərİ axınlarının təqdİmat üsulları : 231 B avadanlığı üzrə ilkin investisiya xərcləri 2-ci və 3-cü illər arasında geri ödənəcəkdir. Geri ödənilmə müddəti 2 ildən bir qədər çox olacaqdır 2-ci ilin sonunda geri ödənmiş olan cəmi məbləğ: Beləliklə, ilkin investisiyanın tam geri qaytarılması üçün 3-cü il üzrə qalıq məbləği: 3-cü il üzrə pul vəsaitlərinin daxilolması Tam geri ödənilmə üçün qalan müddət = (31,781$ / 35,500$) × 12 B avadanlığı üzrə ilkin investisiyanın geri ödənilmə müddəti 126,281$ 94,500$ 31,781$ 35,500$ 10.74 ay 2 il, 10.74 3 saylı qısa testin cavabı A seçimi $ B seçimi $ İllik amortizasiya (H1) Orta illik uçot mənfəəti (Xalis pul vəsaiti axınları ilə amortizasiya məbləğinin fərqi) Orta investisiya məbləği = (İkin investisiya + Qalıq dəyəri)/2 = (650,000 + 70,000)/2 = (970,000 + 90,000)/2 CEKG = Orta illik uçot mənfəətləri / Orta investisiya məbləği × 100 116,000 104,000 176,000 204,000 A seçimi = 104,000/360,000 x 100 B seçimi = 204,000/530,000 x 100 28.89% 360,000 530,000 38.49% B seçimi qəbul edilməlidir, çünki bu halda CEKG daha böyük olur. Hesablamalar H1 A seçimi $ İlkin dəyər Çıxılsın: Qalıq dəyərİ 5 il üzrə hesablanmış cəmi amortizasiya = 650,000$ - 70,000$ Düz xətt üsulu üzrə illik amortizasiya = 580,000$/5 650,000 (70,000) 580,000 116,000 232 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ B seçimi $ İlkin dəyər Çıxılsın: Qalıq dəyərİ 5 il üzrə hesablanmış cəmi amortizasiya = 970,000$ - $90,000$ Düz xətt üsulu üzrə illik amortizasiya = 880,000$/5 970,000 (90,000) 880,000 176,000 4 saylı qısa testin cavabı Düz xətt üsulu əsasında 1/4 amortizasiya P Layihəsi Q layihəsi İllər 25,312,500$ 25,312,500$ İlkin 1 2 3 4 Cəmi investisiya $ $ $ $ Pul vəsaiti axınları (101,250,000) 24,750,000 27,562,500 27,562,500 72,000,000 Amortizasiya (25,312,500) (25,312,500) (25,312,500) (25,312,500) (562,500) 2,250,000 2,250,000 46,687,500 50,625,000 Cəmi P Layihəsi Uçot mənfəəti İllər İlkin 1 2 3 4 İnvestisiya $ $ $ $ 38,812,500 38,812,500 37,687,500 36,562,500 (25,312,500) (25,312,500) (25,312,500) (25,312,500) 13,500,000 13,500,000 12,375,000 Q Layihəsi Pul vəsaiti axınları Amortizasiya Uçot mənfəəti (101,250,000) Orta investisiya məbləği = 10,125,000/2 = 50,625,000 Orta mənfəət P Layihəsi = 50,625,000/4 = 12,656,250 Q Layihəsi = 50,625,000/4 = 12,656,250 CEKG = Orta illik uçot mənfəətləri / Orta investisiya × 100 P Layihəsi CEKG = 12,656,250 / 50,625,000 × 100 = 25.00% Q Layihəsi CEKG = 12,656,250 / 50,625,000 × 100 = 25.00% 11,250,000 50,625,000 FƏSİL – D2: Dİskontlaşdırılmamış pul vəsaİtlərİ axınlarının təqdİmat üsulları : 233 Hər iki layihə üzrə CEKG göstəricisi eynidir. Lakin, davamlılığına görə Q Layihəsinə daha çox üstünlük veriləcəkdir. P Layihəsi üzrə isə ümumi pul vəsaiti mədaxillərinin əsas hissəsi layihənin sonunda baş verdiyi üçün bu layihə daha risklidir. Sınaq Sualları 1. Tədqiqat və təkmilləşdirmə işlərinə əvvəlcədən çəkilmiş olan məsrəflər investisiya təklifinin qiymətləndirilməsində müvafiq pul vəsaiti axını hesab edilirmi? 2. Xərclərin geri ödənilməsi müddəti dedikdə nə başa düşülür? 3. Orta investisiya məbləği = (İlkin investisiya + Qalıq dəyərİ) / 2 Bu bərabərlik doğrudur, yoxsa səhv? 4. Pul vəsaiti axınlarının diskontlaşdırılmaması nə deməkdir? 5. CEKG hesablanarkən, hesablama zamanı hansı növ mənfəətdən istifadə olunur? Sınaq Suallarına Cavablar 1. 2. Xeyr, tədqiqat və təkmilləşdirmə məsrəfləri itirilmiş xərc hesab olunur. Layihənin həyata keçirilib-keçirilməməsindən asılı olmayaraq, bu xərclər heç vaxt dəyişməyəcəkdir. Kapital investisiyası layihəsindən əldə olunacaq xalis pul vəsaiti axınları ilə ilkin investisiya məbləğinin tam olaraq qarşılanması üçün tələb olunan müddət xərclərin geri ödənilmə müddəti adlanır. 3. Doğrudur, Orta investisiya = (İlkin investisiya + Qalıq dəyəri) / 2 4. Pul vəsaiti axınlarınin diskontlaşdırılmaması pulun vaxt dəyərinin nəzərə alınmaması deməkdir. 5. CEKG-in hesablanması zamanı cəlb edilmiş kapital üzrə uçot mənfəətinin (amortizasiya xərcləri çıxıldıqdan sonrakı mənfəət) faiz ilə ifadəsi nəzərə alınır. Özünü yoxlama sualları Sual 1 İnvestisiyanın qiymətləndirilməsi kontekstində “müvafiq pul vəsaiti axınları” termininin mənasını izah edin. 234 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Sual 2 İllər 0 1 2 3 4 Pul vəsaiti hərəkəti K layihəsi ($) Avadanlığın dəyəri Xərc üzrə qənaət Xərc üzrə qənaət Xərc üzrə qənaət Xərc üzrə qənaət (90,000) 36,000 45,000 36,000 27,000 Pul vəsaiti hərəkəti T layihəsi ($) (112,500) 40,250 40,250 40,250 40,250 Amortizasiyanın hesabanmasında düz xətt üsulundan istifadə olunur. Tələb olunur: (a) Geri ödənilmə müddətini hesablayın. (b) Cəlb Edilmiş Kapital üzrə Gəlirliliyi (CEKG) hesablayın. Özünü yoxlama suallarının cavabları Özünü yoxlama sualının cavabı 1 İnvestisiyanın qiymətləndirilməsi zamanı bütün müvafiq pul vəsaiti axınları nəzərə alınmalıdır. Bu zaman, bütün müvafiq sayılmayan pul vəsaiti axınları isə nəzərə alınmamalıdır. Nəzərə alınmalı olan əsas məsələ pul vəsaiti axınlarınin layihənin nəticəsi olaraq baş verib-verməməsidir. Belə ki, layihə nəticəsində baş verməyən pul vəsaiti axınları müvafiq hesab edilmir və qiymətləndirilmədə nəzərə alınmır. Layihənin həyata keçirilməsi nəticəsində yaranan yalnız pul vəsaiti hərəkəti artımları, yəni artan pul vəsaiti axınları nəzərə alınır. Artan xərclər satışlarla bağlı olan birbaşa xərclərdir. Yeni tikiləcək zavod və ya bina üzrə ilkin investisiya, yeni zavodda istehsal ediləcək məhsulların satışından olan pul vəsaiti mədaxili artan xərclərə və artan gəlirlərə misal ola bilər. İtirilmiş xərclər müvafiq xərclər hesab edilmir, çünki bu xərclər layihənin həyata keçirilməsinə başlamazdan əvvəl baş vermiş xərclərdir. Sabit xərclər layihənin nəticəsindən asılı olaraq dəyişmir və müvafiq xərclər hesab edilmir. Məsələn, şirkət üç ildən çox müddətə bina icarəyə götürür. Şirkətin rəhbərliyi bu binada yeni bir avadanlıq quraşdırmağı planlaşdırır. Yeni avadanlığın quraşdırılıb-quraşdırılmamasından asılı olmayaraq, icarə haqqı ödənilməlidir. Buna görə də sabit xərclər müvafiq xərc hesab edilmir. Artan dövriyyə kapitalı investisiyası müvafiq pul vəsaiti hərəkətidir, çünki dövriyyədə artım olduğu üçün şirkət xalis cari aktivlər üzrə investisiya məbləğini artırmalıdır. Aktivin bir məqsəd üçün deyil, digər məqsəd üçün istifadə edilməsilə imtina olunmuş fayda alternativ dəyər adlanır. Alternativ dəyər ilkin dəyər ilə müqayisədə daha müvafiq hesab edilir. Məsələn, anbarda olan material yeni layihədə istifadə ediləcək. • Əgər material mövcud zavod üçün istifadə edilməzsə, onda itirilmiş olan alternativ FƏSİL – D2: Dİskontlaşdırılmamış pul vəsaİtlərİ axınlarının təqdİmat üsulları : 235 • dəyər bu materialın cari satış qiyməti üzrə realizasiya dəyərinə bərabər olacaqdır. Əgər material mövcud zavod üçün istifadə olunarsa, onda artan xərc mövcud zavod üçün satın alınmalı olan yeni materialın dəyəri ilə ölçüləcəkdir. Özünü yoxlama sualının cavabı 2 (a) Geri ödənilmə müddəti İllər 0 1 2 3 4 Dəyər Xərc üzrə qənaət Xərc üzrə qənaət Xərc üzrə qənaət Xərc üzrə qənaət K layihəsi üzrə pul vəsaiti axınları T layihəsi üzrə pul vəsaiti axınları İllik $ Məcmu $ İllik $ Məcmu $ (90,000) 36,000 45,000 36,000 27,000 (90,000) (54,000) (9,000) 27,000 54,000 (112,500) 40,250 40,250 40,250 40,250 (112,500) (72,250) (32,000) 8,250 48,500 K Layihəsi üzrə xərclərin geri ödənilmə müddəti İki ildən sonra K Layihəsi üzrə məcmu pul vəsaiti hərəkəti 9,000 dollar təşkil edir, lakin 3-cü ilin sonuna kimi bu məbləğ artaraq 27,000 dollar olur. Beləliklə, K Layihəsi üzrə xərclərin geri ödənmə müddəti belə olacaq: 2 il + (9000$/36,000$) x 12 = 2 il, 3 ay T layihəsi üzrə xərclərin geri ödənilmə müddəti İki ildən sonra T Layihəsi üzrə məcmu pul vəsaiti hərəkəti (32,000 dollar) təşkil edir, lakin 3-cü ilin sonuna kimi bu məbləğ artaraq 8,250 dollar olur. Beləliklə, T layihəsi üzrə xərclərin geri ödənlimə müddəti belə olacaq: 2 il + (32,000$/40,250$) x 12 = 2 il, 9.54 ay (b) Cəlb Edilmiş Kapital üzrə Gəlirlilik (CEKG) CEKG = Orta illik uçot mənfəəti / Orta cəlb edilmiş kapital məbləği × 100 $ K Layihəsi T Layihəsi İllik amortizasiya ( ¼) İllik amortizasiya ( ¼) 22,500 28,125 236 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ İllər 1 2 3 4 Cəmi Orta CEKG K Layihəsi $ $ $ $ $ $ Pul vəsaiti hərəkəti 36,000 45,000 36,000 27,000 Amortizasiya (22,500) (22,500) (22,500) (22,500) Uçot mənfəəti 13,500 22,500 13,500 4,500 Cəlb edilmiş kapital CEKG 54,000$/4 54,000 13,500 90,000 45,000 30.00% 90,000$/2 İllər T Layihəsi 1 2 3 4 Cəmi Orta $ $ $ $ $ $ Pul vəsaitlərinin hərəkəti Amortizasiya 40,250 40,250 40,250 40,250 (28,125) (28,125) (28,125) (28,125) Uçot mənfəəti Cəlb edilmiş kapital 12,125 12,125 12,125 12,125 48,500 12,125 112,500 56,250 CEKG 21.56% BÖLMƏ - D İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ D3 FƏSİL – D3: Dİskontlaşdırılmış pul vəsaİtlərİnİn hərəkətİ (DPVH) üsulları Mövzuya i̇ lki̇ n baxış Kapital investisiyalarının qəbulu ilə bağlı qərar verməzdən əvvəl bu investisiyaların maliyyə cəhətdən qiymətləndirilməsi mühüm bir məsələdir. Çünki nisbətən uzunmüddətli dövr üçün nəzərdə tutulmuş bu investisiyaların həyata keçirilməsi üçün adətən böyük məbləğdə pul vəsaitləri məxarici tələb olunur. Menecerlər müəyyən mənada əmin olmaq istəyirlər ki, onlar səhmdarların sərvətinin artırılması istiqamətində maksimal gəlirliliyə malik olan potensial investisiya təklifini seçmişlər. D2 fəslində CEKG üsulu və xərclərin geri ödənilmə müddəti üsulu kimi sadə qiymətləndirmə üsulları haqqında bəhs edildi, lakin hər iki üsula məxsus zəif cəhət ondan ibarətdir ki, bu üsullarda pulun vaxt dəyəri nəzərə alınmır. Bu fəsildə isə biz pulun vaxt dəyəri haqqında bəhs edəcəyik və onun “diskontlaşma” və “gələcək dəyər” anlayışları ilə necə əlaqəli olduğunu göstərəcəyik. Əlavə olaraq, bu anlayışları özündə ehtiva edən iki qiymətləndirmə üsulu – “Xalis Cari Dəyər” və “Daxili Rentabellik Norması” üsulları haqqında müzakirə edəcəyik. Bir maliyyə meneceri kimi bu bilik sizin üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir, belə ki, karyeranızda elə hallar ola bilər ki, bu hesablamaları həyata keçirib, nəticəni idarə heyətinə təqdim etməli və ya nisbətən sizdən aşağı vəzifədə çalışan işçilər tərəfindən aparılmış hesablamaları araşdırmalı, müəyyən mənada tədqiq etməli və bu məlumatlar əsasında müvafiq investisiya qərarı verməli olarsınız. 238 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Nələri̇ öyrənəcəyi̇ k a) Aşağıdakılar nəzərə alınmaqla, faiz və diskontlaşdırma dərəcəsi ilə əlaqədar anlayışların izah və tətbiq edilməsi: i. inflyasiya və faiz dərəcələri arasında əlaqə; real və nominal faiz dərəcələri ii. gələcək dəyərlərin hesablanması və annuitent düsturunun tətbiqi iii. cari dəyərlərin hesablanması, o cümlədən ömürlük və ya illik ödənişlər üzrə cari dəyərin hesablanması; diskont və annuitet cədvəllərindən istifadə edilməsi iv. pulun vaxt dəyəri və investisiyaların qiymətləndirilməsində kapital dəyərinin rolu. b) Xalis cari dəyərin (XCD) hesablanması və investisiya qiymətləndirilməsi üsulu kimi XCD-nin müzakirə edilməsi. c) Daxili rentabellik normasının (DRN) hesablanması və investisiya qiymətləndirilməsi üsulu kimi DRN-nin müzakirə edilməsi d) Diskontlaşma üsullarının digər üsullar ilə müqayisədə üstünlüyünün müzakirə edilməsi. e) XCD və DRN üsullarının müqayisəli cəhətlərinin müzakirə edilməsi. f) Diskontlaşmış geri ödəmə müddətinin hesablanması və bu üsulun investisiya qiymətləndirilməsi üsulu kimi müzakirə edilməsi. Giriş Praktiki nümunə A Şirkəti manqo plantasiyasına 125,000 dollar həcmində investisiya layihəsi üzərində düşünür və hesab edir ki, bir ildən sonra manqoların satışından 135,000 dollar gəlir əldə edəcəkdir. Bunun kapital dəyəri 10% təşkil edir. Bir ildən sonra əldə olunacaq 135,000 dollar məbləğində pul vəsaitlərinin cari dəyəri isə 122,727 dollar (100/110 x 135,000 dollar) təşkil edir. Əgər A Şirkəti pulun vaxt dəyərini nəzərə almazsa, onda bu layihənin həyata keçirilməsi qərarına gələr, çünki hesab edir ki, layihənin sonunda 10,000 dollar (135,000 dollar 125,000 dollar) qazanacaq. Lakin, əgər şirkət öz hesablamalarını diskontlaşmış pul vəsaitlərinin hərəkətləri əsasında apararsa, onda XCD-nin mənfi göstəriciyə malik olduğunu, yəni 2,273 dollar (122,727 dollar - 125,000 dollar) təşkil etdiyini aşkar edər. Beləliklə, layihədən imtina edilməsi barədə düzgün qərar verər. Bu fəsildə pulun vaxt dəyəri barədə və yuxarıdakı nümunədə olduğu kimi onun kapital investisiyasının qiymətləndirilməsində təsiri barədə bəhs edəcəyik. FƏSİL – D3: Dİskontlaşdırılmış pul vəsaİtlərİnİn hərəkətİ (DPVH) üsulları : 239 1. Aşağıdakılar nəzərə alınmaqla, faiz və diskontlaşdırma dərəcəsi ilə əlaqədar anlayışların izah və tətbiq edilməsi: i. inflyasiya və faiz dərəcələri arasında əlaqə; real və nominal faiz dərəcələri ii. gələcək dəyərlərin hesablanması və annuitent düsturunun tətbiqi iii. cari dəyərlərin hesablanması, o cümlədən ömürlük və ya illik ödənişlər üzrə cari dəyərin hesablanması; diskont və annuitet cədvəllərindən istifadə edilməsi iv. pulun vaxt dəyəri və investisiyaların qiymətləndirilməsində kapital dəyərinin rolu. [Nələri öyrənəcəyik a] 1.1 Faizin mahiyyəti Faiz müəyyən müddətə istifadə üçün borc alınmış vəsait üzrə borc verənin borc alana təyin etdiyi məbləğdir. Faiz məbləği aşağıdakı faktorların müqabilində borc verənin xeyrinə təyin olunur: i. Borc verənin həmin vəsaitdən özünün istifadə edə bilməməsi. ii. Borc alanın bu borcu geri ödəyə bilməməsi riski. Nümunə 1 yanvar 20X8-ci il tarixdə Şəhriyar Elvinə 100,000 dollar məbləğində pul vəsaitləri borc verir. Elvin bu məbləği bir ildən sonra 8% ilə geri ödəyəcəkdir. Beləliklə, bir ildən sonra Şəhriyar həmin məbləği 100,000 dollar geri alacaqdır və bundan əlavə üstəlik 8,000 dollar faiz alacaqdır. 1.2 İnflyasiya və faiz dərəcələri arasında əlaqə B2 fəslində bəhs edildiyi kimi inflyasiya pulun alıcılıq qabiliyyətini aşağı salır. Buna görə də əgər inflyasiya dərəcəsi yüksək olarsa, onda borc vəsaiti üzrə faiz dərəcələri də artır ki, borc verən üçün bu əlavə faktorun əvəzini ödəmiş olsun. Nümunə Şəhriyar ilə bağlı əvvəlki nümunəni davam edək 1 yanvar 20X8-ci il tarixdə X məhsulunun 1 vahidinin qiyməti 1 dollar təşkil edir. Bu tarixdə Şəhriyar həmin əsas məbləğ ilə (100,000 dollar) X məhsulundan 100,000 ədəd satın ala bilərdi. Fərz edək ki, növbəti bir il ərzində inflyasiya dərəcəsi 5% təşkil etdi və beləliklə, ilin sonunda X məhsulunun 1 vahidinin qiyməti 1.05 dollar oldu. Şəhriyar borc verdiyi pul vəsaitləri 1 yanvar 20X9-cu il tarixdə geri aldıqda, o, həmin tarixdə bu məbləğ ilə yalnız 95,238 (100,000/1.05) ədəd X məhsulu satın ala bilər. Başqa sözlə desək, həmin məbləğin alıcılıq qabiliyyəti 4,762 (100,000 – 95,238) vahid, yəni təxminən 5% aşağı düşmüşdür. Əgər Şəhriyar əsas məbləğin alıcılıq qabiliyyətinin saxlanılmasını istəyirsə, o bu məbləğ üzrə daha yüksək faiz dərəcəsinin tətbiq edilməsini tələb edəcəkdir ki, inflyasiyanın törətdiyi itkini qarşılamış olsun. 1.3 Real və nominal faiz dərəcələri arasında əlaqə İnflyasiya faktorunu nəzərə almadan təyin olunan faiz dərəcəsi “real faiz dərəcəsi” adlanır. 240 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Real faiz dərəcəsini və inflyasiya dərəcəsini özündə ehtiva edən faiz dərəcəsi nominal gəlirlilik dərəcəsi kimi tanınır. Nominal gəlirlilik dərəcəsi aşağıdakı düsturla hesablana bilər: (1 + i) = (1+r) (1+h) Burada, i = nominal dərəcə r = real faiz dərəcəsi h = inflyasiya dərəcəsi Nümunə Şəhriyar ilə bağlı əvvəlki nümunəni davam edək Şəhriyarın təyin etdiyi nominal faiz dərəcəsi aşağıdakı kimi hesablanacaqdır: m = (1+r) (1+h) – 1 m = (1.08) (1.05) – 1 m = 1.134 -1 m = 0.134 m = 13.4% 1.4 Gələcək dəyərin hesablanması Tərif Gələcək dəyər dedikdə, bu gün hər hansı sadə və ya mürəkkəb faiz dərəcəsi ilə investisiya edilmiş məbləğin gələcək tarix üzrə dəyəri nəzərdə tutulur. 1. Sadə faiz dərəcəsi Sadə faiz dərəcəsi tətbiq edilərkən, faiz yalnız əsas məbləğ üzrə hesablanır. Hesablanmış faiz üzrə yenidən heç bir faiz hesablanmır. Nümunə 4 il müddətə 10%-lik sadə faiz dərəcəsi ilə 100,000 dollar borc verilir. İllik faiz məbləği 10,000 dollar (100,000 dollar x 10%) təşkil edir. 4 illik cəmi faiz məbləği isə 40,000 dollar-a (10,000 dollar x 4) bərabər olur. Beləliklə, 100,000 dollar məbləğində ilkin investisiyanın gələcək dəyəri 140,000 dollar təşkil edir. 2. Mürəkkəb faiz dərəcəsi Mürəkkəb faiz dərəcəsi tətbiq edilərkən, faiz həm əsas ilkin məbləğ, həm də keçmiş dövr üçün hesablanmış faiz üzrə hesablanır; faiz əlavə faiz qazandırır. Nümunə Əvvəlki nümunəni davam edək FƏSİL – D3: Dİskontlaşdırılmış pul vəsaİtlərİnİn hərəkətİ (DPVH) üsulları : 241 4 il müddətə 10%-lik mürəkkəb faiz dərəcəsi ilə 100,000$ borc verilir. İllər Dövrün əvvəlinə olan məbləğ ($) illik 10% ($) Dövrün sonuna olan məbləğ ($) 1 100,000 10,000 110,000 2 110,000 11,000 121,000 3 121,000 12,100 133,100 4 133,100 13,310 146,410 Vəsaitin 4 ildən sonrakı gələcək dəyəri 146,410 dollar təşkil edəcək. Qeyd edək ki, mürəkkəb faiz ilə hesablanmış bu məbləğ sadə faiz dərəcəsi ilə hesablanmış gələcək dəyər məbləğindən (140,000 dollar) daha yüksəkdir. Çünki mürəkkəb faiz dərəcəsi tətbiq edilərkən, əvvəlki dövrlər üçün hesablanmış faiz məbləği üzrə də faiz hesablanır. Biz yuxarıdakı hesablamaları aşağıdakı düstur ilə də həyata keçirə bilərik: GD=CD (1+r) n Burada, GD = Gələcək dəyər CD = Cari dəyər r = faiz dərəcəsi n = illərin sayı Nümunə Əvvəlki nümunəni davam edək 4 il müddətinə 10%-li mürəkkəb faiz dərəcəsi ilə 100,000 dollar borc verilir. GD = 100,000$ x (1+ 0.1)4 = 100,000$ x 1.10 4 = 100,000$ x 1.4641 = 146,410$ 3. Faiz ödənişləri tezliyi artdıqca, gələcək dəyər də yüksəlir Yuxarıdakı nümunədə faiz ödənişləri illik həyata keçirilirdi. Əgər faiz ödənişləri ildə bir dəfəyə deyil, bir neçə dəfəyə baş verərsə, onda gələcək dəyər də yüksək olacaqdır. GD = CD Burada, ( 1 + r / q) n × q GD = Gələcək dəyər CD = Cari dəyər r = faiz dərəcəsi n = illərin sayı q = il ərzində edilən ödənişlərin sayı 242 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Nümunə Əvvəlki nümunəni davam edək 4 il müddətə 10%-lik mürəkkəb faiz ilə 100,000 dollar borc verilir. Faiz ödənişləri ildə iki dəfə həyata keçirilir. Yarımillik mürəkkəb faiz dərəcəsi ilə gələcək dəyər aşağıdakı üsulla hesablanacaqdır: Yarım il üzrə faiz dərəcəsi 10%/2 = 5% təşkil edəcəkdir. Yarım illik ödənişlərin sayı isə 4 x 2 = 8 təşkil edəcəkdir. GD = 100,000$ x (1+ 0.05)8 = 100,000$ x 1.477455 = 147,745.50$ 4. Annuitet Annuitet illik həyata keçirilən bərabər həcmli ödəniş kimi xarakterizə edilə bilər. Müzakirə etdiyimiz nümunədə fərz edilmişdir ki, əsas məbləğ yalnız bir dəfə investisiya edilir. Lakin, əgər sabit faiz dərəcəsi ilə illik olaraq sabit məbləğ investisiya edilərsə, cari dəyərin hesablanmasında annuitetlərdən istifadə edilə bilər. Tövsiyə Qeyd edək ki, yuxarıda təqdim edilən düstur ilə hər il investisiya edilən məbləğlərin gələcək dəyərlərini ayrı-ayrılıqda hesablayıb, sonra onları toplamaq olar. Lakin, bu nisbətən uzun prosesdir. Aşağıdakı düsturdan istifadə etməklə bir neçə il üzrə annuitetin gələcək dəyərini daha tez və asan hesablamaq olar. GD = A × ( (1+ r ) n+1 - 1 ) / r - A Burada, GD= gələcək dəyər A = illik investisiya edilən sabit məbləğ r = faiz dərəcəsi n = ödəniş müddətlərinin sayı 3 il ərzində hər ilin əvvəlində 100,000 dollar məbləğində vəsait 10% ilə investisiya edilir. Üçüncü ilin sonunda cəmi investisiyanın nə qədər dəyərə malik olacağını müəyyənləşdirin. GD = A × ( (1+ r ) n+1 - 1) / r - A GD = 100,000$ × ( (1+ 0.10 ) 3+1 - 1 ) / 0.10 - 100,000$ = 100,000$ × ( 1.464 - 1 ) / 0.10 -100,000 $ = 100,000$ x 4.641- 100,000$ = 464,100$ –100,000$ = 364,100$ FƏSİL – D3: Dİskontlaşdırılmış pul vəsaİtlərİnİn hərəkətİ (DPVH) üsulları : 243 İCMAL Sadə faiz dərəcəsi Mürəkkəb faiz dərəcəsi Gələcək dəyərin hesablanması üsulları Faiz ödənişlərinin tezliyi Annuitet Faiz yalnız əsas məbləğ üzrə hesablanır Faiz həm əsas məbləğ, həm də ki əvvəlki dövrlər üzrə hesablanmış faizlər üzrə hesablanır Faiz ödənişlərinin tezliyi artdıqca, gələcək dəyər də yüksəlir Sabit faiz dərəcəsi ilə illik olaraq sabit məbləğ investisiya edildikdə istifadə olunur 1.5 Cari dəyərin hesablanması 1. Gələcək dəyər ilə diskontlaşma anlayışlarının fərqi Daha öncə müzakirə etdiyimiz kimi gələcək dəyərin hesablanması zamanı biz cari dəyər üzrə sadə və ya mürəkkəb faiz dərəcəsi tətbiq etməklə (cari dəyərin üzərinə faiz gəlməklə) gələcək dəyəri müəyyənləşdirirdik. Diskontlaşma isə nisbətən əks prosesdir; gələcək dəyərdən faiz çıxılmaqla, cari dəyər müəyyənləşir. Belə ki, hesablama “geriyə” aparılır. Gələcək dəyərin hesablanmasında istifadə edilən düsturu bir qədər dəyişməklə, həmin düsturdan cari dəyərin hesablanmasında da istifadə edə bilərik: CD = GD × (1 / (1 + r ) / n Burada, GD = Gələcək dəyər CD = Cari dəyər r = faiz dərəcəsi n = ödəniş müddətlərinin sayı Diaqram 1: Cari və gələcək dəyərin hesablanması 244 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ 5 il müddətə 10% ilə bu gün investisiya edilmiş 100 dollar CD = 100$ GD = 100$ x (1.1)5 = 161$ 10% faiz dərəcəsi ilə 5 ildən sonra 161$ əldə olunacaqdır. GD = 161$ CD = 161$ × 1 / (1.1)5 = 161$ x 0.621 = 99.9$ (təxminən 100$) Nümunə 4 ildən sonra 146,410 dollar məbləğində vəsaitin əldə olunacağı gözlənilir. Diskontlaşdırma dərəcəsini 10% fərz etməklə, bu məbləğin cari dəyərini hesablayın. Cari dəyər aşağıdakı düsturla hesablana bilər: CD = GD × (1 / (1 + r )4 = 146,410$ × (1 / (1 + 0.10 )4 = 146,410$ / 1.46410 = 100,000$ Tövsiyə Yuxarıda təqdim olunmuş nümunədəki 1/(1+r)n düsturu ilə “diskont faktoru”nu hesablayırıq, bu göstərici gələcək dəyəri ilə verilmiş pul vəsaitlərinin cari dəyərini hesablamaq üçün bizə lazımdır. Kapital investisiyalarının qiymətləndirilməsi ilə bağlı imtahan sualında sizdən çoxlu sayda diskont faktoru tələb oluna bilər, sizdən bu faktor hər tələb olunanda hər dəfə onu hesablamağınıza ehtiyac olmur, çünki diskont faktorlarının, eləcə də annuitet faktorlarının hazır cədvəli sizə təqdim olunacaqdır. Kitabın sonunda verilmiş diskont və annuitet cədvəllərini nəzərdən keçirə bilərsiniz. Nümunə 5 ildən sonra əldə olunacaq 10,000 dollar vəsaitin 8% diskontlaşdırma dərəcəsi ilə cari dəyərini hesablayın. Müvafiq diskontlaşdırma dərəcəsini təyin etmək üçün diskont cədvəlindən istifadə edin. Əgər siz annuitet cədvəlinə baxsanız, görəcəksiniz ki, 5 illik müddəti əks etdirən sətir ilə 8% diskontlaşdırma dərəcəsini göstərən sütunun kəsişdiyi xanada 3.993 ədədi verilmişdir. Bu o deməkdir ki, növbəti 5 ilin sonunda əldə olunacaq hər 1 dollarlıq anuitetin cari dəyəri 8% diskontlaşdırma dərəcəsi ilə 3.993 dollar təşkil edir. Beləliklə, 10,000 dollarlıq annuitetiin cari dəyəri 39,930 dollar (3.993 dollar x 10,000) olacaqdır. FƏSİL – D3: Dİskontlaşdırılmış pul vəsaİtlərİnİn hərəkətİ (DPVH) üsulları : 245 2. Ömürlük ödənişlər üzrə cari dəyərin hesablanması Yuxarıda bəhs etdiyimiz annuitetlər üzrə hesablamalar apararkən, müəyyən il sayı nəzərə alınırdı. Bəs annuitetlərin əldə olunması və ya ödənişi konkret bir neçə il ərzində deyil, ömürlük nəzərdə tutularsa, hesablama necə yerinə yetirilir? Ömürlük ödənişlər üzrə cari dəyər = A / r Burada, A = məbləğ r = diskontlaşma dərəcəsi (onluq kəsr şəklində ifadə olunur) Nümunə 8% diskontlaşdırma dərəcəsi ilə illik 10,000$ olmaqla ömürlük ödənişin cari dəyəri belə olacaq: 10,000$ / 8% = 125,000$ 1.6 Pulun vaxt dəyəri Pul vaxt dəyərinə malikdir, belə ki, eyni məbləğdə pul vəsaitləri müxtəlif zamanlarda müxtəlif dəyərlərə malik olur. Pulun vaxt dəyəri əməliyyatın zamanından asılıdır. Bu gün əldə olan 10,000 dollar bir ildən sonra əldə olunacaq eyni məbləğdə pul vəsaitlərindən daha üstün hesab edilir. Necə deyərlər, “Əldə olan bir sərçə ağacda olan iki sərçədən daha dəyərlidir”. Bu üstünlüyün səbəbləri aşağıdakı kimi xarakterizə oluna bilər 1. 2. 3. Risk: əgər əlimizdə pul varsa, biz bu pulu istifadə edə biləcəyimizə əminik. Lakin, əgər pul vəsaitlərinin gələcəkdə əldə olunacağı barədə yalnız müəyyən vəd varsa, onda bu məbləği gələcəkdə tam olaraq və ya ümumiyyətlə əldə etməmək riski mövcuddur. İnflyasiya: İnflyasiya pulun alıcılıq qabiliyyətini aşağı saldığı üçün gələcəkdə əldə olunacaq pul vəsaitlərinin alıcılıq qabiliyyəti (dəyəri) bu gün əldə olan eyni məbləğ ilə müqayisədə daha aşağı olur. Zaman: Bir şeyi gözləməkdənsə, onu dərhal əldə etmək və istifadə edə bilmək istəyi insan xislətinə xas bir xüsusiyyətdir. Hətta əgər pul dərhal istifadə edilmirsə, bu məbləğ əlavə qazanc əldə etmək üçün investisiya edilə bilər. 1.7 Kapitalın dəyəri Hər bir kapital mənbəyi müəyyən dəyərə malikdir. Bu, faktiki ödənmiş faiz məbləği və ya alternativ dəyər ola bilər. Bu haqda kitabın F bölməsində daha təfərrüatlı məlumat təqdim edilmişdir. İnvestisiyaların qiymətləndirilməsində kapital dəyərinin rolu Biznes təşkilatlarında verilən investisiya qərarlarının başlıca məqsədi səhmdarların sərvətinin maksimal olaraq artırılması istiqamətində olur. Şirkətin gözlədiyi gəlirlilik kapital dəyərindən çox və ya ona bərabər olmayınca, şirkət bu investisiya təklifini qəbul etmir. 246 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ V Şirkətinin orta kapital dəyəri 8% təşkil edir. O iki alternativ investisiya təklifi arasında seçim etməlidir. Təkliflərdən biri 10%, digəri isə 6% gəlirlilik vəd edir. Şirkət birinci təklifi seçib, ikincidən imtina edəcək. Şirkət bu məbləği 6% gəlirlilik ilə müəssisəyə investisiya etməklə 8%-lik kapital dəyərini qarşılaya bilməz. Cari Dəyər Cədvəlindən istifadə etməklə Cari Dəyərin hesablanması Cari dəyərin hesablanması düsturunda pul vəsaitlərinin gələcək dəyərini onun cari dəyəri ilə ifadə edilməsi üçün “diskont faktoru”ndan istifadə olunur. Müxtəlif faiz dərəcələri və illər üzrə diskont faktorlarının hazır cədvəlindən istifadə etməklə, cari dəyər hesablamalarını daha tez həyata keçirmək olar. Tövsiyə Cari dəyər cədvəli kitabın sonunda təqdim olunmuşdur. Cari Dəyər cədvəlində diskontlaşdırma dərəcəsi (r) sətirlər boyu, müddətlər isə (n) sütunlar boyu təqdim olunur. Tələb olunan diskont faktoru həmin diskontlaşdırma dərəcəsinin və müddətin təqdim olunduğu sətir və sütunun kəsişdiyi xanada əks olunacaqdır. Nümunə Gəlin, Cari Dəyər Cədvəlindən istifadə etməklə 10%-lik diskontlaşdırma dərəcəsi ilə 5 il müddətə 161 dollar məbləğində pul vəsaitlərinin cari dəyərini hesablayaq. Əgər aşağıdakı Cari Dəyər Cədvəlinə nəzər yetirsəniz, ilk sətirdə 1%, 2%, 3% və s. ilə adlandırılmış xanalar görəcəksiniz. Siz 10%-lik diskontlaşdırma dərəcəsi üzrə dəyərləri özündə əks etdirən sətiri müəyyənləşdirməlisiniz. Axtardığınız sətiri tapdıqdan sonra, siz beşinci il üzrə dəyəri göstərən xananı müəyyən etməlisiniz. Siz bunu ilk sütuna istinad edərək həyata keçirə bilərsiniz. Sütunlar müddətlərin sayını göstərir və 1, 2, 3 və s. kimi adlandırılmışdır. Siz 5 rəqəmi ilə işarələnmiş, yəni ki beşinci ili əks etdirən sütunu seçməlisiniz. Tələb olunan sətir və sütunu müəyyən etdikdən sonra, həmin sətir (10%) və sütunun (5) kəsişdiyi xananı tapmalısınız. Siz görəcəksiniz ki, həmin sətir və sütunun kəsişdiyi xanada 0.621 ədədi əks olunmuşdur. Bu ədəd beş il üzrə 10%lik dərəcə ilə diskont faktorunun göstəricisidir. FƏSİL – D3: Dİskontlaşdırılmış pul vəsaİtlərİnİn hərəkətİ (DPVH) üsulları : 247 1 dolların cari dəyəri yəni, (1+r)-n burda n = Diskonlaşdırma dərəcəsi r = ödənişə qədər olan dövrlərin sayı Dövrlər Diskonlaşdırma dərəcəsi Cari Dəyər Cədvəlindən götürülmüş diskontlaşdırma dərəcəsindən istifadə etməklə, siz indi 5 illik müddət üzrə 10%-lik diskontlaşdırma dərəcəsi ilə 161 dollar məbləğindən vəsaitin cari dəyərini asanlıqla hesablaya bilərsiniz. Cari Dəyər = Gələcək dəyər x Diskont faktoru = 161$ X 0.621 = 99.98$ İCMAL Faizin mahiyyəti Faiz müəyyən müddətə istifadə üçün borc alınmış vəsait üzrə borc verənin borc alana təyin etdiyi məbləğdir Inflyasiya olduqda, borc verənlər daha yüksək faiz dərəcələrinin tətbiqini istəyirlər İnflyasiya və faiz dərəcələri arasında əlaqə Faiz və diskontlaşma ilə bağlı anlayışlar Real və nominal faiz dərəcələri arasında əlaqə Real faiz dərəcəsi = Nominal faiz dərəcəsi – inflyasiya dərəcəsi Gələcək dəyərin hesablanması Hər hansı sadə və ya mürəkkəb faiz dərəcəsi ilə bu gün investisiya edilmiş məbləğin galəcək tarix üzrə dəyəri Cari dəyərin hesablanması Pulun vaxt dəyəri Kapital dəyəri Qısa Test 1 Eyni məbləğdə pul vəsaitləri müxtəlif zamanlarda müxtəlif dəyərlərə malik olur 248 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ i. Aşağıdakı məlumatlar əsasında gələcək dəyəri hesablayın: (a) 3 illik müddət üzrə illik 10% mürəkkəb faiz dərəcəsi ilə və faiz hesablamalarının illik həyata keçirilməsi şərti ilə 17,500 dollar məbləğində pul vəsaitlərinin gələcək dəyərini hesablayın. (b) 2 illik müddət üzrə illik 18% mürəkkəb faiz dərəcəsi ilə və faiz hesablamalarının yarım-illik əsaslarla həyata keçirilməsi şərti ilə 257,000 dollar məbləğində pul vəsaitlərinin gələcək dəyərini hesablayın. ii. 4 illik müddət üzrə hər ilin əvvəlində 35,000 dollar məbləğində pul vəsaitlərini 5% ilə investisiya edilir. Dördüncü ilin sonunda ümumi investisiyanın dəyərini hesablayın. iii. Aşağıdakı məlumatlar əsasında cari dəyəri hesablayın: (a) 4 illik müddət üzrə 7% diskontlaşdırma dərəcəsi ilə 23,000 dollar məbləğində pul vəsaitlərinin cari dəyərini hesablayın. (b) 13% diskontlaşdırma dərəcəsi ilə illik 2,000 dollar olmaqla ömürlük ödənişin cari dəyərini hesablayın. 2. Xalis cari dəyərin (XCD) hesablanması və investisiya qiymətləndirilməsi üsulu kimi XCD-nin müzakirə edilməsi. [2] [Nələri öyrənəcəyik b] Maliyyə menecmentinin başlıca məqsədi səhmdarların sərvətinin maksimal olaraq artırılmasından ibarətdir. Bu məqsədə ən uyğun olan layihələr seçilir. Aşağıda təqdim etdiyimiz üsullar (XCD və DRN) investisiya təkliflərinin qiymətləndirilməsində istifadə olunan diskontlaşdırılmış pul vəsaitləri axını üsullardır. Təklif olunan layihələrin səhmdarların sərvətini nə dərəcədə artırıb və ya artırmayacağını bu üsullar vasitəsilə müəyyən etmək olar. 2.1 Xalis Cari Dəyər Əvvəlki bölmədə pulun dəyərinin pul vəsaitləri hərəkətlərinin zamanından necə asılı olduğu barədə bəhs etdik. Müxtəlif zamanlarda əldə olunan və ya ödənilən eyni məbləğdə pul vəsaitləri müxtəlif dəyərlərə malik olur. Müxtəlif zamanlarda baş verən pul vəsaitlərini müqayisə etmək üçün onların cari dəyərləri hesablanır. Tərif İnvestisiyanın (layihənin) xalis cari dəyəri (XCD) bu investisiya üzrə baş verəcək pul vəsaitləri daxilolmalarının (mədaxilin) cari dəyəri ilə pul vəsaitləri xaricolmalarının (məxaricin) cari dəyəri arasındakı fərqə bərabərdir. Layihə üzrə XCD-nin hesablanması aşağıdakı mərhələlərdən ibarətdir: XCD = Pul vəsaitləri daxilolmalarının cari dəyəri – Pul vəsaitləri xaricolmalarının cari dəyəri FƏSİL – D3: Dİskontlaşdırılmış pul vəsaİtlərİnİn hərəkətİ (DPVH) üsulları : 249 Diaqram 2: Xalis cari dəyərin hesablanması (XCD) Diskontlaşdırılmış pul vəsaitləri daxilolmalarından (4cü mərhələ) diskontlaşdırılmış pul vəsaitləri xaricolmalarını (2-ci mərhələ) çıxmaqla, XCD-nin hesablanması Cəmi diskontlaşdırılmış pul vəsaitləri daxilolmalarının hesablanması (pul vəsaitləri daxilolması x cari dəyər faktoru) Layihənin pul vəsaitləri daxilolmalarının cəmi məbləğini və xaricolmaların və daxilolmaların baş verdiyi zaman müddətlərini müəyyənləşdirmək Cəmi diskontlaşdırılmış pul vəsaitləri xaricolmalarının hesablanması (pul vəsaitləri xaricolması x cari dəyər faktoru) Layihənin pul vəsaitləri xaricolmalarının cəmi məbləğini və xaricolmaların və daxilolmaların baş verdiyi zaman müddətlərini müəyyənləşdirmək Cari dəyər müsbət (pul vəsaitləri daxilolmaları xaricolmalardan çox olduqda), mənfi (pul vəsaitləri xaricolmaları daxilolmalardan çox olduqda) və ya sıfır (pul vəsaitləri xaricolmaları daxilolmalara bərabər olduqda) göstəriciyə malik ola bilər. Müsbət XCD-yə malik fərdi layihələr qəbul edilir, bir-birilə rəqabətdə olan layihələrdən isə daha böyük XCD-yə malik olan layihəyə üstünlük verilir. Tövsiyə Hər hansı müddət üzrə cari dəyəri hesablayarkən: i. bu müddət üzrə müvafiq xalis pul vəsaitləri axınını hesablayıb, sonra xalis pul vəsaitləri axını üzrə diskontlaşdırma dərəcəsini tətbiq etmək. ii. pul vəsaitləri axınlarının xalis cari dəyərini hesablamaq üçün, hər müddət üzrə hesablanmış cari dəyərləri toplamaq. Nümunə Layihə üzrə ilkin investisiya 100,000 dollar, tələb olunan gəlirlilik dərəcəsi isə 12% təşkil edir. Gözlənilən pul vəsaitləri daxilolmaları aşağıdakı kimidir: İllər $ 1 2 3 60,000 50,000 45,000 250 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Cari dəyərin hesablanması İllər Pul vəsaitləri axını Diskontlaşdırma dərəcəsi Cari dəyər $ 0 1 2 3 $ (100,000) 60,000 50,000 45,000 1.000 0.893 0.797 0.712 XCD (100,000) 53,580 39,850 32,040 25,470 Layihə üzrə XCD müsbət olduğu üçün bu layihə qəbul edilməlidir. Müsbət XCD xalis pul vəsaitləri daxilolmalarına bərabər olur və səhmdarların sərvətinə əlavə edilir. 2.2 Cari dəyərlərin hesablanmasında diskontlaşdırma dərəcəsi necə təyin edilir? Təşkilatın başlıca məqsədlərindən biri səhmdarların sərvətini artırmaqdan ibarətdir. Buna görə də gəlirlilik dərəcəsi kapital dəyərindən yüksək və ya ən azı kapital dəyərinə bərabər müəyyənləşdirilir. Kapital dəyəri təşkilatın vəsaitlərdən istifadə etməsinin dəyəridir. Əgər gəlirlilik dərəcəsi (pul vəsaitləri daxilolmaları) kapital dəyərindən yüksək olarsa, onda təşkilat əlavə pul vəsaitləri qazanmış olacaqdır. Təşkilat, pul vəsaitləri daxilolmaları ən azı təşkilatın kapital dəyərinə bərabər olan layihələrə vəsait cəlb edə bilər. Gəlirlilik dərəcəsi kapital dəyərindən aşağı olan layihənin qəbul edilməsi sonda təşkilatdan pul vəsaitləri xaricolmaları ilə nəticələnəcək. Beləliklə, əgər təşkilat kapital dəyərindən yüksək və ya ən azı bu dəyərə bərabər gəlirlilik dərəcəsinə malik layihələrə investisiya yatıra bilmirsə, onda təşkilat səhmdarların vəsaitini onların özlərinə qaytarmalıdır. Nümunə C Şirkəti üçün kapital dəyəri 10% təşkil edir. Hər biri 100,000 dollar investisiya tələb edən iki layihə seçimi mövcuddur. Layihələr ilə bağlı əlavə məlumat aşağıda təqdim edilmişdir: Layihənin adı F Layihəsi B Layihəsi Gəlirlilik dərəcəsi 8% 12% Əgər C Şirkəti F Layihəsini qəbul edərsə, şirkətin kapital dəyəri 10,000 dollar (100,000 dollar x 10%) olacaqdır. Lakin, layihədən olan gəlir isə 8,000 dollar (100,000 dollar x 8%) olacaqdır. Beləliklə, təşkilat itki ilə üzləşəcək. Əgər C Şirkəti B Layihəsini qəbul edərsə, şirkətin kapital dəyəri 10,000 dollar (100,000 dollar x 10%) olacaqdır. Lakin, layihədən olan gəlir isə 12,000 dollar (100,000 dollar x 12%) olacaqdır. Beləliklə, təşkilat əlavə pul vasəiti əldə etmiş olacaq. FƏSİL – D3: Dİskontlaşdırılmış pul vəsaİtlərİnİn hərəkətİ (DPVH) üsulları : 251 2.3 Zamanlama fərziyələri və ümumi qəbul edilmiş müddəalar Diskontlaşdırılmış dəyər gözlənilən pul vəsaitləri axınlarının baş verəcəyi tarixdən asılı olur. XCD-nin hesablanması ilə əlaqədar bəzi ümumi fərziyyələr aşağıda verilmişdir: 1. 2. 3. 4. İlkin pul vəsaitləri məxarici ilk ilin (müddətin) əvvəlində baş verir, bu il 0 (sıfır) kimi işarələnir. Bu ilkin investisiyanın cari dəyəri elə özünə bərabər olur; yəni ki, bu məbləği diskontlaşdırmağa ehtiyac yoxdur, çünki ilk il elə cari zaman kimi və 0 ili üzrə diskontlaşdırma dərəcəsi isə 1.000 kimi qəbul edilir. İl ərzində baş verən hər hansı bir əməliyyatın həmin ilin sonunda baş verdiyi fərz edilir. Məsələn, 2-ci il ərzində olan mədaxillərin həmin ilin sonunda baş verdiyi fərz edilir. Diskontlaşma prosesinin dəqiq aparılması məqsədilə, ilin əvvəlində baş verən pul vəsaitləri axınları belə hesab edilir ki, əvvəlki ilin sonunda baş vermişdir. Layihə boyunca yaranan pul vəsaitləri axınları kapital dəyərinə bərabər dərəcə ilə yenidən investisiya ediləcəkdir. Daha dəqiq diskontlaşdırılması üçün 1 yanvar 2008-ci il tarixdə baş verən 60,000 dollar məbləğində pul vəsaitləri ödənişinin 2007-ci ildə baş verdiyi fərz ediləcəkdir. 2.4 Xalis cari dəyər üsulundan istifadə etmənin üstünlükləri 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Qeyri-ənənəvi pul vəsaitləri hərəkətləri ilə müşayiət olunan layihələrin qiymətləndirilməsində bu üsuldan istifadə etmək olar: layihə boyunca mənfi pul vəsaitləri axınları baş verərsə, layihənin qeyri-ənənəvi pul vəsaitləri axınlarına malik olduğu bildirilir. Pul vəsaitləri axınlarının şirkətin kapital dəyəri üzrə yenidən investisiya edilməsi fərz edilir: şirkətin kapital dəyəri şirkətin maliyyə təminatçılarının orta alternativ dəyərini əks etdirir. Bu üsul səhmdarların sərvətinin maksimal olaraq artırılması məqsədilə birbaşa əlaqəlidir: Əgər layihə qəbul edilərsə, layihənin XCD-si şirkətin ümumi bazar dəyərinin nə dərəcədə dəyişəcəyini göstərir. Digər investisiya qiymətləndirmə üsulları səhmdarların sərvətinin maksimal olaraq artırılması məqsədilə birbaşa əlaqədar deyildir. Bu, gəlirliliyin nisbi göstəricisi deyildir: DRN və CEKG üsullarından fərqli olaraq, XCD gəlirliliyin mütləq göstəricisidir. Buna görə də bu üsulda ilkin investisiya məbləği və ya korporativ dəyər üzrə mütləq artım əks oluna bilir. Burada pulun vaxt dəyəri nəzərə alınır: pul vaxt dəyərinə malikdir, yəni eyni məbləğdə pul vəsaitləri müxtəlif zamanlarda müxtəlif dəyərlərə malikdir. İnvestisiya layihələrinin XCD üsulu ilə qiymətləndirilməsində pulun vaxt dəyəri nəzərə alınır. Burada uçot mənfəəti nəzərə alınmır: XCD üsulunda layihə boyunca baş verən pul vəsaitləri axınları nəzərə alınır. Maliyyə menecmenti mühasibatlıqdan fərqli olaraq, pul vəsaitləri axınlarının nəzərə alınmasını daha səmərəli hesab edir, belə ki, uçot mənfəəti üzrə manipulyasiya halları ola bilər. Lakin, uzunmüddətli dövr üzrə müxtəlif dövrlərdə baş verən pul vəsaitləri daxilolmaları / xaricolmaları bəzi səbəblərə görə eyni əsaslarla qiymətləndirilə bilmir. Diskontlaşdırma dərəcəsi üzrə dəyişmələr idarə edilə bilir (bu fəsilin 5-ci bölməsində bu haqda təfərrüatı ilə bəhs edilir). Qarşılıqlı müstəsna layihələrin qiymətləndirilməsində bu üsulundan istifadə edilməlidir (bu fəsilin 5-ci bölməsində bu haqda təfərrüatı ilə bəhs edilir). 252 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ 9. Burada layihə ilə bağlı bütün pul vəsaitləri hərəkətləri nəzərə alınır. 2.5 Xalis cari dəyər üsulunun zəif cəhətləri 1. Bu üsul CEKG və DRN üsullarına nisbətən daha mürəkkəbdir. 2. Layihənin gəlirliliyinin ona sərf olunan pul vəsaitləri məsrəflərinə nisbəti nəzərə alınmır 3. Uzunmüddətli pul vəsaitləri axınlarının dəqiq proqnozlaşdırılması tələb olunur: XCD üsulunda fərz edilir ki, rəhbərlik uzunmüddətli pul vəsaitləri axınlarını dəqiq müəyyənləşdirir. Uzunmüddətli pul vəsaitləri axınlarına bir çox amillər (məsələn, əmək dəyəri, materialların qiyməti, faiz dərəcələri və s.) təsir edir. Bu səbəblərə görə rəhbərlik gələcək uzunmüddətli pul vəsaitləri axınlarını adətən olduğundan az və ya çox qiymətləndirirlər. 4. XCD-ni iqtisadi dəyişənlər ilə müqayisə etmək çox çətindir: XCD gəlirliliyin mütləq göstəricisidir. DRN və CEKG üsullarından fərqli olaraq, XCD-ni inflyasiya və faiz dərəcələri kimi iqtisadi dəyişənlər ilə müqayisə etmək olmur. İCMAL XCD = Pul vəsaitləri daxilolmalarının cari dəyəri – Pul vəsaitləri xaricolmalarının cari dəyəri Xalis Cari Dəyər və bu üsulun investisiyaların qiymətləndirilməsi üzrə faydalılığı Zamanlama fərziyələri və ümumi qəbul edilmiş müddəalar İlkin pul vəsaitləri məxaricinin sıfırıncı ildə baş veridiyi qəbul olunur İl ərzində baş verən bütün əməliyyatların həmin ilin sonunda baş verdiyi fərz edilir İlin əvvəlində baş verən bütün əməliyyatların əvvəlki ilin sonunda baş verdiyi fərz edilir Qısa Test 2 İstehsalat təşkilatı üzrə təklif olunan investisiya layihəsi ilə əlaqədar aşağıdakı məlumatlar verilmişdir: İllər Satış və istehsal (ədəd ilə) 1 337,500 2 157,500 3 135,000 4 135,000 Satış qiyməti ($, ədəd üzrə) 25.00 24.00 23.00 22.00 İlk istehsalat ili üçün maliyyə məlumatı aşağıda təqdim olunmuşdur: Birbaşa xərclər (məhsulun hər vahidi üzrə) Digər dəyişən istehsalat xərcləri (məhsulun hər vahidi üzrə) Sabit qaimə xərcləri (məhsulun hər vahidi üzrə) $5.40 $6.00 $4.00 Sabit qaimə xərcləri mövcud sabit xərclərin bir hissəsini əks etdirir. Cəmi sabit xərclərin dəyişməz qalacağı hesab olunur. FƏSİL – D3: Dİskontlaşdırılmış pul vəsaİtlərİnİn hərəkətİ (DPVH) üsulları : 253 Birinci il üzrə reklam xərcləri $1,462,500 İkinci il üzrə reklam xərcləri $225,000 Üçüncü və dördüncü illər üzrə heç bir reklam xərci nəzərdə tutulmur İstehsalatda istifadə olunacaq avadanlığın dəyəri $1,800,000 İnvestisiya layihələrinin qiymətləndirilməsində şirkətin istifadə etdiyi ver- 10% gidən sonrakı diskontlaşdırma dərəcəsi Tələb olunur: Vergi və kapital üzrə qiymətləndirilmiş ehtiyatlar nəzərə alınmadan, təklif olunan investisiya layihəsi üzrə xalis cari dəyəri hesablayın. 3. Daxili rentabellik normasının (DRN) hesablanması və investisiya qiymətləndirilməsi üsulu kimi DRN-nin müzakirə edilməsi.[2] [Nələri öyrənəcəyik c] 3.1 Daxili Rentabellik Norması Tərif İnvestisiya layihəsinin daxili rentabellik norması dedikdə, bu layihənin pul vəsaitləri axınlarını diskontlaşdırarkən istifadə olunan və xalis cari dəyəri sıfıra çevirən tələb olunan gəlirlilik dərəcəsi və ya kapital dəyəri nəzərdə tutulur. Başqa sözlə desək, pul vəsaitləri hərəkətlərinin diskontlaşdırılması zamanı diskontlaşdırma dərəcəsi kimi daxili rentabellik normasından istifadə olunduqda, pul vəsaitləri xaricolmalarının və daxilolmalarının cari dəyərləri bir-birinə bərabər olur. 3.2 DRN-in hesablanması Aşağıdakı iki hal üzrə DRN-in hesablanması üçün iki müxtəlif üsullardan istifadə oluna bilər: 1. layihə üzrə pul vəsaitləri daxilolmaları bərabər həcmdə olduqda; 2. layihə üzrə pul vəsaitləri daxilolmaları bərabər həcmdə olmadıqda. 3.3 Layihə üzrə pul vəsaitləri daxilolmaları bərabər həcmdə olduqda Nümunə Layihə üzrə pul vəsaitləri daxilolmaları bərabər həcmdə olduqda DRN-in hesablanması S Şirkətində təklif olunan X layihəsi üzrə aşağıdakı məlumat cədvəli təqdim olunmuşdur. 254 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Müddət 0 1 2 3 4 5 6 Pul vəsaitləri axını ($) -6,000 1,450 1,450 1,450 1,450 1,450 1,450 Bu halda, pul vəsaitləri daxilolmaları eyni məbləğdədir; buna görə də, biz məcmu cari dəyər faktorları (KCDF) cədvəlindən istifadə edə bilərik. Bildiyimiz kimi, DRN XCD-ni sıfıra çevirən dərəcədir. Beləliklə, (1,450$ x KCDFr,6) - 6,000$ = 0 Burada KCDFr,6 6 il üzrə məcmu cari dəyər faktorunu göstərir, r isə DRN göstəricisidir KCDFr,6 = 6,000/1,450 = 4.137931 Əgər məcmu cari dəyər faktoru cədvəlinə nəzər yetirsək və 6-cı ili əks etdirən sətiri seçib baxsaq, görəcəyik ki, 4.137 ədədinə təqribən yaxın olan 4.111 ədədi 12%-I əks etdirən sütunda yerləşir. Beləliklə, bu qərara gəlirik ki, daxili rentabellik norması təxminən 12% təşkil edir. 1 dolların cari dəyəri yəni, (1-(1+r)-n) / r burda n = Diskonlaşdırma dərəcəsi r = ödənişə qədər olan dövrlərin sayı Dövrlər Diskonlaşdırma dərəcəsi Məcmu cari dəyər faktorlarının təqdim olunduğu bu cədvəldən o halda istifadə etmək olar ki, layihənin pul vəsaitləri daxilolmaları bərabər məbləğlərdə olsun. 3.4 DRN xətti asılılıq ilə təqribi hesablanır. Faktiki XCD qrafiki aşağıdakı diaqramdan da göründüyü kimi əslində düz xətt deyil, əyri xəttdir. FƏSİL – D3: Dİskontlaşdırılmış pul vəsaİtlərİnİn hərəkətİ (DPVH) üsulları : 255 Diaqram 3: Faktiki XCD Əyrisi və sadə xətti kəsişmə ilə DRN-in təqribi müəyyən edilməsi XCD Sadə xətti kəsişmədən təqribi DRN dərəcəsinin müəyyənləşməsi Faktiki XCD əyrisi Diskontlaşdırma dərəcəsi Faktiki DRN Diskontlaşdırma dərəcəsi ilə XCD arasındakı əlaqə yuxarıdakı diaqramda aydın əks olunmuşdur, belə ki, diskontlaşdırma dərəcəsi artdıqca, XCD azalır. Əgər biz R nöqtələri əsasında xətti asılılıq yaratsaq, onda L nöqtəsi DRN dərəcəsini əks etdirəcəkdir. Buna oxşar olaraq, əgər biz S nöqtələri əsasında xətti asılılıq yaratsaq, onda DRN dərəcəsi M nöqtəsi olacaqdır. Halbuki, faktiki XCD qrafiki əslində düz xətt yox, əyri xəttdir və faktiki DRN də bu əyri ilə diskontlaşdırma dərəcəsi xəttinin kəsişdiyi N nöqtəsi olmalıdır. Layihə üzrə pul vəsaitləri daxilolmaları bərabər həcmdə olmadıqda Burada biz iki müxtəlif diskontlaşdırma dərəcəsi ilə XCD-ni hesablamalı olacağıq. DRN = a + ( A / (A − B)) × (b − a) % Burada, a – istifadə olunan iki gəlirlilik dərəcəsindən kiçiyi b – istifadə olunan iki gəlirlilik dərəcəsindən böyüyü A – a dərəcəsi ilə hesablanmış XCD B – b dərəcəsi ilə hesablanmış XCD 256 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Nümunə S Şirkəti ilə bağlı əvvəlki nümunəni davam edək Təklif olunan Y layihəsi üzrə aşağıdakı məlumat cədvəli təqdim olunmuşdur: Müddət Pul vəsaitləri axını $ 0 1 2 3 4 5 6 (6,000) 1,450 3,250 500 1,450 600 1,450 Yuxarıda təqdim olunmuş layihə üzrə daxili rentabellik norması aşağıdakı üsulla hesablana bilər. İlk öncə, biz CD faktorunu 10% üzrə qəbul edirik. Bu halda XCD müsbət olacaq və 559$ təşkil edəcək. Daha sonra, XCD müsbət olduğu üçün biz dərəcəni bir qədər artırıb 14% edirik. Pul vəsaitləri Müddət hərəkəti 0 1 2 3 4 5 6 XCD (6,000) 1,450 3,250 500 1,450 600 1,450 10% üzrə CD faktorları Cari Dəyər 1.000 0.909 0.826 0.751 0.683 0.621 0.564 DRN = 10 % + (560 / 560 - (- 61)) × (14 - 10 )% = 10% + 3.61% = 13.61% (6,000) 1,318 2,685 376 990 373 818 560 14% üzrə CD faktorları Cari Dəyər 1.000 0.877 0.769 0.675 0.592 0.519 0.456 (6,000) 1,272 2,499 338 858 311 661 (61) FƏSİL – D3: Dİskontlaşdırılmış pul vəsaİtlərİnİn hərəkətİ (DPVH) üsulları : 257 Qərar qəbul etmə qaydası Əgər layihənin DRN-i şirkətin kapital dəyərindən və ya tələb olunan gəlirlilik dərəcəsindən yüksək olarsa, onda bu növ bütün fərdi layihələr qəbul olunur. Diaqram 4: XCD və DRN XCD DRN Müsbət XCD-yə malik bütün fərdi layihələr qəbul olunur. Bir neçə layihədən yalnız biri seçilməli olanda isə XCD-si yüksək olan layihə seçilir. Şirkətin kapital dəyərindən və ya tələb olunan gəlirlilik dərəcəsindən yüksək DRN-ə malik olan layihələr qəbul olunur. Bir neçə layihədən yalnız biri seçilməli olanda isə DRN-i yüksək olan layihə seçilir. İCMAL Pul vəsaitləri xaricolmalarının cari dəyəri = pul vəsaitləri daxilolmalarının cari dəyəri pul vəsaitləri daxilolmaları bərabər həcmdə olduqda Daxili Rentabellik Norması və bu üsulun investisiyaların qiymətləndirilməsi üzrə faydalılığı DRN-in hesablanması pul vəsaitləri daxilolmaları bərabər həcmdə olmadıqda DRN xətti asılılıq üzrə yalnız təqribi hesablanır Qərar qəbul etmə qaydası Layihənin DRN-i şirkətin kapital dəyərindən böyük olduqda, bu növ fərdi layihələr qəbul edilir 258 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Qısa Test 3 Təklif olunan layihə üzrə gözlənilən müvafiq pul vəsaitləri axınları aşağıdakı cədvəldə verilmişdir: Müddət Pul vəsaitləri axını ($) 0 1 2 3 (30,000) 10,000 12,500 15,500 Tələb olunur: Daxili rentabellik normasını (DRN) hesablayın. 4. Diskontlaşma üsullarının digər üsullar ilə müqayisədə üstünlüyünün müzakirə edilməsi.[2] [Nələri öyrənəcəyik d] D2 fəslində qeyd etdiyimiz kimi xərclərin geri ödənilməsi üsulunda, eləcə də cəlb edilmiş kapital gəlirliliyi üsulunda diskontlaşmadan istifadə edilmir. Bu baxımdan həmin üsullar bir sıra zəif cəhətlərə malikdir ki, bu cəhətlər də diskontlaşma üsullarında aradan qaldırılır. Beləliklə, diskontlaşma üsulları aşağıdakı səbəblərə görə bir sıra üstünlüklərə malikdir: 4.1 Diskontlaşma prosesində pul vəsaitləri axınlarının baş vermə zamanı və pulun vaxt dəyəri nəzərə alınır Nümunə Diskontlaşmadan istifadə edilməyən üsullar üzrə bir ildən sonra əldə olunacaq 100,000 dollar məbləğində pul vəsaitlərinin dəyəri bu gün əlimizdə olan 100,000 dollar pul vəsaitlərinin dəyəri ilə eyni tutulur. Lakin, diskontlaşma üsullarında isə, məsələn diskontlaşdırma dərəcəsi 10% olarsa, onda həmin məbləğdə pulun cari dəyəri 100,000 dollar deyil, 90,900 dollar (0.909 x 100,000 dollar) təşkil edəcək. Bu, daha məntiqlidir. Əgər biz bu gün 10% dərəcə ilə 90,900 dollar investisiya qoysaq, ilin sonuna qədər bu məbləğ artıb 100,000 dollar olacaqdır. 4.2 Layihə boyunca baş verən bütün pul vəsaitləri axınları nəzərə alınır, beləliklə tam qiymətləndirmə aparılır. 4.3 Yalnız pul vəsaitləri axınları nəzərə alınır, hər hansı manipulyasiya obyekti ola bilən mənfəət nəzərə alınmır. 4.4 Diskontlaşma üsulları ilə qiymətləndirmə apararkən, investisiyanın səhmdarların sərvətinə necə təsir edəcəyini müəyyən etmək olur. FƏSİL – D3: Dİskontlaşdırılmış pul vəsaİtlərİnİn hərəkətİ (DPVH) üsulları : 259 İCMAL Pul vəsaitləri axınları nə zaman baş verməsi müvafiq əhəmiyyət kəsb edir Diskontlaşma üsulları Pulun vaxt dəyərini nəzərə almaq üçün müvafiq diskont dərəcəsindən istifadə edilir Qeyri-müəyyənlik idarə edilir Diskontlaşma üsullarının digər üsullar ilə müqayisədə üstünlüyünün müzakirə edilməsi Layihə üzrə bütün müvafiq pul vəsaitləri axınları nəzərə alınır Pul vəsaitləri axınlarının nə zaman baş verməsi nəzərə alınmır Digər üsullar Pulun vaxt dəyəri nəzərə alınmır Geri ödənilmə üsuluna bəzi pul vəsaitləri axınları nəzərə alınmır 5. XCD və DRN üsullarının müqayisəli cəhətlərinin müzakirə edilməsi.[2] [Nələri öyrənəcəyik e] Həm XCD, həm də DRN üsulları diskontlaşmış pul vəsaitləri axınlarına əsaslanır. Əvvəlki bölmədə bəhs etdiyimiz kimi bu üsullar diskontlaşmanın istifadə edilmədiyi digər üsullarla müqayisədə daha çox üstünlüyə malikdir. Lakin, XCD və DRN üsulları arasında seçim etməli olduqda onların müqayisəli cəhətlərini nəzərdən keçirmək lazımdır. 5.1 Ümumi 1. DRN faiz ilə ifadə olunduğu üçün bu üsul üzrə layihənin müvafiq həcmi diqqətdən kənarda qalır. Nümunə DRN-i 15% olan böyük bir layihə ilə müqayisədə DRN-i 16% təşkil edən nisbətən kiçik layihənin seçilməsinə üstünlük veriləcəkdir. Halbuki, mütləq göstərici baxımından, DRN-i kiçik olmasına baxmayaraq, həcmcə böyük olan layihə bəlkə də şirkət üçün daha mənfəətli ola bilər. 2. 3. DRN üsulu daha asan başa düşüləndir, xüsusilə də maliyyə sahəsindən uzaq olan menecerlər üçün. Yenidən investisiya fərziyyələri: XCD üsulunda belə bir fərziyyə irəli sürülür ki, layihə boyunca əldə olunan pul vəsaitləri kapital dəyərinə bərabər dərəcə ilə digər bir yerə yenidən investisiya edilə bilər. Bu, məntiqi, həm də faktiki reallaşa bilən praktiki bir fərziyyədir. DRN üsulunda belə bir fərziyyə irəli sürülür ki, layihə boyunca əldə olunan pul vəsaitləri DRN-ə bərabər dərəcə ilə digər bir yerə yenidən investisiya edilə bilər. Əgər DRN kapital dəyərindən çox olarsa, onda bu, praktiki fərziyyə olmayacaq və faktiki olaraq reallaşa bilməyəcək. 260 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ İCMAL DRN üsulu üzrə layihənin müvafiq həcmi nəzərə alınmır Ümumi DRN üsulu daha asan başa düşüləndir, xüsusilə də maliyyə sahəsindən uzaq olan menecerləri üçün Yenidən investisiya fərziyyəsi XCD üsulu üzrə daha dəqiqdir 5.2 Layihənin növündən asılı olaraq müqayisəli cəhətlər 1. Ənənəvi pul vəsaitləri axınları ilə müşayiət olunan vahid layihə Ənənəvi pul vəsaitləri axınları o hala deyilir ki, orada ilkin pul vəsaitləri xaricolması sonradan kütləvi pul vəsaitləri daxilolmaları ilə müşayiət olunur. Bu növ layihələr üzrə həm XCD, həm də DRN üsullarından istifadə etmək olar. Hər iki üsul düzgün qərar verilməsi üçün uyğun üsul hesab edilir. 2. Qeyri-ənənəvi pul vəsaitləri hərəkətləri ilə müşayiət olunan bir / və ya bir neçə layihə Qeyri-ənənəvi pul axınlarının baş verdiyi layihələrdə pul vəsaitləri xaricolmaları və daxilolmaları tez-tez növbələşirlər. Nümunə Ənənəvi və qeyri-ənənəvi pul vəsaitləri axınları: M Layihəsi İllər Pul vəsaitləri axınları $ 0 1 2 3 4 (100,000) 20,000 27,000 37,000 45,000 N Layihəsi İllər Pul vəsaitləri axınları $ 0 1 2 3 4 (200,000) 40,000 (13,000) (8,000) 93,000 M Layihəsində ilkin pul vəsaitləri xaricolmasından sonra davamlı pul vəsaitləri daxilolmaları baş verir. Beləliklə, bu, ənənəvi pul vəsaitləri axınları ilə müşayiət olunan layihədir. FƏSİL – D3: Dİskontlaşdırılmış pul vəsaİtlərİnİn hərəkətİ (DPVH) üsulları : 261 Lakin, N Layihəsində isə ənənəvi pul vəsaitləri axınları müşahidə olunmur. Beləliklə, bu layihə qeyri-ənənəvi pul vəsaitlərinin hərəkəti ilə müşayiət olunan layihədir. Qeyri-ənənəvi pul vəsaitləri hərəkətləri ilə müşayiət olunan layihə(lər)də bir neçə DRN müəyyən edilir. Əslində, müsbət və mənfi işarələrin dəyişmə (pul vəsaitləri daxiolmasının xaricolma ilə müşayiət olunması və ya əksinə) sayı qədər də DRN olur. Bu, aşağıdakı diaqramda təsvir olunmuşdur. Diaqram 5: Bir neçə gəlirlilik dərəcəsinə malik olan qeyri-ənənəvi layihə XCD Diskont dərəcəsi/ Kapital dəyəri XCD əyrisi DRNA DRNB Diaqramdan da göründüyü kimi burada iki DRN vardır: DRNA və DRNB. Fərz edək ki, iki mümkün kapital dəyəri göstəricisi mövcuddur: x və y. Əgər kapital dəyəri x olarsa, və bu dərəcə hər iki DRN-dən aşağı olduğu üçün DRN üsuluna əsasən bu layihənin qəbul edilməsi təklif olunacaqdır. Lakin, x dərəcəsi üzrə müvafiq XCD, yəni P nöqtəsi mənfi işarəlidir, bu isə XCD üsuluna əsasən o deməkdir ki, layihə qəbul olunmamalıdır. Beləliklə, DRN üsulu üzrə layihənin qəbul edilməsi səhv qərar olardı. Kapital dəyəri y olarsa, onda DRN üsulu qərar vermək üçün yetərli olmaz, çünki kapital dəyəri DRN-lərin (DRNA və DRNB) arasında yerləşir. Lakin, kapital dəyərinin bu göstəricisinə uyğun XCD əyrisi üzrə müvafiq nöqtə müsbət işarəli sahəyə düşür, bu isə o deməkdir ki, layihə qəbul olunmalıdır. Burdan belə nəticəyə gəlmək olar ki, qeyri-ənənəvi pul vəsaitləri axınları ilə müşayiət olunan layihələrin qiymətləndirilməsində XCD daha uyğun üsul hesab olunur. 1. Qarşılıqlı müstəsna layihələr Qarşılıqlı müstəsna layihələrdən sonda yalnız biri seçilməli olur. XCD və DRN üsulları üzrə oxşar və ya tamamilə fərli nəticələr əldə oluna bilər. Bu iki üsul arasında hər hansı ziddiyyət meydana çıxarsa, onda XCD üsuluna üstünlük verilməlidir. Çünki XCD üsulunda layihənin iqtisadi faydası mütləq göstərici ilə ifadə olunur. XCD nə qədər böyük olarsa, bir o qədər yaxşıdır. 262 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ 2. Layihə müddətində diskontlaşdırma dərəcəsinin dəyişdiyi hallar Elə hallar ola bilər ki, layihənin icrası zamanı kapital dəyəri dəyişsin. Layihə müddəti boyunca diskontlaşdırma dərəcələrində baş verən hər hansı dəyişmələr DRN üsulu tənzimlənə bilmir. Lakin, XCD üsulu üzrə isə bu dəyişmələr qarşılana bilir. Bu, aşağıdakı cədvəldə daha aydın təsvir olunmuşdur: İllər 0 Diskontlaşdırma dərəcələri CD faktorları Pul vəsaitləri axınları Cari dəyərlər 1 (50,000) (50,000) 1 2 3 15% 15% 10% 0.870 24,000 20,880 0.756 23,000 17,388 0.751 25,000 18,775 XCD 7,043 Nümunə S Şirkəti ilə bağlı əvvəlki nümunəni davam edək Z Layihəsi üzrə gözlənilən pul vəsaitləri axınları aşağıda təqdim olunmuşdur: Müddət Pul vəsaitləri axını ($) 0 1 2 3 4 5 6 (10,000) 4,500 2,900 500 2,000 2,500 1,450 Bu layihə üzrə daxili rentabellik norması 12.54% təşkil edir (hesablanması göstərilməmişdir) Şirkətin kapital dəyəri 8% təşkil edir. Əgər rəhbərlik qərara gəlsə ki, iki layihədən (Y Layihəsi və Z Layihəsi) yalnız biri seçiləcəkdir (bu layihələrin qarşılıqlı müstəsna layihə olduqları fərz edilir), onda aşağıdakı diskontlaşma üsulundan istifadə edib müvafiq qərar vermək olar. 1. DRN üsulu üzrə Y Layihəsinin DRN-i 13.61%, Z Layihəsinin DRN-i isə 12.54% təşkil edir. Bu meyara əsasən, Y Layihəsinə üstünlük veriləcəkdir. 2. XCD üsulu üzrə Kapital dəyəri 8% olduğu üçün, gəlin elə bu ədədə bərabər diskontlaşdırma dərəcəsi ilə hər iki layihə üzrə XCD-ni hesablayaq. FƏSİL – D3: Dİskontlaşdırılmış pul vəsaİtlərİnİn hərəkətİ (DPVH) üsulları : 263 Y Layihəsi Müddət 0 1 2 3 4 5 6 8% üzrə diskont faktoru 1.000 0.926 0.857 0.794 0.735 0.681 0.630 Z Layihəsi Pul vəsaitləri axını Cari dəyər Pul vəsaitləri axını Cari dəyər $ $ $ $ (6,000) 1,450 3,250 500 1,450 600 1,450 (6,000) 1,343 2,785 397 1,066 409 914 (10,000) 4,500 2,900 500 2,000 2,500 1,450 (10,000) 4,167 2,485 397 1,470 1,703 914 XCD 914 1,136 Hər iki layihə maliyyə baxımdan qəbul ediləndir, çünki hər ikisinin də XCD-si müsbətdir. Lakin, layihələr qarşılıqlı müstəsna layihələr olduğu üçün və Z Layihəsinin XCD-si daha böyük olduğu üçün Z Layihəsi seçiləcəkdir. XCD üsuluna üstünlük verilməsinin səbəbi odur ki, bu üsul maliyyə menecmentinin başlıca məqsədi – səhmdarların sərvətinin maksimal olaraq artırılması məqsədi üzrə daha uyğun üsuludur; Daha yüksək XCD-yə malik layihənin seçilməsi ilə səhmdarların sərvəti daha çox artırılmış olur. XCD üsulu DRN və ya Mənfəətlilik Göstəricisi yanaşması ilə müqayisədə daha çox üstünlüyə malikdir, çünki bu üsul səhmdarların sərvətinin daha çox artırılması məqsədinə daha uyğun üsuludur. Müvafiq pul vəsaitləri hərəkətləri haqqında D2 fəsilinin 1-ci bölməsində bəhs edilmişdir. İCMAL Layihənin növündən asılı olaraq qiymətləndirmə üsullarının müvafiq cəhətləri Ənənəvi pul vəsait axınları ilə müşayiət olunan vahid layihə İlkin pul vəsaitləri xaricolması sonradan davamlı pul vəsaitləri daxilolmaları ilə müşayiət olunur - DRN Qeyri-ənənəvi pul vəsaiti axınları ilə müşayiət olunan bir / və ya bir neçə layihə Pul vəsaitləri xaricolmaları və daxilolmaları növbəli və ya digər şəkildə bir-birlərini əvəz edir - XCD Qarşılıqlı müstəsna layihələr DRN və XCD üsulları oxşar və ya tam fərqli nəticələr verə bilər və hər hansı ziddiyyət yaranarsa, onda XCD üsulu üstün tutulmalıdır Layihə müddəti boyunca kapital dəyərində dəyişmə baş verə bilər Layihə boyunca diskontlaşdırma dərəcəsi dəyişən layihələr Diskont dərəcəsində olan dəyişiklik DRN üsulunda nəzərə alınmır Diskont dərəcəsində olan dəyişiklik XCD üsulunda nəzərə alınmır 264 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Qısa Test 4 A və B Layihələri üzrə pul vəsaitləri axınları aşağıda təqdim olunmuşdur: Müddət A Layihəsi $ B Layihəsi $ 0 1 2 3 4 5 (20,000) 2,200 3,630 5,324 7,320 9,666 (10,000) 1,110 1,848 2,736 3,795 5,055 Şirkətin kapital dəyəri 8% təşkil edir. Tələb olunur: (a) A və B Layihələri üzrə XCD-ni hesablayın. (b) A və B Layihələri üzrə DRN-i hesablayın. (c) Fərz edin ki, layihələr qarşılıqlı müstəsna layilərdir. Bu iki layihədən birini seçməkdə rəhbərliyə kömək edin (müvafiq diskontlaşma üsulundan istifadə etməklə). 6. Diskontlaşmış geri ödənilmə müddətinin hesablanması və bu üsulun investisiya qiymətləndirilməsi üsulu kimi müzakirə edilməsi.[2] [Nələri öyrənəcəyik f] Geri ödənilmə müddəti üsulu D2 fəsilinin 2-ci bölməsində təfərrüatı ilə bəhs edilmişdir. Diskontlaşmış geri ödənilmə müddəti üsulu da geri ödənilmə müddəti üsuluna bənzərdir. Bu üsulda diskontlaşmış pul vəsaitləri axınlarının ilkin investisiyanı geri ödəmək üçün tələb olunan müddət nəzərdə tutulur. Bu üsul üzrə pul vəsaitləri axınları təşkilatın kapital dəyərinə bərabər dərəcə ilə diskontlaşdırılır. Daha sonra pul vəsaitləri hərəkətlərinin cari dəyərlərinin cəmi ilkin investisiya məbləğinə bərabər olanadək toplanılır. Tövsiyə Geri ödənilmə üsulu üzrə nominal pul vəsaitləri axınlarından istifadə olunur. Diskontlaşmış geri ödənilmə üsulu üzrə isə diskontlaşmış pul vəsaitləri axınlarından istifadə olunur. Layihənin diskontlaşmış geri ödənilmə müddəti təşkilatın əvvəlcədən nəzərdə tutduğu müddətdən çox olarsa, onda bu layihədən imtina olunur. Bu bir daha onu təsdiq edir ki, təşkilatın qəbul etdiyi bütün layihələr tələb olunan diskontlaşmış geri ödənilmə müddəti çərçivəsində müsbət XCD-yə malik olur. FƏSİL – D3: Dİskontlaşdırılmış pul vəsaİtlərİnİn hərəkətİ (DPVH) üsulları : 265 Diskontlaşmış geri ödənilmə müddəti üsulunun üstün və zəif cəhətləri adi geri ödənilmə müddəti üsulunun müvafiq cəhətləri ilə oxşardır. Lakin, adi geri ödənilmə müddəti üsulunun zəif cəhətlərindən biri olan pulun vaxt dəyərinin nəzərə alınmaması diskontlaşmış geri ödənilmə müddəti üsulunda aradan qaldırılır, yəni diskontlaşmış geri ödənilmə müddəti üsulunda pulun vaxt dəyəri nəzərə alınır. Nümunə D2 fəsilində bəhs edilmiş Z Layihəsi ilə bağlı nümunəni davam edək Şirkətin kapital dəyərinin 10% olduğunu fərz edək. Onda Z Layihəsi üzrə məcmu diskontlaşmış pul vəsaitləri axınları aşağıdakı kimi olacaq: İllər Pul vəsaitləri axını 10% üzrə diskontlaşma faktoru $ 0 1 2 3 4 5 (300.00) 80.00 150.00 140.00 80.00 70.00 1.000 0.909 0.826 0.751 0.683 0.621 10% dərəcə ilə pul vəsaitləri axınlarının cari dəyəri Diskontlaşmış pul vəsaitləri axınları $ $ (300.00) 72.73 123.97 105.18 54.64 43.46 (300.00) (227.27) (103.31) 1.88 56.52 99.98 Diskontlaşmış geri ödənilmə müddəti = 2 il + 103.31$ / 105.18$ x 12 ay = 2 il, 11.78 ay Yəni, təxminən 3 il. Qısa Testin Cavabları 1 saylı qısa testin cavabı (i) Cari dəyərin hesablanması (a) GD = CD(1+ r)n Burada, GD = Gələcək dəyər CD = Cari dəyər r = faiz dərəcəsi n = illərin sayı 266 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ GD = 17,500$ X (1+ 0.1)3 = 17,500$ X 1.331 = 23292.50$ (b) GD = CD ( 1 + (r / 2)) n×2 Burada, GD = Gələcək dəyər CD = Cari dəyər r = faiz dərəcəsi n = illərin sayı GD = 257,000$ × (( 1 + (0.18 / 2)) 2 × 2 ) = 257,000$ x (1+0.9)4 = 257,000$ x 1.412 = 362,884$ (ii) GD = A × ((1+ r)n+1 - 1) / r - A Burada, A = illik investisiya olunan sabit məbləğ r = faiz dərəcəsi n = müddət, dövrlərin sayı GD = A × ( (1+ r)n+1 - 1) / r - A GD = 35,000$ X [(1 + 0.05)5 - 1] /0.5 - 35,000$ = 35,000$ X (1.2763-1)/0.05 - 35$, = 35,000$ X 0.2763/0.05 - 35,000$ = 35,000$ X 5.526 - 35,000$ = 193410$ –35,000$ = 158,410$ (iii) (a) CD = GD ×(1 / (1 + r )n) Burada, GD = Gələcək dəyər CD = Cari dəyər r = faiz dərəcəsi n = dövrlərin sayı CD = 23,000$ X (1/ (1+.07)4 = 23,000$ X (1/1.31) = 23,000$ X 0.763 = 17,549$ (b) Ömürlük ödənişin cari dəyəri = A / r FƏSİL – D3: Dİskontlaşdırılmış pul vəsaİtlərİnİn hərəkətİ (DPVH) üsulları : 267 Burada, A = məbləğ r = diskontlaşma dərəcəsi (onluq kəsr şəklində ifadə olunmaqla) CD = 2,000$/0.13 = 15,384.60$ 2 saylı qısa testin cavabı XCD-nin hesablanması İllər 0 ’000 $ İlkin investisiya Satışlardan olan gəlir Birbaşa material xərcləri Dəyişən istehsalat xərcləri Reklam xərcləri Xalis pul vəsaitləri hərəkətləri 10% üzrə diskont dərəcə (1,800.00) Cari dəyərlər (1,800.00) XCD (bütün illər üzrə CD-lərin cəmi) İlkin investisiya Xalis cari dəyər 6,449.75 (1,800.00) 1.000 1 ’000 $ 2 ’000 $ 3 ’000 $ 4 ’000 $ 8,437.50 (1,822.50) (2,025.00) (1,462.50) 3,780.00 (850.50) (945.00) (225.00) 3,105.00 (729.00) (810.00) 2,970.00 (729.00) (810.00) 3,127.50 0.909 (1/1.10) 2,842.90 1,759.50 0.826 (0.909/1.10) 1,453.35 1,431.00 1,566.00 0.683 0.751 0.826/1.10 (0.751/1.10) 977.40 1,176.10 (1,800.00) 4,649.75 Qeydlər • • Sabit xərclər qeyri-müvafiq xərclərdir, çünki qaimə xərclərinin bir hissəsini əks etdirir və investisiya qərarından asılı olaraq dəyişmir. Yalnız artan xərclər müvafiq hesab olunur. Layihənin XCD-si müsbət olduğu üçün bu layihə maliyyə cəhətdən qənaətbəxş hesab edilir və qəbul olunmalıdır. 3 saylı qısa testin cavabı Biz 8% və 12% dərəcələr ilə XCD-ni hesablaya bilərik 268 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ İllər A Layihəsi üzrə pul vəsaitləri axınları 8% üzrə CD faktoru 8% dərəcə ilə A Layihəsinin cari dəyəri 12% üzrə CD faktoru 12% dərəcə ilə A Layihəsinin cari dəyəri 0 1 2 3 (30,000) 10,000 12,500 15,500 1 0.926 0.857 0.794 (30,000) 9,260 10,713 12,307 1 0.893 0.797 0.712 (30,000) 8,930 9,963 11,036 XCD 2,280 (71) 8% dərəcə ilə XCD = 2,280$ 12% dərəcə ilə XCD = (71$) DRN = 8% + (2,280 / 2,280 - (-71)) x (12 - 8)% = 8% + 3.88% = 11.88% 4 saylı qısa testin cavabı (i) XCD-nin hesablanması İllər 0 1 2 3 4 5 8% üzrə CD faktoru A Layihəsi üzrə pul vəsaitləri axınları A Layihəsinin Cari dəyəri B Layihəsi üzrə pul vəsaitləri axınları B Layihəsinin Cari dəyəri $ $ $ $ (20,000.00) 2,200.00 3,630.00 5,324.00 7,320.00 9,666.00 (20,000.00) 2,037.20 3,110.91 4,227.26 5,380.20 6,582.55 (10,000.00) 1,110.00 1,848.00 2,736.00 3,795.00 5,055.00 (10,000.00) 1,027.86 1,583.74 2,172.38 2,789.33 3,442.46 1.00 0.93 0.86 0.79 0.74 0.68 XCD 1,338.12 (ii) DRN-in hesablanması 8% diskontlaşdırma dərəcəsi ilə hər iki layihə üzrə hesablanmış XCD müsbətdir. Mənfi XCD əldə etmək üçün biz pul vəsaitləri axınlarını 12% ilə diskontlaşdıra bilərik. 1,015.77 FƏSİL – D3: Dİskontlaşdırılmış pul vəsaİtlərİnİn hərəkətİ (DPVH) üsulları : 269 A Layihəsi İllər A Layihəsi üzrə pul vəsaitləri axınları 8% üzrə CD faktoru $ (20,000.00) 2,200.00 3,630.00 5,324.00 7,320.00 9,666.00 0 1 2 3 4 5 8% dərəcə ilə A Layihəsinin cari dəyəri 12% üzrə CD faktoru 12% dərəcə ilə A Layihəsinin cari dəyəri $ 1.00 0.93 0.86 0.79 0.74 0.68 XCD (20,000.00) 2,037.20 3,110.91 4,227.26 5,380.20 6,582.55 $ 1.00 0.89 0.80 0.71 0.64 0.57 1,338.12 (20,000.00) 1,964.60 2,893.11 3,790.69 4,655.52 5,480.62 (1,215.46) 8% dərəcə ilə XCD = 1,338.12$ 12% dərəcə ilə XCD = (1,215.46)$ DRN = a + (A / A − B) × (b − a) % DRN = 8% + (1,338.12 / 1,338.12 - (-1,215.46)) x (12 - 8)% = 8% + 0.524 x 4% = 8% + 2.10 = 10.10% B Layihəsi İllər A Layihəsi üzrə pul vəsaitləri axınları 8% üzrə CD faktoru $ 0 1 2 3 4 5 -10,000.00 1,110.00 1,848.00 2,736.00 3,795.00 5,055.00 8% dərəcə 12% ilə A üzrə CD Layihəsinin faktoru cari dəyəri $ 1.00 0.93 0.86 0.79 0.74 0.68 XCD 8% dərəcə ilə XCD = 1,015.77$ 12% dərəcə ilə XCD = (308.08)$ -10,000.00 1,027.86 1,583.74 2,172.38 2,789.33 3,442.46 1,015.77 12% dərəcə ilə A Layihəsinin cari dəyəri $ 1.00 0.89 0.80 0.71 0.64 0.57 -10,000.00 991.23 1,472.86 1,948.03 2,413.62 2,866.19 -308.08 270 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ DRN = a + (A/ A − B) × (b − a) % DRN = 8% + (1,015.77 / 1,015.77 - (-308.08)) x (12 - 8)% = 8% + 0.77X 4% = 8% + 3.08% = 11.08% (iii) Qarşılıqlı müstəsna layihələrdən sonda yalnız biri seçilir. Əgər XCD və DRN üsulları üzrə ziddiyyətli nəticələr əldə olunarsa, onda XCD üsulunun nəticəsinə üstünlük verilməlidir. Beləliklə, A Layihəsi seçilməlidir. Sınaq Sualları 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Nə üçün yüksək inflyasiya müşahidə olunduqda borc verənlər faiz dərəcələrinin də yüksək olmasını istəyirlər? Real faiz dərəcəsi dedikdə nə başa düşülür? Gələcək dəyər və cari dəyər anlayışlarının fərqi nədən ibarətdir? “Əgər diskontlaşdırma dərəcəsi artarsa, XCD də artacaqdır” ifadəsi doğrudur, yoxsa yanlış? Layihəhin diskontlaşması zamanı diskontlaşdırma dərəcəsi kimi DRN-dən istifadə olunarsa, nə baş verər? Layihələrin qiymətləndirilməsi zamanı hansı üsullar daha üstün hesab edilir: diskontlaşma üsulları, yoxsa digərləri? A və B qarşılıqlı müstəsna layihələrinin DRN-ləri müvafiq olara 10% və 14%, XCD-ləri isə 500,000 dollar və 200,000 dollar təşkil edir. Hansı layihəyə üstünlük verilməlidir və nə üçün? Sınaq Suallarına Cavablar 1. 2. 3. 4. 5. 6. • • • Əgər borc verilən tarix və borcun qaytarıldığı tarixlər arasında inflyasiya müşahidə olunarsa, onda geri qaytarılan əsas məbləğin alıcılıq qabiliyyəti borc verilən əsas məbləğin alıcılıq qabiliyyətindən aşağı olacaqdır. Bu itikini qarşılamaq üçün borc verənlər daha yüksək faiz dərəcələrinin təyin olunmasını istəyirlər. Real faiz dərəcəsi borc verilən məbləğin alternativ dəyərini (borc verən həmin vəsaiti başqa məqsəd üçün istifadə edə bilər), eləcə də borc vermə ilə bağlı riskləri (məsələn, borc alanın borcu geri qaytara bilməməsi riski) qarşılamaq üçün təyin edilir. Burada iflyasiyanın təsiri nəzərə alınmır. Gələcək dəyər cari dəyərin üzərinə müəyyən faiz əlavə olunmaqla hesablanır. Cari dəyər diskontlaşma ilə, yəni gələcək dəyərdən müəyyən faiz çıxılmaqla hesablanır. Yanlışdır. Əgər diskontlaşdırma dərəcəsi artarsa, XCD artmayacaq, əksinə azalacaq. Əgər layihənin diskontlaşması zamanı diskontlaşdırma dərəcəsi kimi DRN-dən istifadə olunarsa, onda XCD sıfır olacaqdır. XCD və DRN kimi diskontlaşma üsulları aşağıdakı səbəblərə görə daha üstün tutulur: pul vəsaitləri axınlarının nə zaman baş verməsi nəzərə alınır, diskontlaşma prosesi ilə pulun vaxt dəyərinə malik olması nəzərə alınır, hər hansı manipulyasiya obyekti ola bilən mənfəət göstəricisi nəzərə alınmır, bu üsullar üzrə yalnız pul vəsaitləri hərəkətləri nəzərə alınır, FƏSİL – D3: Dİskontlaşdırılmış pul vəsaİtlərİnİn hərəkətİ (DPVH) üsulları : 271 • Bütün layihə boyunca baş verən pul vəsaitləri axınları nəzərə alınır. Diskotlaşmadan istifadə olunmayan geri ödənilmə müddəti üsulunda heç də bütün pul vəsaitləri axınları nəzərə alınmır. 7. Qarşılıqlı müstəsna layihələrdən sonda yalnız biri seçilir. XCD və DRN üsulları oxşar və ya ziddiyyətli nəticələr verə bilər. Əgər hər hansı ziddiyyət meydana gələrsə, onda XCD üsuluna üstünlük verilməlidir. Beləliklə, A Layihəsi seçilməlidir, çünki onun XCDsi daha yüksəkdir. Özünü yoxlama sualları Sual 1 Təsəvvür edin ki, əczaçılıq sənayesində fəaliyyət göstərən M Şirkətinə maliyyə meneceri vəzifəsinə təyin olunmusunuz və xüsusi bir xəstəliyin müalicəsi üçün nəzərdə tutulmuş yeni bir dərmanın satışa çıxarılması barədə investisiya təklifini təhlil edirsiniz. Layihə barədə aşağıdakı məlumatlar təqdim olunmuşdur. Yeni avadanlıq və qurğular üçün layihə üzrə 25 milyon dollar ilkin investisiya tələb olunur (1-ci sətirdə göstərilmişdir). Bu avadanlıqlar layihənin 7-ci ilində təxminən 4,873,000 dollar məbləğində xalis mədaxil ilə satıla bilər. Bu məbləğ elə ümumi avadanlıqların qalıq dəyəri kimi də götürülə bilər. XCD-ni hesablayın və layihənin qəbul edilib-edilməməsi qərarı barədə rəhbərliyə fikrinizi bildirin. ’000 $ İllər 0 1. Kapital investisiyası 2. Dövriyyə kapitalı 3. Gəlir 4. Satışların maya dəyəri 5. Digər xərclər 6. Amortizasiya 7. Mənfəət (3-4-5-6) 25,000 1 2 3 4 5 6 (4,873) 1,375 1,308 2,093 5,500 3,958 3,222 32,218 19,323 3,025 3,958 8,153 12,225 8,957 81,525 122,253 89,585 48,880 73,363 53,730 3,328 3,660 4,028 3,958 3,958 3,958 5,005 49,293 29,575 4,430 3,958 (10,000) (10,243) 5,913 25,360 11,330 10,000 7 41,273 27,870 Sual 2 Şirkət rəhbərliyi 210,000 dollara avadanlıq alınması barədə qərar verməlidir. Hər 5 il üzrə qənaət 55,000 dollar təşkil edəcəkdir. 5-ci ilin sonunda yenidən satış dəyəri 22,500 dollar təşkil edəcəkdir. Aşağıdakı üsullardan istifadə etməklə bu layihənin qəbul olunub-olunmaması barədə qərar verin: (i) Cəlb edilmiş kapital gəlirliliyi (CEKG) (ii) Daxili rentabellik norması (DRN) 272 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Sual 3 P Şirkəti dərman istehsalı və satışı ilə məşğul olan şirkətdir. Şirkət yeni ağrıkəsici dərmanın istehsalına başlamaq istəyir, dərmanın dörd il satışda olacağı planlaşdırılır. Həmçinin, dörd ildən sonra P şirkəti yeni ağrıkəsici dərmanın satışa çıxarılmasını nəzərdə tutur. Şirkət bu dərman ilə əlaqədar müəyyən bazar araşdırması aparmış və buna 15,000,000 dollar xərcləmişdir. Layihə ilə bağlı əlavə məlumatlar aşağıda təqdim olunmuşdur. İllər Gəlir (milyon $) Satışların maya dəyəri (milyon $) Məcmu mənfəət (milyon $) Dəyişən qaimə xərcləri (milyon $) 1.00 2.00 3.00 4.00 90.00 100.00 80.00 60.00 (57.50) (70.00) (55.00) (42.50) 32.50 30.00 25.00 17.50 (13.50) (15.00) (12.00) (9.00) Sabit qaimə Xali mənfəət xərcləri / (itki) (milyon $) (milyon $) (12.50) (12.50) (12.50) (12.50) 6.50 2.50 0.50 (4.00) Əlavə məlumat: 1. 2. P Şirkətinin kapital dəyəri 10% təşkil edir. Yeni dərman müəyyən müddət istifadəsiz qalmış avadanlıqdan istifadə etməklə istehsal olunacaqdır. Avadanlığını ilkin dəyəri 40,000,000 dollar, cari realizasiya qiyməti isə 35,000,000 dollar təşkil edir. Dörd ildən sonra avadanlıq 5,000,000 dollar müqabilində pul vəsaitlərinə satılacaqdır. 3. Dərmanın istehsalı üçün P Şirkətinə əlavə 10,000,000 dollar dövriyyə kapitalı tələb olunur. Əlavə dövriyyə 4. Sabit qaimə xərclərinə daxildir: (a) illik 7,500,000 dollar amortizasiya. (b) müəssisənin mövcud qaimə xərclərinin yenidən paylaşdırılması üçün 2,500,000 dollar. İnflyasiya və vergi nəzərə alınmır. Tələb olunur: (a) Yeni dərmanın istehsalı ilə əlaqədar artan pul vəsaitləri axınlarını hesablayın. (b) P Şirkəti üçün bu layihənin XCD-sini hesablayın. (c) P Şirkəti üçün bu layihənin DRN-ini hesablayın. (d) İnvestisiya layihələrinin qiymətləndirilməsində Xalis cari dəyər üsulunun üstün və zəif cəhətlərini sadalayın. Sual 4 S Şirkəti ofis ləvazimatları istehsal edən şirkətdir. Yeni avadanlıq satın almaqla, şirkətdə daha səmərəli istehsal üsulu tətbiq etmək planlaşdırılır. Şirkət rəhbərliyi bununla bağlı iki təklif almışdır. Avadanlıq ilə bağlı ətraflı məlumat aşağıda təqdim olunmuşdur. FƏSİL – D3: Dİskontlaşdırılmış pul vəsaİtlərİnİn hərəkətİ (DPVH) üsulları : 273 Avadanlıq 1 $ Avadanlığın dəyəri Altı il üzrə gözlənilən xalis pul vəsaitləri axınları Qalıq dəyəri 150,000 40,000 0 Avadanlığın istifadə müddəti altı il nəzərdə tutulmuşdur. Avadanlıq 2 $ Avadanlığın dəyəri Altı il üzrə gözlənilən xalis pul vəsaitləri axınları Qalıq dəyəri 100,000 28,000 0 Avadanlığın istifadə müddəti altı il nəzərdə tutulmuşdur. S Şirkəti üçün kapital dəyəri 11% təşkil edir. İnflyasiya və vergi nəzərə alınmır. Tələb olunur: (a) Hər iki avadanlıq üzrə xalis cari dəyəri (XCD) hesablayın. (b) Hər iki avadanlıq üzrə daxili rentabellik normasını (DRN) hesablayın. (c) Hər iki avadanlığın qarşılıqlı müstəsnalıq təşkil etdiyini fərz edin. Sizcə S Şirkəti bu iki avadanlıqdan hansını seçməlidir? 274 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Özünü yoxlama suallarının cavabları Özünü yoxlama sualının cavabı 1 İllər 0 1. Gəlir 2. Satışların maya dəyəri 3. Digər xərclər 4. Əməliyyatlardan olan pul vəsaitləri axınları (1 - 2 -3) 5. Dövriyyə kapitalında olan dəyişikliklər 6. Kapital investisiyası və silinmələr 7. Xalis pul vəsaitləri axını (4 + 5 + 6) 8. 20% üzrə CD faktoru 9. Cari dəyər 1 2 3 4 5 6 1,308 32,218 81,525 122,253 89,585 49,293 10,000 2,093 5,500 19,323 3,025 48,880 3,328 73,363 3,660 53,730 4,028 29,575 4,430 (10,000) (6,285) 9,870 29,317 45,230 31,827 15,288 (1,375) (1,847) (4,931) (4,072) 3,268 3,952 (25,000) 7 5,005 4,873 (35,000) (7,660) 8,023 24,386 41,158 35,095 19,240 9,878 1 (35,000) 0.833 (6,381) 0.694 5,568 0.579 14,119 0.482 19,838 0.402 14,108 0.335 6,445 0.279 2,756 Xalis cari dəyər (9-cu sətirdəkilərin cəmi) 21,453 Nəticə: XCD müsbətdir və kifayət qədər yaxşı göstəricidir, beləliklə layihə qəbul olunmalıdır. Xalis cari dəyər = 9-cu sətirdəki məbləğlərin cəmi = 21,454$ Özünü yoxlama sualının cavabı 2 (i) İnvestisiya üzrə CEKG Uçot mənfəəti = 55,000$ - 37,500$ (H1) = 17,500$ Orta investisya məbləği 1/2 x (210,000$ + 22,500$) = 116,250$ CEKG = 17,500$ / 116,250$ × 100 = 15.05% FƏSİL – D3: Dİskontlaşdırılmış pul vəsaİtlərİnİn hərəkətİ (DPVH) üsulları : 275 Hesablamalar H1 – Amortizasiyanın hesablanması $ Avadanlığın dəyəri Çıxılsın: yenidən satış qiyməti 5 ildən sonra geri ödənəcək məbləğ İllik amortizasiya (187,500/5) 210,000 (22,500) 187,500 37,500 (ii) İnvestisiya üzrə DRN 1-ci mərhələ: 10% diskontlaşdırma dərəcəsi ilə pul vəsaitləri axınlarının diskontlaşdırılması 10% diskontlaşdırma dərəcəsi ilə hesablanan XCD İllər 0 1-5 5 Pul vəsaitləri axınları $ 10% üzrə CD faktoru Pul vəsaitləri axınlarının cari dəyəri $ (210,000) 55,000 22,500 1 3.791 0.621 (210,000.00) 208,505.00 13,972.50 XCD 12,477.50 2-ci mərhələ: Daha yüksək faiz dərəcəsindən istifadə etməklə ikinci XCD-ni hesablayın (10% ilə hesablanan XCD mübət olduğundan, indi mənfi XCD əldə etmək üçün daha yüksək faiz dərəcəsindən istifadə edəcəyik) 14% diskontlaşdırma dərəcəsi ilə hesablanan XCD İllər 0 1 to 5 5 Pul vəsaitləri axınları $ 10% üzrə CD faktoru Pul vəsaitləri axınlarının cari dəyəri $ (210,000) 55,000 22,500 1 3.433 0.519 (210,000.00) 188,815.00 11,677.50 XCD (9,507.50) 3-cü mərhələ: Hər iki XCD göstəricisindən istifadə etməklə DRN-in təxmin edilməsi: Xətti asılılıq üzrə, yəni XCD-nin qrafikinin düz xətt olduğunu fərz edərək, hansı faiz dərəcəsi üzrə XCD-nin sıfır olduğunu müəyyən etməyə çalışacağıq. Beləliklə, axtardığımız gəlirilik dərəcəsi nöqtəsi XCD-nin düz xətt qrafiki üzərində 10% üzrə XCD=12,477.5$ və 14% üzrə XCD=9,507.5$ nöqtələri arasında yerləşmiş olacaq. DRN = 10% + (12,477.5$ / 12,477.5$ − (−9,507.5)) × (14- 10) % = 10% + (0.5675 x 4) % = 10% + 2.27% 276 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ = 12.27% Əgər şirkət 11% və ya daha çox gəlirliliyə malik investisiyaların qəbul edilməsi siyasəti həyata keçirirsə, onda bu layihənin qəbul edilməsi qərarını verəcəkdir. Özünü yoxlama sualının cavabı 3 1. Artan pul vəsaitləri axını İllər Gəlir Satışların maya dəyəri Dəyişən qaimə xərcləri Sabit qaimə xərcləri Avadanlığın bazar dəyəri Dövriyyə kapitalı Artan pul vəsaitləri axınları 1 0 milyon $ milyon $ 2 3 4 milyon $ milyon $ milyon $ 90.00 (57.50) (13.50) (2.50) 100.00 (70.00) (15.00) (2.50) 80.00 (55.00) (12.00) (2.50) 60.00 (42.50) (9.00) (2.50) 5.00 10.00 16.50 12.50 10.50 21.00 (35.00) (10.00) (45.00) Hesablamalar H1 Bazar araşdırması xərcləri itirilmiş xərclər hesab olunur. H2 Amortizasiya qeyri-pul vəsaitləri xərcləridir. H3 Yeni dərmanın istehsal edilib-edilməməsindən asılı olmayaraq, müəssisə üzrə inzibati idarəetmə xərcləri baş verəcəkdir. Yəni ki, bu xərclər müvafiq xərclər hesab edilmir. 2. Xalis cari dəyər Yuxarıda hesablanmış artan pul vəsaitləri axınlarından istifadə etməklə, biz layihənin Xalis cari dəyərini hesablaya bilərik. Diskontlaşdırma dərəcəsi = 10% İllər 0 1 2 3 4 Artan pul vəsaitləri axınları 10% üzrə diskont faktoru Cari dəyər (45.00) 1.000 (45.00) 16.50 0.909 15.00 12.50 0.826 10.33 10.50 0.751 7.89 21.00 0.683 14.34 Xalis cari dəyər = 2.56 milyon $ 3. Daxili rentabellik norması Aşağı gəlirlilik dərəcəsi kimi 10%, yuxarı gəlirlilik dərəcəsi kimi 15% qəbul edə bilərik. FƏSİL – D3: Dİskontlaşdırılmış pul vəsaİtlərİnİn hərəkətİ (DPVH) üsulları : 277 İllər 10% Pul vəsaitləri axını üzrə (milyon $) diskont dərəcəsi 0 1 2 3 4 (45.00) 16.50 12.50 10.50 21.00 1.000 0.909 0.826 0.751 0.683 10% üzrə cari dəyər (milyon $) 15% üzrə diskont dərəcəsi 15% üzrə cari dəyər (milyon $) (45.00) 15.00 10.33 7.89 14.34 1.000 0.870 0.756 0.658 0.572 (45.00) 14.36 9.45 6.91 12.01 XCD 2.56 (2.27) DRN = a +( A / (A − B)) × (b − a) % DRN= 10 % + (2.56 / (2.56 − (-2.27)) x 15 - 10 % = 10% + 0.53 X 5% = 10% + 2.65% = 12.65% 4. İnvestisiya layihələrinin qiymətəndirilməsində Xalis cari dəyər üsulundan istifadə etməyin müsbət və mənfi cəhətləri. Üstün cəhətlər 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Səhmdarların sərvətinin daha çox artırılmasına çalışılır. Pulun vaxt dəyəri nəzərə alınır. Pul vəsaitləri axınları əsasında hesablanır. Layihə boyunca baş verən bütün pul vəsaitləri axınları nəzərə alınır. Gəlirliliyin mütləq göstəricisidir. Qarşılıqlı müstəsna layihələri sıralayarkən və bu layihələr üzrə seçim edərkən düzgün nəticə əldə olunur. Qeyri-ənənəvi pul vəsaitləri axınları ilə müşayiət olunan layihələrin qiymətləndirilməsində istifadə oluna bilər. Zəif cəhətlər 1. 2. 3. Cəlb edilmiş kapital üzrə gəlirlilik üsulu və ya geri ödənilmə müddəti üsulları ilə müqayisədə bir qədər mürəkkəbdir. Düzgün diskontlaşdırma dərəcəsinin müəyyənləşdirilməsi bir qədər çətin məsələdir. Layihənin gəlirliliyi ilə bu layihəyə sərf olunan pul vəsaitləri məxaricinin nisbi müqayisəsi nəzərə alınmır. 278 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Özünü yoxlama sualının cavabı 4 1. Xalis cari dəyər Avadanlıq 1 İllər Pul vəsaitləri axınları ($) 11% üzrə diskont faktoru Cari dəyər ($) 0 1 2 3 4 5 6 (150,000.00) 40,000.00 40,000.00 40,000.00 40,000.00 40,000.00 40,000.00 1 0.901 0.812 0.731 0.659 0.593 0.535 (150,000.00) 36,040.00 32,480.00 29,240.00 26,360.00 23,720.00 21,400.00 XCD 19,240.00 Avadanlıq 1 üzrə xalis cari dəyər = 19,240.00$ İllər Pul vəsaitləri axınları ($) 11% üzrə diskont faktoru Cari dəyər ($) 0 1 2 3 4 5 6 (100,000.00) 28,000.00 28,000.00 28,000.00 28,000.00 28,000.00 28,000.00 1 0.901 0.812 0.731 0.659 0.593 0.535 (100,000.00) 25,228.00 22,736.00 20,468.00 18,452.00 16,604.00 14,980.00 XCD 18,468.00 Avadanlıq 2 üzrə xalis cari dəyər = 18,468.00$ 2. Daxili rentabellik norması Biz aşağı faiz dərəcəsi kimi 11% və yuxarı faiz dərəcəsi kimi 20% təyin edə bilərik. Avadanlıq 1 İllər Pul vəsaitləri axınları ($) 11% üzrə diskont faktoru 11% üzrə cari dəyər ($) 20% üzrə diskont faktoru 20% üzrə cari dəyər ($) 0 1 2 3 4 5 6 (150,000.00) 40,000.00 40,000.00 40,000.00 40,000.00 40,000.00 40,000.00 1.000 0.901 0.812 0.731 0.659 0.593 0.535 (150,000.00) 36,040.00 32,480.00 29,240.00 26,360.00 23,720.00 21,400.00 1.000 0.833 0.694 0.579 0.482 0.402 0.335 (150,000.00) 33,320.00 27,760.00 23,160.00 19,280.00 16,080.00 13,400.00 FƏSİL – D3: Dİskontlaşdırılmış pul vəsaİtlərİnİn hərəkətİ (DPVH) üsulları : 279 XCD 19,240.00 (17,000.00) DRN = I (A / (A − B)) × (b − a) % DRN = 11%( 19,240$ / (19,240$ − - 17,000$)) x (20 - 11)% = 11% + 0.53 X 9% = 11% + 4.77% = 15.77% Avadanlıq 2 Year Pul vəsaitləri axınları ($) 11% üzrə diskont faktoru 11% üzrə cari dəyər ($) 20% üzrə diskont faktoru 20% üzrə cari dəyər ($) 0 1 2 3 4 5 6 (100,000.00) 28,000.00 28,000.00 28,000.00 28,000.00 28,000.00 28,000.00 1.000 0.901 0.812 0.731 0.659 0.593 0.535 (100,000.00) 25,228.00 22,736.00 20,468.00 18,452.00 16,604.00 14,980.00 1.000 0.833 0.694 0.579 0.482 0.402 0.335 (100,000.00) 23,324.00 19,432.00 16,212.00 13,496.00 11,256.00 9,380.00 XCD 18,468.00 (6,900.00) DRN = 11% (18,468$ / (18,468$ − (-6,900$)) + (20 - 11)% = 11% + .72 X 9% = 11% + 6.48% = 17.48% 3. Avadanlığın seçilməsi İnvestisiya layihələrinin qiymətləndirilməsində xalis cari dəyər üsulu daxili rentabellik üsulu ilə müqayisədə daha yaxşı üsul hesab olunur. Avadanlıq 1 üzrə XCD Avadanlıq 2 üzrə XCD-dən daha böyükdür. Beləliklə, Avadanlıq 1 seçilməlidir. 280 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ BÖLMƏ - D İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ D4 FƏSİL – D4: DPVH-da İnflyasİya və vergİnİn nəzərə alınması Mövzuya i̇ lki̇ n baxış D2 və D3 fəsillərində geri ödənilmə müddəti, XCD, CEKG və DRN kimi bir sıra investisiya qiymətləndirmə üsullarından bəhs edildi və onların tətbiqi və səciyyəvi xüsusiyyətləri haqqında məlumat verildi. B1 fəsilində qeyd olunmuşdu ki, kommersiya müəssisəsi iqtisadi mühitin tərkib hissəsidir, buna görə də iqtisadi siyasətdə baş verən müəyyən dəyişmələr, eləcə də digər iqtisadi amillər müəssisənin fəaliyyətinə təsir edir. Bu fəsildə biz inflyasiya dərəcələrinin və hökumətin vergi siyasətinin investisiyaların qiymətləndirilməsinə, eləcə də investisiya qərarlarına necə təsir etdiyi barədə müzakirə aparacağıq. Kapital investisiyaları ilə bağlı qərar verərkən vergi və inflyasiya amilləri nəzərə alınmazsa, uğursuz nəticələrlə üzləşə bilərik. Çünki yalnız pul daxilolmaları və xaricolmalarının nəzərə alınması ümumi məsələnin yalnız yarısının nəzərə alınması deməkdir. Nələri̇ öyrənəcəyi̇ k a) İnvestisiya qiymətləndirilməsinə real və nominal yanaşmaların tətbiqi və müzakirə edilməsi. b) Müvafiq pul vəsaitləri axınları üzrə vergilərin, o cümlədən kapital ehtiyatları qiymətləndirmələri üzrə vergi mənfəətlərinin və vergi tutulan mənfəət üzrə vergi öhdəliklərinin hesablanması. c) Vergidən əvvəlki və sonrakı diskontlaşdırma dərəcələrinin hesablanması və tətbiq edilməsi. 282 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Giriş Praktik nümunə X Layihəsi üzrə 3 ildən sonra 2 milyon dollar pul vəsaitləri əldə olunacağı gözlənilir. Y Layihəsi üzrə isə alternativ olaraq 1 ildən sonra 1.8 milyon dollar əldə oluna bilər. Şirkətin maliyyə menecerinin təqdim etdiyi hesabatda göstərilir ki, inflyasiya və vergi təsirləri də nəzərə alınmaqla Y layihəsini qəbul etmək daha məqsədəuyğundur. Beləliklə, şirkət Y layihəsini qəbul edir. Yuxarıdakı praktik nümunədən gördüyümüz kimi inflyasiya və vergi dərəcələri amilləri investisiya qərarlarına təsir edir. Çox güman ki, siz səbirsizliklə investisiyaların qiymətləndirilməsində bu amillərin necə təhlil olunduğunu bilmək istərdiniz. Bu fəsildə biz bu təhlil üsullarını müzakirə edəcəyik. 1. İnvestisiya qiymətləndirilməsinə real və nominal yanaşmaların tətbiqi və müzakirə edilməsi.[2] [Nələri öyrənəcəyik a] İndiyə kimi müzakirə etdiyimiz diskontlaşmış pul vəsaitləri axınları üsulları üzrə biz inflyasiya təsirini nəzərə almırdıq. Bununla belə, D3 fəsilində qeyd olunmuşdur ki, inflyasiya artdıqca, investorlar üçün gözlənilən gəlirlilik dərəcəsi də artır. 1.1 Real və Nominal pul vəsaitləri axınları (investisiya qiymətləndirilməsi üzrə inflyasiya təsiri) Real pul vəsaitləri hərəkətlərində inflyasiya nəzərə alınmır. Nominal pul vəsaitləri hərəkətlərində isə inflyasiya təsirləri nəzərə alınır. Nümunə Kamran bir ildən sonra 100,000 dollar pul vəsaitləri əldə edəcəkdir. Bu bir il ərzində inflyasiya dərəcəsinin 6% olacağı gözlənilir. Gələn il bu pul vəsaitlərinin nominal dəyəri 100,000 dollar olacaq, lakin real dəyəri isə (inflyasiya təsiri çıxılmaqla) 94,340 dollar (100,000 dollar/1.06) təşkil edəcək. 1.2 Real və nominal faiz dərəcələri Layihələrin qiymətləndirilməsi zamanı indiyə qədər diskontlaşdırma dərəcəsi kimi real gəlirlilik dərəcəsindən istifadə edirdik. Bu faiz dərəcəsi investorlar üçün investisiya riskini, eləcə də investisiya qoyulan pul vəsaitlərinin alternativ dəyərini hesablamaq üçün təyin olunur. İnflyasiya pulun alıcılıq qabiliyyətini aşağı saldığı üçün investorlar bu əlavə amilin də nəzərə alınmasını və əvəzinin ödənilməsini istəyirlər. Beləliklə, investisiya üzrə tələb olunan gəlirlilik dərəcəsi bir qədər də artacaqdır. Həm real gəlirlilik dərəcəsini, həm də inflyasiya dərəcəsini özündə ehtiva edən faiz dərəcəsi nominal gəlirlilik dərəcəsi adlanır. Nominal gəlirlilik dərəcəsini aşağıdakı düstur vasitəsilə hesablamaq olar: FƏSİL – D4: DPVH-da İnflyasİya və vergİnİn nəzərə alınması : 283 (1 + Nominal faiz dərəcəsi) = (1+ Real faiz dərəcəsi) x (1+ İnflyasiya dərəcəsi) Nümunə Kamran ilə bağlı əvvəlki nümunəni davam edək Əgər Kamran üçün tələb olunan real gəlirlilik dərəcəsi 10%, inflyasiya dərəcəsi isə 6% təşkil edərsə, onda effektiv nominal faiz dərəcəsi aşağıdakı kimi olacaq: Nominal faiz dərəcəsi = (1+ 0.10) x (1+ 0.06) – 1 = 1.10 x 1.06 - 1 = 1.166 - 1 = 1.166 - 1 = 0.166 = 16.6% 1.3 Diskontlaşma üçün hansı faiz dərəcəsindən istifadə olunmalıdır? Bu, hansı növ pul vəsaitlərinin axınlarının diskontlaşacağından asılıdır. Əgər real pul vəsaitləri axınları diskontlaşırsa, onda real kapital dəyəri dərəcəsindən istifadə olunacaqdır. Əgər nominal pul vəsaitləri axınları diskontlaşırsa, o zaman nominal kapital dəyəri dərəcəsindən istifadə olunmalıdır. Nümunə Kamran ilə bağlı əvvəlki nümunəni davam edək Nominal pul vəsaitləri axını Nominal kapital dəyəri Pul vəsaitləri axının diskontlaşmış dəyəri 100,000$ 16,6% 85,763$ Real pul vəsaitləri axını Real kapital dəyəri Pul vəsaitləri axının diskontlaşmış dəyəri 94,340$ 10% 85,763$ Yuxarıdakı hesablamalardan göründüyü kimi hər iki yanaşma üzrə hesablamanın nəticəsi eyni ədədə bərabərdir. Tövsiyə 1. Müxtəlif xərc və faydalar müxtəlif inflyasiya dərəcələrinə məruz qaldıqda Hər bir pul vəsaitləri axını fərdi olaraq müvafiq inflyasiya dərəcəsi ilə inflyasiyaya məruz qalır. Beləliklə, pul vəsaitləri axınlarının diskontlaşması üçün nominal faiz dərəcəsi tətbiq olunur və XCD hesablanır. 2. İnflyasiya dərəcəsi layihə ərzində dəyişdikdə Əvvəlki bölmədə bəhs etdiyimiz kimi eyni üsullar tətbiq olunur. Yeganə fərq ondan ibarətdir ki, hər bir il üçün müxtəlif inflyasiya dərəcəsi tətbiq edilir. 284 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ İCMAL Dövriyyə kapitalının idarə edilməsinin maliyyə idarəetməsində mərkəzi rolu Nominal pul vəsaitləri axınları nominal dəyər ilə ifadə olunur Nominal kapital dəyəri dərəcəsi ilə diskontlaşır Real pul vəsaitləri axınları = nominal dəyər – inflyasiya məbləği Real kapital dəyəri dərəcəsi ilə diskontlaşır Qısa test 1 F Şirkəti yeni XBX məhsulunun daha sərfəli üsulla istehsalı üçün investisiya layihəsi həyata keçirmək istəyir. Bu layihə ilə bağlı dövriyyə kapitalı üzrə 396,000 dollar məbləğində ilkin investisiya tələb olunur. Həmçinin, 840,000 dollar dəyərində uzunmüddətli aktivlər satın alınmalıdır, bu satınalma ilə bağlı 600,000 dollar məbləğində ödəniş dərhal, qalan məbləğ isə (240,000 dollar) gələn il həyata keçirilməlidir. XBX məhsulunun 4 ildən sonra istehsalının dayandırılacağı gözlənilir və həmin vaxt uzunmüddətli aktivlərin silinmə dəyəri sıfıra bərabər olacaq. Layihə çərçivəsində cari qiymətlərlə illik cəmi 660,000 dollar artan sabit xərclərin, eləcə də 216,000 dollar illik amortizasiya xərclərinin baş verəcəyi gözlənilir. Hər biri 25 dollar qiymətə olmaqla, illik 130,000 ədəd məhsulun satılacağı və hər məhsul üzrə dəyişən xərcin 18 dollar təşkil edəcəyi praqnozlaşdırılır (hər iki ədad cari qiymətlə ifadə olunmuşdur). İnflyasiyaya görə aşağıdakı illik artımların baş verməsi gözlənilir: % Ümumi qiymətlərin səviyyəsi Dəyişən xərclər Satış qiyməti Sabit xərclər Dövriyyə kapitalı 7.4 7 5 5 6 F Şirkətinin real kapital dəyəri dərəcəsinin 8% təşkil etdiyini fərz edərək, layihə barədə öz fikirlərinizi bildirin. Bu sualda vergi amili nəzərə alınmır. 2. Müvafiq pul vəsaitləri axınları üzrə vergilərin, o cümlədən kapital ehtiyatlarının qiymətləndirilməsi üzrə vergi mənfəətlərinin və vergi tutulan mənfəət üzrə vergi öhdəliklərinin hesablanması.[2] [Nələri öyrənəcəyik b] Kommersiya fəaliyyəti ilə məşğul olan müəəssisələr əldə etdikləri mənfəət üzrə vergi ödəyirlər. Əgər yeni bir məhsul istehsalı ilə bağlı investisiya layihəsi (məsələn, yeni bir zavodun tikintisi və ya yeni istehsal xəttinin yaradılması) həyata keçirmək planlaşdırılırsa, bu zaman əlavə əməliyyat xərcləri və gəlirləri yaranır ki, bu da öz növbəsində əməliyyat mənfəətinə təsir edəcək. Bundan əlavə, yeni aktivlər satın alına bilər və ya bəzi mövcud aktivlər silinə bilər və bu zaman baş verən hər hansı zərər və ya qazanc da vergiyə cəlb olunur. Bu barədə aşağıdakı bölmələrdə təfərrüatı ilə bəhs edilir. FƏSİL – D4: DPVH-da İnflyasİya və vergİnİn nəzərə alınması : 285 2.1 Əməliyyat üzrə pul vəsaitləri axınları Əməliyyat üzrə pul vəsaitləri axınları əməliyyat mənfəətinə təsir edən gəlir və ya gəlir məsrəfi kimi xarakterizə olunur. Əgər investisiya nəticəsində əlavə gəlir yaranırsa, bu əməliyyat mənfəətlərinin də artmasına təsir edəcək. Belə olduğu halda müəssisə əlavə mənfəət üzrə vergi ödəməli olacaq. XCD-ni hesablayarkən, əlavə gəlir üzrə ödənilməli olan müvafiq vergi məbləği pul vəsaitləri məxarici kimi xarakterizə olunmalıdır. Nümunə B Şirkəti 28% dərəcə ilə mənfəət üzrə vergi ödəyicisidir. Şirkətdə yeni istehsalat xəttinin yaradılması ilə bağlı investisiya layihəsinin həyata keçirilməsi nəzərdə tutulub. Layihə nəticəsində illik 200,000 dollar məbləğində əlavə gəlir əldə olunacağı gözlənilir. Verginin təsiri: Əlavə gəlir məbləği şirkətin ümumi mənfəətinin üzərinə əlavə olunacaqdır, bununla da mənfəət üzrə daha çox vergi ödənilməli olacaq. XCD-ni hesablayarkən, bu məbləğ pul vəsaitləri məxarici kimi nəzərə alınacaqdır. Vergi ilə bağlı pul vəsaitləri məxarici 56,000 dollar (0.28 x 200,000 dollar) təşkil edəcəkdir. Alternativ olaraq, investisiya layihələri əlavə əməliyyat məsrəflərinə də səbəb ola bilər. Bu da öz növbəsində müəssisənin ümumi mənfəətinin azalmasına səbəb olur. Mənfəət az olduqda, mənfəət üzrə ödənilməli olan vergi məbləği də az olacaqdır. XCD-nin hesablanması zamanı vergi məbləği üzrə bu qənaət əlavə pul vəsaitləri mədaxili kimi və ya pul vəsaitləri məxaricinin azalması kimi xarakterizə ediləcəkdir. Nümunə B Şirkəti ilə bağlı əvvəlki nümunəni davam edək B Şirkətinin rəhbərliyi hesablayırlar ki, həmin layihə üzrə illik 40,000 dollar əlavə olaraq əməliyyat məsrəfləri də baş verəcəkdir. Bu, şirkətin ümumi mənfəətini aşağı salacaqdır, beləliklə ödənilməli olan vergi məbləği də azalacaqdır. Vergi üzrə pul vəsaitləri məxaricinə düzəliş ediləcək və bu məbləğ 44,800 dollar, yəni (200,000 dollar - 40,000 dollar) x 28% təşkil edəcəkdir. 2.2 Kapital üzrə pul vəsaitəri axınları Bir çox hallarda, yeni investisiyalar ilə bağlı uzunmüddətli aktivlərin (məsələn, bina, müxtəlif avadanlıqlar və s.) əldə olunması üçün pul xərclənməli olur. Adətən bunlar müəssisənin MVHH-sində qeyd olunur, zaman keçdikcə isə bu aktivlər üzrə MHMH-də amortizasiya hesablanır. Bu məqsədlə hər ölkənin öz vergi qanunvericiliyində mənfəətin azalmasına və ya vergi qənaətlərinə səbəb olan müxtəlif qiymətləndirmələr (vergi məqsədləri üçün amortizasiya ayırmaları və ya kapital ehtiyatları üzrə qiymətləndirmələr, yaxud qalıq dəyəri üzrə qiymətləndirmələr) nəzərdə tutulur. XCD hesablanarkən, bu qiymətləndirmələrin (ayırmaların) vergi təsiri də nəzərə alınmalıdır. Silinmələr üzrə hər hansı qazancın və ya zərərin də vergi təsiri XCD məbləğində əks olunur. 286 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Tövsiyə Kapital ehtiyatları üzrə qiymətləndirmələr Aktivlərin qalıq dəyəri üzrə qiymətləndirmələr (QDQ) aktivlərin qalıq dəyərinin 20%-i həcmində hesablana bilər. XCD-nin hesablanmasında bu məbləğ birbaşa əks olunmur, lakin nəticə etibarilə QDQ-nin 28%-i həcmində hesablanmış vergi qənaəti XCDnin hesablanmasında pul vəsaitləri mədaxili kimi nəzərə alınır. 2.3 Aktivlərin silinməsi Aktivin silinməsi nəticəsində silinmə üzrə zərər və ya mənfəət əldə oluna bilər. Əgər aktivin qalıq dəyəri onun silinmə dəyərindən böyük olarsa, onda silinmə üzrə zərər baş verir. Bu zərər üzrə şirkətə vergi güzəştləri təqdim oluna bilər. Aktivin silinmə dəyəri onun qalıq dəyərindən böyük olduqda, silinmə üzrə mənfəət baş verir. Silinmə üzrə mənfəətə görə şirkət vergi ödəməlidir. Silinmə üzrə zərər və ya mənfəət aşağıdakı kimi hesablanır: $ Aktivin ilkin dəyəri Kapital ehtiyatları üzrə yığılmış qiymətləndirmələr Aktivin qalıq dəyəri Silinmədən olan mədaxil Balanslaşdırma Qənaət edilmiş/ödənilmiş vergi X (X) X (X) X X 2.4 Faiz ödəmələri Faiz ödəmələri gözlənilən pul vəsaitləri hərəkətlərinin diskontlaşması üçün istifadə olunan kapital dəyərinin bir hissəsini təşkil edir. Buna görə də onlar daxili kapital investisiyası layihələrinin qiymətləndirilməsi üçün ayrıca hesablanmamalıdır. Əvəzində, vergidən sonrakı diskontlaşdırma dərəcəsi hesablanmalıdır, növbəti bölmədə bu haqda bəhs edəcəyik. 2.5 Vergi tutulan maddələr üzrə vergitutmanın zamanı Vergi ilə bağlı pul vəsaitləri axınları müvafiq hərəkətlər olduğu təqdirdə, bu pul vəsaitləri axınlarının hansı dövrə aid olduğunu aydınlaşdırmaq lazımdır. Bu pul vəsaitləri axınlarının hansı dövrə aid olması aşağıdakı amillərdən asılıdır: • ölkədə tətbiq olunan mühasibat uçotu standartları və siyasəti; • vergi tutulan maddələr üzrə vergitutma zamanı, yəni onların vergiyə cəlb olunduğu vaxt; • layihənin pul vəsaitləri axınlarının diskontlaşdırılmasında faiz ödəmələri; • yerli vergi qanunvericiliyi. Bir çox ölkələrdə vergi mənfəətin əldə olunduğu maliyyə ilində deyil, növbəti ildə ödənilir. Digər ölkələrdə isə mənfəət üzrə vergi həmin mənfəətin əldə olunduğu ildə ödənilir. FƏSİL – D4: DPVH-da İnflyasİya və vergİnİn nəzərə alınması : 287 Tövsiyə Bəzən bu haqda müvafiq məlumat imtahan sualında təqdim olunur. Bu cür məlumat olmadıqda isə hansı fərziyyənin irəli sürülməli olduğu aydın şəkildə qeyd olunmalıdırdır Nümunə R Şirkətinin həyata keçirmək istədiyi yeni layihə üzrə 1-ci il 100,000 dollar, 2-ci il isə 150,000 dollar məbləğində xalis pul vəsaitləri mədaxilinin baş verəcəyi gözlənilir. Mənfəət üzrə vergi dərəcəsi 28% təşkil edir. Fərz edək ki, vergi tutulan illik mənfəət elə həmin il üzrə pul vəsaitləri mədaxilinə bərabərdir və vergi növbəti ildə ödənilir. Onda vergi üzrə pul vəsaitləri məxarici aşağıdakı kimi hesablanacaq: Pul vəsaitləri mədaxili ili 1 2 Pul vəsaitləri mədaxili ($) 100,000 150,000 Vergi üzrə pul məxaricinin ili 2 3 28% üzrə vergi üzrə pul məxarici ($) 28,000 42,000 İCMAL Kapital ehtiyatları üzrə qiymətləndirmələr, yəni vergi məqsədləri üçün amortizasiya qiymətləndirmələri hər ölkənin uçot siyasəti və standartlarına əsaslanır Vergi ilə bağlı pul vəsaiti hərəkətləri Aktivlərin satışından olan mənfəət və ya itki üzrə vergi yanaşması yerli vergi qanunvericiliyinə əsaslanır Faiz ödəmələri proqnozlaşdırılan pul vəsaitləri hərəkətlərinin diskontlaşmasında nəzərə alınır Vergiyə cəlb olunma vaxtı, yəni vergi tutulan maddələrin vergiyə hansı dövrdə cəlb olunmasının müəyyənləşdirilməsi Qısa test 2 S Şirkətinin menecerlərindən biri 200,000 dollar dəyərində avadanlıq satın alınması barədə rəhbərliyə təklif irəli sürüb. O iddia edir ki, bu avadanlıq illik 50,000 dollar məbləğində pul vəsaitlərinə qənaət etmiş olacaq. Avadanlığın gözlənilən istifadə müddəti 5 il nəzərdə tutulub. Vergi məqsədləri üçün amortizasiya dərəcəsi (azalan qalıq üsulu ilə) 25%, avadanlığın qalıq dəyəri isə 10,000 dollar təşkil edir. Aşağıdakı məlumatları da nəzərə almaqla, bu təklifin maliyyə baxımından nə dərəcədə qəbul edilən bir təklif olması barədə rəhbərliyə müvafiq məsləhətlərinizi verin: 288 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Mənfəət üzrə vergi dərəcəsi Vergi əməliyyatların baş verdiyi il üzrə deyil, növbəti il üzrə ödənilməlidir Kapital dəyəri 28% 9% 3. Vergidən əvvəlki və sonrakı diskontlaşdırma dərəcələrinin hesablanması və tətbiq edilməsi.[2] [Nələri öyrənəcəyik c] 3.1 Vergidən əvvəlki diskontlaşdırma dərəcəsi Diskontlaşmış pul vəsaitləri axınları üsulu (məsələn, XCD və ya DRN) ilə kapital investisiyasını qiymətləndirərkən, əgər vergi təsirləri nəzərə alınmazsa, onda burada vergidən əvvəlki diskontlaşdırma dərəcəsindən istifadə edilir. Vergidən əvvəlki diskontlaşdırma dərəcəsi gəlirlilik dərəcəsi üzrə vergi təsirləri çıxılmaqla hesablanır. Vergidən əvvəlki diskontlaşdırma dərəcəsi aşağıdakı hallarda istifadə olunur: • Heç bir vergi tətbiq olunmur: kapital investisiyası vergidən azad bir ölkədə həyata keçirilir və ya hökumət həyata keçirilən bu investisiya layihəsinə dəstək olaraq, bu layihəni vergidən azad edir. • Layihə bir neçə il üzrə vergidən azad edilir: investisiya layihəsinin müəyyən ərazidə həyata keçirilməsinə dəstək olmaq məqsədilə hökumət bu layihəni bir neçə il müddətə vergidən azad edə bilər. Əgər kapital investisiyasının uzunmüddətə vergidən azad edilmiş ərazidə reallaşması planlaşdırılırsa, onda bu layihə üzrə vergidən əvvəlki diskontlaşdırma dərəcəsindən istifadə olunacaqdır. Vergidən əvvəlki diskontlaşdırma dərəcəsi aşağıdakı kimi hesablanır: Diskontlaşdırma dərəcəsi (faktor) = 1 / (1 + r)n burada, r = il üzrə faiz dərəcəsi n = il üzrə ödəniş müddətlərinin sayı Beləliklə, 8% tələb olunan gəlirlilik dərəcəsi ilə 1 il üzrə olan diskont faktorunu hesablamaq üçün: Diskontlaşdırma dərəcəsi (faktor) = 1 / (1 + 0.08)1 = 1 / 1.08 = 0.926 Biz bu dərəcələri cari dəyər faktorları cədvəlindən də əldə edə bilərik. Vergi təsirləri çıxılmadığı üçün bu dərəcələr vergidən əvvəlki diskontlaşdırma dərəcələridir. 3.2 Vergidən sonrakı diskontlaşdırma dərəcəsi FƏSİL – D4: DPVH-da İnflyasİya və vergİnİn nəzərə alınması : 289 Diskontlaşmış pul vəsaitləri hərəkətləri üsulu (məsələn, XCD və ya DRN) ilə kapital investisiyasını qiymətləndirərkən, əgər vergi təsirləri nəzərə alınarsa, onda burada vergidən sonrakı diskontlaşdırma dərəcəsindən istifadə edilir. Vergidən sonrakı dərəcə vergi məbləği çıxılmaqla hesablanır. Kapital investisiyası layihəsi üzrə tətbiq edilən vergi dərəcəsi bu layihədən olan pul vəsaitləri axınlarına təsir etdikdə, vergidən sonrakı diskontlaşdırma dərəcəsi istifadə olunur. Vergidən sonrakı diskontlaşdırma dərəcəsi aşağıdakı kimi hesablanır: Vergidən sonrakı dərəcə = Vergidən əvvəlki dərəcə x (1 – Vergi dərəcəsi) Vergi dərəcəsinin 30%, gəlirlilik dərəcəsinin isə 8% olduğunu fərz etsək, onda vergidən sonrakı dərəcə aşağıdakı kimi olacaq: Vergidən sonrakı dərəcə = Vergidən əvvəlki dərəcə x (1 – Vergi dərəcəsi) = 0.080 x (1 - 0.30) = 0.080 x 0.70 = 0.056 = 5.6% Diskont faktoru = 1 / 1.056 = 0.947 Tövsiyə İmtahanda XCD-ni hesablayarkən, diskont dərəcəsi kimi vergidən sonrakı kapital dəyəri dərəcəsindən istifadə edin. İCMAL Vergidən əvvəlki və sonrakı dərəcə Pul vəsaitləri axını vergidən əvvəl baş verirsə, onda vergidən sonrakı diskont dərəcəsi tətbiq edilməlidir Pul vəsaitləri axını vergidən sonra baş verirsə, onda vergidən əvvəlki diskont dərəcəsi tətbiq edilməlidir Faiz və vergi təsirləri məcmu məbləğdən çıxılmalıdır Cari dəyəri hesablamaq üçün adi qaydada diskontlaşmalıdır Bir ildən sonra 550,000 dollar məbləğində (vergidən əvvəl) müvafiq pul vəsaitlərinin əldə olunacağı gözlənilir. 35% vergi dərəcəsi tətbiq edilir. Tələb olunan gəlirlilik dərəcəsi 7% təşkil edir. Tələb olunur: Vergidən əvvəlki və sonrakı diskontlaşdırma dərəcələrindən istifadə etməklə cari dəyərləri hesablayın. 290 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Qısa Testin Cavabları 1 saylı qısa testin cavabı XCD-nin hesablanması İllər 0 1 2 3 4 Kapital ($) Dövriyyə kapitalı ($) (H2) Əməliyyat üzrə xalis pul vəsaitləri axınları ($) (H3) (600,000) (396,000) (240,000) (23,760) (25,186) (26,697) 471,642 442,500 413,990 381,714 344,315 Xalis pul vəsaiti hərəkəti ($) (996,000) 178,740 388,804 355,017 815,957 16% üzrə diskont dərəcələri 1.000 0.862 (1/1.16) 154,074 Cari dəyər ($) (996,000) 0.743 0.641 0.552 (0.862/1.16) (0.743/1.16) (0.641/1.16) 288,881 227,566 450,408 XCD = 124,929$ 1.08 x 1.074 = 1.16. Bu, bizə 16% üzrə diskont faktorunu verəcək. XCD müsbət olduğu üçün bu layihə maliyyə baxımından qəbul edilə bilər. Lakin XCD kifayət qədər böyük olmadığı üçün biz proqnoz və ehtimalların mümkün qədər dəqiq olmasına diqqət yetirməliyik. Xüsusilə də əgər layihənin tətbiqi və icrası zamanı inflyasiya dərəcəsi artarsa, layihə iqtisadi səmərəliliyini itirmiş ola bilər. Həssaslıq təhlili aparmaqla, layihə üzrə uğur qazanmağın hansı amillərdən daha çox asılı olduğunu müəyyənləşdirə bilərik. Hesablamalar H1 Sabit xərclər Amortizasiya xərcləri pul vəsaitləri hərəkəti sayılmır: pul vəsaitləri ilə ifadə olunmuş sabit xərclərin məbləğini tapmaq üçün biz cəmi sabit xərclərdən amortizasiya xərclərini çıxmalıyıq: Pul vısaiti ilə ifadə olunmuş illik sabit xərclər = 660,000$ - 216,000$ = 444,000$ İllər 1 2 3 4 İnflyasiya $ Sabit xərclər $ İnflyasiyaya məruz qalmış xərclər $ 1.05 1.05 1.05 1.05 444,000 466,200 489,510 513,986 466,200 489,510 513,986 539,685 H2 Dövriyyə kapitalı Dövriyyə kapitalına ilkin investisiya = 396,000 dollar FƏSİL – D4: DPVH-da İnflyasİya və vergİnİn nəzərə alınması : 291 İllər 0 1 2 3 Dövriyyə kapitalı $ Artma dərəcəsi Artma $ Məcmu dövriyyə kapitalı $ 396,000 396,000 419,760 444,946 6% 6% 6% 396,000 23,760 25,186 26,697 396,000 419,760 444,946 471,642 4-cü ilin sonunda dövriyyə kapitalı üzrə cəmi investisiya = 471,642 dollar H3 Əməliyyat üzrə xalis pul vəsaitləri axınları 1 $ 2 $ 3 $ 4 $ 26.25 27.56 28.94 30.39 (19.26) (20.61) (22.05) (23.59) 6.99 6.95 6.89 6.80 908,700 903,500 895,700 884,000 (466,200) (489,510) (513,986) (539,685) 442,500 413,990 381,714 344,315 3 $ 4 $ 5 $ 7,875 5,906 4,430 İllər a b c d e Məhsulun bir vahidinin inflyasiya olmuş satış qiyməti Çıxılsın: hər vahid üzrə iflyasiya olmuş dəyişən xərc Məhsulun hər vahidi üzrə əməliyyat mənfəəti (a-b) İllik cəmi Əməliyyat Mənfəəti (130,000 ədəd x Əməliyyat mənfəəti/ədəd) İllik sabit xərclər (H1) Əməliyyat üzrə xalis pul vəsaitləri hərəkəti 2 saylı qısa testin cavabı XCD-nin hesablanması İllər 0 $ İlkin dəyər Kapital ehtiyatları üzrə qiymətləndirmələrdən olan qənaət edilmiş vergi (H1) Silinmədən olan mənfəət üzrə ödənilmiş vergi İl üzrə qənaət edilmiş vəsait 28% dərəcəsi ilə qənaət edilmiş vəsait üzrə vergi Xalis pul vəsaitləri axını 9% üzrə diskont faktoru Cari dəyər (200,000) 1 $ 2 $ 14,000 10,500 6 $ (10, 489) 50,000 (200,000) 64,000 1.000 0.917 (200,000) 58,688 50,000 50,000 50,000 50,000 (14,000) (14,000) (14,000) (14,000) (14,000) 46,500 0.842 39,153 43,875 0.772 33,872 41,906 0.708 29,669 40,430 0.650 26,279 (24,489) 0.596 (14,595) XCD = (26,934$) XCD mənfidir, buna görə də bu təklif qəbul olunmamalıdır. 292 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Hesablamalar H1 Kapital ehtiyatları üzrə qiymətləndirmələrdən olan qənaət edilmiş vergi İllər Qalıq dəyəri ($) 0 1 2 3 4 5 200,000 150,000 112,500 84,375 63,281 47,461 Kapital ehtiyatları üzrə qiymətləndirmələr @ 25% ($) Qənaət edilmiş vergi @ 28% ($) 50,000 37,500 28,125 21,094 15,820 14,000 10,500 7,875 5,906 4,430 Vergi qənaətləri üzrə illər H2 Silinmədən olan zərər / mənfəət üzrə qənaət edilmiş / ödənilmiş vergi $ 5-ci ildə qalıq dəyəri Silinmə dəyəri Silinmə üzrə mənfəət 28% ilə ödənilən vergi (6-cı ildə ödənilir) 47,461 (10,000) 37,461 10,489 3 saylı qısa testin cavabı Məcmu pul vəsaitləri axını 550,000$ ‘Vergidən əvvəlki diskont faktoru’ (H1) 0.935 ‘Vergidən sonrakı diskont faktoru’ (H2) 0.956 Vergidən əvvəlki diskont faktorundan istifa- 514,250$ də etməklə, cari dəyər (550,000$ x 0.935) (Bu o zaman tətbiq edilir ki, şirkət zərərə 525,800$ məruz qalır və buna görə də faiz üzrə vergidən heç bir fayda əldə olunmur. Əgər bu, imtahan sualında xüsusi vurğulanmazsa, onda bundan istifadə etməyin.) Vergidən sonrakı diskont faktorundan istifadə etməklə, cari dəyər (550,000$ x 0.956) 1 2 3 4 5 FƏSİL – D4: DPVH-da İnflyasİya və vergİnİn nəzərə alınması : 293 Hesablamalar H1 Vergidən əvvəlki dərəcə Diskontlaşdırma dərəcəsi (faktor) = 1/(1 + r)n Diskontlaşdırma dərəcəsi (faktor) = 1/(1 + 0.07) = 1/1.07 = 0.935 H2 Vergidən sonrakı dərəcə Vergidən sonrakı dərəcə = Vergidən əvvəlki dərəcə x (1 – Vergi dərəcəsi) = 7% x (1 - 0.35) = 7% x 0.65 = 4.55% Diskont faktoru = 1/(1 + 0.0455) = 0.956 Sınaq Sualları 1. 2. Real və nominal gəlirlilik dərəcələri arasında fərq nədən ibarətdir? Real pul vəsaitləri axınları diskontlaşdırılarkən, diskontlaşma məqsədi üçün biz ___________ kapital dəyəri dərəcəsindən istifadə etməliyik. (a) real; (b) nominal. 3. Diskontlaşma məqsədləri üçün faiz ödəmələri müvafiq pul vəsaitləri axınları hesab edilirmi? 4. Vergidən sonrakı diskontlaşdırma dərəcəsi necə hesablanır? Sınaq Suallarına Cavablar 1. 2. 3. 4. Real gəlirlilik dərəcəsində inflyasiyanın əvəzi ödənilmir. Nominal gəlirlilik dərəcəsi isə özündə həm real gəlirlilik dərəcəsini, həm də inflyasiya dərəcəsini ehtiva edir. Əgər biz real pul vəsaitlərini diskontlaşdırırıqsa, onda biz diskontlaşma üçün real kapital dəyəri dərəcəsindən istifadə edəcəyik. Xeyr, faiz ödəmələri müvafiq hesab edilmir, çünki diskontlaşma zamanı kapital dəyəri dərəcəsi tətbiq edilərkən, onlar nəzərə alınmış olur. Vergidən sonrakı dərəcə vergi məbləği çıxılmaqla hesablanır. Düstur: Vergidən sonrakı dərəcə = Vergidən əvvəlki dərəcə x (1 – Vergi dərəcəsi) 294 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Özünü yoxlama sualları Sual 1 S Şirkəti 1 yanvar 20X5-ci il tarixi üzrə 75,000 dollar dəyərində bir layihəyə investisiya etmək fikrindədir. Layihənin ümumi müddəti 4 il nəzərdə tutulmuşdur, 4 ildən sonra qalıq dəyəri sıfır olacaqdır. Bu layihə üzrə birinci il 18,750 dollar, hər növbəti il isə 37,500 dollar xalis pul vəsaitlərinin əldə olunacağı gözlənilir. Diskontlaşdırma dərəcəsi 16%, mənfəət üzrə vergi dərəcəsi isə 28% təşkil edir. Tələb olunur: Vergidən sonrakı pul vəsaitləri axınlarına əsaslanmaqla, bu layihə qəbul edilməlidirmi? Sual 2 Şirkət yeni avadanlıq satın almağı planlaşdırır. Avadanlığın dəyəri 27,000 dollar təşkil edir və bu avadanlıq üzrə növbəti üç il ərzində müvafiq olaraq 9,000 dollar, 15,000 dollar və 10,500 dollar məbləğində pul vəsaitlərinin əldə olunacağı praqnozlaşdırılır. Gözlənilən inflyasiya dərəcəsi 5%, şirkətin kapital dəyəri 14.30%, tətbiq edilən vergi dərəcəsi isə 28% isə təşkil edir. Tələb olunur: (a) Nominal pul vəsaitləri hərəkətlərini hesablayın və onları vergidən sonrakı nominal kapital dəyəri dərəcəsi ilə diskontlaşdırın. (b) Real kapital dəyəri dərəcəsi ilə pul vəsaitləri axınlarını hesablayın. Özünü yoxlama suallarının cavabları 1 saylı özünü yoxlama sualının cavabı İllər 0 1 2 3 4 1 2 3 4 5 6 Vergidən əvvəlki pul vəsaitləri axınları $ 28% ilə vergi $ Vergidən sonra pul vəsaitləri axınları $ 16% üzrə diskont faktoru Vergidən əvvəl CD (1 x 4) $ Vergidən sonra CD (3 x 4) $ (75,000) 13,500 27,000 27,000 27,000 1.000 0.862 0.743 0.641 0.552 (75,000) 16,163 27,863 24,038 20,700 (75,000) 11,637 20,061 17,307 14,904 13,764 (11,091) (75,000) 18,750 37,500 37,500 37,500 5,250 10,500 10,500 10,500 FƏSİL – D4: DPVH-da İnflyasİya və vergİnİn nəzərə alınması : 295 Qeydlər: 1. 2. Əgər şirkət vergi ödəyicisidirsə (zərərə çıxmamışdırsa), onda vergidən sonrakı hesablamalar müvafiq hesab edilir. XCD mənfidir (11,091 dollar). Vergi ödənişlərindən sonrakı pul vəsaitləri axınlarını nəzərə aldıqdan sonra biz görürük ki, bu layihə qəbul edilməməlidir. Əgər şirkətin zərərə çıxdığını və bununla da vergi ödəməyəcəyini fərz etsək, onda biz bu layihəni qəbul edə bilərik, çünki burada 13,764 dollar məbləğində müsbət pul vəsaitləri mədaxili vəd olunur. 2 saylı özünü yoxlama sualının cavabı (a) Nominal kapital dəyəri dərəcəsi Vergidən sonrakı kapital dəyəri = Vergidən əvvəlki kapital dəyəri X (1 – Vergi dərəcəsi) = 14.30 X (1 - 0.30) = 14.30 X 0.70 = 10.01% İllər Pul vəsaitləri axını $ İnflyasiya Faktiki pul vəsaitləri məbləği $ 10% Diskont dərəcəsi Cari Dəyər $ 0 (27,000.00) 1.000 (27,000.00) 1.000 (27,000.00) 1 9,000.00 1.050 9,450.00 0.909 8,590.05 2 15,000.00 1.103 16,545.00 0.826 13,666.17 3 10,500.00 1.158 12,159.00 0.751 9,131.41 Xalis cari dəyər (b) Real kapital dəyəri dərəcəsi Real kapital dəyəri dərəcəsinin hesablanması (1+ n) = (1+ R) x (1+ i) burada, R = Real diskontlaşdırma dərəcəsi n = Nominal kapital dəyəri i = İnflyasiya dərəcəsi Beləliklə, R = (1 + n)/(1+ i) - 1 Beləliklə, R = 1.143/1.05 - 1 4,387.63 296 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ = 0.089 or 8.9% İllər Pul vəsaitləri axını $ 8.9% real diskont dərəcəsi 1/(1+r)n CD $ 0 1 2 3 (27,000) 9,000 15,000 10,500 1.000 0.918 0.843 0.774 (27,000) 8,262 12,645 8,127 2,034 BÖLMƏ - D İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ D5 FƏSİL – D5: İnvestİsİya qİymətləndİrİlməsİndə rİsk və qeyrİ-müəyyənlİklərİn nəzərə alınması Mövzuya i̇ lki̇ n baxış İnvestisiyanın qiymətləndirilməsi həmişə təxmini hesablamalara, gözlənilən gələcək pul vəsaitləri axınlarına əsaslanır. Gələcək heç vaxt dəqiqliklə praqnozlaşdırıla bilinmədiyi üçün gələcək ilə bağlı ehtimalların baş verməməsi riski həmişə mövcud olur. Kapital məsrəfləri layihələri adətən böyük məbləğdə pul vəsaitləri ilə müşayiət olunur. Əgər riskləri düzgün qiymətləndirməsək, onda əhəmiyyətli dərəcədə itkilərlə üzləşə bilərik. Layihə üzrə müxtəlif dəyişən amillərin hansı növ risklərlə üzləşə biləcəyi, bu risklərin layihənin nəticəsinə necə təsir edə biləcəyi, o cümlədən risklərin azaldılamasının mümkün olub-olmadığı, ümumiyyətlə onların qəbul edilən olub-olmadığı kimi bir sıra suallara cavab tapılmalıdır. Bu suallara cavab tampaq üçün, həmçinin investisiya qiymətləndirilməsində risk və qeyri-müəyyənlik barədə müvafiq məsləhətlər verə bilmək üçün biz həssaslıq təhlili, ehtimal təhlili və risk üzrə düzəliş edilmiş diskontlaşdırma dərəcələri anlayışının nə olduğunu başa düşməliyik. Bu fəsildə məhz bu haqda bəhs olunacaq. Nələri̇ öyrənəcəyi̇ k a) Risk və qeyri-müəyyənlik faktorlarının müzakirə edilməsi. b) İnvestisiya layihələri üzrə həssaslıq təhlilinin tətbiq edilməsi və investisiya qərarlarında həssaslıq təhlilinin müzakirə edilməsi. c) İnvestisiya layihələri üzrə ehtimal təhlilinin tətbiq edilməsi və investisiya qərarlarında ehtimal təhlilinin müzakirə edilməsi. d) İnvestisiya qiymətləndirilməsində risk və qeyri-müəyyənlik üzrə düzəliş edilməsi ilə bağlı digər üsulların tətbiqi və müzakirə edilməsi, o cümlədən, o cümlədən: i. simulyasiya ii. düzəliş edilmiş geri ödənmə iii. risk üzrə düzəliş edilmiş diskontlaşdırma dərəcələri. 298 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Giriş Praktiki nümunə CM layihəsinin illik ekvivalent pul vəsaitləri (İEPV) dəyəri CH layihəsindəkindən kifayət qədər aşağı olmasına baxmayaraq, həssaslıq təhlili onu göstərir ki, CM layihəsi üzrə maliyyə əminliyi daha böyükdür, buna görə də CM layihəsi CH layihəsindən üstün tutulmalıdır. CM layihəsində dəyişən amillərin sayı CH layihəsinə nisbətən xeyli azdır, çünki CM layihəsi icarə ödənişlərinin toplanması ilə bağlı bir layihədir. CH layihəsi üzrə təxmin edilən əmək haqqı xərclərinin itirilmiş xərclər olmasına baxmayaraq, işlərin çoxluğu ilə əlaqədar əgər əlavə işçi qüvvəsi cəlb olunarsa, onda bu əlavə xərclər də təhlil zamanı nəzərə alınmalıdır. Əgər əmək haqqı xərcləri CH layihəsi üzrə satışların 3.56%-ini keçərsə, onda CM layihəsi daha mənfəətli olacaqdır. Bundan əlavə əgər CH layihəsi üzrə satışlardan olan gəlir gözlənilən satışların 87.54%-indən aşağı olarsa, onda CH layihəsi üzrə İEPV dəyəri CM layihəsində olduğundan aşağı olacaqdır. O cümlədən, CH layihəsi uzun müddətə nəzərdə tutulduğu üçün bu layihə kapital dəyəri təsirlərinə çox həssasdır. Əgər kapital dəyəri 23.82%-dən yuxarı qalxarsa, onda CH layihəsi yaxşı seçim olmayacaqdır. Layihələrin qiymətləndirilməsində həssaslıq təhlilindən necə istifadə edildiyi yuxarıdakı praktik nümunədən bir daha görünür. Bu fəsildə risk və qeyri-müəyyənlik məsələlərində istifadə olunan bu və bu kimi digər modellər haqda geniş bəhs ediləcəkdir. 1. Risk və qeyri-müəyyənlik faktorlarının müzakirə edilməsi.[2] [Nələri öyrənəcəyik a] Risk və qeyri-müəyyənlik terminlərinin bəzən bir-birinə sinonim kimi işlənməsinə baxmayaraq, əslində bu terminlər müxtəlif mənalar kəsb edir. Tərif Risk rəqəmlərlə ölçülə bilən hallara aid olunur ki, bu halların baş vermə ehtimalı müəyyən dərəcədə təyin oluna bilir. Qeyri-müəyyənlik isə elə hallara aid olunur ki, bu hallar üzrə müəyyən ehtimal təyin etmək mümkünsüz olur. 1.1 Risk İnvestisiya qiymətləndirilməsi nöqteyi nəzərdən risk ilə bağlı aşağıdakı amillər nəzərə alınır: • gözlənilən gəlirlər gələcəkdə dəyişə bilər; • müxtəlif nəticələr əldə oluna bilər; • layihənin müddəti artdıqca, buna uyğun olaraq risk də artır; • dəyişkənlik nə qədər çox olarsa, risk də bir o qədər böyük olar; • şirkəti ən çox maraqlandıran risklərdən biri gözləniləndən aşağı mənfəət əldə etmək riskidir; • ehtimallar təyin oluna bilər və risklər qiymətləndirilə bilər. FƏSİL – D5: İnvestİsİya qİymətləndİrİlməsİndə rİsk və qeyrİ-müəyyənlİklərİn nəzərə alınması : 299 1.2 Qeyri-müəyyənlik İnvestisiya qiymətləndirilməsi nöqteyi nəzərdən qeyri-müəyyənlik ilə bağlı aşağıdakı amillər nəzərə alınır: • • Müxtəlif nəticələr əldə oluna bilər. Kifayət qədər keçmiş təcrübə olmadığı üçün ehtimalların təyin olunması və ya xərc və faydaların qiymətləndirilməsi çətin ola bilər. Nümunə Əgər hər hansı bir layihənin gəlirliliyinin 80% ehtimal ilə 500,000 dollar olacağını təxmin etmək mümkündürsə, deməli bu, risk amilidir. Əgər hər hansı ehtimal dərəcəsi təyin etmək və ya məbləğləri təxmini hesablamaq mümkün deyildirsə, deməli biz qeyri-müəyyənlik ilə üzləşmiş oluruq. 2. İnvestisiya layihələri üzrə həssaslıq təhlilinin tətbiq edilməsi və investisiya qərarlarında həssaslıq təhlilinin müzakirə edilməsi.[2] [Nələri öyrənəcəyik b] Tərif Həsaslıq təhlili investisiya layihəsinin risklilik dərəcəsini təyin etmək üçün istifadə edilən üsuldur. Burada XCD-ni hesablayarkən istifadə olunan dəyişən amillərin dəyişmə səviyyəsindən asılı olaraq layihənin XCD-sinin nə dərəcədə dəyişəcəyi qiymətləndirilir. 2.1 Müvafiq dəyişən amillər Yuxarıdakı tərifdə XCD-ni hesablayarkən istifadə olunan dəyişən amillərə istinad edilir. D2 fəsilinin 1-ci bölməsində izah edildiyi kimi layihənin xalis cari dəyərini (XCD) hesablayarkən, aşağıdakı maddələr müvafiq dəyişən amillər kimi nəzərə alına bilər. Diaqram 1: XCD-nin hesablanması zamanı müvafiq dəyişən amillər XCD-nin hesablanması üçün müvafiq dəyişənlər İlkin investisiya Satış qiyməti Dəyişən xərc Satış həcmi Layihə üzrə diskont dərəcəsi və ya kapital dəyəri Dəyişə bilən digər xərc və faydalar Əlavə dəyər 2.2 Həssaslıq təhlili üzrə istifadə olunan üsullar • • • Hər bir əsas dəyişən amil üzrə XCD-ni sıfıra çevirən dəyişikliyin hesablanması. Hər bir əsas dəyişən amilin təyin olunmuş müəyyən faiz qədər dəyişməsinin XCD-yə nə dərəcədə təsir etdiyinin yoxlanılması. Əminlik ekvivalenti yanaşması. 300 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ 2.3 Hər bir dəyişən amil üzrə XCD-ni sıfıra çevirən dəyişikliyin hesablanması Burada XCD-nin sıfırlanması üçün hər bir əsas dəyişən amilin nə qədər dəyişməsinin lazım olduğu hesablanır. Bu dəyişmələr sonra faiz ilə ifadə olunur. Beləliklə, hansı dəyişən amilin daha çox əhəmiyyət kəsb etdiyini müəyyənləşdirmək olar. Azacıq dəyişmə ilə XCD-ni sıfıra çevirən dəyişən amillər layihə üzrə ən həssas dəyişən amillər hesab olunur. Layihədən uğurlu nəticə əldə olunmasını tələb olunursa, rəhbərlik həmin dəyişən amillərə daha çox nəzarət etməlidir. Satışların həcminin 3% azalması kifayət edir ki, layihənin XCD-sini sıfıra bərabərləşdirsin. Bunun əksinə olaraq, XCD-nin sıfıra çevrilməsi üçün ilkin investisiyanın 15% artması tələb olunur. Bu layihə satış həcminin azalmasına qarşı çox həssasdır. Rəhbərlik satış həcminin aşağı düşməməsini xüsusi nəzarətdə saxlamalıdır. 2.4 Hər bir əsas dəyişən amilin müəyyən faiz qədər dəyişməsinin XCD-yə nə dərəcədə təsir etdiyinin yoxlanılması Burada dəyişən amilin X% dəyişməsinin XCD-ni nə qədər azaldacağına diqqət yetirilir. XCD-də böyük azalmaya səbəb olan dəyişən amillər layihənin ən həssas dəyişən amilləri hesab olunur. Nümunə Satış qiymətinin 5% azalması XCD-nin 500,000 dollar azalmasına səbəb olacaq; satış həcminin 5% azalması isə XCD-ni 100,000 dollar azaldacaqdır. Beləliklə, layihə satış həcminin dəyişməsi ilə müqayisədə satış qiymətinin dəyişməsinə daha həssasdır. 2.5 Həssaslıq təhlilinin zəif cəhətləri • • • • Bir cəhddə yalnız bir dəyişən amilin dəyişilməsi təhlil oluna bilər. Digər dəyişən amillər isə toxunulmaz qaldığı fərz edilir. Praktik cəhətdən bu, çox da reallığa uyğun deyil. Bu təhlil üzrə yalnız əsas dəyişən amillər müəyyənləşir. Risk real qiymətləndirilmir, belə ki, dəyişən amillərin faktiki dəyişməsi üzrə ehtimal nəzərə alınmır. Əsas faktorlar müəyyənləşdiyi halda belə, rəhbərlik bu dəyişən amillər üzrə nəzərətə malik olmaya bilər. Parametrlər təyin olunmayınca, qərar vermək üçün bu təhlil öz-özlüyündə heç bir əhəmiyyət kəsb etmir. FƏSİL – D5: İnvestİsİya qİymətləndİrİlməsİndə rİsk və qeyrİ-müəyyənlİklərİn nəzərə alınması : 301 İCMAL investisiya layihəsi üzrə risklərin qiymətləndirilməsi üsulu Həssaslıq təhlili Hər bir əsas dəyişənin müəyyən faiz dərəcəsi ilə dəyişməsi və bunun XCD-yə təsirinin yoxlanılması Hər bir əsas dəyişənin XCD-ni sıfıra çevirən dəyişməsinin hesablanması Qısa test 1 Z Şirkəti 690,000 dollar dəyərində yeni bir avadanlığa investisiya qoymaq niyyətindədir, avadanlığın istifadə müddəti 5 il nəzərdə tutulmuşdur. Bu avadanlığın tətbiqi ilə illik istehsalat həcminin 20,000 ədəd artacağı gözlənilir. Məhsulun hər vahidi üzrə satış qiyməti 32 dollar, hər vahid üzrə material, əmək haqqı və dəyişən xərclər müvafiq olaraq 10dollar, 8 dollar və 20 dollar təşkil edir. Əgər avadanlıq quraşdırılarsa, onda hər il əlavə 38,000 dollar sabit xərclər baş verəcək. Şirkətin kapital dəyəri 9% təşkil edir. Vergini nəzərə almadan, layihənin XCD-sinin bu XCD-ni hesablayarkən istifadə olunan dəyişənlər üzrə dəyişmələrə nə dərəcədə həssas olduğunu qiymətləndirin. 3. İnvestisiya layihələri üzrə ehtimal təhlilinin tətbiq edilməsi və investisiya qərarlarında ehtimal təhlilinin müzakirə edilməsi.[2] [Learning Outcome c] 3.1 Ehtimal təhlili Ehtimal təhlili üsulunda gözlənilən pul vəsaitləri axınlarının ehtimal paylanması hazırlana bilər. Bununla da gözlənilən XCD müəyyənləşə bilər. Mənfi XCD-nin baş vermə ehtimalını, layihə ilə bağlı ən yaxşı və ən pis halların baş vermə ehtimalını bu təhlil üsulun ilə müəyyən edə bilərik. Sadə ehtimal paylanmalarında sadəcə bir neçə hal üzrə ehtimal göstərilə bilər. Nümunə Ehtimal Pul vəsaitləri hərəkəti $ 0.3 0.6 0.1 200,000 300,000 100,000 Gözlənilən xalis cari dəyər = (0.3 x 200,000$) + (0.6 x 300,000$) + (0.1 x 100,000$) = 250,000$ 302 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ 3.2 Gözlənilən pul vəsaitləri axınlarının ehtimal paylanması 1. 2. 3. Müxtəlif və ya birgə ehtimallardan istifadə etməklə, ehtimal paylanması hazırlanır. Bu yanaşmada müxtəlif nəticələrin mümkünlüyü nəzərə alınır. Gözlənilən XCD hesablanır. Risk müxtəlif tərəfərdən təhlil edilir. Qısa test 2 S Şirkətinin kapital dəyəri 14%, layihə üzrə ilkin investisiya isə 470,000 dollar təşkil edir. Müxtəlif iqtisadi vəziyyətlərdə layihə üzrə pul vəsaitləri axınlarını təxmini olaraq hesablayın. Müvafiq ehtimal dərəcələri aşağıdakı kimidir: 1-ci il üzrə xalis pul vəsaitləri axınları İqtisadi vəziyyət Ehtimal Pul vəsaitləri axını ($) Zəif Orta Yüksək 0.3 150,000 0.5 300,000 0.2 450,000 2-ci il üzrə xalis pul vəsaitləri axınları İqtisadi vəziyyət Ehtimal Pul vəsaitləri axını ($) Orta Yüksək 0.7 375,000 0.3 525,000 2-ci il üzrə iqtisadi vəziyyətin 1-ci il üzrə olan vəziyyətdən heç bir asılılığı olmadığını fərz edərək, layihənin gözlənilən XCD-sini hesablayın. XCD-nin mənfi olma riskini də hesablayın. 3.3 XCD üzrə standart sapma Layihənin müddəti uzadıldıqda, XCD-ni mümkün qədər dəqiq hesablamaq bir qədər də çətinləşir, çünki hər il üzrə əlavə və çoxlu müxtəlif ehtimallar mövcud olur. XCD-nin standart sapmasını hesablamağın qısa üsulu vardır. Bu, mümkün riskin ən yaxşı göstəricisidir. Standart sapma aşağıdakı kimi hesablanır: burada, S – standart sapma p – ehtimal x – gözlənilən XCD FƏSİL – D5: İnvestİsİya qİymətləndİrİlməsİndə rİsk və qeyrİ-müəyyənlİklərİn nəzərə alınması : 303 Nümunə G Şirkəti iki layihə - P və Q qarşılıqlı müstəsna layihələri arasında seçim etməlidir. Hər layihənin xərcləri ilə bağlı bəzi qeyri-müəyyənliklər mövcuddur. Hə iki layihənin XCD-sinin ehtimal paylanması aşağıdakı kimi hesablanmışdır: XCD ‘000$ P Layihəsi ehtimal XCD $’000 Q Layihəsi ehtimal (10) 10 15 35 0.15 0.20 0.35 0.30 5 10 20 30 0.2 0.3 0.4 0.1 Şirkət hansı layihəyə üstünlük verməlidir? 1-ci mərhələ: P və Q Layihələri üzrə gözlənilən XCD-ni hesablayın XCD ’000$ (10) 10 15 35 P Layihəsi ehtimal CD ’000$ 0.15 0.20 0.35 0.30 (1.5) 2.0 5.25 10.5 16.25 P layihəsi üzrə gözlənilən XCD daha böyükdür, lakin biz XCD-nin gözlənilən dəyərdən yuxarı və ya aşağı olması riskini də müəyyən etməliyik. Bu, Standart Sapma ilə ölçüləcəkdir. Standart Sapma aşağıdakı kimi hesablanır: Burada x – gözlənilən XCD-dir. 2-ci mərhələ: Layihənin XCD-sinin Standart Sapmasının hesablanılması P Layihəsi x = 16.25 x ’000$ p (1.5) 2.0 5.25 10.5 0.15 0.20 0.35 0.30 ( )2 (x - x) p x-x (17.75) (14.25) (11) (5.75) 47.26 40.61 42.35 9.92 ’000$ 140.14 304 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Q Layihəsi x = 15 x ’000$ p 1 3 8 3 0.2 0.3 0.4 0.1 ( )2 (x - x) p x-x (14) (12) (7) (12) 39.2 43.2 19.6 14.4 ’000$ 116.4 P Layihəsi Q Layihəsi S = 140.14 = 11.838 = $11,838 S = 116.4 = 10.789 = $10,789 P Layihəsi üzrə gözlənilən XCD daha yüksəkdir, həmçinin bu layihə üzrə XCD-nin standart sapması da yüksəkdir, yəni P Layihəsi daha çox risklidir. Hansı layihənin seçilməsi rəhbərliyin risk amilinə münasibətindən asılıdır. • • Əgər rəhbərlik riski sevmirsə, onda ən az riskli layihəyə, yəni Q Layihəsinə üstünlük veriləcəkdir. Əgər rəhbərlik yüksək XCD-yə ümid edərək aşağı XCD riskini qəbul etməyə hazırdırsa, onda P Layihəsinə üstünlük veriləcəkdir. 3.4 Ehtimal təhlilinin qiymətləndirilməsi Bu üsul çox tanınmış bir üsuldur və menecerlərin subyektiv qiymətləndirilmələrinə baxmayaraq, ehtimal təhlili əslində faydalı bir üsuldur. Menecerlərin qiymətləndirmələri isə mümkün məlumatlara əsaslanır. Bunlar gələcək hadisələrin baş vermə ehtimalı üzrə qiymətləndirmələri göstərirlər. Bu cür qiymətləndirmələr menecerlər tərəfindən adi biznes fəaliyyəti üzrə də mütəmadi olaraq aparılır. İCMAL Gözlənilən XCD-nin hesablamaq olur Ehtimal təhlili Mənfi XCD-nin və layihə üzrə ən uğursuz halın baş vermə ehtimalını hesablamaq olur FƏSİL – D5: İnvestİsİya qİymətləndİrİlməsİndə rİsk və qeyrİ-müəyyənlİklərİn nəzərə alınması : 305 Qısa test 3 Layihənin XCD-sinin ehtimal paylanması aşağıdakı kimi təxmin edilmişdir: Ehtimal Pul vəsaitləri hərəkəti $ 0.10 0.15 0.20 0.25 0.30 (75,000) 21,000 27,000 23,000 17,000 Tələb olunur: Layihənin gözlənilən XCD-sini və bu XCD-nin standart sapmasını hesablayın. 4. İnvestisiya qiymətləndirilməsində risk və qeyri-müəyyənlik üzrə düzəliş edilməsi ilə bağlı digər üsulların tətbiqi və müzakirə edilməsi, o cümlədən: i. simulyasiya [1] ii. düzəliş edilmiş geri ödənmə [1] iii. risk üzrə düzəliş edilmiş diskontlaşdırma dərəcələri [2] [Nələri öyrənəcəyik d] 4.1 Simulyasiya Həssaslıq təhlilinin ən başlıca zəif cəhətlərindən biri odur ki, burada layihənin XCD-sinin bir cəhddə yalnız bir dəyişən amillər üzrə baş verən dəyişmələrə olan həssaslığı təhlil edilir. Reallıqda isə bir dəyişən amillər üzrə olan dəyişmə digər dəyişən amillərə də təsir edə bilər. Simulyasiya modellərinin faydalılığı ondan ibarətdir ki, burada bir cəhddə bir deyil, bir neçə dəyişən amil üzrə olan dəyişmələr təhlil oluna bilər. Bu, təkrar təhlillərlə müəyyən edilir, dəyişən amillərdə eyni zamanda baş verən dəyişmələrin XCD-yə necə təsir etdiyi yoxlanılır. Bu üsul, həm də Monte Karlo üsulu adlanır. Layihə qiymətləndirilməsi üçün simulyasiya modelindən istifadə etdikdə, aşağıdakı mərhələlər nəzərə alınır: • Layihə üzrə hər bir dəyişən amil üçün müxtəlif ehtimallarla çoxlu təsadüfi qiymətlər təyin olunur. • Kompüter müxtəlif təsadüfi qiymətlər toplusu yaradır və hər bir dəyişə amilin qiymətləndirilməsi üçün bu təsadüfi qiymətlərdən yenə də təsadüfi olaraq seçim edir. • Bu dəyişən amillər toplusu ilə XCD hesablanır. • Bu proses bir neçə dəfə təkrarlanır və XCD-nin tezlik paylanması ölçülür. • Tezlik paylanmasından da gözlənilən XCD və onun standart sapması hesablanır. Lakin, dəyişən amillər əksər hallarda bir-birindən asılı olur, məsələn, satış qiymətinin artması satış həcminin azalmasına səbəb ola bilər. Sadə simulyasiya modellərində dəyişəm amillər bir-birilə əlaqəli olmadığı fərz edilir. Dəyişən amillər arasında qarşılıqlı əlaqə mürəkkəb modellərdə nəzərə alınır. 306 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Nümunə P Şirkətinin maliyyə direktorunun ehtimal paylanması üzrə təxmini hesablamaları aşağıda təqdim edilmişdir Əmək haqqı '000$ Ehtimal 8-10 10-12 12-14 0.3 0.5 0.2 Xammal '000$ 6-8 8-10 10-12 12-14 Ehtimal Gəlir '000$ Ehtimal 0.2 0.3 0.3 0.2 28-32 32-36 36-40 40-46 0.1 0.2 0.5 0.2 Sabit xərclər 12,000$, dövrün əvvəlinə olan nağd pul vəsaitləri isə 52,000$ təşkil edir. Pul vəsaitləri axınları üzrə simulyasiya modelinin tətbiq edilməsi və altıncı ayın sonunda gözlənilən pul vəsaitləri qalığının müəyyənləşməsi tələb olunur. Aşağıdakı təsadüfi qiymətlərdən istifadə edin: Əmək haqqı Xammal Gəlir 3 4 0 8 5 5 9 1 6 3 0 8 9 3 0 7 4 2 1. Pul vəsaitləri axınlarının layihələndirilməsi üzrə simulyasiya a) Qiymətlərin təsadüfi paylanması Təsadüfi qiymətlər ən aşağı və ən yuxarı dəyərlər üzrə məcmu ehtimallara əsaslanmaqla paylanılır, məsələn əmək haqqı xərcləri üzrə mümkün təsadüfi qiymətlərin sayını 10 (0-9) götürək. 0.3-ə bərabər məcmu ehtimal üzrə təsadüf olunan rəqəmlər (0-2) aralığında yerləşir. Bu aralığa isə üç rəqəm – 0, 1 və 2 rəqəmləri daxildir. Növbəti məcmu ehtimal 0.8-ə bərabərdir (3-7). Burada növbəti beş rəqəm (3, 4, 5, 6 və 7) əhatə olunur. Növbəti məcmu ehtimal isə 1.0-ə bərabərdir. Bu ehtimal üzrə 8 və 9 rəqəmləri əhatə olunur. Əmək haqqı xərcləri Xammal Gəlir Orta qiymət '000$ Məcmu Eht. Təsadüfi qiymət. Orta qiymət '000$ Məcmu Eht. Təsadüfi qiymət. Orta qiymət '000$ 9 11 13 0.3 0.8 1.0 0-2 3-7 8-9 7 9 11 13 0.2 0.5 0.8 1.0 0-1 2-4 5-7 8-9 30 34 38 42 Məcmu Eht. 0.1 0.3 0.8 1.0 Təsadüfi qiymət. 0 1-2 3-7 8-9 b) Pul vəsaitləri axını üzrə simulyasiya Müvafiq aylar üçün faktiki təsadüfi qiymətlər yuxarıda təqdim edilmişdir. Təsadüfi rəqəmin düşdüyü aralıqdan asılı olaraq həmin ay üzrə məbləğ müəyyənləşdirilir. Məsələn, 6 aylıq əmək haqqı xərcləri üzrə təsadüfi rəqəmlər müvafiq olaraq 3, 8, 9, 3, 9 və 7 rəqəmləridir. Bu rəqəmlərə müvafiq olan orta qiymətlər 11, 13, 13, 11, 13 və 11-dir. Bu qiymətləri aşağıdakı cədvəldə qeyd edək. FƏSİL – D5: İnvestİsİya qİymətləndİrİlməsİndə rİsk və qeyrİ-müəyyənlİklərİn nəzərə alınması : 307 Aylar Gəlir ’000$ Əmək haqqı ’000$ 1 2 3 4 5 6 30 38 38 42 30 34 11 13 13 11 13 11 Xammal ’000$ Sabit xərclər ’000$ Xalis pul vəsaitləri axını ’000$ Nağd pul vəsaitləri dövrün əvvəlinə ‘000$ 9 11 7 7 9 9 12 12 12 12 12 12 (2) 2 6 12 (4) 2 50 52 58 70 66 68 Yuxarıdakı simulyasiyadan müşahidə olunur ki, 4 ay üzrə xalis pul vəsaitləri məxarici baş verir, beləliklə xalis pul vəsaitləri məxarici ehtimalı 4/6 = 0.66 təşkil edir. Yuxarıdakı cədvəldən göründüyü kimi 6-cı ilin sonunda təxmin edilən nağd pul qalığının 68,000$ olacağı gözlənilir . 2. Pul vəsaitləri layihələndirilməsi üzrə Gözlənilən Dəyər üsulu $ Əmək haqqı xərclərinin gözlənilən dəyəri Xammalın gözlənilən dəyəri Gəlirin gözlənilən dəyəri Aylıq gözlənilən pul vəsaitləri mədaxili 6 aydan sonra gözlənilən nağd pul qalığı (9 x 0.3) + (11 x 0.5) + (13 x 0.2) (7 x 0.2) + (9 x 0.3) + (11 x 0.3) + (13 x 0.2) (30 x 0.1) + (34 x 0.2) + (38 x 0.5) + (42 x 0.2) 37,200$ - 10,800$ - 10,000$ –12,000$ 52,000 + (4,400 x 6) 68,000 dollar və 78,400 dollar məbləğləri arasındakı fərq seçilən nümunələrin nəticəsində yaranır. Əgər təkrar olaraq çoxlu sayda simulyasiyalar aparılarsa, onda proqnozlaşdırılan məbləğləri orta göstəricisi gözlənilən dəyərə daha yaxın olacaqdır. 4.2 Düzəliş edilmiş geri ödənmə 1. Geri ödənmə Geri ödənmə üsulu haqqında D2 fəsilinin 2-ci bölməsində ətraflı şəkildə bəhs olunmuşdur. Bu üsulda layihədən olan xalis pu vəsaiti hərəkətlərinin ilkin investisiya məbləğini tam qarşılaması üçün nə qədər vaxtın (müddətin) lazım olduğu təxmini hesablanır. Müəyyən geri ödənmə müddəti hədəf seçilir. Geri ödənmə müddəti hədəf seçilmiş bu müddətdən az olan və ya bu müddətə bərabər olan layihələr qəbul edilir. Bu müddəti aşan layihələrdən isə imtina olunur. 2. Düzəliş edilmiş geri ödənmə Layihə ilə bağlı bəzi riskləri nəzərə almaqla, geri ödənmə müddəti bir qədər qısaldılır. Səbəb budur ki, pul vəsaitləri axınlarının nə qədər uzaq gələcəkdə baş verəcəyi gözlənilirsə, onlar bir o qədər riskli və qeyri-müəyyənn olur. 10,800 10,000 37,200 4,400 78,400 308 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Nümunə Şirkət layihə üzrə hədəf seçdiyi geri ödənmə müddətini əvvəlcə 5 il təyin etdi. Daha sonra bu müddətə risk üzrə düzəliş verməklə, geri ödənmə müddətini azaldaraq, 4 il hədəf seçdi. Tövsiyə Düzəliş edilmiş geri ödənilmə üsulu sadə üsul olduğu üçün adətən imtahanda bu üsuldan istifadə etmək məsləhət görülmür. 4.3 Risk üzrə düzəliş edilmiş diskontlaşdırma dərəcələri Risk daşımayan investisiyalar üzrə gəlirlilik dərəcəsi adətən orta və ya yüksək riskli investisiyaların gəlirlilik dərəcəsindən aşağı olur. Məsələn, hökumətin təklif etdiyi qiymətli kağızlar demək olar ki, risk daşımayan olur, bununla belə gəlirlilik dərəcəsi də aşağı olur. Lakin, əgər investorlar öz pullarını daha riskli layihələrə yatırırlarsa, deməli onlar bu layihələrdən yüksək gəlirlilik dərəcəsi tələb edirlər. Risk üzrə düzəliş edilmiş diksont dərəcəsi iki tərkib hissədən ibarətdir: 1. 2. Risk daşımayan gəlirlilik dərəcəsi - İnvestorların likvidlik və ya vaxt amili ilə bağlı kompensasiyasını təmin etmək üçün təyin olunur. Belə ki, investorlar öz pullarını investisiyaya qoyuluşu edərək, digər məqsədlərə istifadə edə bilmədikləri üçün kompensasiya istəyirlər. Risk premiyası: investorlar daha riskli layihəyə pul yatırdıqları üçün bu riskin qarşılığının ödənilməsini də istəyirlər. RDDR = Risk daşımayan gəlirlilik dərəcəsi + Risk premiyası Lakin, risk premiyasını (mükafatını) müəyyən etmək elə də asan deyildir. Bunu müəyyənləşdirmək üçün aşağıdakı alternativ üsullarları tətbiq etmək lazımdır: • • ayrı-ayrı risk sinifləri müəyyənləşdirib, bu siniflər üzrə müvafiq diskontlaşdırma dərəcələri təyin etmək olar. Hər hansı bir risk sinfinə aid edilən layihə üzrə də elə həmin sinif üçün təyin olunmuş diskontlaşdırma dərəcəsindən istifadə olunacaqdır. fərz edək ki, layihələrin riski şirkətin cari orta biznes riski ilə oxşardır. Bu, ümumi bir dərəcə ilə, məsələn cari müəssisə üçün tətbiq edilə bilən kapitalın orta dəyəri dərəcəsi ilə ifadə oluna bilər. Z Şirkəti üçün risk daşımayan gəlirlilik dərəcəsi 8% təşkil edir. Bu şirkət hər hansı xüsusi bir layihə üzrə 7% risk premiyası tətbiq etmək istəyir. Risk üzrə düzəliş edilmiş gəlirlilik dərəcəsi 15% (8% +7%) təşkil edəcəkdir. Risk üzrə düzəliş edilmiş diskontlaşdırma dərəcəsi tətbiq olunarkən, fərz edilir ki, layihənin müddəti boyunca risk daimi olaraq artır. Əgər risk premiyası ildən ilə tətbiq edilərsə, onda məsələn beş ildən sonrakı pul vəsaitləri axınının cari dəyəri dörd ildən sonrakı pul FƏSİL – D5: İnvestİsİya qİymətləndİrİlməsİndə rİsk və qeyrİ-müəyyənlİklərİn nəzərə alınması : 309 vəsaitlərinin cari dəyərindən aşağı olacaqdır. Bu o deməkdir ki, biz riskin davamlı olaraq artdığını fərz edirik. Bir çox hallarda bu fərziyyə özünü doğruldur. Nümunə U Şirkəti diskontlaşdırma dərəcələrinə risk ilə bağlı düzəlişlər etmək üçün risk daşımayan dərəcənin üzərinə müxtəlif risk premiyasını əlavə etmək istəyir. Bu dərəcədən asılı olaraq, təklif olunan layihənin aşağı, orta və ya yüksək riskli layihə olduğu qiymətləndirilir. Risk səviyyəsi Zəif Orta Yüksək Risk daşımayan (%) (a) Risk premiyası (%) (b) Risk üzrə düzəliş edilmiş dərəcə (%) (a + b) 8 8 8 4 7 10 12 15 18 Risk üzrə düzəliş edilmiş dərəcəyə əsaslanaraq, bu layihənin nə dərəcədə məqbul olduğu barədə fikirlərinizi bildirin. Layihə üzrə pul vəsaitləri axınları aşağıdakı kimi nəzərdə tutulub: İllər Pul vəsaitləri axınları (milyon $) 0 1 2 (100) 45 80 Əgər layihə aşağı riskli layihə kimi qiymətləndirilərsə, İllər CD (milyon $) 0 (100) 1 45 / (1+ 0.12) = 40.18 2 80 / (1+ 0.12)2 = 63.78 XCD = 40.18 + 63.78 – 100 = 3.96: qəbul edilməlidir. Əgər layihə orta riskli layihə kimi qiymətləndirilərsə, illər CD (milyon $) 0 (100) 1 45 / (1+ 0.15) = 39.13 2 80 / (1+ 0.15)2 = 60.49 XCD = 39.13 + 60.49 - 100 = (0.38)$: imtina edilməlidir. Əgər layihə yüksək riskli layihə kimi qiymətləndirilərsə, İllər CD (milyon $) 0 (100) 1 45 / (1+ 0.18) = 38.14 2 80 / (1+ 0.18)2 = 57.45 XCD = 38.14 + 57.45 – 100 = $(4.41): İmtina edilməlidir 310 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ 4.4 Əminlik ekvivalenti yanaşması Proqnozlaşdırılan pul vəsaitləri axınlarının müəyyən hissəsinin mütləq baş verəcəyi barədə rəhbərlik zəmanətə malik ola bilər. Nümunə Rəhbərliyin təxmini hesablamalarına görə, şirkətin gəlirli növbəti dörd il ərzində cəmi 5 milyon dollar təşkil edəcəkdir. 5 milyon dollar məbləğində olan bu gəlirin 2 milyon dollar məbləği müqavilənin şərtlərinə əsasən müştərilərin öhdəliyindədir, yəni 2 milyon dollarınəldə olunacağına zəmanət (əminlik) var. Adətən, pul vəsaitləri axınları üzrə əminlik faizi müəyyən edilir və pul vəsaitləri axınları əminlik ekvivalenti ilə ifadə olunur. Sonra əminlik ekvivalenti dəyərlərindən istifadə etməklə XCD yenidən hesablanır. İCMAL Təkrar təhlillər aparmaqla, dəyişənlər üzrə dəyişmələr simulyasiyasının XCD-yə necə təsir etdiyini müəyyənləşdirmək Simulyasiya Risk və qeyri-müəyyənlik üzrə düzəliş üsulları Xalis pul vəsaitləri axınları ilə ilkin investisiyanın tam ödənməsi (qarşılanması) üçün gözlənilən müddət Diskontlaşdırma dərəcəsində risk və gəlirlilik amillərinin nəzərə Risk üzrə düzəliş edilmiş alınması diskontlaşdırma dərəcələri Düzəliş edilmiş geri ödənmə Əminlik ekvivalenti yanaşması Pul vəsaitləri axınları üzrə müəyyənləşir və pul vəsaitləri hərəkətləri əminlik ekvivalenti ilə ifadə olunur Qısa Testin Cavabları 1 saylı qısa testin cavabı Həssaslıq təhlili XCD hesablanması üzrə təhlil CD $ Gəlir (20,000 x 32$) x 3.890 Dəyişən xərclər (20,000 x 20$) x 3.890 2,489,600 (1,556,000) Əməliyyat mənfəəti Sabit xərclər ($38,000 x 3.890) İlkin investisiya XCD 933,600 (147,820) (690,000) 95,780 9% üzrə məcmu cari dəyər faktoru 5 il üçün 3.890 təşkil edir. XCD hal-hazırda 95,780 dollar (müsbət) olduğu üçün bu layihəyə investisiya yatırmaq maliyyə baxımdan qəbul FƏSİL – D5: İnvestİsİya qİymətləndİrİlməsİndə rİsk və qeyrİ-müəyyənlİklərİn nəzərə alınması : 311 ediləndir. Əgər qərar dəyişərsə, XCD ən azı 95,780 dollar aşağı düşməlidir. Həssaslıq təhlili 1. Gəlir Gəlir (CD) ən azı 95,780$ aşağı düşməlidir % azalma = 95,780/2,489,600 = 3.8% 2. Satış qiyməti Əgər satışlardan olan gəlir 3.8% aşağı düşməlidirsə, bu zaman satış qiyməti 1.22$ (3.8% x 32$) azalmalıdır. 3. Satış həcmi Satış həcmi əməliyyat mənfəəti səviyyəsinə təsir etdiyi üçün əvvəlcə əməliyyat mənfəəti üzrə olan dəyişmə hesablanmalıdır. Əməliyyat mənfəəti üzrə tələb olunan azalma = 95,780/933,600 = 10.26% Satış həcmi üzrə tələb olunan azalma = 10.26% x 20,000 = 2,052 4. Dəyişən xərclər Dəyişən xərclər üzrə tələb olunan artım = 95,780/1,556,000 = 6.15% Hər vahid üzrə artım = 6.15% x 20$ = 1.23$ 2 saylı qısa testin cavabı 1-ci mərhələ: Müxtəlif pul vəsaitləri axınlarının cari dəyəri: İllər İqtisadi vəziyyət Pul vəsaitləri axını ’000$ 14% üzrə diskont faktoru CD ’000$ 1 1 1 2 2 Zəif Orta Yüksək Orta Yüksək 150 300 450 375 525 0.877 0.877 0.877 0.769 0.769 131.6 263.1 394.7 288.4 403.7 2-ci mərhələ: 1-ci və 2-ci illər üzrə pul vəsaitləri axınlarının birgə cari dəyəri: 1-ci il 2-ci il İqtisadi vəziyyət Pul vəsaitləri axınının cari dəyəri ’000$ Zəif Zəif Orta Orta Yüksək Yüksək 131.6 131.6 263.1 263.1 394.7 394.7 İqtisadi vəziyyət Pul vəsaitləri axınının cari dəyəri ’000$ Pul vəsaitləri axınının cəmi cari dəyəri ’000$ Orta Yaxşı Orta Yaxşı Orta Yaxşı 288.4 403.7 288.4 403.7 288.4 403.7 420.0 535.3 551.5 666.8 683.1 798.4 312 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Pul vəsaitləri axınının cəmi cari dəyəri ’000$ 1-ci il Ehtimal 2-ci il Ehtimal Birgə Ehtimal Pul vəsaitləri axınlarının gözlənilən cari dəyəri ’000$ 420.0 535.3 551.5 666.8 683.1 798.4 0.3 0.3 0.5 0.5 0.2 0.2 0.7 0.3 0.7 0.3 0.7 0.3 0.21 0.09 0.35 0.15 0.14 0.06 88.2 48.2 193.0 100.0 95.6 47.9 572.9 $ Pul vəsaitləri mədaxilinin gözlənilən cari dəyəri 572,900 Çıxılsın: İlkin investisiya 470,000 Gözlənilən XCD 102,900 Layihənin XCD-sinin mənfi olması ehtimalı pul vəsaitləri axınlarının cəmi cari dəyərinin 470,000 dollar məbləğindən az olduğu hallarda baş verir. Beləliklə, cəmi CD sütunu üzrə 450,000 dollar -dan aşağı olan dəyərləri seçin. Bununla da layihənin mənfi XCD-yə malik olma ehtimalı 0.21 və ya 21% olur. Alternativ hesablama 1-ci il üzrə gözlənilən pul vəsaitləri axını = (150,000 x 0.3) + (300,000 x 0.5) + (450,000 x 0.2) = 285,000$ 2-ci il üzrə gözlənilən pul vəsaitləri axını = (375,000 x 0.7) + (525,000 x 0.3) = 420,000$ XCD = (285,000$ x 0.877) + (470,000$ x 0.769) - 470,000$ = 102,925$ 3 saylı qısa testin cavabı 1-ci mərhələr: Layihənin gözlənilən xalis cari dəyərinin hesablanması Ehtimal Pul vəsaitləri axını Gözlənilən dəyər 0.10 0.15 0.20 0.25 0.30 (75,000) 21,000 27,000 23,000 17,000 (7,500) 3,150 5,400 5,750 5,100 11,900 x = 11,900 FƏSİL – D5: İnvestİsİya qİymətləndİrİlməsİndə rİsk və qeyrİ-müəyyənlİklərİn nəzərə alınması : 313 Pul vəsaitləri axını Gözlənilən XCD (X) $ Ehtimal (p) (X - X) $ p (X - X) (7,500) 3,150 5,400 5,750 5,100 0.10 0.15 0.20 0.25 0.30 (19,400) (8,750) (6,500) (6,150) (6,800) 37,636,000 11,484,375 8,450,000 9,455,625 13,872,000 2 $ 80,898,000 Standart sapma S = 80,898,000 = 8994.33$ Gözlənilən XCD = 11,900$ Standart sapma = 8994.33$ Sınaq Sualları 1. 2. 3. 4. Risk və qeyri-müəyyənlik terminləri arasındakı fərq nədən ibarətdir? Həssaslıq təhlili ilə eyni zamanda bütün dəyişən amillər üzrə olan dəyişmələrin təsirini təhlil etmək mümkündür. Bu, doğrudur, yoxsa səhv? Əminlik ekvivalenti yanaşması nə deməkdir? Aşağıda verilənlər əsasında gözlənilən XCD-ni hesablayın: Ehtimal 0.25 0.40 0.35 5. Pul vəsaitləri hərəkəti $ 200,000 300,000 100,000 Nə üçün risk üzrə düzəliş edilmiş diskontlaşdırma dərəcəsi adi dərəcədən yüksək olur? Sınaq Suallarına Cavablar 1. 2. 3. 4. 5. Risk amili ölçülə bilən və ehtimallar təyin oluna bilən hallara istinad edir, qeyri-müəyyənlik amili isə ehtimallar təyin oluna bilinməyən hallara aid oluna bilər. Səhvdir, həssaslıq təhlili ilə bir cəhddə yalnız bir dəyişən amil üzrə olan dəyişmələr təhlil oluna bilər. Əminlik ekvivalenti yanaşmasında zəmanətli pul vəsaitləri axınları üzrə əminlik faizi təyin olunur və pul vəsaitləri axınları özlərinin əminlik ekvivalenti ilə ifadə olunurlar. Sonra əminlik ekvivalenti ilə ifadə olunmuş pul vəsaitləri axınlarından istifadə etməklə XCD yenidən hesablanır. Gözlənilən xalis cari dəyər = (0.25 x 200,000$) + (0.40 x 300,000$) + (0.35 x 100,000$) = 205,000$ Risk üzrə düzəliş edilmiş diskontlaşdırma dərəcəsində pulun vaxt dəyərindən əlavə olaraq həm də risk amilləri də nəzərə alınır. Adi dərəcənin üzərinə risk premiyası da 314 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ əlavə olunduğu üçün risk üzrə düzəliş edilmiş diskontlaşdırma dərəcəsi yüksək olur. Özünü yoxlama sualları Sual 1 G Şirkəti yeni məhsul istehsalı ilə bağlı investisiya layihəsinə 5.5 milyon dollar pul yatırmaq istəyir. Bu məhsulun dörd il istehsal olunacağı gözlənilir. Yeni məhsulun hər vahidi üzrə satış qiyməti 8.70 dollar, dəyişən xərcləri isə 5.60 dollar nəzərdə tutulub. Məhsuldan hər il 650,000 ədəd satılacağı planlaşdırılır. Şirkətin kapital dəyəri 10% təşkil edir. Vergi və kapital ehtiyatları üzrə qiymətləndirmələri nəzərə almadan, hər bir dəyişən amil üzrə XCD-ni sıfıra çevirən dəyişməni müəyyən edin. Sual 2 J Şirkətinin bir layihəsi üzrə pul vəsaitləri axınları aşağıdakı kimi praqnozlaşdırılmışdır: $ İlkin ödəniş 50,000 Daxilolmalar: illər 1 2 3 4 10,000 42,000 28,000 28,000 İllər Satış/istehsal ədədlə İstehsal xərci/ədəd $ Satış qiyməti hər ədəd üzrə $ 1 2 3 4 10,000 40,000 28,000 28,000 3.50 3.45 3.40 3.40 4.50 4.50 4.40 4.40 Yuxarıdakı dəyişən amillərə və aşağıdakı məlumatlara əsaslanaraq həssaslıq təhlili aparın: a) Satış/İstehsal üzrə 10% azalma. b) Hər vahidin istehsal xərci üzrə 10% artım. c) Satış qiyməti üzrə 10% azalma. Özünü yoxlama suallarının cavabları 1 saylı özünü yoxlama sualının cavabı Layihənin dəyişən amillər baxımından layihənin XCD-si belə olacaqdır: XCD = ((Q - DX) x S x KCDF10, 4) – İ0 FƏSİL – D5: İnvestİsİya qİymətləndİrİlməsİndə rİsk və qeyrİ-müəyyənlİklərİn nəzərə alınması : 315 Burada, Q DX S CPVF10, 4 İ0 = Hər vahid üzrə satış qiyməti = Hər vahid üzrə dəyişən xərc = Satış həcmi = 10% üzrə 4 il üçün məcmu cari dəyər faktoru = İlkin investisiya 4 il üçün məcmu cari dəyər faktoru 3.17 təşkil edir. 1-ci mərhələ Yuxarıdakı məlumatlara əsaslansaq, XCD belə olacaq: XCD = ((8.70 – 5.60) x 650,000 x 3.17) – 5,500,000 = 887,550$ 2-ci mərhələ hər bir dəyişən amil üzrə XCD-ni sıfıra çevirən dəyişmənin hesablanması (a) İlkin investisiya = [(8.70 – 5.60) × 650,000×3.17] – I0 = 0 Beləliklə, I0 = ((8.70 – 5.60) × 650000×3.17) = 6,387,550$ Burada 887,550$ (6,387,550 – 5,500,000) və ya planlaşdırılmış ilkin investisiya üzrə 16.13% artım müşahidə olunur. (b) Satış qiyməti Aşağıdakı bərabərlik tətbiq ediləcəkdir: [(Q – 5.60) × (650,000 ×3.17)] – 5,500,000 = 0 (Q - 5.60) x 2,060,500 = 5,500,000 Q - 5.60 = 2.67 Q = 8.27$ Burada planlaşdırılmış satış qiyməti üzrə (8.7-8.27) 43 sent və ya (0.43/8.7 x 100) 4.9% azalma müşahidə olunur. (c) Dəyişən xərc: əgər satış qiymətinin 43 sent aşağı düşməsi XCD-ni sıfıra edirsə, onda dəyişən xərclərin 43 sent və ya (43/5.60 x 100) 7.7% artımı da eyni təsirə malik olacaqdır. (d) Satış həcmi [(8.70 – 5.60) ×S ×3.17] – 5,500,000 = 0 3.1 x S x 3.17 = 5,500,000 9.827S = 5,500,000 S = 559,683$ Burada planlaşdırılmış satış həcmi üzrə 90,317 ədəd (650,000 – 559,683) və ya 13.9% 316 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ (90,317/650,000 x 100) azalma müşahidə olunur. (e) Layihə üzrə diskontlaşdırma dərəcəsi: XCD-ni sıfır edən məcmu cari dəyər faktoru aşağıdakı kimi olur: ((8.70 – 5.60) × 650,000 x KCDF) – 5,500,000 = 0 KCDF = [5,500,000/ (8.70-5.60) x 650,000] = 2.73 2.73 ədədi 17 faiz (təxmini) DRN dərəcəsinə uyğun gəlir, bu da mütləq baxımdan 7% (1710), nisbi baxımdan 70% (7/10 x 100) artıma uyğun gəlir. İnvestisiya üzrə Həssaslıq Təhlili Dəyişən amillər XCD-ni sıfır edən dəyişmə Həssaslıq İlkin investisiya Satış qiyməti Dəyişən xərc Satış həcmi Layihə üzrə diskont dərəcəsi +887,550$ -43 sent +43 sent -90,317 ədəd +7% Aşağı Yüksək Yüksək Aşağı Çox aşağı +16.13% -4.90% +7.70% -13.90% +70.00% Qeyd: Əgər dəyişən amillər üzrə hər hansı kiçik bir dəyişmə XCD-ni sıfıra çevirirsə, deməli bu dəyişən amil üzrə həssaslıq yüksəkdir. Oxşar olaraq, XCD-nin sıfıra çevrilməsi üçün dəyişən amil üzrə böyük dəyişmə tələb olunursa, onda belə hesab olunur ki, bu dəyişən amil üzrə həssaslıq aşağı səviyyədədir. 2 saylı özünü yoxlama sualının cavabı Həssaslıq təhlilini aparmaq üçün lazım olan fərziyyələr a) Satış/İstehsal üzrə azalma b) Hər vahidə olan istehsal xərci üzrə artım c) Satış qiyməti üzrə azalma 10% 10% 10% Yuxarıdakı fərziyyələr üzrə pul vəsaitləri hərəkətləri aşağıdakı kimi olur: İllər 0 1 2 3 4 Fərziyyə A (H1) ’000$ Fərziyyə B (H2) ’000$ Fərziyyə C (H3) ’000$ (50.00) 9.00 37.80 25.20 25.20 (50.00) 6.50 28.40 18.48 18.48 (50.00) 5.50 24.00 15.68 15.68 FƏSİL – D5: İnvestİsİya qİymətləndİrİlməsİndə rİsk və qeyrİ-müəyyənlİklərİn nəzərə alınması : 317 Alternativ olaraq, pul vəsaitləri hərəkəti üzrə dəyişmə aşağıdakı kimi nəzərə alına bilər: Fərziyyə A ’000$ Fərziyyə B ’000$ Fərziyyə C ’000$ 9.00 - 10.00 = (1.00) 37.80 - 42.00 = (4.20) 25.20 - 28.00 = (2.80) 25.20 - 28.00 = (2.80) 6.50 - 10.00 = (3.50) 28.40 - 42.00 = (13.60) 18.48 - 28.00 = (9.52) 18.48 - 28.00 = (9.52) 5.50 - 10.00 = (4.50) 24.00 - 42.00 = (18.00) 15.68 - 28.00 = (12.32) 15.68 - 28.00 = (12.32) İllər 1 2 3 4 Həssaslıq təhlilindən gördüyümüz kimi digər iki dəyişən amil ilə müqayisədə satış qiymətinin dəyişməsi pul vəsaitləri üzrə daha çox təsirə malikdir, buna görə də satış qiymətinə möhkəm nəzarət olunmalıdır. Hesablamalar H1 Fərziyyə A, (Satış/İstehsal üzrə 10% azalma) (4.50 - 3.50) x (10000 x 90%) = 9,000$ (4.50 - 3.45) x (40,000 x 90%) = 37,800$ (4.40 3.40) x (28,000 x 90%) = 25,200$ (4.40 - 3.40) x (28,000 x 90%) = 25,200$ H2 Fərziyyə B (Hər vahidə olan istehsal xərci üzrə 10% artım) (4.50 - 3.85) x 10,000 = 6,500$ (4.50 - 3.79) x 40,000 = 28,400$ (4.40 - 3.74) x 28,000 = 18,480$ (4.40 – 3.74) x 28,000 = 18,480$ H3 Fərziyyə C (Satış qiyməti üzrə 10% azalma) (4.05 - 3.50) x 10,000 = 5,500$ (4.05 - 3.45) x 40,000 = 24,000$ (3.96 - 3.40) x 28,000 = 15,680$ (3.96 - 3.40) x 28,000 = 15,680$ 318 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ BÖLMƏ - D İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ D6 FƏSİL – D6: Xüsusİ İnvestİsİya qərarları (lİzİnq və ya satınalma; aktİvİn əvəz edİlməsİ; kapİtalIN məhdudİyyətİ) Mövzuya i̇ lki̇ n baxış İnvestisiya layihələrinin maliyyə cəhətdən şirkət üçün dəyərli olub olmaması barədə qərar verilməsi zamanı – potensial investisiya layihələrinin qiymətləndirilməsi zamanı diskontlaşmış pul vəsaitləri axını üsullarından istifadə barədə bəhs etmişik. Bir çox hallarda, xüsusilə də hər hansı avadanlıq və ya bu kimi digər aktivlərə investisiya etmək qərarı qəbul edildikdən sonra bu investisiyanın necə maliyyələşdirilməsi barədə də qərar verilməlidir. Bu zaman satın almaq üçün borc götürmək və ya maliyyə lizinqindən istifadə etmək kimi mümkün hallar mövcuddur. Bəzi hallarda isə, davamlı tələbat duyulan müəyyən aktivlər (məsələn kompüterlər) ilə bağlı investisiya qərarları verilərkən, qərarın mahiyyəti bu aktivə investisiya qoyub-qoymamaq deyil. Qərar verilərkən, bu aktivə nə zaman investisiya qoymaq və ya bu aktivi nə zaman əvəz etmək kimi suallara cavab axtarılır. Bu növ aktivlərin əvəzedilmə dövrü barədə qərar verilərkən, həm maliyyə, həm də qeyri-maliyyə faktorları nəzərə alınmalıdır. İnvestisiya qərarları ilə bağlı maliyyə menecerlərinin nəzərə almalı olduğu digər bir məsələ də maliyyə vəsaitlərinin mövcudluğu məsələsidir. Adətən bütün müəssisələrin maliyyə mənbələri məhdud olur, buna görə də bu ehtiyatlar maliyyə cəhətdən ən yaxşı hesab edilən layihələrə yatırılır ki, bununla da səhmdarların sərvəti daha çox artmış olsun. Bu hallarda rəhbərlik kapitalın məhdudluğu sistemi təyin etməlidir və bu sistemi tətbiq etməlidir. Bu fəsildə yuxarıda qeyd edilən xüsusi investisiya qərarları barədə bəhs edəcəyik. 320 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Nələri̇ öyrənəcəyi̇ k a) Vergidən əvvəlki və sonrakı diskont dərəcəsindən istifadə etməklə, satınalma üzrə borclanma və lizinq seçimlərinin qiymətləndirilməsi. b) Ekvivalent illik dəyərdən istifadə etməklə, aktivlərin əvəzedilməsi qərarlarının qiymətləndirilməsi. c) Vahid zaman müddətində kapitalın məhdudluğu ilə bağlı investisiya qərarlarının qiymətləndirilməsi, o cümlədən: i. Bölünən investisiya layihələri üzrə mənfəətlik indekslərinin hesablanması ii. Bölünməyən investisiya layihələrinin kombinasiyası üzrə XCD-nin hesablanması iii. Kapitalın məhdudluğu səbəblərinin müzakirə edilməsi. Giriş Praktik nümunə Rockpool Şirkəti Anatara Şirkətinin təklif etdiyi tələb əsasında akivin maliyyələşdirilməsi xidmətlərindən istifadə edir. Bu xidmətlərə maliyyələşmə proseslərinin və siyasətlərinin yaradılması və genişləndirilməsi kimi xidmətlər daxildir. Lizinq fəaliyyətinin idarə olunması ilə ilkin olaraq Rockpool Şirkətinin xəzinədarlığı məşğul olur. Tərəflər aktivlərin satın alınması və ya sadəcə icarəyə götürülməsi (lizinq) prosesləri arasındakı maliyyə seçimini çox yaxşı anlayırlar. Nəticələr Böyük bir qabyuyan avadanlığının əldə olunması əməliyyatı üzrə Rockpool Şirkəti 10% qənaət etmişdir, belə ki, bu avadanlığın cari satış qiyməti ilə müqayisədə lizinq xərclərinin cari dəyəri 10% daha aşağıdır. Bundan əlavə olaraq, Anatara Şirkəti ilə bağlanmış müqavilədə müvafiq lizinq standartları nəzərdə tutulduğu üçün bu müqavilənin hüquqi baxımdan təhlili də əhəmiyyətli dərəcədə azalmış oldu. Böyük yük maşınları ilə bağlı 8.5 milyon dollar dəyərində olan əməliyyatın həyata keçirilməsi üzrə Anatara Şirkəti ilə iş birliyi Rockpool Şirkəti üçün cari dəyər üzrə 6.4% qənaət ilə nəticələnmiş oldu. Bundan başqa, soyuducu avadanlıqları il bağlı 3.5 milyon dollarlıq əməliyyat üzrə də Rockpool Şirkəti cari dəyər ilə 9.2% qənaət etmiş oldu. Yuxarıdakı praktik nümunədən gördüyümüz kimi lizinq və ya satınalma kimi xüsusi investisiya qərarlarından düzgün istifadə etməklə, şirkət pul vəsaitlərinə qənaət edə bilər. Bu fəsildə bu növ investisiya qərarlarının verilməsi üçün istifadə olunan üsullardan bəhs edəcəyik. 1. Vergidən əvvəlki və sonrakı diskont dərəcəsindən istifadə etməklə, satınalma üzrə borclanma və lizinq seçimlərinin qiymətləndirilməsi.[2] [Nələri öyrənəcəyik a] FƏSİL – D6: Xüsusİ İnvestİsİya qərarları (lİzİnq və ya satınalma; aktİvİn əvəz edİlməsİ; kapİtalın məhdudİyyətİ) : 321 Əvvəlcə satınalma üzrə borclanma və lizinq terminlərinin mənasını anlamağa çalışaq. Tərif Lizinq razılaşdırılmış müqavilə əsasında aktivin icarəyə götürülməsini nəzərdə tutan qısa və ya ortamüddətli maliyyələşmə növüdür. İcarəyə verən, razılaşdırılmış müddətə aktivin istifadə hüququnu digərinə ötürən tərəfdir. İcarədar isə razılaşdırılmış müddətə aktivin istifadə hüququnu əldə edən tərəfdir. Hüquqi amil Lizinq Aktivi icarəyə götürən şəxs “icarədar” adlanır. İcarədar lizinq üzrə icarə haqqı ödəməklə, aktivdən istifadə hüququna malik olur. Aktivi icarəyə verən şəxs isə “icarəyə verən” adlanır, bu şəxs aktiv üzərində hüquqi sahibliyə malik olur. Satınalma Satınalma üçün borclanma dedikdə, alıcının borca pul (kredit) götürməsi və bu pul ilə aktivi bütün hüquqları ilə satın alması nəzərdə tutulur. Beləliklə, aktiv alıcının sahibliyinə keçir və onun MVHH-sində əks olunur. Lizinqin növləri və uçot standartları üzrə tələblər 1.1 Maliyyə lizinqi Nümunə Aktiv üzrə mülkiyyət hüquqlarına aid bütün risk və mükafatların ötürülməsini təmin edən icarə növüdür. Sonda mülkiyyət hüququ həm keçə, həm də keçməyə bilər. 17 Saylı MUBS Bu MUBS mahiyyətin forma üzərində üstünlüyü prinsipinə əsaslanır. Əgər lizinq mahiyyətcə maliyyə lizinqidirsə, onda: a) b) c) İcarədar icarəyə verənin aktivinə ədalətli dəyər üzrə öz aktivi kimi yanaşır, bu aktiv üzrə ekvivalent öhdəlikləri tanıyır və aktiv üzrə amortizasiya hesablayır. Lizinq ilə bağlı maliyyə ödənişləri xərc kimi tanınır. İcarəyə verən xalis investisiya məbləğini debitor borcları və satış hesablarında tanıyacaqdır. Maliyyə lizinqinin digər xüsusiyyətləri • Avadanlığın saxlanılması və ona qulluq icarədarın məsuliyyətindədir. • İcarə müddəti adətən adi icarə müqaviləsi üzrə nəzərdə tutulan müddətdən daha uzun olur və icarə üzrə əsas müddət demək olar ki, aktivin bütün iqtisadi istifadə müddətinə bərabər olur. • Əsas müddətin sonunda icarədar ya nominal lizinq xərcləri ilə lizinq əməliyyatını davam etdirmək, ya da nominal xərc ilə bu aktivi satın almaq seçiminə malik olur. 322 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Nümunə B Şirkəti N Şirkətinə aylıq 10,000 dollar icarə haqqı olmaqla 10 il müddətə avadanlıq icarəyə verir. 10 ildən sonra N Şirkətinin aylıq 100 dollar olmaqla lizinqi davam etdirmək imkanı vardır. Aktivin gözlənilən iqtisadi istifadə müddəti 10 il təşkil edir. Bu, maliyyə lizinqidir. 1.2 Əməliyyat lizinqi Tərif Maliyyə lizinqindən fərqli olan hər hansı digər icarədir. 17 Saylı MUBS Əməliyyat lizinqi üzrə: a) b) Əməliyyat lizinqi ödənişləri icarədar tərəfindən xərc kimi tanınır. İcarəyə verən şəxs aktivi öz MVHH-sində göstərir və icarədarın bu aktiv üzrə ödənişləri icarəyə verən tərəfindən gəlir kimi tanınır. Əməliyyat lizinqinin xüsusiyyətləri • İcarəyə verən şəxs icarədara avadanlıq təklif edir. • Avadanlığın saxlanılması və ona qulluq icarəyə verənin məsuliyyətindədir. • Lizinqin müddəti adətən aktivin iqtisadi istifadə müddətindən az olur. Nümunə B Şirkəti L Şirkətinə 1 il müddətinə avtomobil icarəyə verir. 1 ildən sonra L Şirkəti avtomobili B Şirkətinə geri qaytarır. Bu, əməliyyat lizinqidir. 1. Kredit ilə satınalma Kredit ilə satınalma müqaviləsi lizinq müqaviləsinə bənzəyir, lakin bu müqavilələr arasında bəzi hüquqi fərqliliklər var. Belə ki, kredit ilə satınalma zamanı sonuncu ödənişi etdikdən sonra mülkiyyət hüququ alıcıya keçir, lizinq zamanı isə hüquqi sahiblik heç vaxt icarədara keçmir. Kredit ilə satınalma üzrə uçot maliyyə lizinqində olduğu kimidir. Bu barədə yuxarıda bəhs etmişik. 2. Vergi məsələləri Lizinq üzrə vergitutma yerli vergi qanunvericiliyindən və lizinq müqaviləsinin şərtlərindən asılıdır. Lakin vergi məqsədləri üçün uçot aparılarkən, kapital xərcləri və ya lizinq ödənişlərinin çıxılması nəzərə alınır. FƏSİL – D6: Xüsusİ İnvestİsİya qərarları (lİzİnq və ya satınalma; aktİvİn əvəz edİlməsİ; kapİtalın məhdudİyyətİ) : 323 1. 2. a) b) Satınalma üçün borclanma zamanı satınalma / satış əməliyyatı başa çatan kimi alıcı aktivi MVHH-də qeyd edir və bu aktiv üzrə kapital xərcləri hesablayır. Bundan başqa, borc verənə edilən faiz ödənişləri və saxlanma xərcləri vergi hesablamalarında xərc kimi nəzərə alınır. Əməliyyat lizinqi üzrə vergi yanaşması aşağıdakı kimi olur: İcarədar lizinq ödənişlərini vergi çıxılan xərc kimi tanıyır. Nə aktiv, nə də kapital ayırmaları ilə bağlı heç bir uçot aparmır. İcarəyə verən: • kapital ayırmaları ilə bağlı uçot aparır • əldə etdiyi lizinq ödənişlərini gəlir kimi tanıyır Nümunə B Şirkətinin təqdim etdiyi əməliyyat lizinqi ilə bağlı əvvəlki nümunəni davam edək L Şirkəti lizinq üzrə icarə haqqı ödəyir və bu ödənişləri vergi çıxılan xərclər kimi tanıyır. B Şirkəti (icarəyə verən) kapital üzrə qiymətləndirmələr (ayırmalar) hesablayır, əldə etdiyi icarə haqlarını isə vergi tutulan gəlir kimi tanıyır. Maliyyə lizinqi üzrə vergi yanaşması aşağıdakı kimi olur (fərz edək ki, müqavilənin şərtləri yerli vergi qanunvericiliyinə cavab verir): a) İcarədar • Lizinq ödənişləri vergi çıxılan xərc kimi nəzərə alınacaq. • Saxlanma xərcləri, sığorta xərcləri və digər əməliyyat xərcləri vergi tutulmayan xərclər sayılır. b) • • • İcarəyə verən Aktiv üzrə sahibliyini öz əlində saxlayır. Kapital ayırmaları ilə bağlı uçot aparır. Əldə etdiyi lizinq ödənişlərini gəlir kimi tanıyır. B Şirkəti ilə bağlı əvvəlki nümunəni davam edək Əgər lizinq maliyyə lizinqi olarsa, onda L Şirkəti (icarədar) B Şirkətinə (icarəyə verən) etdiyi illik icarə ödənişlərindən əlavə, həm də aktiv ilə bağlı saxlanma və digər əməliyyat xərclərinə də məruz qalır. Müqavilənin müddəti bir il deyil, aktivin iqtisadi istifadə müddətinə yaxın bir müddətə nəzərdə tutulur. Əgər aktiv satılarsa, onda L Şirkəti (icarədar) mədaxilin böyük hissəsini alır. 3. Lizinq ödənişlərinin vaxtı Lizinq ödənişləri əvvəlcədən, yəni dövrün əvvəlində və ya sonradan, yəni dövrün sonunda ödənilə bilər. Liziq ödənişlərinin nə zaman reallaşdırılacağını qabaqcadan müəyyən etmək diskontlaşma məqsədləri üçün mühüm bir məsələdir. 4. Borclanma ilə alınan aktivlər Əgər aktiv bütün hüquqları ilə satın alınırsa, onda alıcı dərhal bu aktiv üzrə mülkiyyət 324 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ hüququna maik olur və beləliklə, bu aktiv ilə bağlı bütün risk və mükafatlar ona aid olur. Bura kapital xərcləri, bundan olan vergi mənfəətləri, sığorta mükafatları, əməliyyat xərcləri, təmir xərci və s. daxildir. Əgər aktiv sonda silinərsə, onda satıcı bu silinmədən əldə etdiyi mənfəət üzrə vergi ödəməlidir. Əgər aktiv mənfəət ilə deyil, zərər ilə silinərsə, onda bu silinmə üzrə satıcıya vergi güzəştləri təqdim olunur. 5. Vergidən əvvəlki və sonrakı diskont dərəcəsi Tövsiyə İmtahan sualında həmişə fərz edilir ki, şirkət aktiv üzrə əməliyyat xərcləri, kapital xərcləri, lizinq ödənişlərinə görə vergi güzəştlərindən yararlanır. Buna görə də, əgər sualda hər hansı xüsusi şərt qeyd olunmamışdırsa, həmişə vergidən sonrakı diskont dərəcəsindən istifadə edin. Lakin real həyatda əgər şirkətin mənfəəti nisbətən azalarsa, o, vergi güzəştlərindən yararlana bilməyəcək, buna görə də vergidən əvvəlki diskont dərəcəsindən istifadə olunacaq. 6. Lizinq və satınalma üçün borclanma “Satınalma üçün borclanma” zamanı alıcı aktivi satın almaq üçün borc götürür. Bu, alıcının aşağıdakılardan faydalanmasına imkan verir: • kapital xərcləri və; • aktiv üzrə vergi faydaları. “Lizinq, yoxsa satınalma” müzakirəsi əslində maliyyə qərarıdır. Bundan əvvəl, ilk öncə aktivin əldə olunması barədə ilkin qərar qəbul edilməlidir; aktivin əldə olunması ilə bağlı pul vəsaitləri məxarici və mədaxili üzrə XCD hesablanmalı və müsbət nəticə əldə olunmalıdır. Aktivin əldə olunması qərarı qəbul edildikdən sonra, maliyyə meneceri bu aktivi əldə etmək üçün ən yaxşı maliyyələşmə üsulunu təyin etməlidir. Bu məqsədlə aşağıdakı seçimlər mümkündür: • aktivin satınalınması üçün borclanma; • maliyyə lizinqindən istifadə və ya; • əməliyyat lizinqindən istifadə. Qərar vermək üçün hər bir seçim üzrə XCD hesablanmalıdır. Bütün seçimlər üzrə daha çox pul vəsaitləri məxaric olunduğu üçün, bütün XCD-lər mənfi göstəriciyə malik olacaq. Ən aşağı mənfi XCD-yə malik seçimə üstünlük verilməlidir. Nümunə H Şirkəti 31 dekabr 20X3-cü il tarixdə buxar maşınlarından birini əvəz etmək qərarına gəlmişdir. Şirkətin rəhbərliyi yeni maşını satın almaq, yoxsa əməliyyat və ya maliyyə lizinqindən istifadə ilə əldə etmək barədə qərar verməlidir. FƏSİL – D6: Xüsusİ İnvestİsİya qərarları (lİzİnq və ya satınalma; aktİvİn əvəz edİlməsİ; kapİtalın məhdudİyyətİ) : 325 Əgər maşın lizinq üzrə icarəyə götürülərsə: Seçim Müqavilə müddəti (il) İllik icarə haqqı İlk icarə öhdəliyi Maliyyə lizinqi 4 67,500$ 31 dekabr 20X6 Əməliyyat lizinqi 1 70,000$ 31 dekabr 20X5 Bütün icarə haqqı ödənişləri ödəniş ili üzrə vergi məqsədləri üçün hesaba alınır. Fərz edək ki, vergi, əməliyyatın baş verdiyi maliyyə ilinin sonundan etibarən bir ildən sonra ödənilməlidir. Əməliyyat lizinqi müqaviləsi 1 il nəzərdə tutulduğu üçün hər il yenilənir. Əgər maşın bütün hüquqları ilə satın alınarsa: 31 dekabr 20X5-ci il tarixdə maşının dəyəri üzrə ödənilməli olan məbləğ 31 dekabr 20X9-cu il tarixdə maşının satışı 180,000$ 10,000$ Maşının dəyəri üzrə azalan qalıq üsulu ilə illik 12.5% dərəcə ilə hesablanan kapital xərcləri vergi məqsədləri üçün nəzərə alınır. Aktivin satın alındığı il üzrə illik ayırma hesablanır, lakin silinmə ilində isə balans dəyəri üzrə heç bir qiymətləndirmə (xərc) olmur. Hər üç seçim üzrə hər ilin sonunda illik 7,500 dollar məbləğində saxlanma xərcləri ödənilməlidir. Mənfəət üzrə vergi dərəcəsi 15%, şirkətin vergidən sonrakı illik kapital dəyəri dərəcəsi isə 5% təşkil edir. H Şirkəti uçot kitablarını hər il 31 dekabr tarixində bağlayır. Beləliklə, siz vergidən sonrakı kapital dəyəri dərəcəsindən istifadə etməklə, yuxarıda təqdim olunan hər üç seçim üzrə 31 dekabr 20X5-ci il tarixinə olan Xalis Cari Dəyəri hesablamalı və maşının əldə olunması üçün ən optimal üsulu təyin etməlisiniz. Avadanlıq 31 dekabr 20X5-ci il tarixində əldə olunacaqdır (bu tarix İNDİKİ ZAMAN və ya 0-cı il kimi qəbul olunur) 1-ci seçim: Maliyyə lizinqi İllik pul vəsaitlərinin hərəkəti $ İllik icarə haqqı Saxlanma xərcləri Cəmi məxaric 15%-lik vergi ödənişlərinə qənaət 67,500 7,500 75,000 11,250 Cəmi pul vəsaitləri məxarici 20X6-cı ildə, yəni 1-ci ildə başlayacaq və 20X8-ci ilə qədər, yəni 4-cü ilə qədər davam edəcək. Vergi ödənişləri üzrə vəsaitlərin qənaət edilməsi 20X7-20X9-cu illərdə ( 2-5-ci illərdə) baş verəcək, çünki vergi ödənişi bir il gecikir. Davamı növbəti səhifədə 326 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ XCD-nin hesablanması İllər 1-4 2-5 $ 5% diskont dərəcəsi Cari dəyər (75,000) 11,250 3.546 3.377* (265,950) 37,991 Pul vəsaitləri məxarici Cəmi məxaric 15%-lik vergi ödənişlərinə qənaət (227,959) XCD= (227,959 dollar) *5 illik 5% diskont dərəcəsi üzrə məcmu cari dəyər faktoru = 4.329 4.329 – 0.952 = 3.377 2-ci seçim: Əməliyyat lizinqi XCD-nin hesablanması 5% üzrə diskont faktoru Cari dəyər (70,000) 3.723* (260,610) 10,500 3.546 37,233 (223,377) İllər Pul vəsaitlərinin hərəkəti 0-3 1-4 Cəmi məxaric Vergi ödənişlərinə qənaət $ XCD= (223,377 dollar) *0-cı il üzrə diskont faktoru = 1.00; 1-3-cü illər üzrə məcmu cari dəyər faktoru = 2.723; beləliklə, cəmi = 3.723. Qeyd: ilk icarə haqqı ödənişi 31 dekabr 20X4-cü il tarixdə (0-cı il) baş verəcək və 31 dekabr 20X8-ci il tarixədək (3-cü il) dörd il davam edəcək. Baxmayaraq ki, müqavilə bir illik bağlanılıb, müqavilənin dörd il ərzində hər il yeniləndiyi fərz edilir. 3-cü seçim: Satınalma XCD-nin hesablanması İllər İlkin investisiya və silinmə üzrə mədaxil QBDQ üzrə vergi ödənişlərində qənaət (H1) Silinmə üzrə zərərə görə vergi ödənişlərinə qənaət (H2) 0 $ 1 $ 2 $ 3 $ 4 $ (180,000) 5 $ 10,000 3,375 2,953 2,584 2,261 14,327 FƏSİL – D6: Xüsusİ İnvestİsİya qərarları (lİzİnq və ya satınalma; aktİvİn əvəz edİlməsİ; kapİtalın məhdudİyyətİ) : 327 0 $ İllər Saxlanma xərcləri 1 $ 2 $ 3 $ 4 $ (7,500) (7,500) (7,500) (7,500) 1,125 1,125 1,125 1,125 15%-lik vergi ödənişlərində qənaət 5 $ Xalis pul vəsaitləri hərəkəti (180,000) (4,125) (3,422) (3,791) (4114) 25,452 5% üzrə diskont faktoru 1.000 0.952 0.907 0.864 0.823 0.784 (180,000) (3,927) (3,104) (3,275) (3,386) 19,954 Cari dəyər XCD = (173,738 dollar) Hesablamalar H1 Qalıq dəyəri üzrə qiymətləndirmələrə görə vergi ödənişlərində qənaət İllər Balans dəyəri $ 0 1 2 3 4 180,000 157,500 137,812 120,585 105,512 12.5% ilə balans dəyəri üzrə qiymətləndirmə 15%-lik vergi ödənişlərinə qənaət Verginin nəzərə alındığı il 3,375 2,953 2,584 2,261 1 2 3 4 22,500 19,688 17,227 15,073 Sualın şərtində göstərildiyi kimi, silinmə ilində (4-cü il) heç bir kapital ayırması hesablanmır. H2 Silinmə üzrə zərərə görə vergi ödənişlərində qənaət $ Aktivin 4-cü ildə qalıq dəyəri 105,512 Silinmə üzrə mədaxil (10,000) Silinmə üzrə zərər 95,512 15%-lik vergi ödənişlərinə qənaət 14,327 (5-ci ilə keçir) Nəticə Avadanlıq satın alınmalıdır, çünki bu zaman ən az xərc tələb olunur. 328 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ İCMAL Razılaşdırılmış müqavilə əsasında aktivin icarəyə götürülməsi Əməliyyat lizinqi Lizinq icarədarın aktivin istifadəsi üçün müqavilə ilə nəzərdə tutulmuş ödəniş öhdəliyi icarədar aktiv üzrə sahiblik hüququna malik olmasa da, nəzarətə malik olur Maliyyə lizinqi aktiv üzrə mülkiyyət hüquqlarına aid bütün risk və mükafatlar ötürülür sonda mülkiyyət hüququ həm keçə, həm də keçməyə bilər Qısa Test 1 M Şirkəti yeni bir avadanlığın quraşdırılmasını planlaşdırır. Maliyyə menecerinə tapşırımışdır ki, bu avadanlığın satın alınması və ya lizinq ilə icarəyə götürülməsi seçimlərini qiymətləndirsin. Satınalma İlkin dəyər - 650,000$ Qalıq dəyəri - 208,000$ 5 illik lizinq illik lizinq ödənişi - 195,000$ (birinci ilin əvvəlindən başlamaqla) 5 ildən sonra 117,000$ məbləğində qalıq dəyər icarədara qaytarılır İllik 20% dərəcə ilə kapital ayırmaları dərhal, bununla bağlı vergi faydaları isə bir ildən sonra hesablanır. Mənfəət üzrə vergi dərəcəsi 35%. Vergidən sonrakı diskont dərəcəsi 15%. Yuxarıdakı məlumat əsasında satınalma və lizinq əməliyyatlarını təhlil edin. 2. Ekvivalent illik dəyərdən istifadə etməklə, aktivlərin əvəzedilməsi qərarlarının qiymətləndirilməsi.[2] [Nələri öyrənəcəyik b] 2.1 Ekvivalent illik dəyər Ekvivalent illik dəyər (EİD) aktivin bütün istifadə müddəti boyunca orta illik mülkiyyət və əməliyyat xərclərini əks etdirir. Əksər aktivlər müəyyən sonlu istifadə müddətinə malik olur və istifadə olunduqca müəyyən saxlanma xərcləri tələb edir. Aktiv istifadə olunduqca (köhnəldikcə), onunla bağlı saxlanma xərcləri, eləcə də əməliyyat xərcləri arta bilər, çünki aktivin səmərəliliyi getdikcə azalır. Oxşar olaraq, vaxt keçdikcə aktivin qalıq dəyəri də azalır. Burada aktivin dəyişidirilməli olub-olunmadığını deyil, nə zaman dəyişdirilməli olduğunu araşdıracağıq. Gələcək xərclərin cari dəyəri mütləq göstəricidir və bu baxımdan müxtəlif əvəzetmə dövrlərinin müqayisəsi üçün kifayət deyildir. Əvəzində, rəhbərlik hər bir mümkün əvəzetmə dövrü üzrə ekvivalent illik dəyər (EİD) hesablayıb, ən aşağı EİD göstəricisinə malik seçimə üstünlük verə bilər. EİD aşağıdakı kimi hesablanır: FƏSİL – D6: Xüsusİ İnvestİsİya qərarları (lİzİnq və ya satınalma; aktİvİn əvəz edİlməsİ; kapİtalın məhdudİyyətİ) : 329 Ekvivalent illik dəyər (EİD) = Bir əvəzetmə dövrü üzrə xərclərin cari dəyəri / Dövr üzrə olan illərin sayına uyğun məcmu CD faktoru Nümunə M Şirkəti ilə bağlı aşağıdakı məlumatlar verilmişdir: Avadanlığın dəyəri – 100,000$ Diskont dərəcəsi – 12% İllər İdarəetmə və saxlanma xərcləri $ Qalıq dəyər $ 1 2 3 4 10,000 20,000 35,000 65,000 30,000 25,000 20,000 15,000 Şirkət üçün müvafiq əvəzetmə siyasətini təyin etmək üçün ekvivalent illik dəyər üsulundan istafadə etmək lazımdır. Fərziyyə: Silinmə ili üçün saxlanma xərci hesablanmır. (Bu, imtahan sualları üçün ümumi bir fərziyyədir, əgər sualda hər hansı xüsusi şərt qeyd olunmamışsa, onda bu fərziyyə əsas götürülür.) a) 1 illik əvəzetmə dövrü İllər Pul vəsaitləri axını 0 1 İlkin dəyər (100,000) Silinmə üzrə mədaxil 30,000 DF (12%) CD $ 1.000 0.893 (100,000) 26,790 (73,210) EİD = 73,210$/0.893 = 81,982$ b) 2 illik əvəzetmə dövrü İllər Pul vəsaitləri axını 0 1 2 İlkin dəyər Saxlanma xərci Silinmə üzrə mədaxil DF (12%) (100,000) (10,000) 25,000 1.000 0.893 0.797 CD $ (100,000) (8,930) 19,925 (89,005) EİD = 89,005$/1.690* = 52,666$ *(0.893 + 0.797) 330 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ c) 3 illik əvəzetmə dövrü İllər Pul vəsaitləri axını 0 1 2 3 İlkin dəyər Saxlanma xərci Saxlanma xərci Silinmə üzrə mədaxil DF (12%) (100,000) (10,000) (20,000) 20,000 1.000 0.893 0.797 0.712 CD $ (100,000) (8,930) (15,940) 14,240 (110,630) EİD = 110,630$/2.402* = 46,057$ *(0.893 + 0.797+.712) c) 4 illik əvəzetmə dövrü İllər 0 1 2 3 4 Pul vəsaitləri hərəkəti İlkin dəyər Saxlanma xərci Saxlanma xərci Saxlanma xərci Silinmə üzrə mədaxil (100,000) (10,000) (20,000) (35,000) 15,000 DF (12%) CD ($) 1.000 0.893 0.797 0.712 0.636 (100,000) (8,930) (15,940) (24,920) 9,540 (140,250) EİD = 140,250$/3.038* = 46,165$ * (0.893 + 0.797 + 0.712 + 0.636) Qeyd: məcmu diskont faktorları annuitet cədvəllərindən götürülmüşdür. Nəticə 3 illik əvəzetmə dövrü ən aşağı EİD göstəricisinə malik olduğu üçün, bu seçim ən optimal seçim hesab olunmalıdır. 3. Vahid zaman müddətində kapitalın məhdudluğu ilə bağlı investisiya qərarlarının qiymətləndirilməsi, o cümlədən: i. Bölünən investisiya layihələri üzrə mənfəətlik indekslərinin hesablanması ii. Bölünməyən investisiya layihələri kombinasiyası üzrə XCD-nin hesablanması iii. Kapitalın məhdudluğu səbəblərinin müzakirə edilməsi. [Nələri öyrənəcəyik c] İnvestisiyalar üçün nəzərdə tutulmuş maliyyə vəsaiti məhdud olduqda, kapitalın məhdudiyyəti problemi meydana çıxır. Maliyyə vəsaitləri üzrə bu məhdudiyyət yalnız vahid zaman müddətində (vahid zaman müddətində kapitalın məhdudluğu) və ya gələcəyə doğru sonsuz müddət (çoxlu zaman müddəti üzrə kapitalın məhdudluğu) üzrə tətbiq oluna bilər. Hər iki halda maliyyə meneceri ən yüksək gəlirliliyə malik layihələrin prioritet olaraq qiymətləndirilməsində əminliyə malik olmalıdır. Bu fəsildə vahid zaman müddətində kapitalın məhdudluğundan bəhs edəcəyik. FƏSİL – D6: Xüsusİ İnvestİsİya qərarları (lİzİnq və ya satınalma; aktİvİn əvəz edİlməsİ; kapİtalın məhdudİyyətİ) : 331 3.1 Bölünən investisiya layihələri üzrə mənfəətlilik indekslərinin hesablanması Bölünən investisiya layihələri Bölünən investisiya layihələrində, layihə tam olaraq deyil, müəyyən hissəsi ilə həyata keçirilə bilər. Başqa sözlə desək, əgər şirkətin maliyyə vəsaiti kifayət qədər deyilsə, onda şirkət layihənin müəyyən hissəsinə yatırım edə bilər. Bölünən layihələrin həm də təxirəsalınmaz (əgər indi icra olunmazsa, gələcəkdə icra oluna bilinməyəcək) və təkrarolunmaz (yalnız bir dəfə icra oluna bilər) olduğu fərz olunur. Mənfəətlilik indeksi (Mİ) İnvestisiyaların nisbi “mənfəətliliyini” ölçmək üçün Mİ-dən istifadə olunur. Burada, layihənin XCD-sinin bu layihə üzrə ilkin investisiya dəyərinə olan nisbəti hesablanır. Adətən aşağıdakı düsturdan istifadə olunur: Mənfəətlilik indeksi = Gələcək pul vəsaitləri hərəkətlərinin Xalis Cari dəyəri / İnvestisiya edilmiş ilkin kapital dəyəri Əgər yuxarıdakı düsturdan istifadə etsək, onda texniki olaraq, mənfəətlilik faizi əldə etmiş olacağıq. Ənənəvi indeks üçün aşağıdakı düsturdan istifadə edə bilərik: Mİ = (İlkin investisiya + XCD) / İlkin investisiya Qərar vermə qaydası Layihələr öz mənfəətlilik indekslərinə (Mİ) görə sıralanır və ən yüksək Mİ göstəricisinə malik layihədən başlayaraq investisiya yatırılır. Bu, mümkün maliyyə vəsaitləri tükənənə qədər davam edir. Əgər bu yanaşma bölünən layihələr üzrə tətbiq olunarsa, onda bu, şirkətin ən yüksək mümkün XCD əldə etdiyinə əminlik yaradar. Kapitalın məhdudluğu üzrə Mİ yanaşması vahid zaman müddətində kapitalın məhdudluğu halları üçün daha müvafiq hesab edilir. Tövsiyə Mİ yanaşmasından yalnız o zaman istifadə etmək olar ki, layihə bölünən layihə olsun. Nümunə Layihələrin bölünən olduğunu fərz edərək, optimal məhsul kombinasiyasını təyin edin. Mümkün olan cəmi maliyyə vəsaiti 4,200 dollar təşkil edir. Layihə A B C D 1 İlkin investisiya ($) 2 Xalis cari dəyər ($) 3 İlkin investisiya + XCD 1,250 1,625 2,875 1,625 1,790 3,415 2,000 2,000 4,000 2,125 1,910 4,035 Layihə A B C D Mənfəətlilik indeksi (3/1) Mənfəətlilik indeksi əsasında sıralama 2.30 1 2.10 2 2.00 3 1.90 4 332 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Mənfəətlilik indeksi = Gələcək pul vəsaitləri axınlarının cari dəyəri / İlkin investisiya İnvestisiya üzrə optimal cədvəl: XCD ($) Məcmu investisiya ($) 1,250$ - A Layihəsinə investisiya 1,625$ - B Layihəsinə investisiya 1,325$ - C Layihəsinə investisiya (4200$ - 1250$ - 1625$) 4200$ investisiya üçün cəmi XCD: 1,625 1,790 1,250 2,875 1,325 4,200 4,740 x (4,200 − 2,875) / 2,000 × 2,000 Beləliklə, layihələr üzrə optimal kombinasiya – A Layihəsi, B Layihəsi və C Layihəsinin 2/3 hissəsi. 3.2 Bölünməyən investisiya layihələri kombinasiyası üzrə XCD-nin hesablanması Əgər layihələr bölünən deyilsə (bölünməyəndirsə), bu o deməkdirki, ya layihə tamamilə həyata keçiriləcək, ya da heç ümumiyyətlə keçirilməyəcək. Yəni bu növ layihələrin müəyyən hissəsinə investisiya yatırmaq imkanı mövcud deyildir. Belə olduqda, Mİ yanaşması tətbiq olunmur. Şirkət üçün daha yüksək XCD əldə etmək məqsədilə şirkətin maliyyə meneceri “sınaq və xəta” yanaşmasını tətbiq edəcəkdir. Nümunə Əvvəlki nümunəni davam edək İndi isə fərz edək ki, layihələr bölünməyəndir, kombinasiya edilmiş investisiya layihələri aşağıda verilmişdir: A və B Layihələri A və C Layihələri A və D Layihələri B və C Layihələri B və D Layihələri C və D Layihələri Cəmi XCD = 3,415 Cəmi XCD = 3,625 Cəmi XCD = 3,535 Cəmi XCD = 3,790 Cəmi XCD = 3,700 Cəmi XCD = 3,910 C və D Layihələrinin birgə XCD-si yüksək olduğu üçün ən optimal investisiya seçimi C və D Layihələri kombinasiyasıdır. FƏSİL – D6: Xüsusİ İnvestİsİya qərarları (lİzİnq və ya satınalma; aktİvİn əvəz edİlməsİ; kapİtalın məhdudİyyətİ) : 333 Layihənin növü Xüsusiyyəti Qərar vermə yanaşması Bölünməyən (hissələrə ayrılmayan) İnvestsiya layihəsi tam olaraq həyata keçirilməlidir. Layihənin bir hissəsinə investisiya yatırmaq mümkün deyil. a) Mümkün məbləğ intervalında layihə kombinasiyalarını təyin edin b) Hər kombinasiya üzrə XCD-ni hesablayın c) Ən yüksək XCD-yə malik kombinasiyanı seçin Bölünən (hissələrə ayrılan) Layihənin bir hissəsinə investisiya etmək mümkündür; nisbi XCD hesablana bilir a) Hər layihənin mənfəətlilik indeksini (Mİ) hesablayın və Mİ üzrə onları sıralayın b) Ən yüksək Mİ göstəricisinə malik layihələri seçin 3.3 Kapital məhdudiyyətinin səbəbləri Əgər şirkət qeyri-məhdud maliyyə mənbələrinə malik olsaydı, onda bu şirkət səhmdarların sərvətini artıran bütün mümkün layihələri həyata keçirmək istəyərdi. Nəzəriyyəyə əsasən hər bir layihə kapital bazarına çıxarıla və beləliklə maliyyələşdirilə bilər. Lakin real həyatda isə şirkətin malik olduğu kapitalın həcmi, eləcə də kapital bazarından əldə edə biləcəyi kapitalın həcmi məhdud olur. Beləliklə, kapitalın məhdudluğu yaranır. Kapitalın məhdudluğu kapital bazarında mövcud olan xarici məhdudiyyətlərdən qaynaqlana bilər. Bundan əlavə, şirkət rəhbərliyinin təyin etdiyi daxili məhdudiyyətlərdən də ola bilər. 1. Xarici məhdudiyyətlərə aşağıdakılar aid ola bilər: a) b) c) d) Əgər kapital bazarlarında vəziyyət ağırlaşarsa, onda pul vəsaitlərinin əldə olunması mümkünsüz ola bilər. Kredit qiymətləndirmələrinin nəticələrini bəyənməzsə, maliyyə institutları şirkətə borc pul vəsaitlərinin ayrılmasının çox riskli olduğunu iddia edə bilər. Kapital dəyəri göstəricisi qənaət-bəxş hesab edilməyə bilər (xüsusən də tələb olunan kapital məbəği kiçik olduqda). Hökumətin həyata keçirdiyi kredit siyasətinə görə borc verilməsində müəyyən məhdudiyyətlər ola bilər. Real həyatda xarici məhdudiyyətlər tez-tez müşahidə olunmur. Kapitalın məhdudiyyətləri əsasən daxili səbəblərdən olur. 2. Daxili məhdudiyyətlərə aşağıdakılar aid ola bilər: a) b) c) d) Mövcud səhmdarların nəzarət qüvvəsini zəiflətməmək üçün rəhbərlik əlavə səhm emissiyası ilə pul vəsaitləri əldə olunmasından imtina edə bilər. Borc maliyyələşməsi zamanı böyük məbləğdə borcun, eləcə də borc üzrə faizin geri ödənilməsi öhdəliyinindən çəkindiyi üçün rəhbərlik bu maliyyələşmə növünü istəməyə bilər. Kiçik və orta sahibkarlar müəssisələrinin genişlənməsində yalnız öz bizneslərindən əldə etdikləri maliyyə vəsaitlərindən istifadə etməyə üstünlük verə bilərlər. Maliyyə cəhətdən yalnız ən uyğun layihələrin seçilməsində müəyyən əminliyə malik olmaq üçün rəhbərlik maliyyə vəsaitləri üzrə daxili bazar yaratmaq niyyətində ola bilər. 334 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ e) Layihənin idarə olunması ilə bağlı kifayət qədər təcrübə və zaman olmaya bilər və bu səbəbdən layihəyə yatırılan məbləğ üzrə müəyyən məhdudiyyətlər müşahidə oluna bilər. İCMAL Gözlənilən gələcək pul vəsaitləri axınlarının xalis cari dəyərinin ilkin investisiya kapitalına olan nisbəti Mənfəətlilik indeksi Mənfəətlilik indeksi 1-dən böyük olan layihə qəbul olunur İCMAL Kapital investisiyaları üçün mümkün maliyyə vəsaiti üzrə müəyyən məhdudiyyətlər olduqda baş verir Kapitalın məhdudluğu Xarici məhdudiyyətlər Daxili məhdudiyyətlər Bölünən layihələr Mənfəətlilik indeksi (XCD/ ilkin investisiya) bölünməyən layihələr Ən yüksək XCD əldə etmək üçün “sınaq və xəta” yanaşması Qısa Test 2 Layihə Tələb olunan ilkin investisiya Müvafiq kapital dəyəri üzrə XCD P Q R S T 50,000 150,000 25,000 100,000 50,000 10,000 17,500 8,000 12,500 15,000 Şirkətin əlində olan pul vəsaitləri - 150,000$ Tələb olunur: Layihələrin (a) bölünən və (b) bölünməyən olduqlarını fərz etməklə, bu layihələrin ən optimal kombinasiyasını müəyyən edin. Qısa Testin Cavabları 1 saylı qısa testin cavabı 1-ci seçim: Satınalma XCD-nin hesablanması FƏSİL – D6: Xüsusİ İnvestİsİya qərarları (lİzİnq və ya satınalma; aktİvİn əvəz edİlməsİ; kapİtalın məhdudİyyətİ) : 335 0 $ İllər 1 $ 2 $ 3 $ 4 $ 5 $ Avadanlıq BDQ üzrə vergi ödənişlərinə qənaət (H1) Silinmə üzrə zərərə görə vergi qənaəti (H2) (650,000) 208,000 Xalis pul vəsaitləri hərəkəti DF (15%) (650,000) 1.000 45,500 0.870 36,400 0.756 29,120 0.658 23,296 0.572 228,384 0.497 CD (650,000) 39,585 27,518 19,161 13,325 113,507 45,500 36,400 29,120 23,296 20,384 XCD = (436,904$) Hesablamalar H1 maliyyə mənbələri üzrə qiymətləndirmələrə görə vergi ödənişlərinə qənaət Balans dəyəri $ İllər 20% ilə balans dəyəri üzrə qiymətləndirmə 650,000 520,000 416,000 332,800 266,240 0 1 2 3 4 130,000 104,000 83,200 66,560 35%-lik vergi ödənişlərinə qənaət 45,500 36,400 29,120 23,296 Verginin nəzərə alındığı il 1 2 3 4 Silinmə ilində maliyyə mənbələri üzrə heç bir qiymətləndirmə (ayırma) hesablanmır. H2 Silinmə üzrə zərərə görə vergi ödənişlərinə qənaət $ Aktivin 4-cü ildə qalıq dəyəri Silinmə üzrə gəlir və ya zərər Qalıq 35%-lik vergi ödənişləri üzrə qənaət 2-ci seçim: Lizinq İllər 0-4 1-5 266,240 (208,000) 58,240 20,384 (5-ci ilə keçir) Pul vəsaitləri hərəkəti $ DF (15%) CD Lizinq ödənişi (195,000$) 35%-lik vergi ödənişləri üzrə qənaət (195,000$ x 35% = 68,250$) 3.855* (751,725) 3.352 228,774 (522,951) *0-cı il üzrə dikont faktoru 1.00 qəbul olunur. 1-4-cü illər üzrə məcmu cari dəyər faktoru 2.855 təşkil edir. Beləliklə, cəmi = 3.855. Lizinq ödənişi birinci ilin əvvəlində baş verdiyi üçün dəqiq diskontlaşma məqsədilə pul 336 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ vəsaitləri hərəkətinin əvvəlki ilə aid olduğunu qəbul edəcəyik. Vergi ödənilməsi nöqteyi nəzərdən isə vergi ödənişlərinə qənaətlərin hesablanması birinci ildən başlayacaq. Nəticə Avadanlığın satın alınması daha ucuz başa gəldiyi üçün satınalma seçiminə üstünlük verilməlidir. 2 saylı qısa testin cavabı 1. Fərziyyə: Layihələr hissələrə bölünəndir Layihə Tələb olunan ilkin investisiya (a) Müvafiq kapital dəyəri üzrə XCD (b) Mənfəətlilik indeksi (b/a) Sıralama P Q R S T 50,000 150,000 25,000 100,000 50,000 10,000 17,500 8,000 12,500 15,000 0.20 0.117 0.32 0.125 0.30 3 5 1 4 2 Sıralama Layihə 1 2 3 4 Cəmi R T P S Tələb olunan ilkin investisiya ($) (1/4 x 100,000) 25,000 50,000 50,000 25,000 150,000 Beləliklə, təqdim olunan layihələr üzrə ən optimal seçim “R, T, P və ¼ x S” kombinasiyasıdır. 2. Fərziyyə: Layihələr hissələrə bölünməyəndir Mümkün kombinasiyalar Ümumi XCD ($) Yalnız Q P,R P,S P,T R,S R,T S,T P,R,T 17,500 18,000 22,500 25,000 20,500 23,000 27,500 33,000 Cədvələ əsasən biz deyə bilərik ki, ən optimal seçim P, R və T Layihələri kombinasiyasıdır. Çünki bu kombinasiya ən yüksək XCD-yə malikdir. FƏSİL – D6: Xüsusİ İnvestİsİya qərarları (lİzİnq və ya satınalma; aktİvİn əvəz edİlməsİ; kapİtalın məhdudİyyətİ) : 337 Sınaq Sualları 1. 2. 3. 4. 5. C Şirkəti P Şirkətinə 15 il müddətinə avadanlıq icarəyə verir. Avadanlığın iqtisadi istifadə müddəti də təxminən 15 il nəzərdə tutulmuşdur. Avadanlığın saxlanması məsuliyyəti P Şirkətinin (icarədar) üzərindədir. Bu əməliyyat, yoxsa maliyyə lizinqidir? Vergitutma nöqteyi nəzərdən əməliyyat lizinqi satınalma üzrə borclanmadan necə fərqlənir? Qalıq dəyəri EİD göstəricisinə təsir edirmi? Əgər edirsə, necə? Kapital bazarında vəziyyətin çətinləşməsi nəticəsində kapital məhdudluğu yaranarsa, bu hal daxili məhdudiyyət kimi xarakterizə olunacaqdır. Bu fikir düzdür, yoxsa səhv? Mənfəətlilik indeksi XCD-dən necə fərqlənir? Sınaq Suallarına Cavablar 1. 2. 3. Maliyyə lizinqi: müqavilə müddəti aktivin istifadə müddətinə bərabərdir və mülkiyyət ilə bağlı bütün risk və mükafatlar icarədara keçir. Vergi baxımından, şirkət hər hansı aktiv satın aldıqda həmin aktivin hüquqi sahibi hesab olunur və beləliklə bu aktiv üzrə kapital ayırmaları hesablaya bilir. Əgər aktiv lizinq ilə icarəyə götürülərsə, onda aktiv icarədarın hüquqi mülkiyyəti hesab olunmur və bu aktiv üzrə kapital xərcləri hesablanmır. Lizinq ödənişləri isə vergiçıxılan xərclər olur. Ekvivalent İllik Dəyər (EİD) = Bir əvəzetmə dövrü üzrə xərclərin cari dəyəri / Dövr üzrə olan illərin sayına uyğun məcmu CD faktoru Bəli, qalıq dəyəri EİD göstəricisinə təsir edir, çünki aktiv köhnəldikcə bu aktiv üzrə saxlanma, eləcə də əməliyyat xərcləri arta bilər və aktiv də öz səmərəliliyini getdikcə itirə bilər. XCD-ni hesablayarkən qalıq dəyəri nəzərə alınır. EİD göstəricisini hesablayarkən isə XCD-dən istifadə olunur, beləliklə qalıq dəyəri EİD göstəricisinə mütləq təsir edir. 4. Səhvdir. Bu halda kapital bazarında iqtisadi və maliyyə vəziyyətinin ağırlaşması xarici məhdudiyyət kimi təsnifləşdirilir. 5. XCD mütləq göstəricidir. Böyük XCD-yə malik tək bir layihə cəmi XCD-si daha böyük olan bir neçə layihə qrupundan üstün tutula bilər. Səbəb budur ki, daha yüksək XCDyə malik layihələr daha üstün hesab olunur. Mənfəətlilik indeksi isə nisbi göstəricidir, mənfəətin xərcə olan nisbəti kimi xarakterizə olunur və investisiya edilən kapitalın hər vahidi üzrə gəlirlilik dərəcəsini hesablayır. Özünü yoxlama sualları Sual 1 C Şirkəti 2,000,000 dollar dəyərə malik olan bir aktivi əldə etmək qərarına gəlib. Aşağıdakı iki seçim mövcuddur: (a) Hər il 400,000 dollar və üstəlik faiz ödəməklə, illik 15% dərəcə ilə bankdan 5 il müddətə borc götürüb, bu borc pul ilə aktivi satın almaq və ya (b) Birinci ilin sonundan başlamaqla beş il müddətə hər il 648,000 dollar icarə haqqı ödəməklə, aktivi lizinq üzrə icarəyə götürmək. 338 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Hər iki seçim üzrə ödəniş hər ilin sonunda reallaşır. Azalan qalıq üsulu ilə maliyyə mənbələri üzrə ayırmalar 15% dərəcə ilə hesablanır. Mənfəət üzrə vergi dərəcəsi 35% təşkil edir və vergi məbləği əməliyyatın baş verdiyi maliyyə ilinin sonundan bir il sonra ödənilir. Borclanma dəyərini şirkətin kapital dəyəri kimi qəbul edin. C Şirkəti üçün hansı seçim maliyyə cəhətdən daha uğurlu hesab olunur? Sual 2 İnvestisiya yatırmaq üçün şirkətin əlində 12,000,000 dollar pul vəsaitləri vardır. Bəzi qiymətləndirmələr apardıqdan sonra yalnız 4 investisiya layihəsinin müsbət XCD-yə malik olduğu müəyyənləşmişdir. Həmin layihələr aşağıda təqdim olunmuşdur. Bu layihələrin hamısı hissələrə bölünə bilir. Hansı layihə(lər)in seçilməli olduğunu araşdırın. Layihə P Q R S İlkin investisiya milyon $ 10.00 6.00 8.50 3.00 XCD milyon $ Mənfəətlilik indeksi 0.40 0.60 1.70 1.30 1.20 1.25 1.60 1.30 Sual 3 C Şirkəti hal-hazırda kapitalın məhdudiyyəti dövrünü yaşayır və bu dövrün bir il davam edəcəyi gözlənilir. İnvestisiyalara yatırılması nəzərdə tutulan məhdud maliyyə imkanlarının həcmi 3.35 milyon dollar təşkil edir. Bir çox layihənin qiymətləndirilməsindən sonra aşağıdakı layihələr seçilmişdir. Bütün investisiya layihələri fərdi layihələrdir. Aşağıdakı cədvəldə seçilmiş layihələr üzrə Ümumi Cari Dəyər, XCD, ilkin investisiya, və gəlirlik indeksi göstəriciləri təqdim olunmuşdur. FƏSİL – D6: Xüsusİ İnvestİsİya qərarları (lİzİnq və ya satınalma; aktİvİn əvəz edİlməsİ; kapİtalın məhdudİyyətİ) : 339 Layihə İlkin investisiya XCD Ümumi cari dəyər Mənfəətlilik indeksi A B C D E F G H 1 J K L M N O 600,000 1,155,000 675,000 750,000 622,500 420,000 237,500 287,500 212,500 216,000 196,000 184,000 132,500 127,500 91,000 475,000 935,000 107,500 137,500 790,000 212,500 310,000 195,000 305,000 238,750 147,500 152,500 53,750 102,500 150,000 1,075,000 2,090,000 782,500 887,500 1,412,500 632,500 547,500 482,500 517,500 454,750 343,500 336,500 186,250 230,000 241,000 1.79 1.81 1.16 1.18 2.27 1.51 2.31 1.68 2.44 2.11 1.75 1.83 1.41 1.80 2.65 4,312,500 10,219,500 Məhdud maliyyə imkanlarının nəzərə almaqla, ən mükəmməl investisiya siyasəti üzrə təklifinizi verin. Özünü yoxlama suallarının cavabları 1 saylı özünü yoxlama sualının cavabı Qeyd: kapital üzrə geriödəmələr, eləcə də faiz ödəmələri ilə bağlı pul vəsaitləri axınları XCD hesablanmasında nəzərə alınmayacaq, çünki onlar qeyri-müvafiq pul vəsaitləri hərəkətləridir. 1-ci seçim: Borc ilə satınalma XCD-nin hesablanması Qeyd: Pul vəsaitləri hərəkətlərinin diskontlaşmasında vergidən sonrakı kapital dəyəri dərəcəsindən istifadə etmək lazımdır: 15% x (1 - 0.35) = 9.75%, say 10% 0 $ 1 $ 2 $ 3 $ 4 $ (’000$) 5 $ İlkin dəyər KA üzrə vergi ödənişlərində qənaət (H1) (2,000) 105 89 76 64 365 DF 10% CD 1.000 (2,000) 0.909 95 0.826 74 0.751 57 0.683 44 0.621 227 İllər 340 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ XCD = (1,503,000$) 2-ci seçim: Lizinq Qeyd: vergidən sonrakı kapital dəyəri dərəcəsi istifadə olunur və vergi növbəti il üzrə hesablanır. XCD-nin hesablanması İllər Pul vəsaitləri axını 1-5 2-6 Lizinq ödənişi 648,000$ üzrə 35%-lik vergi ödənişlərinə qənaət DF (10%) CD (648,000) 3.791 (2,456,568) 226,800 *3.446 781,553 (1,675,015) * 6 illik 10% üzrə məcmu cari dəyər diskont faktoru = 4.355 1 illik 10% üzrə cari dəyər diskont faktoru = 0.909 4.355 – 0.909 = 3.446 XCD = 1,675,000$ (təqribi olaraq) Nəticə Aktivi satın almaq daha ucuz başa gəlir. Hesablamalar H1 Kapital xərcləri üzrə vergi ödənişlərində qənaət. Qeyd: avadanlıq dərhal satın alınacaqdır. Vergi mənfəəti növbəti il üzrə hesablanacaqdır. İllər Qalıq dəyəri $ 15% dərəcə ilə qalıq dəyəri üzrə qiymətləndirmələr 35%-lik vergi ödənişlərində qənaəti Verginin nəzərə alındığı il 0 1 2 3 4 2,000 1,700 1,445 1,228 1,044 300 255 217 184 105 89 76 64 1 2 3 4 Silinmə ilində kapital üzrə heç bir ayırma hesablanmır. Silinmə üzrə zərərə görə vergi ödənişlərinə qənaət $ Aktivin 4-cü ildə qalıq dəyəri Silinmə üzrə mədaxil Silinmə üzrə zərər 35%-lik vergi ödənişlərində qənaəti 1,044 1,044 365 FƏSİL – D6: Xüsusİ İnvestİsİya qərarları (lİzİnq və ya satınalma; aktİvİn əvəz edİlməsİ; kapİtalın məhdudİyyətİ) : 341 2 saylı özünü yoxlama sualının cavabı Mənfəətlilik indeksi əsasında layihələri azalan sıra ilə sıralayaq. Layihə R S Q P Layihələr R S Q(H1) Sıralama İlkin investisiya milyon $ 1 2 3 4 Mənfəətlilik indeksi 8.50 3.00 6.00 10.00 Cəmi investisiya milyon $ 1.60 1.30 1.25 1.20 XCD milyon $ 1.70 1.30 0.60 0.40 Cəmi XCD milyon $ 8.5 3.0 0.5 1.70 1.30 0.05 12.0 3.05 R və S Layihələrini tamamilə, Q Layihəsini isə qismən (50,000 dollar) qəbul etmək lazımdır, çünki bu halda daha çox XCD əldə olunur. Hesablamalar H1 50,000 dollar məbləğ üçün Q Layihəsi üzrə nisbi XCD = 500,000$/6,000,000$ X 600,000$ = 50,000$ 3 saylı özünü yoxlama sualının cavabı Əvvəlcə investisiya layihələri gəlirlik indekslərinə görə azalan sıra ilə hesablanmalıdır. Daha sonra, ən yüksək XCD-yə malik investisiya portfeli seçilməlidir. 342 : BÖLMƏ – D: İNVESTİSİYALARIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Mənfəətlilik indeksi əsasında layihələr aşağıda sıralanmışdır: Layihə İlkin investisiya Məcmu XCD Məcmu Ümumi cari dəyər Mİ 6-cı sütun / 2-ci sütün (1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) O 1 G E J L B N A (H1) K H F M D C 91,000 212,500 237,500 622,500 216,000 184,000 1,155,000 127,500 600,000 196,000 287,500 420,000 132,500 750,000 675,000 91,000 303,500 541,000 1,163,500 1,379,500 1,563,500 2,718,500 2,846,000 150,000 305,000 310,000 790,000 238,750 152,500 935,000 102,500 475,000 147,500 195,000 212,500 53,750 137,500 107,500 150,000 455,000 765,000 1,555,000 1,793,750 1,946,250 2,881,250 2,983,750 241,000 517,500 547,500 1,412,500 454,750 336,500 2,090,000 230,000 1,075,000 343,500 482,500 632,500 186,250 887,500 782,500 2.65 2.44 2.31 2.27 2.11 1.83 1.81 1.80 1.79 1.75 1.68 1.51 1.41 1.18 1.16 3,042,000 3,329,500 3,131,250 3,326,250 4,312,500 10,219,500 Əgər layihələr mənfəətlilik indeksi əsasında seçilirsə, onda sıralama üzrə ilk səkkiz layihə (O - N Layihələri), üstəlik K və H Layihələri seçilməlidir. Lakin yüksək XCD əldə olunması baxımından mükəmməl investisiya paketi O - B Layihələri və üstəlik A Layihəsi seçilməlidir. Bu barədə aşağıda daha yaxşı izah verilmişdir: Layihə İlkin investisiya O-B A Məcmu $ XCD $ 2,718,500 600,000 3,318,500 Məcmu $ 2,881,250 475,000 3,356,250 Hesablamalar H1 Şirkətin investisiya etmək üçün cəmi 3.35 milyon dollar pul vəsaitləri var. 3.35 milyon $ - 2.846 milyon $ = 0.504 milyon $, bu isə A Layihəsinin ilkin investisiyası (0.6 milyon $) üçün kifayət deyildir. Bu səbəbdən də, A Layihəsi müvafiq hesab edilmir. BÖLMƏ - E MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ E1 FƏSİL – E1: Qısamüddətlİ malİyyə mənbələrİ və onların əldə edİlməsİ Mövzuya i̇ lki̇ n baxış Dövriyyə kapitalı ilə bağlı ehtiyaclar əsasən qısamüddətli maliyyə vasitələrilə maliyyələşdirilir. Qısamüddətli maliyyələşmələr gündəlik adi pul vəsaiti axınından əlavə olaraq, həmçinin, müəssisə üçün lazım olan pul vəsaitlərində gözlənilməz hadisələr və ya mövsümi amillərin təsiri nəticəsində yarana biləcək çatışmazlığı idarə etmək üçün zəruridir. Qısamüddətli maliyyələşmənin müxtəlif növləri mövcuddur. Qısamüddətli maliyyələşmənin hər bir mənbəyinin özünəməxsus xüsusiyyətləri vardır. Maliyyə meneceri mövcud vəziyyətə uyğun ən münasib maliyyə mənbəyini seçməlidir. Müəyyən vəziyyətlərdə ticarət kreditləri, digər vəziyyətlərdə isə bank kredit limiti, qısamüddətli kreditlər, faktorinq və ya lizinq maliyyələşməsi daha məqsədəuyğun ola bilər. Biz bu Fəsildə sadalanan maliyyə mənbələrinin mahiyyətini başa düşməyə çalışacağıq. Nələri̇ öyrənəcəyi̇ k a) Müəssisələr üçün mümkün qısamüddətli maliyyə mənbələrinin müəyyənləşdirilməsi: i. bank kredit limiti (overdraft) ii. qısamüddətli kredit iii. ticarət krediti iv. lizinq maliyyələşməsi. 344 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Giriş Praktiki nümunə Ümumi maliyyələşmə tələb olunur Əvvəlcə G Şirkətinin rəhbərliyi 100,000 funt sterlinq məbləğini uzunmüddətli kredit vasitəsilə maliyyələşdirmək istəyirdi. Lakin B Bankının kredit məsləhətçisi G Şirkətinə daha münasib və ehtiyac yarandıqda əldə edə biləcəyi maliyyə paketi təklif etmək məqsədilə bank kredit limitindən istifadə etməyi məsləhət gördü. G Şirkətinin rəhbərliyi kredit məsləhətçisi ilə birgə qərara aldılar ki, 65,000 funt sterlinq məbləğindəki uzunmüddətli kredit lazımi avadanlıqların alınmasına sərf ediləcək, 30,000 funt sterlinq məbləğindəki bank kredit limiti isə dövriyyə kapitalı ehtiyaclarını qarşılayacaqdır. Maliyyə şərtləri • • B Bankı və U Bankı müvafiq olaraq 35,000 və 30,000 funt sterlinq məbləğində iki kredit təklif etmişdir. Kreditlər təminatsız olaraq 4 il müddətinə illik illik 8% dərəcəs ilə verilmişdir; U Bankı G Şirkətinin bank əməliyyatları sahəsində onlarla əməkdaşlığa başlamaq şərtilə 30.000 funt sterlinq məbləğində bank kredit limiti təklif etmişdir. Faiz dərəcəsi əsas faiz dərəcəsindən 5% yuxarıdır və bu vəsaitdən istifadə etmək üçün 310 funt sterlinq komissiya haqqı ödənilməlidir. Qeyd G Şirkətinə ayrılmış kredit limitindən hal-hazırda istifadə edilməsə də, bu şirkətə qeyri-müəyyən dövr üçün maliyyə təhlükəsizliyi təmin edir. Yuxarıda təqdim edilən misal dəqiqliklə hazırlanmış müəssisə planının fəaliyyətinin yaxşılaşdırılması və eyni zamanda mənfəətinin artırılmasına necə təsir etdiyini göstərir. Əgər G Şirkəti bütün məbləği uzunmüddətli kredit şəklində əldə etsəydi, o bütün kredit məbləği üzrə faiz ödəməli olardı. Şirkət bank kredit limitindən istifadə etmək hüququna malik olduğundan faiz xərclərinə qənaət etmiş olur. Biz bu fəsildə qısamüddətli maliyyələşmənin müxtəlif mənbələrini öyrənəcəyik. 1. Müəssisələr üçün mümkün qısamüddətli maliyyə müəyyənləşdirilməsi: müəyyənləşdirilməsi: i. bank kredit limiti (overdraft) ii. qısamüddətli kredit iii. ticarət krediti iv. lizinq maliyyələşməsi. Nələri öyrənəcəyik a Qısamüddətli maliyyələşmə adətən müəssisənin gündəlik fəaliyyətini təmin etmək üçün istifadə edilir. Bura mal-material ehtiyatlarının sifarişi, işçilərə əmək haqqının ödənilməsi və s. daxildir. Qısamüddətli maliyyələşmə uzunmüddətli maliyyələşmədən fərqli olaraq adətən tez bir zamanda əldə edilir. Bundan əlavə, qısamüddətli maliyyələşmə əldə edilən FƏSİL – E1: Qısamüddətlİ malİyyə mənbələrİ və onların əldə edİlməsİ : 345 məbləğ üzrə zaman baxımından çox böyük çeviklik təklif edir. Qısamüddətli maliyyələşmənin müxtəlif mənbələri və onların xüsusiyyətləri aşağıda müzakirə edilir: 1.1 Bank kredit limiti Bank kredit limiti (və ya pul krediti) dövriyyə kapitalının maliyyələşdirilməsi üçün ən geniş yayılmış metodlardan biridir. O, aşağıdakı xüsusiyyətlərə malikdir: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Limit və ya kredit xətti bank tərəfindən borcalana təyin edilir Bu limitin hamısı bir dəfəyə istifadə edilmir. Kredit hesabından pul çıxarmaq imkanı razılaşdırılmış təminat və marja əsasında təyin edilir. Burada təminat rolunda əsasən mal-material ehtiyatları (əvəzi ödənilmiş, yəni kreditor borcu ödənildikdən sonra) və debitor borcları iştirak edir. Bəzən təsisçilər tərəfindən fərdi zəmanətlər də tələb edilir. Gündəlik tələbata əsasən borcalan təchizatçılara hesab üzrə çek yaza və müştərilərdən topladığı çekləri hesaba yerləşdirə bilər. Qalıq hər gün dəyişir; bank borcalanın yazdığı çeklər üzrə qalığın təyin edilmiş limit çərçivəsində qalması şərtilə ödənişləri həyata keçirir. Faiz dərəcəsi adətən əsas faizdən 2-3% çox olur. Bu növ kreditləri kommersiya bankları və kredit təşkilatları təklif edir. Nümunə N Bankı C Şirkətinə 10 milyon dollar məbləğində 25% marja (bankın xeyrinə) ilə mal-material ehtiyatları ilə təmin edilmiş bank kredit limiti təyin etmişdir. Bank tərəfindən göndərilmiş sonuncu mal-material hesabatında mal-material ehtiyatlarının mümkün dəyəri aşağıdakı kimi göstərilir: • • 1-ci hal: 10 milyon dollar 2-ci hal: 15 milyon dollar C Şirkətinin kredit hesabından pul çıxarmaq imkanı aşağıdakı şəkildə hesablanılır: • • 1-ci hal: 10 x 75% = 75 milyon dollar 2-ci hal: 15 x 75% = 11.25 milyon dollar Lakin bu təyin edilmiş limiti, yəni 10 milyon dolları keçə bilməz. Bank dəyişən bank kredit limiti qalığının 1-ci və 2-ci hallarına müvafiq olaraq 7.5 və 10 milyon dollardan az olduğu təqdirdə C Şirkəti tərəfindən yazılmış çeklər üzrə ödənişləri həyata keçirəcəkdir. 9. Faiz təyin edilmiş limit üzrə yox, yalnız faktiki olaraq istifadə edilmiş qalıq üzrə hesablanır. Lakin bəzi ölkələrdə limitin istifadə edilməmiş hissəsi üzrə müəyyən məbləğdə komissiya haqqı tutulur. 10. Bu bank kredit limitləri texniki olaraq tələb əsasında geri ödənilir və adətən bir il müddətinə təyin edilir. Lakin banklar bir, qayda olaraq, bu avansları geri tələb etmir və növbəti illərdə onları yeniləyir. Faktiki olaraq, əgər şirkət böyüyürsə müəyyən müddət sonra limitin məbləği artırıla bilər. 346 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ 1.2 Qısamüddətli kredit 1. Qısamüddətli kredit nədir? Qısamüddətli kreditlər qısamüddətli maliyyə ehtiyaclarını qarşılamaq üçün mükəmməl vasitədir. Adından da göründüyü kimi onlar mahiyyət etibarılə qısamüddətli yəni, bir ildən artıq müddətdə olmurlar. Qısamüddətli kreditlərin müddəti 90-120 gündən 1-3 ilə qədər ola bilər. Əbər borcalanın fəaliyyəti əvvəlki dövrlərdə yaxşı olmuşsa bu kreditlər təminatsız olaraq verilə bilər. Lakin bu halda faiz dərəcəsi nisbətən yüksək olur. 2. Əməliyyat kreditləri Cari aktivlərə investisiyalar və cari öhdəliklərin ödənilməsi kimi daimi dövriyyə kapitalı tələblərini maliyyələşdirmək üçün əməliyyat kreditləri əldə edilə bilər. Bu kreditlər əsasən müştərilərinə bank kredit limiti təklif edə bilməyən və ya sadəcə istəməyən kredit təşkilatları və qeyri-kommersiya kreditorları tərəfindən təklif edilir. Bu kredit üzərində heç bir tələb olmayan aktivlər, fərdi zəmanət və birgə borcalanlar vasitəsilə tamamilə təmin edilir. Qısamüddətli kreditlər əldə edilən zaman bütün məbləğ borcalanın cari hesabına köçürülür və ya borcalana nağd pul şəklində ödənilir. Faiz kredit məbləğinin ödənilməmiş hissəsinə hesablanır. Kredit hissə-hissə və ya tələb əsasında geri ödənilir. Kreditlər borcalanın müəyyən maliyyə tələblərinə əməl etməsini şərtləndirir; ödənişlər planlaşdırılmalı və fondlar əvvəlcədən təşkil edilməlidir. Nümunə Samirin kommersiya məqsədi daşıyan sualtı fotoqrafiya biznesi texnoloji inkişafa, qeyri-müəyyən müştəri tələbatına və yeni coğrafi bazarlara inteqrasiya kimi dəyişikliklərə həssasdır. 43 yaşlı Samir izah edir ki, bu növ şirkəti idarə etmək üçün heç bir əsasnamə yoxdur. Bu səbəbdən, əlavə maliyyə vəsaitinə ehtiyac duyulur. Qısamüddətli maliyyələşmə təhlükəsizlik tədbirlərindən biridir. 20X9-cu ildə A Şirkətinin əsasını qoyduqdan qısa müddət sonra Samir şəkillərin keyfiyyətini artırmaq üçün yeni fotoqrafiya avadanlığına investisiya etməlidir. Bu gözlənilməz satınalmanı təşkil etmək üçün 600,000 dollar dəyərindəki şirkət 8 ay müddətinə 84,000 dollar məbləğində borc götürür. Faiz dərəcəsinin uzunmüddətli kreditdən 3 faiz çox olmasına baxmayaraq Samirin fikrincə bu formada əldə edilmiş sərbəst maliyyə vəsaiti əlavə xərcləri üstələyir. Mənfəətinin bir neçə həftə sonra nə qədər olacağını proqnozlaşdıra bilmədiyindən onun minimum ödənişi etmək və ya ödənişləri heç bir cərimə ödəmədən həyata keçirmək kimi bir seçimi vardır. Real həyatdan götürülmüş bu misal qısamüddətli kreditlərin səmərəli şəkildə istifadəsini əks etdirən biznes vəziyyətinə dair bir nümunədir. FƏSİL – E1: Qısamüddətlİ malİyyə mənbələrİ və onların əldə edİlməsİ : 347 3. Müvəqqəti kreditləri Adından göründüyü kimi onlar müvəqqəti və ya “körpü kreditləri”dir. Bu kreditlər şirkətin kreditor borclarının ödəmə müddəti debitor borclarından daha az olduğu zamanlarda istifadə edilir. Bu iki hadisə arasındakı zaman fərqi müvəqqəti kredit vasitəsilə aradan qaldırılır. Müəyyən debitor borcları bu kredit üçün əsas təminat hesab edilir. Dövlət tərəfindən ayrılan maliyyə yardımı bu növ kreditin istifadəsi üçün tipik bir vəziyyət sayıla bilər. Əvvəlcə, layihə üzrə xərclər yaranır sonra isə maliyyə yardımı edilir. Borcverən müştərinin öz borcunu vaxtında ödəyəcəyindən xəbərdar olur. 4. Dövriyyə kapitalı kreditləri Bəzən kreditlər dövriyyə kapitalı krediti şəklində ola bilər. Adətən bu kreditlər 3-7 il müddətinə götürülür və illik və ya yarımillik hissələrlə geri ödənilir. Daha dəqiq desək, bu kreditlər qısamüddətli deyildir. Bəzən maksimum limiti keçən bank kredit limitləri dövriyyə kapitalı krediti olaraq yenidən təsnifləşdirilir. Lakin bu halda kredit yeni növ maliyyələşmə yox bank kredit limitinin qeyri-standart hissəsinin standart vəziyyətə salınmasıdır. 5. Fərdi zəmanətlər Borcverən bəzən bank kredit limiti və ya qısamüddətli kreditlər üçün təsisçilər və direktorlar tərəfindən fərdi zəmanətlər tələb edə bilər. Razılaşmaya əsasən əgər müəssisə krediti ödəyə bilməsə məsuliyyəti zamin daşıyır. Əgər bu zəmanət digər təminatlarla birgə təqdim edilmişdirsə, borcun təminatların qarşılaya bilmədiyi hissəsi zamin tərəfindən ödəniləcəkdir. Nəzərə alınmalıdır ki, bu zəmanətlər zaminin bütün şəxsi əşya və vəsaitlərini risk altında qoyur. Onlar borcun ödəndyi təqdirdə azad edilir. Şirkət borclarını öz təminatları hesabına qarşılaya bildiyi halda fərdi zəmanətlər geri alına bilər. Nümunə P Şirkəti M Bankından 300.000 dollar məbləğində kredit götürmüşdür. Razılaşdırılan təminat girov qoyulmuş avadanlıq və şirkətin direktoru Tahir Piriyevin fərdi zəmanətidir. Əgər şirkət krediti ödəyə bilməsə Tahir zamin qismində, öz şəxsi əmlakını sataraq banka olan kredit borcunu ödəməlidir. 1.3 Ticarət kreditləri Təchizatçılardan alına bilən kreditlər qısamüddətli maliyyləşmənin ən asan və ucuz mənbəyi hesab edilir. Əgər kredit əldə edilə bilərsə, digər növ maliyyələşmələrə, məsələn, banklara olan ehtiyac azalır. Bunun üstünlüyü ondan ibarətdir ki, şirkət borclarını ödədiyi təqdirdə faiz tətbiq edilmir. 348 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Yoxlama sualı 1 Teymur hazırda ödəmə müddəti bir ay olan kreditə malikdir. Kreditlə olan satınalmaların illik məbləği 24 milyon dollar dəyərində qiymətləndirilir. Bu o deməkdir ki, Teymurun kreditorlara orta hesabla 1/12 x 24 = 2 milyon dollar məbləğində borcu vardır. Başqa sözlə, 2 milyon dollar kreditorlar tərəfindən maliyyələşdirilir. Kreditorlar qiymətlərin 0.5% artırıldığı təqdirdə kredit müddətini 2 aya qədər uzatmağa razıdırlar. Şirkət bu təkliflə razılaşmalıdırmı? Bank Teymura bank kredit limitləri üzrə 10% tətbiq edir. Nəzərə alınmalıdır ki, razılaşdırılmış şərtlərdən kənarlaşmalar zamanı ticarət kreditlərinin xərci cərimə faizləri və təchizatçılarla əlaqələrin pisləşməsi baxımından çox yüksəkdir. Ticarət kreditlərinin idarə edilməsi ilə bağlı Fəsil C2-nin 5-ci bölməsində daha geniş bəhs edilir. 1.4 Lizinq maliyyələşməsi Lizinqin növləri, vergi məsələləri və lizinq, yoxsa satınalma seçimlərinin dəyərləndirilməsi Fəsil D6-da müzakirə edilir. Biz burada lizinqi qısamüddətli maliyyələşmənin bir növü olaraq təqdim edirik. Lizinq maliyyələşməsi müqavilə əsaslı razılaşma olub, müəssisənin lizinq üzrə icarə haqqı şəklində dövri ödənişlər etməklə müəyyən bir aktiv üzrə istifadə hüququnu əldə etməsidir. İcarəyə verən: lizinqə verilən aktivin sahibidir. İcarədar: lizinqə verilən aktivin istifadəçisidir. Fəsil D6-da da izah edildiyi kimi lizinqin iki növü vardır, aktivin bütün faydalı istifadə müddətinə icarəyə verildiyi maliyyə lizinqi və əsasən bir il müddətinə verilən əməliyyat lizinqi. Bu baxımdan qısamüddətli maliyyələşmə funksiyasını əməliyyat lizinqi yerinə yetirir. Nümunə V Şirkəti körpü inşa edir. Onun 3 milyon dollar dəyərə malik ekskavatora ehtiyacı vardır. Layihə 10 ay müddətinə davam edəcəkdir. Şirkət ekskavatoru almaq əvəzinə 10 ay müddətinə lizinqə götürməyi qərara alır. Bu şəkildə V Şirkəti bu satınalmanı maliyyələşdirməyə ehtiyac duymadan onun istifadə hüququnu əldə etmiş olur. Lizinqin icarədar üçün faydaları: 1. 2. 3. 4. 5. Kapital aktivlərinin iri məbləğdə ilkin investisiya tələb edilmədən maliyyələşdirilməsi. Lizinq ödənişləri vergi hesablanarkən gəlirdən çıxılır və beləliklə şirkətin vergi yükünü azalda bilər. İcarəyə verən şirkət üzərində heç bir nəzarətə malik olmur. Şirkətin idarə heyətində iştirak və bəzən borc maliyyələşməsində istifadə edilən kreditin kapitala dəyişdirilməsi kimi məhdudlaşdırıcı tələblər lizinq zamanı tətbiq olunmur. Lizinq üçün heç bir təminat lazım olmadığından torpaq və bina kimi digər təminatlar FƏSİL – E1: Qısamüddətlİ malİyyə mənbələrİ və onların əldə edİlməsİ : 349 6. 7. 8. üzərində heç bir tələb olmur. Bu təminatlar borc maliyyəsinin əldə edilməsi üçün çox faydalıdır. İcarə haqqlarının ödəşində müəyyən sərbəstlik əldə edilir. İcarə haqqları icarədarın gözlənilən pul vəsaiti axınlarına uyğun şəkildə planlaşdırıla bilər, məsələn, pilləli və ya təxirə salınmış icarə haqqları. Sadəlik: lizinq maliyyəsinin başa düşülməsi və əldə edilməsi sadədir. Sənədləşmə daha asandır. Köhnəlmə riski aradan qalxır: icarədar köhnəlmiş avadanlığı geri qaytara və yeni lizinq müqaviləsi əsasında digər yeni bir avadanlığı əldə edə bilər. Lizinqin icarəyə verən üçün faydaları: 1. 2. Daha yaxşı təminat: icarəyə verən avadanlığın sahibi olduğundan icarədar müqavilə öhdəliklərini yerinə yetirə bilmədiyi zaman o avadanlığı geri götürə bilər. Vergi üstünlükləri: icarəyə verən kapital ayırmaları üzrə vergi çıxılmalarından faydalana bilər. Lizinq üzrə icarə haqqları bəzi vergi üstünlüklərinin icarədara ötürülməsi şəklində təşkil oluna bilər. Lizinqin mənfi cəhətləri 1. 2. 3. 4. 5. Əməliyyat məhdudiyyətləri: icarədar aktivin üzərində heç bir dəyişiklik etmək hüququna malik deyildir. O, məcburi sığorta xərclərini öz öhdəsinə götürməlidir. İcarədar avadanlığın sahibi olmadığı üçün bəzən qarantiyalardan faydalana bilməz. Icarədar müqaviləyə vaxtından əvvəl xitam verilməsi ilə bağlı yüksək məbləğdə ödəniş etmək məcburiyyətində qala bilər. Əgər icarədar ödəmə qabiliyyətini itirərsə və ya digər şərtləri pozarsa aktivin geri alınması kimi ciddi nəticələrlə üzləşə bilər. Bu da öz növbəsində şirkətin əməliyyatlarının dayandırılmasına səbəb ola bilər. İcarədarın aktivlərinin dəyərinin olduğundan az göstərilməsi: İcarədarın MVHH-si əməliyyat lizinqi ilə əldə edilmiş aktivləri özündə əks etdirmir. 1.5 Diskontlaşdırılmış veksellər Bank kredit limiti bank tərəfindən verilən qısamüddətli kreditdir. Bu, ümumi biznes məqsədləri üçün istifadə edilə bilər, məsələn, xammalın alınması, işçilərə əmək haqqının ödənilməsi, təchizatçılara ödənişlər və s. Burada əldə edilmiş pulun qeyri-kommersiya məqsədli fəaliyyətlərə yönləndirilməsi riski vardır. Bunu aradan qaldırmaq məqsədilə banklar diskontlaşdırılmış veksel alətindən istifadə edirlər. Bu zaman ticarət vekselləri bank tərəfindən diskontlaşdırılır. Bunlar ödəmə müddəti 90 gündən artıq olmayan kredit satışları üzrə veksellərdir. Bank bir qayda olaraq öz marjasını çıxdıqdan sonra satıcının cari və ya bank kredit limiti hesabını diskontlaşdırılmış vekselin dəyəri qədər artırır. Diskontlaşmanı həyata keçirən bank malların satıcısından qarşı tərəfin (alıcının) bankının veksel üzrə akseptini tələb edir. Alıcının bankı pul krediti və təyin edilmiş bank kredit limiti qarşılığında aksepti təqdim edir. Bu halda alıcı həmin malları digər maliyyələşmə mənbəyi olaraq istifadə edə bilməz, yəni yeni kredit götürə bilməz. 350 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Nümunə Q Şirkəti dəyəri 100,000 dollar olan malları M Şirkətinə 60 gün müddətinə kreditlə satmışdır. O, ticarət vekselini F Bankı vasitəsilə diskontlaşdırır. F Bankı məbləğin 85%-i (85,000 dollar) çıxılsın 1,400 dollar diskontlaşdırma xərcini (= 83,600 dollar) Q Şirkətinin cari hesabına köçürür. Ödəmə tarixində F Bankı vekseli M Şirkətinə təqdim edir və 100,000 dollar borc məbləğini toplayır. Sonra o 15,000 dollar borc qalığını Q Şirkətinin cari hesabına köçürür. Bu şəkildə Q Şirkəti borcun bir hissəsini ödəmə tarixindən əvvəl əldə etmək imkanına malik olur. 1.6 Faktorinq Faktorinq debitor borclarının şirkət tərəfindən vasitəçiyə satılması deməkdir. Burada vasitəçi vəsait təklif etməklə bərabər borcların toplanması xidmətini də yerinə yetirir. Bu barədə Fəsil C2-də ətraflı şəkildə bəhs edilir. 1.7 Dolayı və ya pul cəlb edilməyən maliyyələşmə mənbələri Biz indiyə qədər yalnız birbaşa, yəni borcalanın pulu real olaraq əldə etdiyi maliyyə mənbələrindən danışdıq. Lakin, bununla yanaşı, alıcının real olaraq pulu əldə etmədiyi dolayı və ya pul cəlb edilməyən maliyyələşmə mənbələri də mövcuddur. Banklar müştəri (alıcı) üçün akkreditivlər emissiya edir. Akkredivin şərtlərinə əsasən alıcı təchizatçı qarşısında öhdəliklərini icra edə bilmədiyi təqdirdə ödənişi bank həyata keçirməlidir. Təchizatçı tanınmış bank tərəfindən təklif edilən zəmanətə tanımadığı alıcının kredit zəmanətindən daha çox etibar edir. Ona görə də bank müştəriyə öz etibarından istifadə etməyə icazə verir. Alıcı akkreditivi təchizatçıya göndərir. Təchizatçı malları göndərir və akkreditiv üzrə tələb olunan sənədləri hesab-faktura da daxil olmaqla öz bankına təqdim edir. Satıcının bankı bu sənədləri qarşı tərəfin bankına göndərir və o pulları alıcıdan toplayaraq satıcının bankına köçürür. XÜLASƏ Bank kredit limiti Müştəriyə razılaşdırılmış limit çərçivəsində balansından artıq pul götürməyə icazə verən bank maliyyələşməsi vasitəsidir Faiz yalnız balansdan artıq götürülən məbləğ üzrə hesablanır Qısamüddətli maliyyələşmənin mənbələri Qısamüddətli kredit Əsasən 1-2 il müddətinə verilir Kredit təchizatçılar tərəfindən verilir Ticarət krediti Lizinq maliyyələşməsi Diskontlaşdırılmış veksel Məbləğ üzrə heç bir faiz hesablanmır Dövri ödənişlər əsasında aktivin istifadəsinə icazə verən razılaşmadır Banklar ödəmə müddəti 90 günə qədər olan vekselləri diskontlaşdırır FƏSİL – E1: Qısamüddətlİ malİyyə mənbələrİ və onların əldə edİlməsİ : 351 Yoxlama suallarının cavabı Sual 1-in cavabı Məbləğ (milyon dollarla) Mövcud kredit satınalmaları Mövcud orta kredit borcu Mövcud kredit müddəti – aylarla 24 2 1 Təklif edilən kredit satınalmaları (24 x 1.005 dollar) Təklif edilən kredit müddəti – aylarla 24.12 2 Qimətləndirilən orta kredit borcu (1/2 × 24.12 dollar) 4.02 Əlavə satınalma xərcləri (24.12 – 24) Təchizatçılardan əldə edilən əlavə maliyyələşmə (4.02 – 2) Qənaət edilən faiz (10%-lə) Xalis qənaət (0.202 – 0.120) 0.120 2.02 0.202 0.082 Bu təklif vasitəsilə qənaət etmək mümkündür. Digər təsirlərin olmadığı təqdirdə şirkət bu təklifi qəbul edə bilər. Qısa Test 1. 2. 3. 4. 5. Bank kredit limiti birdəfəyə tamamilə götürülür. Düzdür, yoxsa səhvdir? Fərdi zəmanət nədir? Bu ucuz maliyyə mənbəyindən daha çox istifadə etmək üçün ticarət kreditləri mümkün qədər (hətta razılaşdırılmış vaxtdan da gec) gecikdirilməlidirmi? Bunlardan hansı qısamüddətli maliyyə mənbəyidir: əməliyyat lizinqi, yoxsa maliyyə lizinqi? Nə üçün? Dolayı və ya pul cəlb edilməyən maliyyəşmə mənbəyi nə deməkdir? Qısa Testin cavabları 1. 2. 3. 4. Səhvdir. Bank kredit limiti bank tərəfindən təsdiqlənir. Müəsissə bu limitdən lazım olduğu təqdirdə istifadə edir; bu vəsaitin istifadə edilməsi üçün heç bir məcburiyyət yoxdur. Təsisçi və ya direktorlar kredit və ya bank kredit limiti üçün müraciət etdikləri zaman borcverən fərdi zəmanət tələb edə bilər. Razılaşmaya əsasən əgər müəssisə öhdəliklərini icra edə bilməsə, zamin (təsisçi və ya direktor) kredit qalığının ödənilməsi üçün öz şəxsi vəsaitləri ilə məsuliyyət daşıyır. Xeyr, ticarət kreditləri üzrə ödənişlər gecikdirilməməlidir, çünki razılaşdırılmış şərtlərdən kənarlaşmalar zamanı cərimə faizləri kifayət qədər yüksək ola bilər. Ticarət kreditlərinin gecikdirilməsi, həmçinin, təchizatçılarla münasibətlərə də öz təsirini göstərir. Əməliyyat lizinqinin müddəti maksimum bir il olduğundan qısamüddətli maliyyə mənbəyi hesab oluna bilər. 352 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ 5. Dolayı maliyyələşmə zamanı alıcı real olaraq pulu əldə etmir. Lakin əməliyyatlar vasitəçilərin (banklar) köməyilə akkreditivlər ilə həyata keçirilir. Bu halda alıcı bankın etibarından istifadə edir. Sınaq Sualları Sual 1 Vekselin diskontlaşdırılmasını maliyyə mənbəyinin bir növü kimi qısa şəkildə izah edin. Sual 2 P Şirkəti iyun ayının əvvəlində məcmu dəyəri 100,000 dollar olan malları daimi müştərisinə satır. Lakin o, bu hesab-fakturalar üzrə ödənişi razılaşdırılmış 30 gün kredit müddətindən əvvəl tələb edir. Diskontlaşdırıcı vasitəçi nominal məbləğin 80%-ni, yəni 80,000 dollar məbləğini diskontlaşdırmağa razılaşır. Faiz dərəcəsi illik 12% təyin edilmişdir. Hesab-fakturalar üzrə ödəniş tarixi iyul ayının əvvəlidir, lakin ödəniş iyul ayının ortasında, yəni ilkin əməliyyat tarixindən 45 gün sonra həyata keçirilmişdir. Xidmət üzrə komissiya haqqı 1%-dir. Ödənişləri həyata keçirmək üçün bankda xüsusi bir hesab açılmışdır. Əməliyyatı xronoloji ardıcıllıqla izah edin və illik effektiv faizi hesablayın. Sual 3 N Şirkəti yeni təsis edilmiş şirkətdir. Dəyərləndirmələrə əsasən dövriyyə kapitalı üzrə tələblər (kreditor borcları çıxılmaqla mal-material ehtiyatlarına və debitor borclarına investisiyalar) 5 milyon dollardır. Maliyyələşməni əldə etmək onun iki seçimi vardır: overdraft limit əldə etmək və ya kredit götürmək. Fikirlərinizi əsaslandıraraq N Şirkətinə hansı seçimin daha yaxşı olduğu barədə öz təkliflərinizi verin. Sınaq suallarının cavabları Sual 1-in cavabı Veksellərin diskontlaşdırılması geniş yayılmış qısamüddətli maliyyələşmə metodlarından biridir. Diskontlaşdırma zamanı malların təchizatçısı alıcının adından ticarət vekselini hazırlayır. Əgər veksel qəbul edilərsə alıcı effektiv olaraq müəyyən müddət sonra vekselin sahibinə ödəniş etməyə razılaşır. Daha sonra satıcı bu vekseli maliyyə vasitəçilərinə diskontlaşdırılmış dəyər üzrə satır və pul vəsaitləri dərhal onun istifadəsinə verilir. Satıcı vekseli alıcıya və ya onun bankına təsdiq (aksept) üçün göndərir. Bütün sənədlər, məsələn, konosament (yükləmə xərcləri), hesab-faktura və s. əldə edildikdən sonra satıcı vekseli diskontlaşdırır, və bankdan diskont çıxılmış məbləği götürür. Bu diskont avans şəklində yox, borc qalığından da çıxıla bilər. Veksel ödəniş tarixinə qədər satıcının bankında diskontlaşdırılmış şəkildə qalır. Bank vekselin ödəmə tarixinə qədər gözləyə və ya onu yenidən diskontlaşdıra bilər. Ödəniş tarixində veksel alıcıya təqdim edilir. Ödəniş həyata keçirildikdən sonra məbləğ alıcının bankından satıcının bankına köçürülür. Sual 2-nin cavabı İyun ayında P Şirkəti 80,000 dollar məbləğini avans olaraq əldə edir. İyul ayının ortasında FƏSİL – E1: Qısamüddətlİ malİyyə mənbələrİ və onların əldə edİlməsİ : 353 P Şirkətinin müştərisi 100,000 dollar ödəniş edir. Hesab-fakturanı diskontlaşdıran vasitəçi 100,000 dollar məbləğinin hamısını əldə edir. P Şirkəti xidmət haqqı çıxıldıqdan sonra qalıq məbləğini əldə edir, yəni: Xidmət haqqı 1% x 100,000 1,000 Faiz (12% x 80,000 x 45/365) 1,184 Cəmi xərclər 2,184 Əldə edilən xalis məbləğ = (20% x 100,000) – 2.184 = 17,816 dollar. P Şirkətinin əldə etdiyi cəmi məbləğ = 80,000 + 17,816 = 97,816 dollar. Nəticə etibarı ilə, kreditor borcunun 80%-nin daha tez əldə edilməsi P Şirkəti üçün 45 gün ərzində 2,184 dollar/100,000 dollar = 2.184% effektiv faiz dərəcəsinə başa gəlir. Bir ildə 45 günlük səkkiz dövr olduğundan illik faiz dərəcəsi aşağıdakı şəkildə hesablanır: (1.02184 – 1) x 8 = 0.2184 x 8 = 0.1747 və ya 17.47%. Sual 3-ün cavabı N Şirkəti dövriyyə kapitalı tələblərini maliyyələşdirmək üçün overdraft seçimini dəyərləndirməlidir. N Şirkəti bu vasitədən dövriyyə kapitalı tələblərinin maliyyələşdirilməsi lazım olduğu təqdirdə istifadə edə bilər. Həmçinin, tətbiq edilən faiz dərəcəsi də nisbətən aşağıdır. Kredit alınarkən isə bütün məbləğ bir dəfəyə götürülür (ehtiyac olmasından asılı olmayaraq) və faizlər dərhal hesablanır. Bu halda faiz dərəcələri daha yüksək olur. 354 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ BÖLMƏ - E MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ E2 FƏSİL – E2: Uzunmüddətlİ malİyyə mənbələrİ və onların əldə edİlməsİ Mövzuya i̇ lki̇ n baxış Uzunmüddətli maliyyələşmə uzunmüddətli aktivlər üçün əldə edilir. Onun məbləğı də əsasən qısamüddətli maliyyələşmədən daha çox olur. Məbləğ uzun müddət üçün əldə edildiyindən səhmdarların qəbul etdiyi risk də yüksək olur. Ona görə də uzunmüddətli maliyyələşmənin əldə edilməsi qısamüddətli maliyyələşmə ilə müqayisədə nisbətən daha çətindir. Tələbələr şirkətə öz məqsədlərini həyata keçirməyə imkan verən uzunmüddətli maliyyə mənbələrini müəyyənləşdirə bilməlidirlər. Siz gələcəkdə öz müştəriləriniz üçün səhmdar və ya borc maliyyələşməsindən istifadə etməsi barədə məsləhətlərinizi verə bilərsiniz. Əgər borc maliyyələşməsi qəbul edilərsə, daha sonra hansı növ vasitədən, kredit yoxsa dönərli istiqrazlardan istifadə edilməsi məsələsi ortaya çıxır. Biz bu fəsildə qeyd olunan maraqlı və qarışıq məsələləri müzakirə edəcəyik. Nələri̇ öyrənəcəyi̇ k a) Müəssisələr üçün mümkün uzunmüddətli maliyyə mənbələrinin müəyyənləşdirilməsi: i. kapital maliyyələşməsi ii. borc maliyyələşməsi iii. lizinq maliyyələşməsi iv. riskli kapital b) Kapital maliyyələşməsinin i. səhmlərin hüquq emissiyası ii. səhmlərin özəl yerləşdirilməsi iii. səhmlərin ictimai kütləvi yerləşdirilməsi iv. səhmlərin fond birjasında siyahıya alınması 356 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Giriş Praktiki nümunə Əsası San Fransiskoda qoyulmuş daşınmaz əmlak üzrə investisiya qrupu olan T Şirkəti 20X9-cu ilin aprel ayında San Fransisko şəhərində dəyəri 51 milyon dollar olan kazino və otel kompleksinin tikintisi üçün kapital partnyoru və oyun operatoru tapmaq məqsədilə N Şirkəti ilə razılığa gəlmişdir. Bu iki şirkət layihənin ilkin mərhələlərində iştirak etmiş və ortaqlığın yaradılmasına, kapital strukturunun formalaşmasına, layihənin ilkin tədqiqat və dəyərləndirilməsi proseslərinə cəlb edilmişdir. • 20X9-cu ilin iyul ayında T Şirkəti J Şirkəti ilə razılaşma imzalamışdır. Razılaşmanın şərtlərinə əsasən kazino kompleksinin tikintisi üçün yeni yaradılmış birgə müəssisə olan TJ Şirkətinə J Şirkəti 3.5 milyon dollar pul vəsaiti cəlb edir, T Şirkəti isə öz daşınmaz əmlakını təklif edir. • 20X9-cu ilin avqust ayında layihənin tədqiqat və tikinti işlərini maliyyələşdirmək məqsədilə N Şirkəti təqribən 33.5 milyon dollar məbləğində avadanlıq və tikinti (borc) maliyyələşməsini cəlb etmək üçün kapital bazarlarını araşdırmağa başlamışdır. • 20X9-cu ilin sentyabr ayında N Şirkəti bəzi kredit təklif edən səhmdarlar ilə görüşlər təşkil etmişdir. Noyabr ayında T Şirkəti daha sonra uzunmüddətli müzakirələrin nəticəsində 20Y0-cu ilin yanvar ayında imzalanan ilk tikinti maliyyələşməsi təklifini əldə etmişdir. Bu tikinti maliyyələşməsinin dəyəri 27.8 milyon dollardır. • 14.2 milyon dollar dəyərində olan kapital maliyyələşməsi 20Y0-cu ilin yanvar ayında həyata keçirilmişdir. 32 milyon dollar dəyərində borc maliyyələşməsi 20Y0-cu ilin dekabr ayında həyata keçirilmişdir. • J Kazino və Otel 535 avtomat maşın, 10 oyun stolu və 32 otel otağını 20Y0-cu ilin avqust ayında ictimaiyyətin istifadəsi üçün açıq elan etmişdir. Real həyatdan götürülmüş yuxarıdakı misal uzunmüddətli maliyyələşmənin borc və səhmdar kapitalı vasitəsilə necə əldə edildiyini izah edir. Biz bu fəsildə uzunmüddətli maliyyə mənbələrinin mahiyyətini və onların əldə edilməsi yollarını başa düşməyə çalışacağıq. 1. Müəssisələr üçün mümkün uzunmüddətli maliyyə mənbələrinin müəyyənləşdirilməsi: i. kapital maliyyələşməsi ii. borc maliyyələşməsi iii. lizinq maliyyələşməsi iv. riskli kapital Nələri öyrənəcəyik a Uzunmüddətli maliyyələşmə aşağıdakı aktivlərin maliyyələşməsi üçün istifadə edilir: 1. Uzunmüddətli aktivlər 2. Fəaliyyətin genişləndirilməsi 3. İrimiqyaslı tikinti layihələri 4. Daimi cari aktivlər FƏSİL – E2: Uzunmüddətlİ malİyyə mənbələrİ və onların əldə edİlməsİ : 357 si ka pi ta l R is kl i mali yy Lizin q si rc mə Bo ələş yy ali m K liy apit yə al ləş mə ma ələş məs i Diaqram 1: Uzunmüddətli maliyyə mənbələri lər zlı a tiy m əh s İm Maliyyə mənbələri Bu uzunmüddətli maliyyələşmələr üçün müxtəlif mənbələr mövcuddur. Bunlardan ən mühümləri aşağıda göstərilmişdir: 1.1 Kapital maliyyələşməsi Kapital maliyyələşməsi səhmdarlara adi səhmlərin emissiyasını həyata keçirməklə əldə edilir. Onun səhmlərin hüquq emissiyası, səhmlərin özəl yerləşdirilməsi, ictimai kütləvi yerləşdirilməsi, birjada siyahıya alınma və s. kimi növləri vardır. Bu növ maliyyələşmələr bu fəslin 2-ci bölməsində izah edilir. Bu bölmədə biz kapital maliyyələşməsinin ümumi xüsusiyyətlərini nəzərdən keçirəcəyik. 1. Adi səhmlər bir qayda olaraq nominal dəyərə malik olur. Bu adətən səhm sertifikatlarının üzərində qeyd edilir. Bu dəyər müxtəlif denominasiyalarda ola bilər, məsələn, 1 dollar və ya 0.25 dollar. Bəzi ölkələrdə nominal dəyərin qeyd edilməsi qanunla icbari şəkildə müəyyən edilmişdir. 2. Səhmin bazar dəyərinin onun nominal dəyəri ilə əlaqəsi yoxdur. Nominal dəyər sabit olduğu halda bazar dəyəri bazar amilləri əsasında təyin edilir və daim dəyişir. 3. Emissiya dəyəri, yəni şirkətin yeni emissiya edilmiş səhmlər üzrə əldə etdiyi məbləğ nominal dəyərdən fərqli ola bilər. Bəzi ölkələrin qanunvericiliyinə əsasən səhmlərin nominal dəyərindən aşağı qiymətə emissiyasına icazə verilmir. Emissiya dəyəri ya nominal dəyərə bərabər olmalı, ya da əsasən olduğu kimi bu dəyərdən yuxarı olmalıdır. Emissiya dəyərinin nominal dəyərdən yuxarı olan hissəsi emissiya gəliri adlanır. Şirkət haqqında qanun emissiya gəlirinin istifadəsi ilə bağlı ciddi nəzarət tələb edir. Nümunə Hər birinin dəyəri 1 dollar olan səhmlər 1.50 dollara emissiya edilmişdir. Hər səhm üzrə 1 dollar kapitala, 0.50 dollar isə emissiya gəlirlərinə əlavə edilir. 4. Səhm sahibləri (səhmdarlar) faktiki olaraq şirkətin sahibləri hesab olunur. Lakin onlar şirkətin gündəlik fəaliyətində iştirak etmirlər. Onlar şirkətin gündəlik fəaliyyətinə idarə heyətinin üzvlərini seçməklə (illik ümumi iclaslarda) şirkətə nəzarət edirlər. Qanunvericiliyə əsasən bəzi qərarlar idarə heyəti yox səhmdarlar tərəfindən qəbul edilir. 5. Kapital maliyyələşməsi qeyri-müəyyən dövr üçün əldə edilə bilər; burada sabit ödəniş tarixləri olmur. 358 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ 6. Səhmdarlar şirkətin bütün riskini daşıyırlar, əvəzində isə bütün bölüşdürülməmiş mənfəət və zərəri əldə etmək hüququna malik olurlar. Lakin bu mənfəətin divident şəklində bölüşdürülməsi sırf direktorların ixtiyarındadır. Dividentlərin ödənilməsi məcburi deyildir. 7. Adi səhmlər əsasən fond birjalarında sərbəst şəkildə alınıb satıla bilir. İnvestorlar səhmlər üzrə toplanan gəlirlər onları səhm bazarında müvafiq tarixdə satmaqla reallaşdıra bilərlər. Şirkət haqqında qanuna əsasən şirkət hətta öz səhmlərini alıb onları ləğv edə bilər. 8. İlk baxışdan elə görünür ki, kapital maliyyələşməsinin sabit bir xərci yoxdur. Lakin bu doğru deyildir, kapital maliyyələşməsinin öz xərcləri vardır. Bu barədə Fəsil F2-də bəhs edilir. 9. Adi səhmlər, həmçinin, təxirə salınmış səhmlər şəklində ola bilər. Bu zaman səhmlər üzrə divident mənfəətin müəyyən minimum həddi keçdiyi tarixə qədər təxirə salınır. 10. Səhmlər aşağıdakı məqsədlər üçün emissiya edilir: • Pul vəsaiti əldə etmək üçün; • Digər bir şirkəti satın almaq üçün; • Səhm bazarında şirkətin səhmlərinin qiymətinə təsir etmək üçün. 11. Səhmdarlar öz investisiyalarından yüksək gəlir əldə etməyi planlaşdırırlar. Bu baxımdan, şirkət kapital maliyyələşməsi cəlb etmək üçün yüksək sürətli inkişafını (20% ətrafında) qoruyub saxlamalıdır. 1.2 Borc maliyyələşməsi Uzunmüddətli borc maliyyələşməsi borc şəklində alınan və üzərində sabit faiz dərəcəsi olan maliyyə mənbəyidir. Bu faiz vegi hesablanan zaman gəlirdən çıxılan xərclərə aid edilir. Bu, üzərində heç bir sabit faiz dərəcəsi olmayan və divident ödənilən kapital maliyyələşməsinin əksidir. Ödənilən dividentlər vergi hesablanan zaman gəlirdən çıxılmır; bu sadəcə vergidən sonrakı mənfəətin səhmdarlara bölüşdürülməsidir. Borc üzrə faiz isə müvafiq mənfəətin olub olmamasından asılı olmayaraq ödənilməlidir. Bundan fərqli olaraq, dividentlərin ödənilməsi isə sırf direktorların ixtiyarındadır. Əgər şirkət müflisləşərsə, əvvəlcə borclar ödənilməli, sonra isə səhmdarlara ödəniş edilməlidir. Borcların ödənilməsinin dəqiq cədvəli borcverənin hansı növ təminata malik olmasından asılıdır. Səhmdarların müflisləşmə zamanı əldə edəcəyi məbləğ bütün kreditorların borclarının ödənilməsindən sonra yerdə qalan vəsaitlərin həcmindən asılıdır. Bu minvalla, səhmdarlarla müqayisədə kreditorların daşıdığı risk daha azdır. Borc maliyyələşməsi, hətta uzunmüddətli olsa belə, əvvəlcədən razılaşdırılmış müəyyən tarixlərdə geri ödənilməlidir. Şirkət bu ödənişləri əvvəlcədən planlaşdırmalıdır. Borc maliyyələşməsinin növləri i. ii. iii. iv. v. Borc istiqrazları; Yüksək güzəştli və sıfır kuponlu istiqrazlar; İnstitusional borclar və bank maliyyələşməsi; Avrobondlar; Dönərli istiqrazlar və varrantlar. FƏSİL – E2: Uzunmüddətlİ malİyyə mənbələrİ və onların əldə edİlməsİ : 359 i. Borc istiqrazları a) Nominal dəyəri Borc istiqrazları şirkətin istiqraz sahibinə borclu olduğunu göstərən nominal dəyərə malik olur. b) Bazar dəyəri Borc istiqrazları kapital bazarlarında alınıb satıla bilər. Bu zaman bazar dəyəri nominal dəyərdən fərqli ola bilər, çünki bazar dəyəri bazar amillərindən və faiz dərəcələrinin proqnozundan asılıdır. c) Faiz və ya kupon dərəcəsi Faiz və ya kupon dərəcəsi əvvəlcədən təyin olunur. Faiz təyin edilmiş dərəcədə hər il və ya altı aydan bir ödənilir və nominal dəyər üzrə hesablanır. Faiz dərəcəsi əsasən sabit olur. Lakin bu cari bazar faiz dərəcələri ilə əlaqədar olaraq dəyişə bilər. Bu, LİBOR (London Banklararası Təklif Faiz Dərəcəsi) kimi hər hansı bir göstəricinin dəyərinə bağlı ola bilər. Dəyişkən faizlər bazar şərtlərinə uyğun gəlir götürmək və ya gözlənilməz inflyasiyadan qorunmaq istəyən səhmdarlar üçün münasibdir. Unutmamalısınız ki, (Fəsil D4-ə baxın) gözlənilən inflyasiya dərəcəsi artıq sabit nominal faiz dərəcəsində nəzərə alınmışdır. d) Təminat İstiqrazların bir ümumi adla təqdim edilməsinə baxmayaraq onlar təminatlı və təminatsız olaraq iki yerə bölünür. Təminatlı istiqrazların hüquq titulu aktı təminat və prosedurlarla bağlı bütün şərtləri özündə əks etdirir. Yüksək risk amilini nəzərə alaraq təminatsız istiqrazların sahibləri təminatlı istiqrazlara nisbətən daha yüksək gəlir əldə edirlər. Təminatlı istiqrazlar aktivlər üzrə sabit və ya dəyişkən təminata malik olurlar. Sabit təminat torpaq və binalar kimi müəyyən aktivlərə tətbiq olunur. Bu aktivlər borcun ödənildiyi tarixə qədər satıla bilməz. Dəyişkən təminat isə mal-material ehtiyatları, debitor borcları və avadanlıq kimi aktivlərə tətbiq olunur. Bu aktivlərin satışına icazə verilir. Ödəmə qabiliyyətinin itirildiyi halda isə, məsələn, faiz ödənişləri üzrə öhdəliklərin yerinə yetirilməməsi kimi, dəyişkən təminat müəyyən aktivlər üzrə sabit təminat ilə əvəzlənir. e) Reytinq İstiqrazların reytinqi Standard and Poor’s və Moody’s Investors’ Services kimi təşkilatlar tərəfindən təyin edilir. Bu, hazırda və gələcəkdə istiqraz üzrə faiz ödənişlərinin və əsas məbləğin geri ödənilməsi ilə bağlı istiqrazların riskini müəyyən edir. Bu reytinq agentlikləri öz nəticələrini şirkətin maliyyə vəziyyəti, iqtisadiyyatda gözlənilən dəyişikliklər və şirkətin gözlənilən maliyyə nəticələrinin ətraflı təhlili əsasında müəyyənləşdirirlər. İnstitusional səhmdarlar yalnız reytinqin minimal tələblərinə cavab verən və investisiya dərəcəsi olan istiqrazlara investisiya edirlər. 360 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ f) Öhdəliyin bağlanması (redemption) Öhdəliyin bağlanması istiqraz və ya digər qiymətli kağızların geri alma ödənişini ifadə etmək üçün istifadə edilən termindir. Bu qiymətli kağızlar adətən müəyyən müddət sonra geri ödənilir. Bu müddət 10 ildən 30 ilə qədər ola bilər. Bəzən öhdəliyin bağlanması (son ödəmə) tarixi bir neçə il intervalında təyin edilir. Nümunə 10%-li 20X8/Y0 istiqrazı o deməkdir ki, öhdəliyin bağlanması və ya geri alınması ödənişi 20X8 və 20Y0-cu illər arasında hər hansı bir tarixdə həyata keçirilə bilər. Geri ödənilməyən və ya müddətsiz istiqrazlar da mövcuddur. Şirkət, bu istiqrazları geri ödəmək məcburiyyətində olmasa da, bunu edə də bilər. Pul vəsaitlərinin təşkili Öhdəliyin bağlanması şirkətdən böyük məbləğdə nağd ödənişlər tələb etdiyindən bu prosesi həyata keçirmək üçün dəqiq maliyyə planı hazırlamaq lazımdır. Bəzi şirkətlər illik sabit məbləğdə investisiya etməklə xüsysu fond yaradırlar. Bununla da, toplanılmış məbləğ birlikdə öhdəliyin bağlanması tələblərini qarşılamaq üçün kifayət qədər vəsait təşkil edir. Şirkət, həmçinin, əvvəlki borcu geri ödəmək üçün yeni kredit əldə edə bilər. Bu, şirkətə kapitalın strukturunu və əlaqəli əmsalları qorumağa kömək edir. Əgər istiqraz alış opsionuna malikdirsə, şirkət istiqrazı ödəmə tarixindən əvvəl geri ödəmək hüququna sahibdir, lakin bu ödəniş məcburi deyildir. g) Məhdudlaşdırıcı şərtlər və tələblər Emissiya şərtlərinin bəzi məhdudlaşdırılmış tələbləri ola bilər. Bunlara şirkətin səhmdarlarlarının daşıdığı riski artırmağa yönəldilmiş fəaliyyətinə qarşı qoyulmuş məhdudiyyətlər aiddir. Məhdudiyyətlər aşağıdakı şəkildə ola bilər: i. Əlavə borclar üzrə məhdudiyyətlər; ii. Proqnozlaşdırılmış əmsallar, məsələn, cari likvidlik əmsalı, borc-kapital nisbəti və ya borc əmsalı. Hər hansı bir şərtin pozulması aktivlərin mənimsənilməsi ilə nəticələnə bilər. Lakin real həyatda bu əsasən danışıqlar vasitəsilə həll edilir. ii. Yüksək güzəştli və sıfır kuponlu istiqrazlar Yüksək güzəştli istiqrazlar Yüksək güzəştli istiqrazlar böyük güzəştlə emissiya edilir və nominal dəyəri və ya əlavə mükafatla geri ödənilir. a) Gəlir və xərclər Bu, istiqrazlar səhmdarlara kapital gəlirləri şəklində yüksək gəlir təklif edir. FƏSİL – E2: Uzunmüddətlİ malİyyə mənbələrİ və onların əldə edİlməsİ : 361 Kapital gəlirləri = Ödəmə tarixində dəyər – Buraxılış (emissiya) qiyməti Digər tərəfdən, adi faiz dərəcəsi aşağıdır. Bu, gəlirlərinin böyük hissəsini kapital gəlirləri şəklində (kiçik bir hissəsini isə faiz gəlirləri şəklində) əldə etmək istəyən səhmdarlar üçün ən yaxşı seçimdir. Lakin borcverən mənfəətini hesablayarkən hər il nəzəri (şərti) faiz xərclərini çıxa bilər. b) Vergitutma Gəlirlərinin böyük hissəsini kapital gəlirləri şəklində əldə etmək istəyən səhmdarlar bunu əsasən vergi məqsədləri üçün edirlər. Çünki bir çox ölkələrdə vergitutma zamanı kapital gəlirlərinə güzəştlər tətbiq edilir. Borcverən hər il nəzəri faiz xərclərini özündə tanıyır. Yerli vergi qanunvericiliyindən asılı olaraq bu xərclərin vergi hesablanarkən gəlirdən çıxılmasına icazə verilə bilər. Nümunə Şirkət 20X9-cu ildə ümumi dəyəri 4 milyon dollar olan təminatsız istiqraz emissiya etmişdir. Hər birinin nominal dəyəri 100 dollar olan bu istiqrazların qiyməti 50 dollardır və 5 dollar mükafatla geri ödənilir. Mövcud bazarda faiz dərəcəsi 10%, istiqraz üzrə illik faiz dərəcəsi isə 5%-dir. Bu, yüksək güzəştli istiqrazdır. Yüksək güzəştli istiqrazların üstünlüyü onların daha az pul vəsaiti hərəkəti tələb etməsidir. Lakin geri ödəmə zamanı pul vəsaiti hərəkəti çox yüksək olur. Bu istiqraz ilk illərdə daha az, sonra isə daha çox gəlir gətirən layihələr üçün əlverişlidir. Sıfır kuponlu istiqrazlar Yüksək kapital gəlirləri və aşağı faiz gəlirləri ifadəsini daha da genişləndirsək bütün gəlirin güzəşt şəklində təklif olunduğu və faiz dərəcəsinin sıfıra bərabər olduğu istiqrazlar “sıfır kuponlu istiqrazlar” adlanır. Səhmdarlar istiqraz üzrə ödəmə tarixindən əvvəl heç bir gəlir əldə etmir. Əgər onlar pul vəsaitinə ehtiyac duyarlarsa istiqrazları cari bazar qiymətinə satırlar. Bazar qiyməti istiqrazın ödəmə müddətinə qədər qalan zamanından və mövcud bazar faiz dərəcələrindən asılıdır. Bu mövzu Fəsil G3-də müzakirə edilir. iii. İnstitusional borc və bank maliyyələşməsi Banklar və maliyyə təşkilatları uzunmüddətli kreditlər təklif edirlər. a) Faiz və haqlar Faiz dərəcəsi sabit və dəyişkən ola bilər. Bu adətən bankın əsas kredit faizlərinə bağlı olur. Kredit verilməsi və rəsmiləşdirilməsi üzrə haqqlar kredit ayrılarkən tutulur. Ayrılmış, lakin istifadə edilməmiş kreditlər üzrə də vaxtaşırı haqqlar tutulur. 362 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ b) Təminatlar Kreditlər borcalanın aktivləri ilə təmin edilir. Təminat sabit və ya dəyişkən ola bilər. Sabit təminatlar borcverənin icazəsi olmadan satıla bilməyən aktivlərə tətbiq edilir. Dəyişkən təminatlar isə kredit mütamadi şəkildə ödənildiyi təqdirdə fərdi şəkildə alınıb satıla bilər. Kiçik müəssisələr müvafiq təminata malik olmadığından maliyyələşmə ilə bağlı problemlərlə üzrləşirlər. Bəzi dövlətlərdə, məsələn, Böyük Britaniyada tətbiq olunan Kreditin Qarantiyası Sxemi kimi mexanizmlərdən istifadə edilir. Bu, kiçik müəssisələrə təminat olmadan bank maliyyələşməsindən istifadə etməyə imkan verir. c) Geri ödəmələr Borcalan kreditin əsas və faiz borclarını ödəmək üçün dövri ödənişlər etməlidir. Bu ödəniş sxemi borcalanın ehtiyacları və borcverənin siyasətlərini nəzərə alaraq qarşılıqlı şəkildə razılaşdırılır. Daha çox sabit ödəniş sxemindən istifadə edilir. Bu ödənişin tərkibinə həm əsas borc, həm də faizlər daxildir, məsələn, bərabər aylıq ödənişlər. d) Sekuritizasiya Uzunmüddətli kreditlər adətən borcverən tərəfindən satılmır. Lakin hüquqi təşkilati bazanın mövcudluğu şəraitində borcverən krediti sekuritizasiya edə və borc qiymətli kağızlar bazarında sata bilər. iv. Avrobondlar Avrobondlar emissiya edildiyi ölkənin milli valyutasından fərqli valyutada ifadə edilmiş istiqrazlara verilmiş addır. Onlar valyutası ilə ifadə edildiyi ölkənin nəzarətində olmurlar. Nümunə İstiqrazlar Avstraliya şirkəti tərəfindən Yaponiyada emissiya edilmiş və Avstraliya dolları ilə ifadə edilmişdir. Avstraliya dolları ilə ifadə edilməsinə baxmayaraq bu istiqrazlar Avstraliya dövlətinin nəzarətində deyildir. Avrobondlar aşağıdakı xüsusiyyətlərə malikdir: a) Onlar adətən eyni vaxtda müxtəlif ölkələrdə satılır. Bundan böyük şirkətlər və dövlətlər istifadə edir. b) Avrobondların ödəmə müddəti əsasən 5 ildən 15 ilə qədər olur. Onlar uzunmüddətli investisiya layihələrinin maliyyələşdirilməsi üçün əlverişdir. c) Avrobondlar adsız qiymətli kağızlardır. İstiqrazın sahibi müəyyən məbləği əldə etmək hüququna malik olur. Bu, səhmdarlara vergi məqsədləri üçün cəlbedici görünən anonimlik vəd edir. Bu istiqrazlar təminatsız olmasına baxmayaraq, yalnız kredit reytinqi yüksək olduğu zaman emissiya edilə bilər. Ona görə də onlar kifayət qədər təhlükəsizdirlər. Lakin adsız olmasına baxmayaraq, təkrar bazarlarda onların likvidliyi nisbətən məhduddur. d) Yerli istiqrazlarla müqayisədə faiz dərəcəsi əsasən aşağı olur. Güman etmək olar ki, buna səbəb avrobond bazarının yerli istiqraz bazarı qədər ciddi tənzimlənməməsidir. FƏSİL – E2: Uzunmüddətlİ malİyyə mənbələrİ və onların əldə edİlməsİ : 363 v. Dönərli istiqrazlar və varrantlar Dönərli istiqrazlar Tərif Dönərli istiqrazlar sabit faiz dərəcəsinə malik borc qiymətli kağızlarıdır. Bu istiqrazların sahibləri onları adi səhmlərə çevirmək (konvertasiya) kimi bir seçimə malikdir. Bu konvertasiya əvvəlcədən təyin edilmiş nisbət və tarixdə həyata keçirilir. Əgər konvertasiya baş verməsə istiqraz ödəmə müddətinədək saxlanılır və bu müddətin sonunda geri ödənilir. Konvertasiya nisbəti Konvertasiya nisbəti konvertasiya əmsalı ilə ifadə edilir, yəni bir istiqraza və ya onun bir hissəsinə dəyişdirilən adi səhmlərin sayı deməkdir. Bundan əlavə, konvertasiya nisbəti, həmçinin, konvertasiya qiyməti ilə də ifadə olunur. Bu, dönərli istiqrazın nominal dəyərinə uyğun olan adi səhmlərin qiyməti ilə təyin edilir. Konvertasiya şərtləri vaxtaşırı dəyişə bilər. Nümunə Şirkət hər birinin dəyəri 100 dollar dönərli istiqrazlar emissiya etmişdir. Konvertasiya nisbəti aşağıdakı şəkildə müəyyənləşdirilir: a) Bir istiqraza qarşı beş adi səhm; b) Hər istiqrazın hər 20 dollar nominal dəyərinə qarşı bir adi səhm; və ya c) Əgər dəyişkən şərtlər qabul edilərsə, 1 aprel 20X9-cu il tarixində bir istiqraza qarşı beş səhm, 1 aprel 20Y5-ci il tarixində isə bir istiqraza qarşı dörd səhm ödənilir. Konvertasiya dəyəri Konvertasiya dəyəri bir istiqrazın dəyişdirilməsi üçün emissiya edilməsi gözlənilən səhmlərin bazar dəyəridir. Konvertasiya gəliri (mükafatı) Konvertasiya gəliri dönərli istiqrazın bazar dəyəri ilə onun konvertasiya dəyəri arasındakı fərqdir. Başqa sözlə, bu dönərli istiqrazın bazar qiyməti ilə dəyişdirilməsi gözlənilən səhmlərin bazar qiyməti arasındakı fərqdir. Konvertasiya gəliri = dönərli istiqrazın bazar qiyməti – onun konvertasiya dəyəri Nümunə Dönərli istiqrazın bazar dəyəri 14 dollardır. Bu, 3 adi səhm qarşılığında dəyişdirilir. Adi səhmin bazar dəyəri 4 dollardır. Konvertasiya gəliri = 14 - (3 x 4) = 2 dollar 364 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Konvertasiya gəlirinin xüsusiyyətləri i. a) b) c) Ümumi Konvertasiya tarixi yaxınlaşdıqca dönərli istiqrazın bazar qiyməti ilə onun konvertasiya dəyəri arasındakı fərq azalır. Başqa sözlə, konvertasiya gəliri cüzi olur. Əvvəlcə konvertasiya dəyəri istiqrazın bazar dəyərindən az olur. Konvertasiya gəliri konvertasiya tarixinə qədər olan müddət ilə mütənasibdir. Başlanğıcda o ən yüksək səviyyəsində olur, daha sonra azalır və konvertasiya tarixindən dərhal əvvəl isə dəyəri cüzi olur. Adi səhmlərin qiymətinin vaxt keçdikcə artması və konvertasiya gəlirini tədricən azaltması gözlənilir. ii. Şirkət a) Şirkət mümkün olan maksimum konvertasiya gəlirini əldə etmək istəyir. Çünki bu konvertasiya üçün ən az sayda səhmlərin emissiyası deməkdir. İnvestorlar yalnız o zaman bu yüksək mükafatı qəbul edirlər ki, şirkətin və onun səhmlərinin qiymətinin gələcəkdə artım imkanı mövcud olsun. b) Konvertasiya hüququna malik olduğundan dönərli təminatlı istiqrazlar üzrə faiz dərəcəsi adi təminatlı istiqrazlardan daha az olur. Bu xüsusiyyət onu şirkətlər üçün cəlbedici edir. Konvertasiya hüququ üzrə gəlir Dönərli istiqrazın bazar qiyməti ilə eyni xüsusiyyətlərə malik (konvertasiya istisna olmaqla) adi istiqrazın bazar qiyməti arasındakı fərq konvertasiya hüququ gəliri adlanır. Adi səhmlər üçün konvertasiya dəyərli bir xüsusiyyətdir, və bu, onların dəyərinin digər adi istiqrazlara nisbətən daha yüksək olmasına səbəb olur. Yoxlama sualı 1 11%-li, altı il sonra nominal dəyəri ilə geri ödənilən və növbəti üç il ərzində istənilən tarixdə 35 adi səhmə dəyişdirilə bilən dönərli istiqrazları nəzərdən keçirək. İstiqraz hal-hazırda 145.20 dollara alınıb-satılır və istiqrazın alınması növbəti faiz ödənişlərini əldə etmək hüququ vermir. Adi səhmin cari qiyməti 3.55 dollardır. Eyni risk dərəcəsinə və ödəmə müddətinə malik faiz əldə etmək hüququ verməyən adi istiqrazların bazar dəyəri 129.70 dollardır. Tələb olunur: Cari konvertasiya dəyərini, cari konvertasiya gəlirini və cari konvertasiya hüququ gəlirini hesablayın. Dönərli istiqazların şirkət üçün faydaları a) b) Dönərli istiqrazlar şirkət üçün təxirə salınmış kapital rolunu oynayır: şirkət adi səhmlərin emissiyasını və səhm üzrə mənfəətin azalmasını təxirə sala bilər. Eynilə, əgər direktorlar şirkətin səhm qiymətlərinin endiyini və yeni səhmlərin dərhal emissiyasının uyğun olmadığını düşündüyünü zaman dönərli istiqraz emissiya edirlər. İstiqrazlar üzrə faiz ödənişləri vergi hesablanarkən gəlirdən çıxılır. Bu, kapitalın ümumi xərcini azalda bilər. FƏSİL – E2: Uzunmüddətlİ malİyyə mənbələrİ və onların əldə edİlməsİ : 365 c) d) e) Faiz ödənişləri sabit olduğundan maliyyə planlaşdırılması asan olur. Dönərli istiqrazlar öz-özünü ödəyir. Bu o deməkdir ki, onların geri ödənilməsi üçün pul vəsaitinə ehtiyac duyulmur. Əvvəldə də deyildiyi kimi, bu istiqrazlar üzrə faiz dərəcəsi aşağı olur. Dönərli istiqazların şirkət üçün çatışmayan cəhətləri a) b) c) Konvertasiya zamanı səhm üzrə düşən mənfəət azalır. Konvertasiya zamanı mövcud səhmdarlar üzərində nəzarət zəifləyə bilər. Konvertasiyadan əvvəl borc əmsalı arta bilər, bu da öz növbəsində şirkətin risk profilinə təsir edə bilər. Dönərli istiqazların səhmdarlar üçün üstün cəhətləri a) b) c) Dönərli istiqraz sabit faiz ödənişləri üstəgəl başlanğıcda aşağı risk və uzunmüddətli dövrdə yüksək gəlirin kombinasiyasını təklif edir. İnvestorlar şirkətin inkişafında iştirak etmək imkanını qazanırlar. Onlar şirkətin nəticələrini dəyərləndirə və daha sonra konvertasiyanı həyata keçirməklə bağlı qərar qəbul edə bilərlər. Varrantlar Tərif Şirkətin yeni adi səhmlərinin gələcək tarixdə müqavilə qiyməti (əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş sabit qiymət) ilə satın alınması hüququ varrant adlanır. Varrantlar əsasən təminatsız istiqrazları cəlbedici etmək məqsədilə onlarla birgə emissiya edilir. Bu səbəbdən varrantlar, həmçinin, kapital həvəsləndiriciləri də adlanır. Varrantların real və ya nəzəri dəyəri aşağıdakı şəkildə hesablanır: (Adi səhmlərin cari dəyəri – Müqavilə (icra) qiyməti) x Hər bir varrant üçün əldə edilən səhmlərin sayı Nümunə Z Şirkəti sahibinə hər birinin qiyməti 5.50 dollar olan 3 adi səhm əldə etmək hüququ verən varrantlar emissiya etmişdir. Adi səhmlərin bazar qiyməti 6.00 dollardır. Varrantların nəzəri/real qiyməti aşağıdakı şəkildə hesablanır: (Adi səhmlərin cari dəyəri – Müqavilə qiyməti) x Hər bir varrant üçün əldə edilən səhmlərin sayı = (6.00 – 5.50) x 3 = 1.50 Varrantların real bazar qiyməti səhmdarların şirkət haqqında gələcək proqnozlarından asılı olaraq onların nəzəri/real qiymətinə bərabər, ondan çox və ya az ola bilər. 366 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Yuxarıdakı nümunədə varrantın real qiyməti 1.75 dollar olarsa varrantın konvertasiya gəliri 0.25 dollar (1.75 – 1.50) olar. Varrantın konvertasiya gəliri və ya zaman dəyəri Varrantın real bazar qiyməti ilə onun real və ya nəzəri dəyəri arasındakı fərq varrantın konvertasiya gəliri və ya vaxt zaman adlanır. Varrantların borclanmaya təsiri Səhmlərin qiymətindəki dəyişikliyin varrantların dəyərinə təsiri mütənasib şəkildə yüksəkdir. Bu, borclanma təsiri olaraq qəbul edilir. Nümunə Z Şirkəti nümunəsini davam etdirək: Əgər səhmin qiyməti 7.50 dollara qalxarsa, səhmin qiymətindəki artım 7.50 – 6.00 = 1.50 dollar olar. Faizlə ifadə edildikdə artım 1.50/6.00 x 100 = 25% olar. Varrantın yenidən dəyərləndirilmiş qiyməti (7.50 – 5.50) x 3 = 6.00 dollardır. Varrantın qiymətindəki artım 6.00 – 1.50 = 4.50 dollardır. Faizlə ifadə edildikdə artım (4.50/1.50) x 100 = 300% olar. Ümumilikdə səhmin qiyməti 25%, varrantın qiyməti isə 300% artmışdır. Bu, borclanma təsiri adlanır. Varrantların səhmdarlar üçün üstün cəhətləri a) b) c) Yuxarıda müzakirə edilmiş borclanma təsirinə əsasən yüksək mənfəət payı əldə etmək imkanı. Aşağı ilkin investisiya. Yuxarıda qeyd edilmiş Z Şirkəti nümunəsində 1.50 dollarlıq varrant səhmdara 3 səhm almaq hüququ verir. Hazırda, 3 səhmi almaq üçün o, 6 x 3 = 18 dollar ödəməlidir. Aşağı investisiya tələb edildiyindən, investisiyanın itirilməsi riski də aşağıdır. Varrantların şirkət üçün üstün cəhətləri a) b) c) Varrantların nəticəsində istiqrazlar üzrə aşağı faiz dərəcəsi. Varrantlar sayəsində istiqraz üçün təminat çatışmasa və ya ümumiyyətlə olmasa belə onları emissiya etmək mümkündür. Gələcəkdə varrantlar icra edildiyi zaman real pul hərəkətinə səbəb olur. Bu, dönərli istiqrazlara aid deyildir. 1.3 Lizinq maliyyələşməsi Fəsil D6-da lizinq maliyyələşməsi ətraflı şəkildə təhlil edilmiş və lizinq, yoxsa satınalma seçimi ilə bağlı qərarlar müzakirə edilmişdir. Lizinq maliyyələşməsi, həmçinin, uzunmüddətli maliyyələşmə rolunu oynayır. Əgər şirkət öz adına aktiv almaq üçün borc götürmək istəyirsə, o bu borc üçün təminat təqdim etməlidir. Əvvəl müvafiq aktivlər təqdim edilməsə, borc almaq mümkün olmaya bilər. FƏSİL – E2: Uzunmüddətlİ malİyyə mənbələrİ və onların əldə edİlməsİ : 367 Lizinq maliyyələşməsində istifadəçiyə mülkiyyət hüququ verilmir. Nəticə etibarıyla, əgər icarədar lizinq ödənişləri ilə bağlı müqavilə öhdəliklərini icra edə bilməsə icarəyə verən aktivi geri götürə bilər. Beləliklə lizinqə verilən aktivin özü təminat rolunu oynayır. Odur ki, təminat qismində təklif ediləcək müvafiq aktiv (lizinqə götürülən aktivdən başqa) olmasa belə aktivləri lizinq vasitəsilə əldə etmək mümkündür. Bu amil lizinqin, xüsusilə də kiçik müəssiələr tərəfindən geniş istifadəsinə səbəb olmuşdur. Lizinqin üstün cəhətləri 1. 2. 3. 4. İcarəyə verən, əməliyyat lizinqi vasitəsilə yaxşı gəlir əldə edə və vergi hesablanması zamanı kapital ayırmaları üzrə vergi çıxılmalarından faydalana bilər. Cəmi məbləğ təchizatçıya əvvəlcədən ödəndiyindən o, ödənişlərin toplanması ilə bağlı yorucu işdən yaxa qurtarır. İcarədar bank krediti almaq üçün təminata malik olmasa belə aktivi əldə edə bilir. Maliyyə lizinqi bank maliyyələşməsindən daha ucuz ola bilər. Əməliyyat lizinqi halında icarədar köhnəlmə riskini daşımır. İşlənmiş və köhnəlmiş avadanlığı icarəyə verən satmalıdır. Lizinqin faydaları Lizinq yalnız maliyyə gəlirinin icarədar və icarəyə verən arasında bölüşdürüldüyü halda faydalı ola bilər. Maliyyə gəlirləri aşağıdakılardan biri və ya bir neçəsi üzrə yarana bilər: 1. 2. 3. Kapital ayırmaları üçün müxtəlif imkanların mövcudluğu: bəzi şirkətlər kapital ayırmaları üzrə vergi çıxılmalarından faydalana bilmirlər. Bu halda kapital ayırmalarından istifadə edilməsini digər bir şirkətə ötürmək və əldə edilən gəliri dolayı yolla paylaşdırmaq olar (məsələn, lizinq mükafatını azaltmaqla). Müxtəlif vergi strukturları: böyük və kiçik şirkətlər müxtəlif vergi strukturlarına malik ola bilərlər. Müxtəlif kapital xərcləri: böyük lizinq şirkəti üçün səhmdar və borc maliyyələşməsinin xərci bazardan maliyyələşmə əldə etmək istəyən kiçik şirkətin kapital xərcindən daha az ola bilər. Kiçik şirkətlər üçün lizinq maliyyələşməsi ucuz başa gələ bilər. 1.4 Riskli kapital maliyyələşməsi Adından da göründüyü kimi riskli kapital səhmdarları tərəfindən nisbətən daha riskli bizneslərə kapital qoyuluşudur. Səhmdarlar bu riski könüllü olaraq qəbul edirlər və investisiyaları üzrə daha çox gəlir əldə etmək və ya şirkətdə pay sahibi olmağı planlaşdırırlar. Riskin böyüklüyünə biznesin yeni olması, yeni texnologiyalara əsaslanan və hələ bazara çıxarılmamış məhsul və ya biznesin digər səbəblərdən qeyri-müəyyən olması səbəb ola bilər. Silikon Vadisindəki bir çox şirkətlər riskli kapital ilə maliyyələşir. Riskli kapital anlayışı ABŞ və Böyük Britaniya kimi sənayeləşmiş ölkələrdə müvəffəqiyyətlə istifadə edilmişdir. Nümunə Polipropilen texnologiyası Afrika ölkəsinə gətirilmiş və bu sahə üzrə dünyada bir çox uğurlar əldə edilmişdir. Lakin bu, həmin ölkədə daha əvvəllər istifadə edilmədiyinə görə də banklar və maliyyə təşkilatları bu texnologiyanın istifadə edildiyi layihələri maliyyələşdir- 368 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ məkdən boyun qaçırırlar. Təsisçilər RK Şirkəti adlı riskli kapital şirkətinə üz tuturlar. RK Şirkəti düşünür ki, bu sahənin inkişafı üçün kifayət qədər imkan var və bu riski qəbul etməyə əsas verir. Onlar layihəni maliyyələşdirməyə razılığını verirlər. Riskli kapital maliyyələşməsinin aşağıdakı mərhələləri ola bilər: 1. İlkin mərhələdə maliyyələşmə a) b) Bu, tədqiqat işlərinə investisiya edilən toxum kapitalı formasında ola bilər. Bu, həmçinin, kommersiya məqsədli istehsalın başladılması üçün də istifadə edilə bilər. Xidmət və ya məhsulun ilk dəfə bazara çıxarılması ilə əlaqədar məhsulun hazırlanması və ilkin marketinq xərcləri riskli kapital vasitəsilə maliyyələşdirilə bilər. 2. Maliyyələşmənin ikinci mərhələsi Şirkət bir müddət fəaliyyət göstərmiş, lakin hələ də mənfəət əldə edə bilməmişdirsə, riskli kapital vasitəsilə əlavə kapital cəlb edilə bilər. İlkin mərhələ ilə müqayisədə bu mərhələdə cəlb edilən kapitalın məbləği daha yüksək, müddəti isə daha qısa olur. 3. Maliyələşmənin sonuncu mərhələsi a) b) c) Şirkət təsis edilmiş və bir müddət mənfəət etmiş, lakin hələ də kapital bazarlarından vəsait cəlb edə bilməmişdirsə, maliyyələşməni riskli kapital vasitəsilə həyata keçirmək mümkündür. Maliyyələşmə şirkət rəhbərliyi tərəfindən nəzarət paketinin alınması üçün əldə edilə bilər. Əgər şirkəti gəlirli şirkətə çevirmək iqtidarında olan rəhbərlik mövcuddursa, riskli kapital vasitəsilə maliyyələşmə həyata keçirilə bilər. Riskli kapital səhmdarları üçün biznesi tərketmə yolları Riskli kapital ilə maliyyələşmənin məqsədi icra edildikdən sonra riskli kapital səhmdarları öz investisiyasını və yığılmış gəlirlərini geri götürmək istəyir. Kapital maliyyələşməsi zamanı onlar səhmlərini ya birbaşa səhm bazarında, ya da maraqlı tərəflərə, məsələn, təsisçilər və işçilərə sata bilərlər. Əgər maliyyələşmə kredit vasitəsilə həyata keçirilmişdirsə, onlar məbləği geri əldə edirlər. 1.5 İmtiyazlı səhmlər İmtiyazlı səhmlər həm kapital maliyyələşməsi, həm də borc maliyyələşməsi ilə ortaq xüsusiyyətlərə malikdir. Divident verilərkən və ya kapitalın geri ödənişi zamanı imtiyazlı səhmdarlar adi səhmdarlar üzərində müəyyən üstünlüyə malik olurlar. Lakin onların reytinqi kreditorlardan daha FƏSİL – E2: Uzunmüddətlİ malİyyə mənbələrİ və onların əldə edİlməsİ : 369 aşağıdır. Borc üzrə faiz ödənilmədiyi təqdirdə imtiyazlı səhmlər üzrə divident verilə bilməz. Eynilə, bu səhmlər üzrə geri ödəniş kreditorların borcu tamamilə ödənildikdən sonra mümkündür. Beləliklə, imtiyazlı səhmlər adi səhmlərdən daha az riskli, kreditdən isə daha çox riskli hesab olunur. Digər tərəfdən, onlar kreditdən daha bahalı, səhmdar kapitalından isə daha ucuzdur. İmtiyazlı səhmlərin növləri: • Məcmu imtiyazlı səhmlər; • Qeyri-məcmu imtiyazlı səhmlər; • İmtiyazlı iştirak səhmləri; • İmtiyazlı qeyri-iştirak səhmləri. 1. Məcmu və qeyri-məcmu imtiyazlı səhmlər Məcmu imtiyazlı səhmlərdə əgər hər hansı bir dövr üzrə divident ödənişi üçün kifayət qədər mənfəət olmasa, dividentin əldə edilməsi hüququ növbəti ilə keçirilir. Qeyri-məcmu imtiyazlı səhmlərdə isə belə imkan olmur. Əgər hər hansı bir ilin mənfəəti divident ödənişi üçün kifayət etməsə, divident həmin il üçün itirilmiş hesab edilir. 2. İmtiyazlı ştirak və qeyri-iştirak səhmləri Şirkət əlavə mənfəət əldə etdiyi halda, imtiyazlı səhmdarlara sabit divident ödənişlərindən əlavə olaraq şirkətin əvvəlcədən razılaşdırılmış minimum mənfəətindən artıq olan hissəsindən pay əldə etmək imkanı verən səhmlərə imtiyazlı iştirak səhmləri deyilir. Əgər səhmdarlar belə hüquqa malik deyillərsə və yalnız sabit divident ödənişi əldə edirlərsə, bu səhmlər imtiyazlı qeyri-iştirak səhmlər adlanır. İmtiyazlı səhmlərin şirkət üçün faydaları 1. 2. 3. 4. Qeyri-məcmu imtiyazlı səhmlər halında şirkət mənfəətin kifayət etmədiyi halda divident ödəmək məcburiyyətində deyil. Lakin bunun kompensasiyası olaraq səhmdarlar daha yüksək divident dərəcəsi gözləyirlər. İmtiyazlı səhmdarlar seçki hüququna malik olmadığından səhmlər üzrə düşən nəzarət və sahiblik payı azalmır. İmtiyazlı səhmlər təminatsızdır. Bu o deməkdir ki, aktivlər borc əldə etmək üçün təminat rolunda çıxış edə bilər. İmtiyazlı səhmlər üzrə dividentin ödənilməməsi müflislik vəziyyətinə səbəb olmur. İmtiyazlı səhmlərin şirkət üçün çatışmayan cəhətləri Bunun şirkət üçün ən böyük çatışmayan cəhəti sabit ödənişlər edilməsinə baxmayaraq, borc üzrə faizdən fərqli olaraq vergi hesablanan zaman gəlirdən çıxılmamasıdır. Bu, imtiyazlı səhmlərin xərc nöqteyi nəzərindən mövcud çatışmayan cəhətini biraz da möhkəmləndirir. Nümunə Borc maliyyələşməsi 9% bazar dərəcəsinə malikdir. Yuxarıda qeyd edilən risk amillərini nəzərə alaraq imtiyazlı səhmlər daha yuxarı, məsələn, 11% faiz dərəcəsinə malik ola bilər. Borc maliyyələşməsi üzrə faizlər vergi hesablanan zaman gəlirdən çıxılır. 370 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ 30% vergi ödəyən şirkət üçün xalis faiz xərci 9% - (9 x 30%) = 9 – 2.7 = 6.3% olduğu halda, imtiyazlı səhmlər üzrə xərc 11% olur. XÜLASƏ Kapital maliyyələşməsi Pul vəsaitləri səhm emissiyası vasitəsilə əldə edilir Təminatlı və təminatsız istiqrazlar Borc maliyyələşməsi Yüksək güzəştli və sıfır kuponlu istiqrazlar İnstitusional borc və bank maliyyələşməsi Avrobondlar Dönərli istiqrazlar və varrantlar Uzunmüddətli maliyyə mənbələri Lizinq maliyyələşməsi İmtiyazlı səhmlər Lizinq maliyyələşməsində mülkiyyət hüququ istifadəçinin adına keçmir Divident ödənişi zamanı imtiyazlı səhmdarların adi səhmdarlar üzərində üstünlüyü vardır Kapitalın geri ödənişi zamanı imtiyazlı səhmdarların adi səhmdarlar üzərində üstünlüyü vardır Yeni təsis edilən şirkətlər üçün maliyyə mənbəyi Riskli kapital Yüksək investisiya riskinə malikdir Gələcəkdə yüksək mənfəət gətirir Borc və səhmdar kapitalı arasında seçim Təcrübədə bir çox şirkətlər borc və kapital maliyyələşməsinin kombinasiyasından istifadə edirlər. Əgər şirkət həddindən artıq borclanmışdırsa, o, bu borclarla bağlı öhdəliklərini icra etməkdə çətinlik çəkə və buna görə də biznesin zəifləməsinə və faiz dərəcələrinin dəyişməsinə qarşı həssas ola bilər. Digər tərəfdən, həddindən artıq səhmdar kapitalı mövcud səhmdarların sahiblik payını azaldır. Borc və səhmdar kapitalı arasında seçim biznesin növündən, mövcud olma müddətindən və bir çox digər amillərdən asılıdır. Borc və səhmdar kapitalı arasında seçim edərkən aşağıdakı beş əsas amil nəzərə alınmalıdır. 1. Risk Risk biznes mühitindəki qeyri-müəyyənliyə əsaslanır. Direktorlar iqtisadiyyatdakı dəyişikliklərin şirkət üzərindəki təsirlərini müşahidə etməlidirlər. Əgər şirkət qeyri-müəyyən mühitə qarşı həssasdırsa, şirkətin investisiya imkanları ilə bağlı risklər nəzərə alınmalıdır. FƏSİL – E2: Uzunmüddətlİ malİyyə mənbələrİ və onların əldə edİlməsİ : 371 Əgər mühit qeyri-müəyyəndirsə və tez-tez dəyişirsə, kapital maliyyələşməsi daha yaxşı seçim ola bilər. Buna səbəb səhm investorlarının divident və ya şirkətin illik mənfəətinin bir hissəsini tələb etməsidir. Digər tərəfdən, əgər şirkət borc maliyyələşməsindən istifadə edirsə likvidlik mövqeyindən asılı olmayaraq əvvəlcədən təyin edilmiş faiz və əsas borc üzrə ödənişlər həyata keçirilməlidir. Kreditin şərtlərinin razılaşdırıla bilməsinə baxmayaraq, vəsaitlər geri ödənilməlidir. 2. Xərc Vergi ödəyən şirkətlər üçün borc daha ucuz başa gəlir. Çünki şirkət borc faizləri üzrə vergi çıxılmalarından faydalana bilər. Bundan əlavə, kreditin məbləği sabit olduğundan və sabit faiz dərəcəsindən istifadə edildiyindən borc maliyyələşməsinin xərcini əvvəlcədən müəyyənləşdirmək mümkündür. Bu, vergi planlaşdırılması üçün faydalıdır. Səhmdarların riski kreditorların riskindən daha çox olduğundan kapital maliyyələşməsinin xərci daha çox olur. 3. Sahiblik və nəzarət Səhmdarlar şirkətdə daimi paya sahib olurlar. Kapital maliyyələşməsi zamanı şirkət pul vəsaiti qarşılığında sahiblik və nəzarət payının bir hissəsini itirir. Yeni səhmdarlardan külli miqdarda kapital cəlb edilməsi mövcud səhmdarların sahiblik və nəzarət paylarını azalda bilər. Kiçik ailə şirkətləri nəzarəti saxlamaq üçün borc maliyyələşməsinə üstünlük verirlər. Digər tərəfdən, borc kreditorlara seçim hüququ vermir, odur ki, nəzarətin azalmasına yeganə səbəb kredit müqaviləsində nəzərdə tutulmuş məhdudlaşdırıcı tələblər ola bilər. 4. Müddət Əldə edilmiş maliyyələşmə onun istifadə məqsədlərinə uyğun olmalıdır. Əgər investisiyanın ilk illərdə mənfəət gətirməsi gözlənilmirsə, kapital maliyyələşməsinə üstünlük verilməlidir. Əks təqdirdə, borc maliyyələşməsi daha uyğun ola bilər. Eynilə, qısamüddətli investisiya layihələri üçün uzunmüddətli maliyyələşmə heç də doğru seçim olmazdı. 5. Borclanma təsiri Şirkətin fəaliyyət göstərdiyi istehsal sahəsi, təqdim etdiyi təminatın xüsusiyyətləri və keyfiyyətləri və pul vəsaitlərində gözlənilən dəyişikliklə yanaşı borcların ödəmə qabiliyyəti ilə bağlı şirkətin mövcud borclanma səviyyəsi də potensial kreditorların qərarlarına (qiymət ilə bağlı) təsir edə bilər. Borc maliyyələşməsindən istifadə zamanı səhmdarların mənfəəti üzərində “borclanma təsiri” öz əksini tapır. Bu zaman fəaliyyət və satışların müəyyən nisbətdə artımı mütənasib nisbətdən daha artıq təsirə malik olur. 372 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Ona görə də borc maliyyələşməsindən istifadə şirkət inkişaf etdiyi zaman müsbət, zəiflədiyi zaman isə mənfi təsirlərə səbəb olur. Bu səbəbdən tənəzzül zamanı borclanma arzuolunmaz nəticələrə gətirib çıxara bilər. Şirkətin borc-kapital nisbəti artdıqca o, kreditorlar və səhmdarlar tərəfindən daha riskli hesab olunur. Buna uyğun olaraq, şirkətin borclanma dərəcəsi müəyyən məhdudiyyətlərə məruz qalır. Borc və ya Kapital maliyyələşməsindən istifadə üzrə qəbul edilən qərarlar elan edilən mənfəət və səhm üzrə mənfəət, borc əmsalı, faizi ödəmə və dividenti ödəmə qabiliyyəti kimi əmsallara öz təsirini göstərir. 2. Kapital maliyyələşməsinin növləri: i. səhmlərin emissiyası; ii. səhmlərin yerləşdirilməsi; iii. ictimaiyyətə ilkin kütləvi təklif; iv. səhmlərin fond birjasında siyahıya alınması. Nələri öyrənəcəyik b 2.1 Səhmlərin emissiyası Şirkət haqqında qanun mövcud səhmdarların hüquqlarını qoruyur. Buna əsasən yeni səhm emissiyası zamanı səhmlər ilk növbədə mövcud səhmdarlara sahiblik payı nisbətində təklif edilməlidir. Bu, mövcud sahiblik və nəzarət payının saxlanmasına kömək edir. Mövcud səhmdarların hüquqlarını qoruyan bu səhm emissiyası yeni səhm emissiyası adlanır. Nümunə Şirkət hər üç səhmə qarşı bir yeni səhmi olmaqla hər biri 4.50 dollara səhm emissiyasını həyata keçirir. Bu o deməkdir ki, mövcud səhmdarlar sahib olduqları hər üç səhm qarşılığında 4.50 dollara bir səhm almaq hüququna malik olurlar. Yeni səhm emissiyasının üstünlükləri 1. 2. 3. Səhmlərin yeni emissiyası ilə bağlı xərclər ümumi emissiyadan daha aşağıdır. Mövcud səhmdarlar bundan iki yolla faydalanırlar: a) Əgər təklif edilən səhmləri alsalar, onların sahiblik payı saxlanılır. b) Onlar səhmləri bazar dəyərindən aşağı qiymətə əldə edirlər. Əldə edilən vəsaitlər borclanma səviyyəsini azaltmaq üçün istifadə edilə bilər. Yeni səhm emissiyasının çatışmayan cəhətləri Ümumi emissiya ilə müqayisədə yeni səhm emissiyasından əldə edilə bilən vəsaitlər məhduddur. Buna səbəb mövcud səhmdarların malik olduğu vəsaitlərin məhdud olmasıdır. Yeni səhm emissiyasının qiyməti Yeni səhm emissiyasını səhmdarlar üçün cəlbedici etmək məqsədilə səhmlərin qiymətləri adətən mövcud bazar qiymətlərindən təxminən 15-20% aşağı olur. Bu, real emissiyaya FƏSİL – E2: Uzunmüddətlİ malİyyə mənbələrİ və onların əldə edİlməsİ : 373 qədər səhmlərin bazar qiymətində baş verən dəyişiklikləri nəzərə alaraq tətbiq edilir. Bu, səhmlərə verilən hüquqları dəyərli vasitəyə çevirir. Buna baxmayaraq, şirkət haqqında qanun səhmlərin nominal dəyərindən aşağı qiymətə emissiyasına icazə vermir. Yüksək güzəştli yeni səhm emissiyası Şirkət səhmlərin mövcud bazar qiyməti ilə müqayisədə yüksək güzəştli yeni səhm emissiyasını həyata keçirdiyi zaman səhmlərin satışı təmin ediləcəyindən anderraytinq xərclərinə qənaət edilə bilər. Nümunə Emissiya bazar qiymətinin 50%-i dəyərində həyata keçirilə bilər. Lakin şirkət divident dərəcəsini saxlamaqla bağlı təzyiqlərlə üzləşə bilər və bu da öz növbəsində kapital xərcinin artmasına səbəb olar. Adi səhmdarlar yeni səhmlər almaq üçün istifadə edə biləcəkləri təklif əldə edirlər. Bununla yanaşı, onlar bu hüququ müəyyən məbləğ qarşılığında digər səhmdarlara ötürə bilərlər. Hüquqlu və hüquqsuz qiymət Səhmlər üzrə tətbiq edilən hüquq məhdud dövr üçün keçərlidir. Müəyyən tarixdən sonra səhmdarların qeydiyyatı dayandırılır. Yanlız həmin tarixə qədər qeydiyyatdan keçən səhmdarlar hüquq emissiyasından faydalana bilərlər. Əgər alınmış səhm səhmdara emissiya hüququndan istifadə etmək imkanı verirsə, bu, səhmlərin səhm bazarında qiyməti hüquqlu qiymət adlanır. Bu qiymət hüquqsuz səhmlərin qiymətindən yüksək olur. Müddət bitdikdən sonra hüququn istifadə tarixi tamamlanır və səhmin qiyməti hüquqsuz qiymət hesab olunur (yəni aşağı düşür). Nəzəri hüquqsuz qiymət Nəzəri hüquqsuz qiymət hüquqlu qiymət ilə hüquq emissiyası qiymətinin orta ədədinə bərabərdir. Bu, aşağıdakı şəkildə hesablanır: = (Hüquqların tətbiq edilməsindən öncə bütün səhmlərin ədalətli dəyəri +Hüquqların tətbiq edilməsi nəticəsində əldə edilən cəmi məbləğ) / (Hüquqların tətbiq edilməsindən öncə bütün səhmlərin sayı + Hüquq emissiyası ilə buraxılan səhmlərin sayı) (Mənbə: 33 saylı MUBS Səhm üzrə mənfəət) Nümunə V Şirkəti hər birinin nominal dəyəri 1.00 dollar olan 3.5 milyon adi səhm emissiya etmişdir. Onlar hazırda 4.40 dollara alınıb-satılır. Şirkət yeni kapital maliyyələşməsi əldə etmək qərarına gəlir və mövcud səhmdarlarına sahib olduqları hər beş səhm qarşılığında bir səhmi 2.50 dollara almaq imkanı təklif edir. Nəzəri hüquqsuz qiyməti hesablayın. 374 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Hüquqlu qiymət Yeni emissiya qiyməti Əvvəlki səhmlərin sayı Yeni səhmlərin sayı Səhmlərin ümumi sayı 4.40 dollar 2.50 dollar 3.50 milyon 0.7 milyon 4.20 milyon Ona görə də, Nəzəri hüquqsuz qiymət, Q = (Hüquqların tətbiq edilməsindən öncə bütün səhmlərin ədalətli dəyəri +Hüquqların tətbiq edilməsi nəticəsində əldə edilən cəmi məbləğ) / (Hüquqların tətbiq edilməsindən öncə bütün səhmlərin sayı + Hüquq emissiyası ilə buraxılan səhmlərin sayı) = ((Əvvəlki səhmlərin sayı x Hüquqlu qiymət) + (Yeni səhmlərin sayı x Yeni emissiya qiyməti)) / (Yeni səhmlərin sayı +Əvvəlki səhmlərin sayı) = ((3.50 x 4.40) + (0.70 x 2.50)) / (3.50 + 0.70) = (15.4 + 1.75) / 4.2 = 17.15 / 4.2 = 4.08 dollar Hüquqların dəyəri Əvvəldə də qeyd edildiyi kimi hüquqların dəyəri səhmlərdən ayrıla və bazarda satıla bilinir. Hüquqlar mütəmadi olaraq alınıb satılır və onların bazar qiymətini təyin etmək mümkündür. Hüquqların dəyəri aşağıdakı şəkildə hesablanır: Hüquqların dəyəri = Nəzəri hüquqsuz qiymət – Hüquq emissiyası qiyməti Hüquqların dəyəri alıcının ödəməyə hazır olduğu ən yüksək qiymətdir. Nümunə V Şirkəti nümunəsini davam etdirək. V Şirkətinin 5 səhminə tətbiq edilən hüquqların dəyəri 4.083 – 2.500 = 1.583 dollardır. Bu, səhmdarların beş səhmə tətbiq olunan hüquqları əldə etmək üçün ödəməyə hazır olduğu məbləğdir. O sonra daha çox (5) səhm üçün 2.50 dollar ödəməklə kapital bazarında dəyəri 4.01 dollar olan səhmləri ala bilər. Hüquqların dəyəri, həmçinin, hər bir mövcud səhm üzrə də hesablana bilər, yəni 1.583/5 = 0.317 dollar. FƏSİL – E2: Uzunmüddətlİ malİyyə mənbələrİ və onların əldə edİlməsİ : 375 Müxtəlif seçimlərin səhmdar kapitalının dəyərinə və sahiblik payına təsiri: N Seçim Səhmdar kapitalının dəyərinə təsiri Sahiblik payına təsiri 1 Hüquqlardan istifadə etmək Təsir etmir Təsir etmir Azalacaq, çünki hüquqları əldə edən onlardan istifadə edəcək və yeni səhmlər alacaq 2 İmtina etmək və bütün hüquqları satmaq Təsir etmir 3 Hüquqların bir hissəsindən imtina edərək satmaq, qalan hissəsindən isə istifadə etmək Təsir etmir 4 Fond birjası hüquqların təklif edilmiş səhmdarların xeyrinə Heç bir qərar verməmək şirkət tərəfindən yeni səhmdarlara satılmasını məcburi tələb etmədiyi təqdirdə azalacaq Azalacaq Hüquqların imtina edilən hissəsi qədər azalacaq Nümunə Yuxarıda təqdim edilmiş V nümunəsində səhmdarın 500 səhmə malik olduğunu nəzərə alaraq aşağıdakı hər bir halın səhmdar kapitalının dəyərinə təsirini hesablayın: • Hüquqların 40%-ni satır və qalan 60%-ni istifadə edir • Bütün hüquqları satır • Heç nə etmir 1. Əgər səhmdar hüquqların 40%-ni satmaq və qalan hissəsini istifadə etmək qərarına gələrsə Dollarla Dollarla a) Səhmlərin hüquqlu dəyəri və əlavə investisiya Səhmlərin hüquqlu elan edilməsindən sonra dəyər (500 x 4.40) Əlavə investisiya (1/5 x 500 x 60% x 2.50) 2,200 150 2,350 b) Hüquqların satışından gəlir (500 x 40% x 0.3167) səhmin hüquqsuz bazar dəyəri (4.0833 dollarla) 63 2,287 2,350 Səhmdar kapitalının dəyərinə təsir etmir. 376 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ 2. Əgər səhmdar bütün hüquqları satarsa Dollarla a) 500 səhmin hüquqlu dəyəri (500 x 4.40) b) Hüquqların satışından gəlir (500 x 0.3167) 500 səhmin hüquqsuz bazar dəyəri (4.0833 dollarla) Dollarla 2,200 158 2,042 2,200 $ $ Səhmdar kapitalının dəyərinə təsir etmir. 3. Əgər səhmdar heçnə etməsə a) 500 səhmin hüquqlu dəyəri (500 x 4,40) 2,200 b) 500 səhmin hüquqsuz bazar dəyəri (4.0833 dollarla) Kapitalın dəyərində azalma (2,042) 158 Səhmdar kapitalının dəyəri 158 dollar azalır. Yeni səhm emissiyasından sonra səhmlərin bazar qiyməti yeni vəsaitlər üzrə şirkətin gözlənilən mənfəət normasından asılıdır: 1. Əgər yeni vəsaitlər üzrə gözlənilən mənfəət norması əvvəlki səviyyədə olarsa səhmlərin real bazar qiymətinin nəzəri hüquqsuz qiymətə bərabər olması güman edilir. Nümunə D Şirkətinin bir səhminin cari bazar dəyəri 10 dollardır. Cari mənfəət norması 15%-dir. Şirkət hüquq emissiyası vasitəsilə yeni vəsaitlər cəlb etmək qərarına gəlir. Bu vəsaitlər üzrə gözlənilən mənfəət norması 15%-dir. Beləliklə, yeni səhm emissiyasından sonra səhmlərin real bazar dəyəri 10 dollar olacaqdır. 2. Əgər yeni vəsaitlər üzrə mənfəət normasının əvvəlkindən yüksək olması gözlənilərsə, real bazar qiymətinin nəzəri hüquqsuz qiymətdən yuxarı olması güman edilir. Nümunə D Şirkəti nümunəsini davam etdirək Yeni vəsaitlər üzrə mənfəət normasının 20% olduğunu hesab edək. Bu halda yeni səhm emissiyasından sonra səhmlərin real bazar qiyməti 10 dollardan çox olacaqdır. 3. Əgər yeni vəsaitlər üzrə mənfəət normasının əvvəlkindən az olması gözlənilərsə real bazar qiymətinin nəzəri hüquqsuz qiymətdən aşağı olması güman edilir. Nümunə D Şirkəti nümunəsini davam etdirək: FƏSİL – E2: Uzunmüddətlİ malİyyə mənbələrİ və onların əldə edİlməsİ : 377 Yeni vəsaitlər üzrə mənfəət normasının 10% olduğunu hesab edək. Bu halda yeni səhm emissiyasından sonra səhmlərin real bazar qiyməti 10 dollardan az olacaqdır. Fəsil G2-də müzakirə edilən gəlir əsaslı səhm dəyərləndirmə modelini nəzərdən keçirin Yeni səhm emissiyasının səhm üzrə mənfəətə təsiri Emissiya qiymətinin və ya yeni səhm səhmlərinin emissiyasından əvvəl səhm üzrə cəlb edilən kapitalla müqayisəsindən asılı olaraq səhm üzrə mənfəət aşağıdakı şəkildə dəyişir: 1. 2. 3. Əgər səhmlərin yeni səhm emissiyası qiyməti emissiyadan əvvəl səhm üzrə cəlb edilən kapitalın həcminə bərabərdirsə, səhm üzrə mənfəət dəyişmir. Əgər səhmlərin yeni səhm emissiyası qiyməti emissiyadan əvvəl səhm üzrə cəlb edilən kapitalın həcmindən böyükdürsə, səhm üzrə mənfəət artır. Əgər səhmlərin yeni səhm emissiyası qiyməti emissiyadan əvvəl səhm üzrə cəlb edilən kapitalın həcmindən kiçikdirsə, səhm üzrə mənfəət azalır. Nümunə P Şirkətinin 10,000 ədəd səhmi vardır. Cəlb edilən kapitalın həcmi 200,000 dollardır. Beləliklə, səhm üzrə cəlb edilən kapitalın həcmi 20 dollara bərabədir. (200,000/10,000). Şirkət 50,000 dollar vəsait cəlb etmək məqsədilə yeni səhm emissiyasını həyata keçirməyi qərara alır. Cəlb edilmiş kapital üzrə mənfəət norması 10%-dir. Şirkətin cari mənfəəti 20,000 dollar və cari səhm üzrə mənfəət 2 dollardır (20,000/10,000). Yeni səhm emissiyasından sonra şirkətin ümumi mənfəəti 25,000 dollar ((20,000 + 50,000) x 10%) olacaqdır. i. Əgər şirkət səhmləri hər biri 20 dollar olmaqla emissiya edirsə o, 2,500 ədəd səhm emissiya etməlidir. Bu halda şirkətin cəmi səhmləri 12,500 ədəd olacaqdır. Yeni səhm üzrə mənfəət 2 dollar olacaqdır. ii. Əgər şirkət səhmləri hər biri 25 dollar olmaqla emissiya edirsə o, 2,000 ədəd səhm emissiya etməlidir. Bu halda şirkətin cəmi səhmləri 12,000 ədəd olacaqdır. Yeni səhm üzrə mənfəət 2.08 dollar olacaqdır. iii. Əgər şirkət səhmləri hər biri 10 dollar olmaqla emissiya edirsə o, 5,000 ədəd səhm emissiya etməlidir. Bu halda şirkətin cəmi səhmləri 15,000 ədəd olacaqdır. Yeni səhm üzrə mənfəət 1.67 dollar olacaqdır. Yoxlama sualı 2 A Şirkəti cəlb edilmiş kapital üzrə vergidən sonra 22% mənfəət əldə edir. Kapitalın cari strukturu aşağıdakı şəkildədir: Dollarla Hər biri 1 dollar olmaqla 275,000 ədəd adi səhm 275,000 Bölüşdürülməmiş mənfəət 125,000 378 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Direktorlar 155,000 dollar məbləği hüquq emissiyası vasitəsilə əldə etməyi planlaşdırırlar. Cari bazar qiyməti 2.20 dollardır. Tələb olunur: 1. 2. Hüquq qiymətinin 1.90 dollar, 1.80 dollar, 1.60 dollar və 1.40 dollar olduğu hallarda emissiya ediləcək səhmlərin sayını hesablayın. Hər bir hal üçün səhm üzrə azaldılmış mənfəəti hesablayın 2.2 Səhmlərin yerləşdirilməsi Emissiya edilən səhmlər şirkət tərəfindən müəyyən institusional səhmdarlara “xüsusi olaraq yerləşdirilir”. Bu, emissiya baş verməmişdən əvvəl brokerlər tərəfindən həyata keçirilir. Bu halda ümumi ictimaiyyət cəlb edilmir. Bu, səhmlərin aşağı risk və az xərclə emissiya edilməsinin bir yoludur. Ümumiyyətlə, səhmlər əvvəlcədən institusional səhmdarlara satılır. Bu metod kiçik həcmdə emissiyalar üçün daha münasibdir. Reklam, marketinq və anderraytinq kimi emissiya xərcləri emissiyanın həcmi ilə uyğunluq təşkil etmir. Faktiki olaraq, səhm emissiyasından əldə edilə biləcək maksimum məbləğ üzrə qanuni məhdudiyyətlər də ola bilər. Səhmlərin xüsusi olaraq yerləşdirilməsi fond birjasına alternativ olan və daha kiçik həcmli emissiyalar üçün münasib hesab edilən alternativ investisiya bazarında üstünlük təşkil edir. 2.3 İctimaiyyətə ilkin kütləvi təklif Tərif Şirkətin səhmlərini ictimai şəkildə satışa çıxarması səhmlərin ictimai kütləvi yerləşdirilməsi adlanır. Bu təklif ictimaiyyətin şirkətdə pay sahibi olmasına imkan verir. Səhmlərin ilkin ictimai kütləvi yerləşdirilməsinin müxtəlif növləri: 1. Sabit qiymətlə satış Səhmlər ictimaiyyətə sabit qiymətə təklif edilir. Qiymət şirkətin sponsor və həmçinin emissiya işləri üzrə köməklik göstərən brokerlə məsləhətləşmələr nəticəsində təyin edilir. Emissiya qiyməti səhmdarları cəlb etmək üçün bazar qiymətindən aşağı səviyyədə təyin edilir. Eyni zamanda, bu qiymət səhmlərin sayını artıraraq səhm üzrə mənfəəti əhəmiyyətli şəkildə azaldacaq qədər aşağı səviyyədə təyin edilmir. Emissiyanın anderraytinqi həyata keçirilir və beləliklə şirkət səhmlərin satışına əmin olur. Anderrayterlər ictimaiyyət tərəfindən alınmamış səhmləri satın alırlar. FƏSİL – E2: Uzunmüddətlİ malİyyə mənbələrİ və onların əldə edİlməsİ : 379 2. Tender vasitəsilə satış Əvvəlcə, minimal qiymət müəyyənləşdirilir. İcitimaiyyət səhmləri bu qiymətə bərabər və ya ondan yuxarı qiymətə tələb edə bilərlər. Bütün təkliflər əldə edildikdən sonra “tenderin qiyməti” təyin edilir. Bu zaman ele bir qiymət formalaşır ki, həmin qiymətdə təklif edilən bütün səhmlər satılır. 3. Vasitəçilərə təklif Vasitəçilər, məsələn, London Fond Birjasının üzvləri əvvəlcə bütün səhmləri alırlar. Daha sonra bu vasitəçilər səhmləri öz müştərilərinə ötürürlər. Bu, şirkətin səhmlərinin geniş şəkildə yayılmasına təminat verir. Bu metod səhmlərin sabit qiymətə satışından daha tez və daha ucuz başa gəlir. İctimai yerləşdirmə üzrə satışlar özəl yerləşdirmə ilə müqayisədə əsasən daha böyük həcmə malik olur. 4 Səhmlərin fond birjasında siyahıya alınması Fond birjasında siyahıya alınma nə deməkdir? Fond birjasında siyahıya alınma səhm və ya digər qiymətli kağızların fond birjasında alınıb-satılmasına icazə verən rəsmi siyahıya alınmadır. Bu icazə fond birjası tərəfindən verilir. Bəzi ölkələrdə siyahıya alınmanı həyata keçirən digər ayrıca bir qurum fəaliyyət göstərə bilər. Siyahıda qeydiyyata düşmək və onu saxlamaq üçün şirkətə müəyyən tələbnamələr irəli sürülür. Nümunə 1. 2. 3. 4. 5. Nizamnaməyə əməl etməklə bağlı öhdəlik qaydalar kitabında (Böyük Britaniyada, həmçinin, “Bənövşəyi kitab” olaraq da tanınır) qeyd olunmuşdur. İnvestorların müvafiq qərarlar qəbul etməsinə kömək edən proqnoz və digər məlumatlar emissiya prospektində əks etdirilir. Minimum bazar kapitallaşması normasına əməl etmək. Audit yoxlamasından keçmiş hesabatları təqdim etmək. Səhmlərin alqı-satqısı başlanmamışdan əvvəl onların müəyyən minimum hissəsinin ictimaiyyətin əlində cəmləşdiyinə əmin olmaq. Nə üçün şirkətlər fond birjasında siyahıya alınmaq istəyirlər? Şirkətin səhmlərinin fond birjasında siyahıya alınmasının bir çox üstünlükləri vardır. 1. Maliyyələşmənin əldə edilməsi Şirkət fond birjasında siyahıya alındıqdan sonra birjanın qanun və tənzimləmələrinə və eyni zamanda ictimai nəzarətə məruz qalır. Bu da öz növbəsində, daha çox məsuliyyət və daha inkişaf etmiş korporativ idarəçilik deməkdir. Bu, şirkətin etibarını artırır. 380 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ a) b) c) d) İnstitusional səhmdarlar fond birjasında siyahıda olan şirkətlərin səhmlərinə böyük məbləğdə uzunmüddətli investisiya etməyə hazırdırlar. Şirkətin risklilik dərəcəsi aşağı düşdüyündən borc maliyyələşməsini aşağı xərclə əldə etmək mümkündür. Birjada siyahıya alınma şirkətə ümumi ictimaiyyətdən böyük məbləğdə maliyyələşmə əldə etməyə imkan verir. Birjada siyahıya alınma şirkətin səhmlərinin alıcılıq və likvidlik səviyyəsini yüksəldir. Nəticə etibarıyla, şirkətin səhmləri daha çox səhmdar (həm institusional, həm də fərdi) üçün cəlbedici görünür. 2. Daha yaxşı etibarın olması Ümumiyyətlə, şirkətin etibarı yüksəlir. Bu, müxtəlif tərəflərlə əməkdaşlığa müsbət təsir göstərir və təchizatçılarla danışıqlar zamanı şirkətin mövqeyi gücləndirir. 3. Kapitalın digər məqsədlər üçün sərbəstləşdirilməsi (mümkün edilməsi) Təsisçilər və riskli kapital səhmdarları öz kapitallarının hamısını və ya bir hissəsini geri götürmək istəyə bilərlər. Birjada siyahıya alınma onlara bu imkanı verir. 4. Satınalma və artırma imkanı Birjada siyahıya alınan şirkətlərin səhmdarları digər siyahıya alınmayan şirkətlərlə müqayisədə daha yaxşı təkliflər əldə edirlər. Səhmlərin səhm bazarında siyahıya alınmasının çatışmayan cəhətləri 1. Şirkət üzərində artan ictimai nəzarət Ümumi ictimaiyyət, maliyyə analitikləri və potensial səhmdarlar qərar qəbul etməzdən əvvəl şirkətin hesabatlarını ciddi şəkildə təhlil edirlər. 2. Səhm üzrə düşən nəzarətin azalması ehtimalı Şirkət zəiflədiyi zaman digər bir şirkət tərəfindən hədəf seçilə bilər. Narazı səhmdarlar öz səhmlərini digər şirkətə sata bilərlər. 3. Artan xərclər İlkin olaraq siyahıya alınmaq və daha sonra onu saxlamaq müəyyən xərc tələb edir. İlkin mərhələdə hüquqşünasların xərci, siyahıya alınma xərci, sponsor haqqları, hesabatları hazırlayan mühasiblərin xərci və digər bu kimi xərclər qarşılanmalıdır. Daha sonra siyahıya alınmayan şirkətlərlə müqayisədə xərclər maliyyə hesabatlarının daha ətraflı şəkildə hazırlanması ilə əlaqədar olaraq hər il arta bilər. Fond birjasına daxil olma Fond birjasına daxil olan zaman yeni emissiya etmədən şirkətin mövcud səhmlərinə kotirovka verilir. Başqa sözlə, şirkətin mövcud səhmləri səhm bazarında alınıb-satıla bilər. Fond birjasında siyahıya alınma böyük şirkətin səhmlərinin artıq geniş şəkildə alınıb-satıldığı və mövcud səhmlər üçün bazarın olduğu təqdirdə həyata keçirilir. FƏSİL – E2: Uzunmüddətlİ malİyyə mənbələrİ və onların əldə edİlməsİ : 381 2.5 Yeni səhmdar kapitalı əldə etmədən şirkətin kapital strukturunda dəyişikliklər 1. Pulsuz səhmlərin buraxılışı və ya bonus emissiyası Bu, şirkətin MVHH-də mövcud olan ehtiyatların əlavə səhmlərə konvertasiyası və onların mövcud səhmdarlara malik olduqları sahiblik payı nisbəti ilə emissiya edilməsini nəzərdə tutur. Bu sadəcə mühasibat yazılışıdır və vəsaitlərin cəlb edilməsi ilə nəticələnmir. Nümunə Mövcud səhmdar kapitalı 1 milyon dollara bərabərdir. Bu, hər biri 1 dollar olmaqla 1 milyon səhmdən ibarətdir. Ehtiyatlar isə 3 milyon dollara bərabərdir. 1:2 nisbətində bonus emissiyası həyata keçirilmişdir. Mövcud olan hər iki səhm üçün bir yeni səhm emissiya edilir. Cəmi bonus məbləği 0.5 milyon dollardır. Bu məbləğ ehtiyatlardan çıxılaraq səhmdar kapitalına əlavə edilməlidir. Cəmi 500,000 ədəd səhm mövcud səhmdarlara emissiya edilməlidir. Bu, səhmdarlar üçün faydalıdır, çünki onlar heç bir əlavə xərc çəkmədən yeni səhmlər əldə edirlər. 2. Səhm spliti (səhmlərin bölünməsi) Səhmlərin nominal dəyəri daha kiçik denominasiyalı səhmlərə bölünür. Eyni zamanda, MVHH-də göstərilən səhmdar kapitalının dəyərini qorumaq üçün səhmlərin sayı artırılır. Nümunə Şirkətin mövcud səhmdar kapitalı 5 milyon dollara bərabərdir. Bu, hər biri 10 dollar olmaqla 500,000 ədəd səhmdən ibarətdir. Dəyəri 10 dollar olan hər bir səhm, dəyəri 1 dollar olan 10 səhmə bölünmüşdür. Bu halda, səhmdar kapitalının hələ də 5 milyon dollar olmasına baxmayaraq səhmlərin sayı hər biri 1 dollar olmaqla 5 milyon (500,000 x 10) ədədə bərabərdir. Səhm splitinin mahiyyəti: Aşağıdakı nəzəriyyələr təddqiqatçılar tərəfindən irəli sürülür: a) b) Aşağı nominal dəyərə malik olduğundan ticarətin asanlaşdırılması. Bu, səhmlərin alqı-satqısına müsbət təsir edir. Səhmdar kapitalının dəyərinə müsbət təsir göstərir. Buna səbəb səhm spliti qərarının səhmdarlar tərəfindən şirkətin gələcək fəaliyyəti istiqamətində müsbət işarə kimi qəbul edilməsidir. Lakin bu səbəblər təcrübi olaraq sübuta yetirilməlidir. 3. Səhm dividentləri Şirkət nağd pul dividentləri ilə bağlı öhdəliklərini yeni səhm emissiyası vasitəsilə qismən və ya tamamilə icra edə bilər. Bu zaman səhmdar kapitalı artırılır, bölüşdürülməmiş mənfəət isə azaldılır. Uçot yazılışı baxımından bu səhmlərin bonus emissiyası ilə oxşardır. Bu, adi səhmdarlara əlavə alqı-satqı xərci çəkmədən səhmlərini artırmağa imkan verir. 382 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Diaqram 2: Yeni maliyyələşmə əldə etmədən kapitalın strukturuna dəyişikliklər Yeni maliyyələşmə əldə etmədən kapitalın strukturuna dəyişikliklər Pulsuz səhmərin buraxılışı və ya bonus emissiyası Səhm spliti Səhm dividentləri Vergi təsirləri Vergi ödəyicisi olan səhmdarlar üçün dividentlərin nağd pul və ya səhm şəklində alınmasının heç bir fərqi yoxdur. Lakin vergi ödəyicisi olmayan səhmdarlar üçün bunun fərqi var. Dividentlər nağd pul şəklində ödəndiyi halda səhmdarlar şirkət tərəfindən ödənilmiş vergiləri tələb edə bilərlər. Bu, dividentlərin səhm şəklində ödənişi zamanı mümkün deyildir. 2.6 Səhmlərin geri alınması Bu, maliyyələşmənin şirkətə daxil olunmasından çox xaric olunması deməkdir. Yerli şirkət haqqında qanunun prosedur və limitlərinə əməl edildiyi təqdirdə şirkət öz səhmlərini geri ala bilər. Bu satınalmalar üçün ödənişlər yalnız bölüşdürülə bilən mənfəətdən edilə bilər. Səhmdar kapitalının azalmadığına və kreditor və digər səhmdarlar üçün nəzərdə tutulmuş təminatın təhlükə altında olmadığına əmin olmaq üçün səhmlərin geri alınması ciddi şəkildə tənzimlənir. Qanun, bir qayda olaraq, geri alınan səhmlər üçün maksimum limiti müəyyənləşdirir, məsələn, ödənilmiş səhmdar kapitalı və ya ehtiyatların 25% mislində. Səhmlərin geri alınmasının səbəbləri: 1. 2. 3. Qalan səhmlərin dəyərinin artırılması; Kapitalın mənfəət norması artırılması; Səhm üzrə mənfəətin artırılması. Nümunə J Şirkətinin 10,000 ədəd səhmə malikdir. Səhmlər fond birjasında hər biri 1 dollar olmaqla alınıb-satılır. Şirkət 50,000 dollar məbləğində səhmdar kapitalı və 2,000 dollar məbləğində ehtiyatlara malikdir. Cari maliyyə ili üçün şirkət 5,000 dollar məbləğində xalis mənfəət əldə etməyi planlaşdırır. Burada, Kapitalın mənfəət norması 9.61%-dir ((5,000/52,000) x 100). Səhm üzrə mənfəət 0.50 dollardır (5,000/10,000). Şirkət 2,000 ədəd səhmini geri almağı planlaşdırır. İndi, Səhmlərin sayı 8,000 əddədir (10,000 – 2,000). Kapitalın mənfəət norması 10.00%-dir ((5,000/50,000) x 100). Səhm üzrə mənfəət 0.62 dollardır (5,000/8,000). Səhm üzrə mənfəətin artımı qalan səhmlərin bazar dəyərinin artmasına səbəb olur. FƏSİL – E2: Uzunmüddətlİ malİyyə mənbələrİ və onların əldə edİlməsİ : 383 2.7 Borc və kapital maliyyələşmələrinin müqayisəli üstünlükləri 1. Borc maliyyələşməsinin üstünlükləri a) b) c) Şirkətin sahiblik payını və ya gələcək mənfəətini digər şəxslərə ötürməyə ehtiyac yaranmır. Borcverən şirkətin idarə olunması ilə bağlı nəzarətə malik olmur. O, sadəcə kreditin ödənişləri ilə maraqlanır. Borc alınmış vəsaitlər şirkətə biznes aktivlərinin alınmasına kömək edir, mənfəətin şirkətdə saxlanılmasını və ya şirkətin sahiblərinə ödənişlər etmək məqsədilə istifadəsini təmin edir. Kredit üzrə ödənilmiş faizlər vergi hesablanarkən gəlirdən çıxılır. 2. Borc maliyyələşməsinin çatışmayan cəhətləri a) b) c) d) e) f) g) Şirkət kreditləri geri ödəmək üçün kifayət qədər pul vəsaitinə malik olmalıdır. Ümumiyyətlə, pul vəsaiti şəklində olan mənfəət kredit ödənişləri üçün istifadə edilir. Əgər şirkət külli məbləğdə kreditə malikdirsə, mənfəət əldə etməsinə baxmayaraq bunu pul vəsaiti şəklində göstərə bilməyəcək. Krediti əldə etmək üçün kreditorlarla və onların tələbləri ilə razılaşmaq lazımdır. Kreditin risklilik dərəcəsi yüksək olduqca faiz dərəcəsi də yüksək olur. Bir çox kreditorlar kiçik biznes kreditləri üçün şirkət sahibinin zəmanətini və ya birgə məsuliyyətini tələb edirlər. Kreditlər adətən təminat şəklində girov tələb edir. Əgər kredit ödənilməzsə, borcverən girovu mənimsəmək hüququna malikdir. Həddindən artıq borclanma kredit reytinqinə və gələcəkdə vəsait əldə etmək imkanına mənfi təsir edə bilər. Səhm şirkətdə sahiblik payına əvəzində əldə edilən pul vəsaitdir. 3. Kapital maliyyələşməsinin üstün cəhətləri a) b) c) d) Səhmdar kapitalı şirkət müflis olunduğu zaman belə geri ödənilməli deyil. Kapital investisiyası cəlb etmək üçün şirkət aktivlərini girov kimi təklif etməli deyil. Kifayət qədər kapitala malik şirkətlər kreditorlar və səhmdarlar üçün daha sağlam görünür. Kredit üzrə ödənişlər etmədiyindən şirkət daha çox sərbəst pul vəsaitinə sahib olur. 4. Kapital maliyyələşməsinin çatışmayan cəhətləri a) b) c) Şirkət sahiblik payının və gələcək mənfəətinin bir hissəsini digər səhmdarlara verməlidir. Digər səhmdarlar şirkətin idarə edilməsi ilə bağlı müxtəlif fikirlərə malik ola bilərlər. İnvestorlara divident ödənişləri vergi gəliri hesablanarkən xərc kimi çıxılmır. 384 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Borc-kapital nisbəti Şirkətin borc-kapital nisbəti şirkətin cəmi borclarının cəmi kapitala bölünməsi ilə hesablanır. Şirkətin səmərəli şəkildə fəaliyyət göstərdiyini müəyyənləşdirmək məqsədilə kreditorlar və potensial səhmdarlar bu göstəricidən istifadə edirlər. Əgər borc-kapital nisbəti həddindən artıq böyükdürsə (yəni, şirkət böyük məbləğdə borca malikdir) kreditorlar şirkəti yüksək dərəcədə riskli hesab edir və şirkət yeni maliyyələşmənin əldə edilməsilə bağlı çətinliklərlə qarşılaşa bilər. Həmçinin, əgər şirkət həddindən az kapitala malikdirsə, səhmdarların şirkətə nə dərəcədə bağlılığı kreditorlarda sual doğura bilər. Həddindən az borc-kapital nisbəti şirkətin aktivləri əldə etmək üçün pul vəsaitləri və mənfəətini effektiv istifadə etmədiyini göstərir. Bu, səhmdarlar üçün cəlbedici deyil, çünki bu daha az mənfəətin onlara bölüşdürülməsi deməkdir. Kreditorlar əsasən 3:1 nisbətindən aşağı borc-kapital nisbətini normal hesab edirlər. Əgər bu nisbət 3:1 səviyyəsindən yüksək olarsa, kreditorlar şirkəti kredit vermək üçün riskli hesab edə bilərlər. Lakin şirkətin fəaliyyət göstərdiyi istehsal sahəsi də nəzərə alınır. Müəyyən sahələrdə fəaliyyət göstərən şirkətlərin (məsələn, daşınmaz əmlak və bank) borc-kapital nisbəti 3:1 səviyyəsindən əhəmiyyətli dərəcədə böyük olur. XÜLASƏ Səhmlərin emissiyası Şirkətdə əlavə səhmlərin alınması Mövcud səhmdarlara təkliflər Səhmdar kapitalı maliyyələşməsinin əldə edilməsi metodları Səhmlərin yerləşdirilməsi İctimaiyyətə ilkin kütləvi təklif Səhmlərin yeni emissiyası institusional investorlara təklif edilir Ümumi ictimaiyyət üçün açıq deyil Şirkət səhmlərini ümumi ictimaiyyətə təklif edir Səhmlərin fond birjasında siyahıya alınması Səhm və ya digər qiymətli kağızların fond birjasında alınıb-satılmasına icazə verən rəsmi siyahıya alınma Yoxlama suallarının cavabları Yoxlama sualı 1-in cavabı Cari konvertasiya dəyəri = 35 x 3.55 = 124.25 dollar Cari konvertasiya gəliri = 145.20 – 124.25 = 20.95 dollar və ya səhm üzrə 60 sent (20.95 dollar/35 səhm). Cari hüquq gəliri = 145.20 – 129.70 = 15.50 və ya səhm üzrə 44 sent (15.50 dollar/35 səhm). FƏSİL – E2: Uzunmüddətlİ malİyyə mənbələrİ və onların əldə edİlməsİ : 385 Yoxlama sualı 2-nin cavabı Hazırda mənfəət = 400,000 x 22% = 88,000 dollar Bu, səhm üzrə 32 sentə bərabərdir. Hüquq emissiyasından sonra mənfəət = 555,000 x 22%= 122,100 dollar Hüquq qiyməti dollarla Yeni səhmlərin sayı (155,000/hüquq qiyməti) Cəmi səhmlər (275,000 + Yeni səhmlərin sayı) Səhm üzrə mənfəət (122,100/Cəmi səhmlər) (sentlə) Azalma (sentlə) 1.9 1.8 1.6 1.4 81,579 86,111 96,875 110,714 356,579 361,111 371,875 385,714 34.2 33.8 32.8 31.7 2.2 1.8 0.8 (0.3) Bunu bilmək vacibdir ki, yüksək hüquq qiyməti səhm üzrə mənfəəti artırır. Hüquq qiymətinin səhm kapitalına bərabər olduğu nöqtədə azalma sıfıra bərabərdir, yəni 400,000/275,000 = 1,45 dollar Qısa testlər 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Uzunmüddətli maliyyələşmənin istifadə edildiyi sahələr hansılardır? İnvestisiya edilmiş kapital üzrə gəlir borc maliyyələşməsi üzrə faizlərlə müqayisədə daha azdırsa, kapital maliyyələşməsi daha uyğun seçim hesab olunur, çünki bu zaman sabit dividentlər ödənilmir. Düzdür, yoxsa səhvdir? Yüksək güzəştli istiqrazlarla sıfır kuponlu istiqrazlar bir-birindən nə ilə fərqlənir? Dönərli istiqrazın bazar dəyəri 24 dollardır. Bu, 5 adi səhmə dəyişdirilir. Bir adi səhmin bazar dəyəri 4 dollardır. Konvertasiya gəliri nə qədərdir? Adi səhmin cari dəyəri 9 dollardır. Səhm üzrə təklif edilən varrant sahibinə 4 səhmi hər biri 7 dollar olmaqla almaq imkanı verir. Varrantın nəzəri dəyərini hesablayın. Fond birjasına giriş nədir? Dəyəri 1 milyon dollar olan nisbətən kiçik həcmli emissiyanı həyata keçirmək üçün şirkətin iki seçimi vardır: özəl və yaxud ictimai kütləvi yerləşdirmə. Siz hansını məsləhət görərdiniz və nə üçün? Qısa testin cavabları 1. • • • • 2. 3. Uzunmüddətli maliyyələşmə aşağıdakı məqsədlər üçün istifadə edilir: Uzunmüddətli aktivlərin alınması; Fəaliyyətin genişləndirilməsi; İrimiqyaslı tikinti layihələri; Daimi cari aktivlərin alınması. Doğrudur. Yüksək güzəştli istiqrazlar böyük güzəştlə emissiya edilir və nominal dəyəri və ya əlavə mükafatla geri ödənilir. Sıfır kuponlu istiqrazlar ödəmə müddətinə qədər faiz ödəmir. Əvəzində isə səhmdarlar sıfır kuponlu istiqrazları nominal dəyərindən çox aşağı, istiqrazın ödəmə müddətinin sonunda bərabər olacağı qiymətə alırlar. 386 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ 4. 5. 6. 7. Konvertasiya gəliri = 24 – (5 x 4) = 4 dollar Varrantın nəzəri dəyəri = (Adi səhmin cari qiyməti – Müqavilə qiyməti) x Hər bir varrant üçün əldə edilən səhmlərin sayı = (9.00 – 7.00) x 4 = 8.00 dollar Fond birjasına daxil olarkən şirkət yeni emissiya etmədən mövcud səhmlərin fond birjasında alqı-satqısını aparma bilər. Fond birjasında siyahıya alınma böyük şirkətin səhmlərinin artıq geniş şəkildə alınıb-satıldığı (səhmlərin 25%-i) və mövcud səhmlər üçün bazarın olduğu təqdirdə həyata keçirilir. 1 milyon dollar dəyərində emissiya edən şirkət üçün ən yaxşı seçim özəl yerləşdirmədir, çünki bu metod kiçik həcmli emissiyalar üçün daha münasibdir. Kiçik emissiyalarda reklam, marketinq və anderraytinq kimi emissiya xərcləri emissiyanın həcmi ilə uyğunluq təşkil etmir. Sınaq Sualları Sual 1 Şirkət uzunmüddətli maliyyələşmə əldə etmək istəyir. Borc-kapital nisbəti 2:1-dir. Şirkətə aşağıdakı məsələlər üzrə məsləhətlərinizi verin: a) Səhmdar və borc maliyyələşmələrinin ümumi müqayisəli üstünlükləri və çatışmayan cəhətləri. b) Borc-kapital nisbətinə əsasən şirkətin nəzərdən keçirməli olduğu seçimlər hansılardır? Sual 2 L Şirkəti 8%-li dönərli istiqraz emissiya etmişdir. Konvertasiyanın 3 il sonra həyata keçirilməsi planlaşdırılır. 100 dollar dəyəri olan bir istiqraz 130 dollara alınıb-satılır. Hər bir istiqraz 25 adi səhmə dəyişdirilir. Bir adi səhmin bazar qiyməti 5.00 dollardır. S Şirkəti L Şirkətinin istiqrazlarını almağı planlaşdırır. O, növbəti üç il ərzində cəmi 10% mənfəət əldə etməyi hədəfləyir. Son hesablamalar adi səhmlərin qiymətində 8% artım müşahidə olunacağını deməyə əsas verir. S Şirkətinə bu istiqrazları almaq barədə öz məsləhətlərinizi verin. Sual 3 Şirkət aşağıdakı məlumatları təqdim edir: Ana müəssisənin adi səhmdarlarına aid olan mənfəət 20X7 20X8 20X9 dollarla dollarla dollarla 2,200 3,000 3,600 Hüquq emissiyasından əvvəl səhmlərin sayı: 1,000 ədəd səhm Hüquq emissiyası Hər dörd səhm üçün bir yeni səhm (cəmi 250 yeni səhm) Müqavilə qiyməti: 10.00 dollar Hüquq emissiyasının tarixi: 1 yanvar 20X8-ci il FƏSİL – E2: Uzunmüddətlİ malİyyə mənbələrİ və onların əldə edİlməsİ : 387 Hüquqların son icra tarixi: 1 mart 20X8-ci il 1 mart 20X8-ci il son icra tarixindən dərhal əvvəl bir adi səhmin bazar qiyməti: 22.00 dollar Hesabat tarixi: 31 dekabr Tələb olunur: 20X7-ci il və 20X9-cu illər üçün səhm üzrə mənfəəti hesablayın. Sual 4 KF Şirkəti böyük pərakəndə satış mərkəzidir. O Böyük Britaniya bazarını dəbli paltarlarla təchiz edir. Araşdırmalar nəticəsində məlum olmuşdur ki, KF Şirkətinin Çində fəaliyyət göstərməsi üçün geniş imkanlar vardır. Biznesi genişləndirmək üçün şirkətin direktorları Çin bazarına daxil olmağı qərara alırlar. Bu proses üçün kifayət qədər maliyyələşmə əldə etmək üçün direktorlar hüquq emissiyası həyata keçirməyi planlaşdırırlar. Səhmlərin cari qiyməti 16 dollardır. Şirkət hər üç səhmə qarşı bir səhmi hər biri 12 dollar olmaqla emissiya edir. Tələb olunur: (a) Hüquqsuz bazar dəyəri. (b) Hüququn dəyəri. (c) Sahib olduğu 1,200 ədəd səhm üzrə hüquqların yarısından istifadə edən və digər yarısını satan Cəmilənin cəmi kapitalı. Sual 5 Borc və kapital maliyyələşməsi ilə bağlı qərar qəbul edərkən nəzərə alınmalı olan amilləri müzakirə edin. Sual 6 Şirkətin riskli kapitala ehtiyac duyduğu vəziyyətləri izah edin. Sual 7 Dönərli istiqrazların şirkət üçün cəlbedici maliyyə mənbəyi olması səbəbini qısaca izah edin. Sual 8 G Şirkəti qolf ağacı istehsal edən Şotland şirkətidir. Şirkət ABŞ-ın Florida Ştatında yerləşən mövcud qolf ağacı istesalçısını satın almağı planlaşdırır. Uzunmüddətli aktivlər və avadanlıq üçün satınalma qiyməti 60 milyon dollardır. Bundan əlavə, dövriyyə kapitalı üçün 2 milyon dollar lazımdır. Ən azından növbəti beş ildə bu törəmə müəssisə üçün heç bir kənar maliyyələşməyə ehtiyac olmayacaq və onun satışları yalnız ABŞ bazarında həyata keçiriləcək. G Şirkətinin başqa xarici törəmə müəssisəsi yoxdur və şirkətin rəhbərliyi ABŞ-a qoyulan bu investisiyanın hansı şəkildə maliyyələşdirilməsini nəzərdən keçirirlər. G Şirkətinin bankı onun kredit reytinqini nəzərə alaraq qeyd edilən məbləğə qədər aşağıdakı mümkün alternativləri məsləhət görür: 388 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ (i) Hər beş səhmə qarşı bir səhmin hər biri 300 pens olmaqla hüquq emissiyası. Anderraytinq və digər xərclər əldə edilən məcmu məbləğin 3%-ni təşkil edir. (ii) S Bankının 5 illik sabit 6%-li 40 milyon funt sterlinqədək təminatlı bank krediti. Kreditin ilkin rəsmiləşdirilməsi 2%-dir. Qeyd edilənlərdən başqa valyuta svopları mümkün deyildir. Valyuta svopları əsas məbləğin cari spot məzənnə ilə mübadiləsini, əks svopun isə ödəmə tarixində eyni məzənnə ilə mübadiləsini nəzərdə tutur. ABŞ dolları ilə LIBOR hazırda 3%-dir. $/£ Spot Bir illik forvard 1.8059 – 1.9082 1.8256 – 1.8286 G Şirkətinin cari MVHH-si aşağıda göstərilmişdir: Milyon funt sterlinqlə Milyon dollarla Uzunmüddətli aktivlər İnvestisiyalar Cari aktivlər 117.8 8.1 98.1 Kreditorlar: ödəmə müddəti bir il olan məbləğlər Kredit və digər borclar Digər kreditorlar (38.0) (48.6) 137.4 Kreditorlar: ödəmə müddəti bir ildən çox olan məbləğlər Orta və uzunmüddətli bank kreditləri 30.0 8%-li İstiqraz 20X9 (nominal dəyəri 100 funt sterlinq) 18.0 48.0 Kapital və digər ehtiyatlar Adi səhmlər (nominal dəyəri 25 pens) Ehtiyatlar 20.0 69.4 137.4 G Şirkətinin cari səhm üzrə dividenti 24 pens, dividentin artımı isə illik təqribən 5%-dir. Şirkətin cari səhm qiyməti 320 pensdir. Borc maliyyələşməsi üzrə faiz ödənişlərinin illik olaraq hər ilin sonunda edilməsi nəzərdə tutulur. Böyük Britaniyada və ABŞ-də korporativ vergi dərəcəsi 30%-dir. Emissiya xərcləri və svop haqqları vergi hesablanarkən gəlirdən çıxılmır. Tələb olunur: Hər iki maliyyə mənbəyini müzakirə edin, dəyərləndirin və G Şirkəti üçün hansının daha əlverişli olduğunu əsaslandırın. FƏSİL – E2: Uzunmüddətlİ malİyyə mənbələrİ və onların əldə edİlməsİ : 389 Sınaq Suallarına Cavablar Sual 1-in cavabı a) Borc və kapital maliyyələşmələrinin üstünlükləri və eyni zamanda çatışmayan cəhətləri aşağıda göstərilmişdir: Borc maliyyələşməsinin üstünlükləri a) b) c) Şirkətin sahiblik payını və ya gələcək mənfəətini digər şəxslərə ötürməyinə ehtiyac yoxdur. Borcverən şirkətin idarə olunması ilə bağlı nəzarətə malik olmur. O, sadəcə kreditin ödənişləri ilə maraqlanır. Borc alınmış vəsaitlər şirkətə biznes aktivlərinin alınmasına kömək edir, mənfəətin şirkətdə saxlanılmasını və ya şirkətin sahiblərinə ödənişlər etmək məqsədilə istifadəsini təmin edir. Kredit üzrə ödənilmiş faizlər vergi hesablanarkən gəlirdən çıxılır. Borc maliyyələşməsinin çatışmayan cəhətləri a) b) c) d) e) f) g) Şirkət kreditləri geri ödəmək üçün kifayət qədər pul vəsaitinə malik olmalıdır. Ümumiyyətlə, pul vəsaiti şəklində olan mənfəət kredit ödənişləri üçün istifadə edilir. Əgər şirkət külli məbləğdə kreditə malikdirsə, mənfəət əldə etməsinə baxmayaraq bunu pul vəsaiti şəklində göstərə bilməyəcək. Krediti əldə etmək üçün kreditorlarla və onların tələbləri ilə razılaşmaq lazımdır. Kreditin risklilik dərəcəsi yüksək olduqca faiz dərəcəsi də yüksək olur. Bir çox kreditorlar kiçik biznes kreditləri üçün şirkət sahibinin zəmanətini və ya birgə məsuliyyətini tələb edirlər. Kreditlər adətən təminat şəklində girov tələb edir. Əgər kredit ödənilməzsə, borcverən girovu mənimsəmək hüququna malikdir. Həddindən artıq borclanma kredit reytinqinə və gələcəkdə vəsait əldə etmək imkanına mənfi təsir edə bilər. Kapital maliyyələşməsinin üstünlükləri a) b) c) d) Səhmdar kapitalı şirkət müflis elan edilsə belə geri ödənilməli deyil. Kapital investisiyası cəlb etmək üçün şirkət aktivlərini girov kimi təklif etməli deyil. Kifayət qədər kapitala malik şirkətlər kreditorlar və səhmdarlar üçün daha sağlam görünür. Kredit üzrə ödənişlər etmədiyindən şirkət daha çox sərbəst pul vəsaitinə sahib olur. Kapital maliyyələşməsinin çatışmayan cəhətləri a) b) c) d) Şirkət sahiblik payının və gələcək mənfəətinin bir hissəsini digər səhmdarlara verməlidir. Digər səhmdarlar şirkətin idarə edilməsi ilə bağlı müxtəlif fikirlərə malik ola bilərlər. Səhmdarlara divident ödənişləri vergi hesablanarkən gəlirdən çıxılmır. Səhmdarların qəbul etdikləri borc-kapital nisbəti iqtisadiyyat və istehsal sahəsinə uyğun olaraq müxtəlifdir. Şirkətin maliyyə strategiyası və cari borc-kapital nisbətindən asılı olaraq, əgər kapitalın mənfəət norması borc maliyyələşməsi üzrə təklif edilən faiz 390 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ dərəcəsindən yüksəkdirsə şirkət borc maliyyələşməsini artıra bilər. Beləliklə şirkət səhm üzrə mənfəətini artıra bilər. Sual 2-nin cavabı İstiqrazın dəyəri 130 dollardır. Bu, bu gün üçün pul vəsaitinin şirkətdən xaricə axını deməkdir. S Şirkəti illik 8% əldə edəcəkdir. Əgər biz bu rəqəmləri 10%-lə diskontlaşdırsaq, pul vəsaiti hərəkətlərinin xalis cari dəyərini hesablamış olarıq. Pul vəsaiti hərəkətinin cari dəyəri: İl Pul vəsaitinin hərəkəti Diskont faktoru (10%lə) Cari dəyər 0 1 2 3 (130) 8 8 8 1.000 0.909 0.826 0.751 (130) 7.27 6.61 6.01 (110.11) Gəlin indi 3 ildən sonra səhmlərin pul dəyərini hesablayaq və onların cari dəyərini yuxarıda göstərilən xalis pul vəsaitlərinin şirkətdən xaricə axmasının cari dəyəri ilə müqayisə edək. Dollarla 25 səhmin cari bazar dəyəri 3 ildən sonra pul dəyəri: Bu məbləğin 10%-li diskont faktoru ilə cari dəyəri =25 x 5 =125 x 1.083 =157.46 x 0.751 125.00 157.46 118.25 Konvertasiya nəticəsində əldə edilən məbləğin cari dəyəri yüksək olduğundan S Şirkəti istiqrazı alacaqdır. Onun gəliri = 118.25 –110 8.25 Sual 3-ün cavabı Səhm üzrə nəzəri hüquqsuz dəyərin hesablanması = (Hüquqların tətbiq edilməsindən əvvəl bütün səhmlərin ədalətli dəyəri +Hüquqların tətbiq edilməsi nəticəsində əldə edilən cəmi məbləğ) / (Hüquqların tətbiq edilməsindən öncə bütün səhmlərin sayı + Hüquq emissiyası ilə buraxılan səhmlərin sayı) = ((22.00$ x 1,000 səhm) + (10.00$ x 250 səhm)) / (1,000 səhm + 250 səhm) = (22,000$ + 2,500$) / 1,250 səhm = 24,500$ /1,250 Səhm üzrə nəzəri hüquqsuz dəyər = 19.60 dollar Düzəliş faktorunun hesablanması: FƏSİL – E2: Uzunmüddətlİ malİyyə mənbələrİ və onların əldə edİlməsİ : 391 Hüquqların tətbiq edilməsindən əvvəl səhm üzrə ədalətli dəyər / Səhm üzrə nəzəri hüquqsuz dəyər = 22.00 dollar / 19.60 dollar = 1.12 Əsas səhm üzrə mənfəətin hesablanması 20X7 Dollarla 20X7-ci il ilkin təqdim olunduğu kimi əsas səhm üzrə mənfəət 2,200 dollar / 1,000 səhm 20X7-ci il hüquq emissiyasından sonra dəyişdirilmiş əsas səhm üzrə mənfəət 2,200 dollar / 1,000 səhm x 1.12 20X8-ci il hüquq emissiyasını özündə əks etdirən əsas səhm üzrə mənfəət = 3,000 dollar / [(1,000 x 1.12 x 2/12) + (1,250 x 10/12)] = = 3,000 dollar / (186.67 + 1,041.67) = = 3,000 dollar / 1,228.34 20X9-cu il əsas səhm üzrə mənfəət 3,600 dollar / 1,250 səhm (a) Səhmlər Dəyəri Dollarla 3 1 48 12 4 60 Yeni bazar dəyəri = 60 / 4 = 15 dollar (səhm üzrə) Dollarla 20X9 Dollarla 2.20 1.96 2.44 2.88 Sual 4-ün cavabı Cari sahiblik Hüquqlar 20X8 392 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ (b) Hüquqların dəyəri Dollarla Bazar dəyəri Xərc 15 12 3 (c) Sahib olduğu 1,200 ədəd səhm üzrə hüquqların yarısından istifadə edən və digər yarısını satan Cəmilənin cəmi kapitalı: Cari kapital = Səhmlərin sayı x bir səhmin qiyməti = 1,200 x 16 dollar = 19,200 dollar Yeni kapital Səhmlərin sayı Hüquq emissiyası 1/3 Cəmi 1,600 Dollarla Hüquqların xərci = 200 x 12 Yeni xalis kapital Dollarla 21,000 Hüquq emissiyasından sonra səhmlərin dəyəri = 1,200 + (½ x 400) x 15 dollar = 1,400 x 15 dollar Hüquqların yarısının satışı = 200 x 3 1,200 400 600 (2,400) (1,800) 19,200 Sual 5-in cavabı Borc və kapital maliyyələşməsi arasında seçim edərkən aşağıdakı amillər nəzərə alınmalıdır. • Risk Risk biznes mühitindəki qeyri-müəyyənliyə əsaslanır. Direktorlar iqtisadiyyatdakı dəyişikliklərin şirkət üzərindəki təsirlərini müşahidə etməlidirlər. Əgər şirkət qeyri-müəyyən mühitə qarşı həssasdırsa şirkətin investisiya imkanları ilə bağlı risklər nəzərə alınmalıdır. Əgər mühit qeyri-müəyyəndirsə və tez-tez dəyişirsə, kapital maliyyələşməsi daha yaxşı seçim ola bilər. Buna səbəb səhm investorlarının divident və ya şirkətin illik mənfəətinin bir hissəsini tələb etməsidir. Digər tərəfdən, əgər şirkət borc maliyyələşməsindən istifadə edirsə, likvidlik mövqeyindən asılı olmayaraq əvvəlcədən təyin edilmiş faiz və əsas borc üzrə ödənişlər həyata keçirilməlidir. Kreditin şərtlərinin razılaşdırıla bilməsinə baxmayaraq vəsaitlər geri ödənilməlidir. • Xərc Vergi ödəyən şirkətlər üçün borc daha ucuz başa gəlir. Çünki şirkət borc faizləri üzrə vergi çıxılmalarından faydalana bilər. FƏSİL – E2: Uzunmüddətlİ malİyyə mənbələrİ və onların əldə edİlməsİ : 393 Bundan əlavə, kreditin məbləği sabit olduğundan və sabit faiz dərəcəsindən istifadə edildiyindən borc maliyyələşməsinin xərcini əvvəlcədən müəyyənləşdirmək mümkündür. Bu, vergi planlaşdırılması üçün faydalıdır. Səhmdarların riski kreditorların riskindən daha çox olduğundan kapital maliyyələşməsinin xərci daha çox olur. • Sahiblik və nəzarət Kapital maliyyələşməsini borc maliyyələşməsindən fərqləndirən digər bir cəhət də odur ki, səhmdarlar şirkətdə daimi paya sahib olurlar. Kapital maliyyələşməsi zamanı şirkət pul vəsaiti qarşılığında sahiblik və nəzarət payının bir hissəsini itirir. Yeni səhmdarlardan külli miqdarda kapital cəlb edilməsi mövcud səhmdarların sahiblik və nəzarət paylarını azalda bilər. Kiçik ailə şirkətləri nəzarəti saxlamaq üçün borc maliyyələşməsinə üstünlük verirlər. Digər tərəfdən, borc kreditorlara seçim hüququ vermir, odur ki, nəzarətin azalmasına yeganə səbəb kredit müqaviləsində nəzərdə tutulmuş məhdudlaşdırıcı tələblər ola bilər. • Müddət Əldə edilmiş maliyyələşmə onun istifadə məqsədlərinə uyğun olmalıdır. Əgər investisiyanın ilk illərdə mənfəət gətirməsi gözlənilmirsə, kapital maliyyələşməsinə üstünlük verilməlidir. Əks təqdirdə, borc maliyyələşməsi daha uyğun ola bilər. Eynilə, qısamüddətli investisiya layihələri üçün uzunmüddətli maliyyələşmə heç də doğru seçim olmazdı. • Borclanma təsiri Şirkətin fəaliyyət göstərdiyi istehsal sahəsi, təqdim etdiyi təminatın xüsusiyyətləri və keyfiyyətləri və pul vəsaitlərində gözlənilən dəyişikliklə yanaşı borcların ödəmə qabiliyyəti ilə bağlı şirkətin mövcud borclanma səviyyəsi də potensial kreditorların qərarlarına (qiymət ilə bağlı) təsir edə bilər. Borc maliyyələşməsindən istifadə zamanı səhmdarların mənfəəti üzərində “borclanma təsiri” öz əksini tapır. Bu zaman fəaliyyət və satışların müəyyən nisbətdə artımı mütənasib nisbətdən daha artıq təsirə malik olur. Ona görə də borc maliyyələşməsindən istifadə şirkət inkişaf etdiyi zaman müsbət, zəiflədiyi zaman isə mənfi təsirlərə səbəb olur. Bu səbəbdən tənəzzül zamanı borclanma arzuolunmaz nəticələrə gətirib çıxara bilər. Sual 6-nın cavabı Adından da göründüyü kimi, riskli kapital səhmdarlar tərəfindən nisbətən daha riskli bizneslərə kapital qoyuluşudur. Səhmdarlar bu riski könüllü olaraq qəbul edirlər və investisiyaları üzrə daha çox gəlir əldə etmək və ya şirkətdə pay sahibi olmağı planlaşdırırlar. Riskin böyüklüyünə biznesin yeni olması, yeni texnologiyalara əsaslanan və hələ bazara çıxarılmamış məhsul və ya biznesin digər səbəblərdən qeyri-müəyyən olması səbəb ola bilər. Şirkət aşağıdakı hallarda riskli kapital maliyyələşməsinə ehtiyac duya bilər: 394 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ • • • • Fəaliyyətin gələcəkdə genişləndirilməsi Təcrübə işləri Müəssisələrin birləşməsi Şirkətin yaradılması Sual 7-nin cavabı Şirkət dönərli istiqrazlardan istifadə etməklə bir çox üstünlüklərdən faydalana bilər: • Aşağı xərclə kapitalın cəlb edilməsi Dönərli istiqrazların emissiyasının üstünlüklərindən biri onların maliyyə vəsaitlərini az xərclə və dərhal təmin etməsidir. Çünki bu halda konvertasiya seçimi effektiv olaraq ödəniləcək faiz dərəcələrini azaldır. Bu maliyyə mənbəyindən istifadə etməklə şirkət investisiya layihəsinin ilkin mərhələsində aşağı xərcli kapitaldan faydalana bilər. • Cəlbedici investisiya Dönərli istiqrazları emissiya etməkdə başlıca məqsəd emissiyanı səhmdarlar üçün kifayət qədər cəlbedici göstərməkdir, çünki bu zaman bütün istiqrazlar satın alınar. Dönərli istiqrazlar gələcəkdə səhmdar kapitalından faydalanmaq üçün borc riski hesab olunduğundan səhmdarlar üçün əlverişli investisiyadır. Ona görə də maliyyələşmə nisbətən daha asan əldə edilir. • Təxirə salınmış kapital maliyyələşməsi Dönərli istiqraz emissiya etməklə şirkət kapital maliyyələşməsini təxirə sala bilər, yəni şirkət adi səhmləri gələcəkdə satacaq. • Pul vəsaitlərinin hərəkətinə təsiri İnvestorlar istiqrazları kovertasiya etməyə hazır olduqları zaman şirkət istiqrazların geri ödənilməsi ilə bağlı pul vəsaiti hərəkəti problemlərindən yayına bilir. Əgər istiqrazların konvertasiyası ilə bağlı şirkətin fərziyyələri reallaşarsa, o zaman istiqrazların geri ödənilməsi ilə bağlı əlavə fondun yaradılmasına ehtiyac qalmaz. • Yüksək borclanma səviyyəsi Dönərli istiqrazlar birbaşa borcların nəticəsi olan yüksək borclanma səviyyəsini azaldır (dönərli istiqrazlar üzrə faiz dərəcəsi az olur). Sual 8-in cavabı Törəmə müəssisənin əldə etdiyi pul vəsaitləri dollarla ifadə edildiyindən, satınalma üçün maliyyələşməni dollarla cəlb etmək daha münasib olar. Bu, şirkətə “təbii” xarici valyuta hedcinqini əldə etməyə imkan verər. Əsas borcun və faiz xərclərinin ödənişi törəmə müəssisə tərəfindən əldə edilən dollarla ifadə olunmuş pul vəsaitləri ilə həyata keçiriləcək. Şirkətin uzunmüddətli aktivlər üçün 60 milyon dollar, dövriyyə kapitalı üçün isə 2 milyon dollara ehtiyacı var (cəmi 62 milyon dollar). Bu, cari spot valyuta məzənnəsi (1.8059) ilə konvertasiya etdikdə 34.33 milyon funt sterlinqə bərabərdir. Vəsaitin böyük hissəsi uzunmüddətli aktivləri maliyyələşdirmək üçün sərf ediləcəyindən, qısamüddətli maliyyələşmədən istifadə edilməsi arzuolunan deyil. Qısamüddətli maliyyələşmə dövriyyə kapitalı tələblərini qarşılamaq üçün daha müvafiq hesab edilir. Hüquq emissiyası Səhm emissiyası borc maliyyələşməsi ilə müqayisədə səhmdarlar üçün daha risklidir və divident ödənişləri üzrə şirkətə vergi güzəştləri təklif etmir. Həmçinin, kapital maliyyələş- FƏSİL – E2: Uzunmüddətlİ malİyyə mənbələrİ və onların əldə edİlməsİ : 395 məsi şirkət üçün baha başa gəlir. Səhmdar kapitalının cari xərci dividentin artım modelindən istifadə etməklə aşağıdakı şəkildə hesablanır: Ke = (D0 (1+ g)) / P0 + g Burada, D0 = Cari divident P0 = Səhmin cari dividentsiz bazar qiyməti g = Dividentlərin proqnozlaşdırılan gələcək artım dərəcəsi Ona görə də, Ke = 24 (1.05) / 320 + 0.05 = 0.1288 və ya 12.88% Hüquq emissiyası qiyməti cari bazar qiymətindən az olduğundan kapital xərci hüquq emissiyasından sonra arta bilər. Planlaşdırılan hüquq emissiyası 16 milyon ədəd (80m/5) yeni səhmin hər biri 300 pens olmaqla emissiyasını nəzərdə tutur. Emissiya nəticəsində əldə edilən məbləğ 48 milyon funt sterlinqə bərabərdir. 3% emissiya xərcləri çıxıldıqdan sonra xalis məbləğ isə 45.6 milyon funt sterlinqdir. Bu, tələb olunan məbləğdən (34.33 milyon funt sterlinq) çoxdur. Ona görə də şirkət ABŞ-dakı törəmə müəssisəni maliyyələşdirmək üçün 12 milyon ($34.33 x 103/100 = $35.36/3.0 = 12m) yeni səhm emissiya etməlidir. Lakin hüquq emissiyası digər maliyyə məmbələri ilə müqayisədə valyuta riskinə məruz qalır və daha çox vaxt tələb edir. Sabit faizli kredit Sabit faizli təminatlı bank kreditini 40 milyon funt sterlinqədək əldə etmək mümkün olduğundan şirkətin bütün borc tələbini qarşılamağa imkan verir. Kreditin ilkin rəsmiləşdirilməsi haqqı 2% olduğundan şirkətin əldə etməli olduğu məcmu məbləğ 35.03 milyon funt sterlinq (34.33m/0.98) olar. S Bankından əldə edilən vergidən sonrakı 35.03 milyon funt sterlinq məbləğindəki xərc aşağıdakı şəkildə təyin edilir: 35,03 = 0,7006 + (2,102(1 – 0,3)) / (1 + kd)) + (2,102(1 – 0,3) / (1 + kd)2) + (2,102 (1- 0,3) / (1 + kd)5 )+ (35,03 / (1 + kd)5) Faiz xərcinin 5% olduğunu nəzərə alaraq: 5% Funt sterlinq ilə Cari dəyər annuitet 1.471 x 4.329 (məcmu CD faktoru) 6.368 Cari dəyər 27.464 35.03 x 0.784 (5 il üçün CD faktoru) Haqq (35.03 x 0.02) 0.701 34.533 Hesablanan məbləğ 35.03 milyon funt sterlinq əsas məbləğə bərabər olduğundan belə nəticəyə gəlmək olar ki, S Bankından əldə edilən borc maliyyələşəsinin vergidən sonrakı xərci marjinal olaraq 5%-dən çoxdur. Lakin sabit faizli kreditdə valyuta riski mövcuddur. Nəticə G Şirkəti investisiya layihəsini maliyyələşdirmək üçün potensial olaraq hər iki mənbədən istifadə edə bilər. Əgər şirkət cari borc əmsalını artırmaq istəmirsə, maliyyələşmənin bir hissəsini hüquq emissiyası vasitəsilə həyata keçirə bilər. 396 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ BÖLMƏ - E MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ E3 FƏSİL – E3: Qısa və uzunmüddətlİ malİyyə vəsaİtlərİnİn İslam malİyyəsİ vasİtəsİlə əldə edİlməsi Mövzuya i̇ lki̇ n baxış Bank sahəsinin ən mühüm iki prinsipi risklərin idarə edilməsi və sağlam korporativ idarəçilikdir. Ənənəvi maliyyə xidmətlərinə oxşar olaraq İslam maliyyəsi də bu əsaslar üzərində fəaliyyət göstərir. İslam maliyyə xidmətləri sürətli şəkildə inkişaf edir. İslam maliyyə xidmətləri əvvəlcə Orta və Uzaq şərq ölkələrində geniş yayılmışdır. Lakin onlar tədricən digər ölkələrdə də böyük marağa səbəb olmuşdur. Hal-hazırda “sukuk” (İslam istiqrazları) və “təkafül” (İslam sığortası) kimi vasitələrdən geniş şəkildə istifadə edilir. Bugünkü qloballaşan dünyada maliyyə menecerləri İslam bankçılığının təklif etdiyi müxtəlif maliyyə vasitələrindən xəbərdar olmalıdırlar. Bu fəsil İslam maliyyəsinin əsas prinsiplərini əhatə edir. Bu Fəsil, ticarət krediti, lizinq, səhmdar və ya borc maliyyələşməsi kimi müxtəlif vasitələrin işləmə mexanizmini başa düşməyə kömək edəcək. Bu xidmətlərin əsasında İslam qanunları və ya Şəriət durur. Nələri̇ öyrənəcəyi̇ k a) İslam maliyyəsi ilə ənənəvi maliyyənin əsas fərqlərinin izahı.[1] b) Faiz (riba) anlayışının və İslam maliyyə qiymətli kağızları vasitəsilə gəlirin əldə edilməsinin izahı.[1] (Hesablamalar tələb olunmur) c) Şirkətlərin istifadə edə biləcəyi qısa və uzunmüddətli İslam maliyyə alətlərinin müəyyənləşdirilməsi və qısa izahı:[1] i. Ticarət krediti (murabaha) ii. Lizinq maliyyələşməsi (icara) iii. Kapital maliyyələşməsi (mudaraba) iv. Borc maliyyələşməsi (sukuk) v. Riskli kapital (muşaraka) 398 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Giriş Praktiki nümunə Sükuk ABŞ-da ilk dəfə İst Kameron Qaz Şirkəti tərəfindən 2006-cı ildə buraxılmışdır. O, tamamilə Şəriət qaydalarına əsaslanırdı. 2006-cı ildə Dubayda məşhur Nakhil Qrupu öz layihələrini maliyyələşdirmək üçün bir neçə milyard dollar dəyərində sukuk emissiya etdi. 2010-cu ilin iyul ayında Nomura Holdinqi yapon transmilli korporasiyasına Malayziyadan xaricdə 100 milyon dollar dəyərində sukuk emissiya etmişdir. Böyük Britaniyanın Standart Çarterd Şirkəti Şəriət qaydalarına əsaslanan maliyyə alətləri emissiya etməyi planlaşdırır. Bu, İslam maliyyəsinin qapılarını yapon şirkətlərinin üzünə açmışdır. Bunlar sadəcə müxtəlif banklar tərəfindən buraxılan İslam maliyyə vasitələrinə bir neçə nümunədir. Bu, indiyədək istifadə edilən maliyyələşmənin həcmi barədə bir fikir formalaşdırır. Bir sorğuya əsasən Sukuk bazarının həcmi 8 milyard dollardan çoxdur. İslam maliyyələsinin artan inkişafı qlobal maliyyə bazarlarında yeni imkanlar yaradır. Şəriət qaydalarına əsaslanan əmtəə birjaları mövcuddur. Böyük Britaniyanın Standart Çarterd Şirkəti Orta Şərq bazarlarında əmtəə törəmə maliyyə alətlərini buraxmağı planlaşdırır. Bu fəsili oxuduqca siz bu maliyyə vasitələrinin işləmə mexanizmini və onların ənənəvi maliyyə ilə fərqlərini başa düşəcəksiniz. 1. İslam maliyyəsi ilə ənənəvi maliyyənin əsas fərqlərinin izahı.[1] Nələri öyrənəcəyik a 1.1 İslam maliyyəsi nə deməkdir? İslam maliyyəsi Şəriət qaydalarına (İslam qanunları) əsaslanan maliyyə sistemidir. Ona aşağıdakılar təsir edir: a) b) c) Quran və onun tətbiqi. Quran müsəlmanların müqəddəs kitabıdır. Sünnə: İslam qaydalarına əsaslanan həyat tərzidir. O, Məhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.s.) hədislərinə və həyat tərzinə əsaslanır. Hüquqşünas və ilahiyyatçıların ortaq fikirləri. Tövsiyə Şəriət müqəddəs İslam qanunudur və İslam cəmiyyətlərində idarəçilikdə istifadə edilir. İslam maliyyəsində borca verilən və əldə edilən vəsaitlərin hamısı Şəriət qanunlarına əsaslanmalıdır. İslam maliyyəsində pul yalnız əməliyyatları həyata keçirmək üçün bir vasitə hesab edilir. Beləliklə, investisiyaların əsasında aktivlərin mülkiyyət hüququnun dəyişdirilməsi prinsipi durur. FƏSİL – E3: Qısa və uzunmüddətlİ malİyyə vəsaİtlərİnİn İslam malİyyəsİ vasİtəsİlə əldə edİlməsi : 399 1.2 İslam maliyyəsinin əsas prinsipləri Tövsiyə İslam qumar oynamaq, donuz əti yemək, spirtli içkilər içmək və s. kimi fəaliyyətləri qadağan edir. İcazə verilən digər fəaliyyətlər halal adlanır. İslam maliyyəsində halal olmayan heç bir mal üzrə əməliyyat aparıla bilməz. 1. 2. 3. 4. Şəriət qanunlarına qarşı olan investisiyalar maliyyələşdirilmir. Şəriətdə arzuolunmayan və ya qadağan edilən mallara, məsələn, spirt, qumar, narkotik maddələrə investisiya qoyulmur. Hər bir əməliyyat üzrə risklər ən azı iki tərəf arasında bölüşdürülməlidir. Bu, biznes risklərinin əldə edilən mənfəətdən pay qarşılığında investisiya edən tərəflə onu idarə edən tərəf arasında bölüşdürülməsini təmin edir. Aşağıdakılar qadağandır: a) Riba, yəni faiz əldə etmək. b) Masir, yəni spekulyasiya və ya birja oyunu. c) Qarar, yəni əməliyyatın obyekti və ya müqavilənin şərtləri ilə bağlı qeyri-müəyyənliklər. Bu qadağan, hər hansı bir şəxsin sahib olmadığı mallar üzrə ticarətini də əhatə edir. 1.3 İslam maliyyəsi ilə digər ənənəvi maliyyə arasındakı fərqlər 1. İslam dini qaydalarına bağlılıq: İslam maliyyəsi İslam qanunları ilə idarə edilir. Ona görə də İslam qanunlarına qarşı olan əməliyyatlar maliyyələşdirilmir. Ənənəvi maliyyə heç bir dini qaydalara əməl etmək məcburiyyətində deyildir. Ona görə də biznesin fəaliyyət dairəsi İslam maliyyəsindən daha genişdir. 2. Faiz hesablanan qiymətli kağızlar (borc alətləri): İslam qanunları ribanı (faiz, sələm) qəbul etmir, faiz ödənişlərinin əldə edilməsi İslamda halal hesab edilmir. Beləliklə, İslam maliyyəsi vasitəsilə borc maliyyələşməsi əldə etmək mümkün deyil. Borc alətləri ənənəvi maliyyə sisteminin böyük bir hissəsini təşkil edir. Bir çox müəssisələr qısa və uzunmüddətli maliyyə ehtiyaclarını qarşılamaq üçün tez-tez borc maliyyələşməsindən istifadə edirlər. Ənənəvi bankçılıqda bütün bank sistemi faiz ödənişlərinə əsaslanır. Bundan əlavə, İslam maliyyəsi vasitəsilə bir hissəsi borcdan ibarət olan hibrid qiymətli kağızlar, məsələn, imtiyazlı səhmlər, emissiya etmək olmaz. Tövsiyə İslam maliyyəsində pulun vaxt dəyəri nəzərə alınmır, lakin bu, ənənəvi maliyyədə investisiya layihələrinin dəyərləndirilməsi zamanı çox mühüm rol oynayır. 3. Spekulyasiya: qarar mövcudluğu və xüsusiyyətləri qeyri-müəyyən olan malların satışını ifadə edən bir anlayışdır. İslam qanunları birja oyununu və qaydalarını qəti qa- 400 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ dağan edir. Yəni müqavilələrdə risk/qeyri-müəyyənliyə icazə verilmir. Ona görə də spekulyativ mahiyyətli müqavilələr İslam maliyyəsindən faydalana bilməz. Spekulyasiyanın qadağan edilməsi İslam maliyyəsində sığorta və törəmə maliyyə alətləri bazarlarının inkişafına ciddi şəkildə təsir edir. Bəzi İslam maliyyəsi təşkilatlarının son zamanlarda Şəriət qaydalarına əsaslanan bir neçə sığorta və törəmə maliyyə alətləri təklif etməsinə baxmayaraq onların hər ikisi də hələ ilkin mərhələdədir. Ənənəvi maliyyə sistemində spekulyasiya və ya risk üzrə heç bir qadağan yoxdur. Spekulyasiyaya əsaslanan günlük ticarət səhm və əmtəə birjalarında alınıb-satılan qiymətli kağızların likvidliyini təmin edir. Ənənəvi maliyyə sistemi yaxşı tənzimlənən və yüksək inkişaf etmiş sığorta və törəmə maliyyə alətləri bazarına malikdir. 4. Qadağan edilmiş mallar: İslamda qadağan edilmiş mallar üzrə əməliyyatlar İslam maliyyəsi vasitəsilə maliyyələşdirilmir. İslam maliyyəsi İslam qanunları əsasında fəaliyyət göstərir və ona görə də İslamda qadağan edilmiş mallar üzrə ticarətin maliyyələşdirilməsi həyata keçirilə bilməz. Bu səbəbdən İslam maliyyəsinin əhatə dairəsi yalnız İslamda halal qəbul edilmiş mallardan ibarətdir. Ənənəvi maliyyə malları halal və qadağan olunmuş şəkildə təsnifləşdirmir. Yeganə qadağan ondan ibarətdir ki, əməliyyatlar həyata keçirildiyi ölkələrin qanunlarını pozmamalıdır. Nümunə İslam spirtli içkilərin istehlakını qadağan edir. Buna görə də İslam bankı, yəni İslam prinsipləri əsasında fəaliyyət göstərən bank spirtli içkilər istehsal edən şirkəti maliyyələşdirə bilməz. Ənənəvi maliyyə sistemində fəaliyyət göstərən banklar bu cür məhdudiyyətlərə məruz qalmır. 5. Mövcud olmayan mallar üzrə ticarət: İslam maliyyəsində mövcud olmayan malların satışı qadağandır. İslam maliyyəsinə uyğun olan satışlarda satılan mal satış zamanı mövcud olmalıdır. Ona görə də mövcudluğu gələcəkdə reallaşacaq mallar üzrə müqavilələr İslam maliyyəsi vasitəsilə maliyyələşdirilə bilməz. Ənənəvi maliyyə mövcud olmayan malların ticarətini qadağan etmir. Alıcı və satıcı qarşılıqlı razılaşma əsasında mövcudluğu gələcəkdə reallaşacaq malların ticarəti üzrə müqavilə imzalaya bilərlər. Nümunə Rəhim və Əhməd hələ doğulmamış buzovun satışını həyata keçirirlər. Əməliyyat tarixində buzov mövcud deyildir. Ona görə də İslam maliyyəsində bu əməmliyyat qadağan hesab edilir. Doğulmamış buzovun satışı ənənəvi maliyyədə normal qəbul edilir. FƏSİL – E3: Qısa və uzunmüddətlİ malİyyə vəsaİtlərİnİn İslam malİyyəsİ vasİtəsİlə əldə edİlməsi : 401 Ənənəvi maliyyə sistemində qarğıdalı, arpa, buğda və s. kimi kənd təsərrüfatı məhsulları mövcud olmamışdan (toplanmamışdan) əvvəl əmtəə birjalarında satılır. Lakin bu cür sövdələşmələr İslam maliyyəsində qadağan edilmişdir. 6. Ticarət obyektinin mülkiyyət hüququ: İslam maliyyəsinə əsasən satıcı satdığı malın mülkiyyət hüququna malik olmalıdır. Beləliklə, hər hansı bir şəxs sahib olmadığı malı sata bilməz. İslam maliyyəsində satıcının malın mülkiyyət hüququnu əldə etməmişdən əvvəl satması düzgün hesab edilmir. Nümunə Abdulla Rəhmanın evini almaq istəyir. O, Rəhmanın evini əldə etməmişdən əvvəl onu Salmana satmaqla bağlı sövdələşmə imzalayır. Bu cür əməliyyat İslam maliyyəsində düzgün hesab edilmir. Ənənəvi maliyyə sistemində malın mülkiyyət hüququnu əldə etməmişdən əvvəl onu digər bir şəxsə satmaq olar. Bu zaman mallar onların üçüncü tərəfə satışını həyata keçirdikdən sonra əldə edilir. Nümunə Cəmilin kitab mağazası var. Jalə (müştəri) ona anbarında olmadığı bir kitabı sifariş verir. Cəmil Jaləyə bildirir ki, o bu kitabı bir həftə ərzində təhvil verə biləcək. Jalə kitabı Cəmildən bir həftə sonra almağa razılaşır və onların hər ikisi müqavilə öhdəliklərini qəbul edirlər. Bu əməliyyat ənənəvi maliyyə sistemində normal hesab olunur. Lakin İslam maliyyəsində düzgün qəbul edilmir, çünki Cəmil həmin kitabın mülkiyyət hüququna sahib deyil. 7. Ticarət obyektinin sahibliyi: İslam maliyyəsində satıcı ticarət obyektinə malik olmalıdır. Sahiblik fiziki və konstruktiv ola bilər. Konstruktiv sahiblik halında satıcı mala hələ fiziki olaraq malik deyil, lakin o obyekt üzərində hüquq və öhdəliklər də daxil olmaqla nəzarəti əldə etmişdir. Nümunə Səlim Caviddən velosiped alır. Səlim velosipedi seçir və Cavid onu Səlimin sərbəst şəkildə əldə edə biləcəyi bir yerə aparır. Cavid ona velosipedi istədiyi vaxt əldə etməyə icazə verir. Burada Səlim velosipedə konstruktiv olaraq malikdir. O, bu velosipedi satmaqla bağlı sövdələşməyə girə bilər və bu İslam maliyyəsində düzgün əməliyyat hesab edilir. Ənənəvi maliyyə sistemində malı satarkən müəssisənin ona malik olması kimi bir məhdudiyyət yoxdur. 402 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ 8. Gələcək tarixdə satış: İslam maliyyəsində satış həmin an və mütləq şəkildə olmalıdır. Satış aşağıdakı hallarda düzgün hesab edilmir: • • O, gələcək tarixə razılaşdırılmışdır; və Baş verməsi gözlənilən digər bir hadisədən asılıdır. Nümunə Sahib 10 yanvar 20Y0-cu il tarixində İmrandan on ədəd xalça almaqla sövdələşməyə daxil olur. Müqaviləyə əsasən İmran xalçaları Sahibə 15 yanvar 20Y0-cu il tarixində satacaqdır. Bu müqavilə gələcək tarix üçün nəzərdə tutulmuşdur və ona görə də düzgün hesab edilmir. Əgər Akif imtahanlardan keçərsə Cavid öz kompüterini ona satmaqla bağlı müqavilə imzalamışdır. Bu satış digər gələcək bir hadisədən asılıdır və ona görə də düzgün hesab edilmir. Ənənəvi maliyyə sistemində gələcək tarixə aid olan və ya gələcəkdə baş verəcək digər bir hadisədən asılı olan müqavilələr üzrə heç bir qadağan yoxdur. 9. Şərti satışlar: bu, hər hansı xüsusi bir şərtin ödənilməsi halında mülkiyyət hüququnun satıcıdan alıcıya keçməsidir. Ənənəvi maliyyə sistemində daşınmaz əmlak əməliyyatlarını həyata keçirmək üçün şərti satışlardan tez-tez istifadə olunur. Məsələn, alıcı əmlakın mülkiyyət hüququnu onun dəyərini yalnız tam şəkildə ödədikdən sonra əldə edə bilər. İslam maliyyəsində satışlar şərtsiz olmalıdır. Lakin bir istisna var. İslam maliyyəsində şərti satışlar o zaman düzgün hesab edilir ki, tələb olunan şərt əməliyyatın bir hissəsi kimi tanınsın. Nümunə Gülzar Akifin evini almaq istəyir. Akif bir şərtlə evini Gülzara satmağa razılaşır ki, Gülzar, onun maşınını da alsın. Bu şərt satışı şərtli satış edir və ona görə də İslam maliyyəsində düzgün qəbul edilmir. Gülşah avtomobil almaq istəyir. Gülşən isə avtomobil satışı ilə məşğul olur. Gülşah avtomobili Gülşəndən almağa razılaşır, lakin əlavə bir şərt təklif edir – Gülşən bir il ərzində avtomobilə pulsuz xidmət göstərməlidir. Burada Gülşah tərəfindən təklif edilən şərt qanuni və həmçinin, əməliyyatın bir hissəsi hesab edildiyindən İslam maliyyəsində düzgün qəbul edillir. FƏSİL – E3: Qısa və uzunmüddətlİ malİyyə vəsaİtlərİnİn İslam malİyyəsİ vasİtəsİlə əldə edİlməsi : 403 XÜLASƏ İslam maliyyəsi və digər ənənəvi maliyyə sistemləri arasındakı fərq İslam maliyyəsi Ənənəvi maliyyə İslam prinsiplərinə bağlılıq Heç bir dini qaydalara bağlılıq yoxdur Faiz ödənişlərini qadağan edir Spekulyasiya etmək qadağandır, yəni riskli müqavilələrə icazə verilmir İslamda qadağan edilmiş malların ticarətinə icazə verilmir Mövcud olmayan mallar üzrə ticarət qadağandır Malın mülkiyyət hüququ əldə edilməmişdən əvvəl satışı qadağandır Satıcı satış obyektinə malik olmalıdır Satış həmin an və mütləq olmalıdır Satış şərtsiz olmalıdır Faiz ödənişlərinə icazə verilir Spekulyasiya üzrə heç bir qadağan yoxdur Heç bir mal üzrə qadağan yoxdur (qanun çərçivəsində) Mövcud olmayan mallar satıcı və alıcının qarşılıqlı razılığı əsasında alınıb-satıla bilər Satış obyektinin mülkiyyət hüququna sahib olmaq vacib deyil Satış obyektinə malik olmaq vacib deyil Satış gələcək tarix üzrə həyata keçirilə bilər Satışlar şərti ola bilər Yoxlama sualı 1 İslam maliyyəsinin əsas prinsiplərini sadalayın. 2. Faiz (riba) anlayışının və İslam maliyyə qiymətli kağızları vasitəsilə gəlirin əldə edilməsinin izahı.[1] (Hesablamalar tələb olunmur) Nələri öyrənəcəyik b 2.1 Faiz (Riba) “Riba” sözünün mənası artıq, artım və ya əlavə deməkdir. İslam qanunlarına əsasən bu artıq ödəniş kimi qəbul ediıdiyindən qadağan olunmuşdur. İslamda pulun məxsusi dəyəri yoxdur, yəni o sadəcə dəyər ölçüsüdür. Bu o deməkdir ki, pulun öz dəyəri yoxdur və ona görə də onun istifadəsi üçün haqq tələb edilə bilməz. İslam verilmiş kredit qarşılığında faiz (gəlir) əldə edilməsini qadağan edir. Ona görə də İslam maliyyəçiləri təklif etdikləri maliyyələşmə qarşılığında haqq və ya mənfəətdən pay tələb edirlər. 404 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Qeyd Faizin tətbiq edilməməsi İslam maliyyə sisteminin ən mühüm xüsusiyyətidir. Bu o deməkdir ki, o, pulun vaxt dəyərini nəzərə almır. 2.2 İslam maliyyəsində yolverilən investisiya vasitələri 1. Kapital maliyyələşməsi Aşağıdakı hallarda ümumi səhmlərə investisiya etməyə icazə verilir: • • Müəssisənin fəaliyyəti qanunidir; və Şəriət qaydalarına uyğundur. Birbaşa şirkətin səhmlərini almaq əvəzinə investor, həmçinin, İslam birgə fondlarına da investisiya edə bilər. İslam birgə fondları yalnız fəaliyyəti İslam qanunlarına uyğun olan və səhmləri ictimai şəkildə alınıb-satılan şirkətlərə investisiya edir. Hazırda bir neçə İslam indeksi mövcuddur. Onlar İslam investoruna maraqlı olan şirkətlərin ümumi səhmlərinin nəticələrini izləməyə imkan verir. Nümunə Dou Cons İslam İndeksi (DCİİ) İslam investorlarının investisiya edə biləcəyi şirkətlərin səhmlərindən ibarət indeksdir. DCİİ onun tərkib hissəsi ola biləcək şirkətləri müəyyənləşdirmək üçün aşağıdakı qaydalardan istifadə edir: • • • Borcların aktivlərə olan nisbəti 33% və ya daha çox olmamalıdır. “Digər və əməliyyat fəaliyyətinə aid olmayan faiz gəlirləri” dövriyyənin 5%-i və ya daha çox olmalıdır. Debitor borclarının cəmi aktivlərə nisbəti 45% və ya daha çox ola bilməz. Tövsiyə FTSE tərəfindən hesablanan İslam indeksi FTSE Qlobal İslam İndeksi adlanır. 2. Sabit gəlirli fondlar İslam investoru daşınmaz əmlaka investisiya etməklə sabit gəlir əldə edə bilər. Riski azaltmaq üçün o “icara” fondlarına investisiya edə bilər. İcara (lizinq maliyyələşməsi) bu fəsilin Nələri öyrənəcəyik 3 bölməsində müzakirə edilir. 2.3 İslam maliyyə qiymətli kağızları Müxtəlif İslam maliyyə alətləri bu fəsilin Nələri öyrənəcəyik 3 bölməsində müzakirə edilir. FƏSİL – E3: Qısa və uzunmüddətlİ malİyyə vəsaİtlərİnİn İslam malİyyəsİ vasİtəsİlə əldə edİlməsi : 405 Yoxlama sualı 2 “Riba” sözünün mənasını və onun İslam maliyyəsinə təsirini qısaca izah edin. 3. Şirkətlərin istifadə edə biləcəyi qısa və uzunmüddətli İslam maliyyə alətlərinin müəyyənləşdirilməsi və qısa izahı:[1] i. Ticarət krediti (murabaha) ii. Lizinq maliyyələşməsi (icara) iii. Kapital maliyyələşməsi (mudaraba) iv. Borc maliyyələşməsi (sukuk) v. Riskli kapital (muşaraka) Nələri öyrənəcəyik c 3.1 Ticarət krediti (Murabaha) Bu kredit bir qayda olaraq gündəlik biznes əməliyyatlarında istifadə edilir. Bu, idxalatçı və ixracatçılara maliyyələşmədə kömək edir. Ticarət krediti “indi al, sonra ödə” prinsipinə əsaslanır. Bu kredit müəssisəyə avadanlıq və mal-material ehtiyatlarını kreditlə almağa imkan verir. “Ticarət krediti” anlayışı Fəsil C2-nin Nələri öyrənəcəyik 5 bölməsində müzakirə edilmişdir. 1. Mahiyyəti Murabaha aktivin təxirə salınmış qiymətlə satışıdır, yəni aktivin qiyməti satınalma zamanı tamamilə ödənilmir. Bunun səbəbi İslam maliyyəsində borc cəlb edilən əməliyyatların qadağan edilməsidir. Burada üç tərəf iştirak edir: a) b) c) müştəri, yəni aktivi satın alan aktivi satan (təchizatçı) aktivi maliyyələşdirən (maliyyəçi) 2. Murabahanın mərhələləri 1-ci mərhələ: Müştəri tələb olunan müxtəlif aktivləri maliyyəçidən vaxtaşırı almaq üçün müqavilə imzalayır. Müqaviləyə əsasən maliyyəçi aktivləri müştəriyə ilkin dəyərinin üzərinə mənfəət marjası əlavə etməklə satır. 2-ci mərhələ: Müştərinin hər hansı bir aktivə ehtiyacı olarsa maliyyəçi müştərini onun adından iştirak etmək məqsədilə vasitəçi kimi təyin edir. Müştəri və maliyyəçi arasında vasitəçi müqaviləsi bağlanır. 3-cü mərhələ: Müştəri maliyyəçinin vasitəçisi qismində lazımi aktivi alır və onun sahiblik hüququnu əldə edir. 4-cü mərhələ: Müştəri aktivin alınması (maliyyəçinin adından) barədə maliyyəçiyə xəbərdarlıq edir və aktivi almağı ona təklif edir. 406 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ 5-ci mərhələ: Maliyyəçi müştərinin təklifini qəbul edir və aktivi müştəriyə satır. Müştəri indi aktivin mülkiyyət hüququna sahib olur. Müştəri maliyyəçiyə ödənişləri təxirə salır və ya hissə-hissə edir. Müştəri tərəfindən ödənilən cəmi məbləğ aşağıdakılardan ibarət olur: • • aktivin ilkin dəyəri; və mükafat, yəni aktivin əldə edilməsi üzrə bankın mənfəəti. Müştəri bankın aktivi ona satdığı zaman ödəməli olduğu mükafatdan xəbərdar olur. Beləliklə, murabaha alıcının satıcının mənfəət marjasından xəbərdar olduğu bir satış növüdür. Diaqram 1: Murabaha Maliyyəçi Təchizatçı Müştəri vasitəçi qismində Alır Qiyməti ödəyir Aktivi satır (spot) Təxirə salınmış ödənişlər / Hissə-hissə Aktivin ilkin dəyəri + mükafat Aktiv Təchizatçı Spot əsasda Murabaha razılaşması Təchizatçı 3. Xüsusiyyətləri a) b) c) d) e) f) Bu, ilkin dəyər üstəgəl marja şəklində olan satış növüdür. Adətən banklar maliyyəçi rolunda çıxış edir. Defolt halında alıcı müqavilə üzrə satış qiymətinə görə məsuliyyət daşıyır. Bu kredit razılaşması deyil. Bu, aktivi almaq məqsədilə təklif edilən maliyyələşmə növüdür. Alıcı tərəfindən maliyyəçiyə ödəniləcək məbləğlər aktivin maliyyəçi tərəfindən alınmasından əvvəl müəyyənləşdirilir. Bu, faiz dərəcələrinin artıb azalmasından asılı olmayaraq maliyyəçiyə pul vəsaitlərinin hərəkətini təmin edir. FƏSİL – E3: Qısa və uzunmüddətlİ malİyyə vəsaİtlərİnİn İslam malİyyəsİ vasİtəsİlə əldə edİlməsi : 407 Nümunə Səlim Möhsündən mal-material ehtiyatları almaq istəyir, lakin bunun üçün kifayət qədər vəsaiti yoxdur. O, “Məsud Bank”a murabaha əməliyyatı üçün müraciət edir və bank onun müraciətini qəbul edir. Murabaha əməliyyatı aşağıdakı mərhələlərdən ibarətdir: 1-ci mərhələ: Səlim və “Məsud Bank” Səlim tərəfindən ödəniləcək mükafatı və ödəniş cədvəlini razılaşdırırlar. Onların hər ikisi razılığa gəldikdən sonra müqavilə imzalayırlar. Bu müqaviləyə əsasən “Məsud Bank” Səlimin Möhsündən almaq istədiyi mal-material ehtiyatlarını satın alır və daha sonra Səlim onları bankdan alır. 2-ci mərhələ: “Məsud Bank” Səlimi mal-material ehtiyatlarını Möhsündən almaq üçün vasitəçi kimi təyin edir. Səlimin “Məsud Bank”ın vasitəçiliyini qəbul etməsi barədə müqavilə imzalanır. 3-cü mərhələ: Səlim mal-material ehtiyatlarını “Məsud Bank”ın adından alır və onların sahiblik hüququnu əldə edir. 4-cü mərhələ: Səlim aktivi aldığı (Bankın adından) barədə “Məsud Bank”a xəbərdarlıq edir və dərhal ona aktivi almağı təklif edir. 5-ci mərhələ: “Məsud Bank” aktivi Səlimə satacaq. Mal-material ehtiyatlarının dəyəri 1-ci mərhələdə təyin edilən ilkin dəyər və mükafatdan ibarət olur. Səlim mal-material ehtiyatları üzrə “Məsud Bank”a ödənişləri 1-ci mərhələdə razılaşdırılan ödəniş cədvəlinə əsasən həyata keçirir. 3.2 Lizinq maliyyələşməsi (icara) 1. Mahiyyəti İcara lizinq müqaviləsidir. Bu, bir tərəfə aktivi müəyyən vaxta və qiymətə lizinqə götürməyə imkan verir. İcara müqaviləsinə əsasən icarəyə verən (adətən bank) müştəri tərəfindən tələb edilən aktivi alır və onu icarə haqqı qarşılığında müştəriyə lizinqə verir. İcarə haqqı aktivin kapital xərci və icarəyə verənin mənfəət marjasından ibarətdir. Lizinqin iki növü vardır: a) b) Əl-icara: bu, əməliyyat lizinqinə bənzəyir. Əməliyyat lizinqi Fəsil D6-da “Nələri öyrənəcəyik 1” bölməsində izah edilir. Əl-icara vəl-“İqtina” (maliyyə lizinqi): bu müqaviləyə əsasən icarədar lizinq müddətinin sonunda aktivi satın almalıdır. Lizinqə verilmiş aktivin satış qiyməti əvvəlcədən müəyyənləşdirilir. Əvvəl ödənilmiş icarə haqqları satınalma qiymətinin bir hissəsini təşkil edir. 408 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Tövsiyə Əl-icara vəl-“İqtina” evlərin maliyyələşdirilməsində geniş şəkildə istifadə olunur. İcara müqaviləsinə əsasən lizinqə verilmiş aktivin saxlanması ilə bağlı öhdəliklər icarəyə verən tərəfdə qalır, lakin ənənəvi maliyyədə bu icarədarın öhdəliyi hesab edilir. Nümunə Cavid İqbalın evini almaq üçün vəsait əldə etmək istəyir. O, bunun üçün “Mübarək Bank”la icara müqaviləsi imzalayır. “Mübarək Bank” evi İqbaldan alır və Cavidə lizinqə verir. Aşağıdakılar lizinq müddəti başlamamışdan əvvəl razılaşdırılır: • • • Lizinqin müddəti. İcarə haqqı. Lizinq müddətinin sonunda evin Cavidə satılacaq qiyməti. Burada, Bütün vergilər “Mübarək Bank” (icarəyə verən) tərəfindən qarşılanır, çünki evin sahibi odur. Evin istifadəsi ilə bağlı bütün xərclər, məsələn, su pulu, işıq pulu, ev sahibinin sığorta haqqı və s. Cavid (icarədar) tərəfindən ödənilir. 2. İcara müqaviləsinin xüsusiyyətləri a) b) c) d) e) f) İcarəyə verən və icarədar lizinqin müddəti və icarə haqqlarını əvvəlcədən razılaşdırırlar. İcarəyə verən aktivə malik olmadan və onun qanuni mülkiyyət hüququnu əldə etmədən onu lizinqə verə bilməz. Əgər lizinqə verilən aktiv lizinq razılaşmasının tamamlanması nəticəsində icarədara ötürülürsə, o tələb edilən tapşırıqları yerinə yetirə biləcək vəziyyətə gətirilməlidir. Lizinqə verilən aktiv lizinq müddəti boyunca mövcudluğunu saxlamalıdır. İstifadə müddəti ərzində istehlak edilən mallar üzrə icara müqaviləsi düzgün hesab edilmir. İcarə haqqlarının gecikdirilməsi icarəyə verənə icara müqaviləsini dərhal dayandırmağa icazə verir. İcarəyə verənin icarədarın etinasızlığı nəticəsində aktivə dəyən zərər üzrə kompensasiya tələb etmək hüququ vardır. FƏSİL – E3: Qısa və uzunmüddətlİ malİyyə vəsaİtlərİnİn İslam malİyyəsİ vasİtəsİlə əldə edİlməsi : 409 XÜLASƏ Mahiyyəti Bir tərəfə aktivi müəyyən vaxta və qiymətə lizinqə götürməyə imkan verir Vaxt və icarə haqqı əvvəlcədən müəyyənləşdirilir Lizinq maliyyələşməsi (icara) Xüsusiyyətləri Qanuni mülkiyyət hüququ və sahiblik olmadan lizinqə verilə bilməz Müqavilənin tamamlanması nəticəsində aktiv tələb olunan tapşırığı yerinə yetirə biləcək vəziyyətə gətirilməlidir Aktiv lizinqin müddəti ərzində mövcudluğunu saxlamalıdır Ödəmələrdə gecikmələr müqavilənin ləğvinə səbəb ola bilər Kompensasiya tələb etmək hüquq Yoxlama sualı 3 İcaranı qısaca izah edin. 3.3 Kapital maliyyələşməsi (mudaraba) Mudaraba bir müəssisənin kapital (maliyyəçi) digərinin isə təcrübə və idarəçiliyini (sahibkar) təklif etdiyi bir vasitədir. Fəaliyyətdən əldə edilən mənfəət əvvəlcədən təyin edilmiş nisbət üzrə bölüşdürülür, zərər isə kapitalın təchizatçısı tərəfindən qarşılanır. Tövsiyə Murdaraba ənənəvi maliyyə sistemindəki ortaqlığa çox oxşayır. Kapitalı təklif edən tərəf ortaqlıqdakı passiv ortağı xatırladır. Nümunə Camal biznesə başlamaq istəyir, lakin bunun üçün kifayət qədər kapitalı yoxdur. O, bunun üçün “Əmrah Bank”a müraciət edir. “Əmrah Bank” Camala onunla mudaraba müqaviləsinə girməyi məsləhət görür. Bu müqaviləyə əsasən “Əmrah Bank” öz kapitalını təklif edir, Camal isə bu kapitalı idarə edir. “Əmrah Bank” tələb olunan vəsaiti Camala əsas məbləğin geri ödənişi və/və ya mənfəət qarantiyası olmadan təklif edir. Camalın biznesinin gətirdiyi mənfəət Camal və “Əmrah Bank” arasında mudarabanın əvvəlində təyin edilmiş nisbət üzrə bölüşdürülür. Müəssisənin zərəri isə “Əmrah Bank” tərəfindən qarşılanır. Mudaraba əsasən investisiya fondları üçün istifadə edilir. İnvestor pulunu İslam bankına verir və bank bu pulların idarə edilməsi üçün onlardan haqq tutur. 410 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ 3.1 Borc maliyyələşməsi (sukuk) 1. Mahiyyəti Sukuk Ərəb dilində sertifikat deməkdir. Sukuk aşağıdakılar üzrə sahiblik hüququnu göstərən sertifikatlardır: • • • • • Borc Aktivlər Layihələr Biznes İnvestisiyalar Sukuk sahibləri gəlirlərini aşağıdakı şəkildə əldə edirlər: • • • Onlara aktivin mülkiyyət hüququnu verməklə;. İcarə gəlirindən pay almaqla; Müxtəlif sukuklar üzrə toplanmış gəlirlər ilə. 2. Ənənəvi maliyyə sistemində emissiya edilən borc alətləri və sukuk arasındakı fərq Sukuk ənənəvi maliyyə sistemindəki faiz hesablanan qiymətli kağızların əvəzedicisi deyildir. Sukuk aktivin sahiblik hüququnu təmsil etdiyi halda, ənənəvi maliyyə sistemindəki istiqraz sahibləri kimi faiz hesablanan borcun sahibidirlər. İstiqraz və s. kimi borc alətləri müqavilə üzrə borc öhdəlikləridir. Ənənəvi maliyyə sistemində borc alətlərinin emitenti aşağıdakı öhdəliklərə malikdir: • • Vaxtaşırı faiz ödənişləri etmək Əsas borc məbləğini vaxtında ödəmək Borc sertifikatlarının sahibləri aktivə sahib olmur. Digər tərəfdən, sukuk sahibləri aktivin sahibi olurlar. Sukuk sahibləri aşağıdakı hüquqlara malikdir: • • Sukuk aktivi vasitəsilə əldə edilən mənfəətdən pay əldə etmək. Sukuk aktivlərinin satışı nəticəsində əldə edilən vəsaitlərdən pay əldə etmək. 3. Xüsusiyyətləri a) b) c) d) e) f) Sukuk üzrə faiz ödənilmir. Onların əsasında aktivlər durur. Onlar üçün aktiv təkrar bazarlar mövcuddur. Onlar aktivlərdə proporsional gəlirli sahiblik payı təklif edir. Onların sahibi sukuk aktivi vasitəsilə əldə edilən mənfəəti bölüşdürmək hüququnu malikdir. Onların sahibi sukuk aktivinin satışı nəticəsində əldə edilən vəsaitləri bölüşdürmək hüququnu malikdir. FƏSİL – E3: Qısa və uzunmüddətlİ malİyyə vəsaİtlərİnİn İslam malİyyəsİ vasİtəsİlə əldə edİlməsi : 411 XÜLASƏ Mahiyyəti Sahiblik payını təmsil edən sertifikat Heç bir faiz ödənilmir Əsasında aktivlər durur Aktiv təkrar bazara malikdir Borc maliyyələşməsi (sukuk) Xüsusiyyətləri Aktivlərdə sahiblik payını təmsil edir Sahibləri sukuk aktivləri vasitəsilə əldə edilən mənfəətdən pay əldə etmək hüququna malikdir Sahibləri sukuk aktivlərinin satışı nəticəsində əldə edilən vəsaitlərdən pay əldə etmək hüququna malikdir Yoxlama sualı 4 Sukukun xüsusiyyətlərini sadalayın. 3.5 Riskli kapital (muşaraka) Muşaraka birgə müəssisədə iştirak edən və əldə edilən mənfəət və zərəri bölüşdürən bütün tərəflərin qarşılıqlı razılığı ilə müqavilə əsasında formalaşdırılan biznes əlaqəsidir. Tövsiyə Muşaraka ənənəvi maliyyə sistemindəki ortaqlığa çox bənzəyir. Xüsusiyyətləri a) b) c) d) e) Bütün ortaqlar/səhmdarlar biznesə vəsait cəlb edirlər. Bütün ortaqlar/səhmdarlar biznesdə iştirak etmək hüququna malikdir. Mənfəət razılaşdırılmış nisbət əsasında bölüşdürülür. Zərər kapital qoyuluşu nisbəti əsasında ortaqlar/səhmdarlar arasında bölüşdürülür. Kapital qoyuluşu pul və ya digər şəkildə, məsələn, əmtəə, əmlak, avadanlıq və s. ola bilər. Aktivin bazar dəyəri ortaqlar/səhmdarların kapital qoyuluşu hesab edilir. Murahaba və muşarakanın fərqi ondan ibarətdir ki, muşarakada bütün ortaqlar/səhmdarlar investisiya etməli olduğu halda, murahabada yalnız bir ortaq/səhmdar investisiya etməlidir. Nümunə Rizvan stolüstü kompüterlər satan mağazaya sahibdir. Onun biznesi genişləndirmək üçün maliyyə vəsaitinə ehtiyacı vardır və o bunun üçün kompüter mühəndisi olan Tahirə yaxınlaşır. Tahir Rizvanın təklifini qəbul edir və onların hər ikisi muşaraka müqaviləsini imzalamağı qərara alırlar. 412 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Burada, a) b) c) d) Onların hər ikisi biznesə vəsait cəlb etməlidirlər. Vəsaitlər pul və ya əmtəə şəklində ola bilər. Tahir pul vəsaitləri, Rizvan isə sahib olduğu kompüterləri investisiya edə bilər. Mənfəətin bölüşdürülməsi nisbəti Rizvan və Tahir tərəfindən əvvəlcədən razılaşdırılmalıdır. Zərər Rizvan və Tahir tərəfindən cəlb edilmiş kapitalın nisbəti əsasında bölüşdürülməlidir. Yoxlama suallarının cavabları Sual 1-in cavabı Aşağıdakılar İslam maliyyəsinin əsas prinsipləridir: 1. 2. 3. 4. Bütün investisiyalar Şəriət qaydalarına (İslam qanunları) əsasən həyata keçirilməlidir. Halal olmayan mallar, yəni spirtli içkilər, qumar, narkotik vasitələr və s. üzrə əməliyyatlara yol verilməməlidir. Əməliyyat üzrə risklər bölüşdürülməlidir. Fondları investisiya edən və onları idarə edən müəssisələr biznes riskini mənfəətdən pay qarşılığında bölüşdürməlidir. Aşağıdakılar qadağandır: a) Riba, yəni faiz ödənişləri b) Masir, spekulyasiya və ya birjada oyun c) Qarar, yəni satış obyekti və ya müqavilənin şərtləri ilə bağlı qeyri-müəyyənlik. Hər hansı bir şəxs sahib olmadığı əşya üzrə əməliyyat apara bilməz. Sual 2-nin cavabı “Riba” sözünün mənası artıq, artım və ya əlavə deməkdir. İslam qanunlarına əsasən bu artıq ödəniş kimi qəbul edildiyindən qadağan olunmuşdur. Ribanın qadağan olunması o deməkdir ki, İslam maliyyəsində faiz tətbiq edilə bilməz. Buna görə də İslam maliyyəsində investorlar təchiz etdikləri fondların qarşılığında mənfəət əldə etmək üçün mənfəətin bölüşdürülməsi və ya haqqlara əsaslanan vasitələrdən istifadə edirlər. Sual 3-ün cavabı İcara müəssisəyə aktivi lizinqlə müəyyən müddət və qiymətə almağa imkan verən lizinq müqaviləsidir. İcara müqaviləsinə əsasən icarəyə verən aktivi icarə haqqı qarşılığında müştəriyə lizinqə verir. İcarə haqqı aktivin kapital xərci və icarəyə verənin mənfəət marjasından ibarətdir. Sual 4-ün cavabı Sukukun xüsusiyyətləri aşağıdakılardır: a) b) c) d) Sukukun əsasında aktivlər durur. Onların alınıb-satılması üçün aktiv təkrar bazarlar mövcuddur. Onların sahibi aktivlərdə proporsional gəlirli sahiblik payı əldə edirlər. Onların sahibi sukuk aktivi vasitəsilə əldə edilən mənfəəti bölüşdürmək hüququnu FƏSİL – E3: Qısa və uzunmüddətlİ malİyyə vəsaİtlərİnİn İslam malİyyəsİ vasİtəsİlə əldə edİlməsi : 413 e) malikdir. Onların sahibi sukuk aktivinin satışı nəticəsində əldə edilən vəsaitləri bölüşdürmək hüququnu malikdir. Qısa Test 1. 2. 3. 4. Rizvan 20 mart 20Y0-cu il tarixində Həmzədən stol almaq üçün müqavilə imzalayır. Müqaviləyə əsasən Həmzə stolu Rizvana 23 mart 20Y0-cu il tarixində verəcək. Bu müqavilənin İslam maliyyəsində düzgün qəbul edilib edilmədiyini izah edin. İslam maliyyəsində hər hansı bir şəxs sahib olmadığı malları sata bilərmi? İslam maliyyəsinin prinsiplərinə əsasən pulun istifadəsi üçün haqq tələb edilə bilərmi? Murahaba və muşaraka arasındakı fərqi izah edin. Qısa Testin Cavabları 1. 2. 3. 4. Rizvan Həmzə ilə gələcək tarixə aid olan müqavilə imzalamaışdır. Belə müqavilələrə İslam maliyyəsində icazə verilmir və ona görə də düzgün qəbul edilmir. İslam maliyyəsi şəxslərə və müəssisələrə sahib olmadığı malları satmağa icazə vermir. Ona görə də hər hansı bir şəxsin sahib olmadığı malları satması İslam maliyyəsində düzgün qəbul edilmir. İslamda pulun öz dəyəri yoxdur, yəni pul ancaq dəyər ölçüsüdür. Ona görə də İslam maliyyəsində pulun istifadəsi üçün heç bir haqq tələb edilə bilməz. Murahaba və muşarakanın fərqi ondan ibarətdir ki, murahabada bütün ortaqlar/səhmdarlar biznesə investisiya etmək məcburiyyətində deyildirlər. Sınaq Sualları Sual 1 İslam maliyyəsi və ənənəvi maliyyə arasındakı fərqləri qısaca izah edin. Sual 2 Murahabanı izah edin. 414 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Sınaq Suallarına Cavablar Sual 1-in cavabı İslam maliyyəsi və ənənəvi maliyyə arasındakı fərqlər aşağıda göstərilmişdir: İslam maliyyəsi Ənənəvi maliyyə Dini qaydalar İslam qaydalarına bağlılıq Heç bir dini qaydalara əməl etmir. Borc kapitalı Faiz ödənişləri qadağandır. Borc qiymətli kağızları qadağan Beləliklə, borc qiymətli kağızları deyil. emissiya edilə bilməz. Hibrid qiymətli kağızlar Borcun bir hissəsi olduğundan emissiya edilə bilməz. Qadağan deyil. Kapital əldə etmək üçün emissiya edilir. Spekulyasiya İcazə verilmir İcazə verilir Halal mallar Hallar mallar üzrə əməliyyatlar Heç bir qanunu pozmadığı aparan şirkətləri maliyyələşdirir. halda bütün mallar üzrə ticarət aparıla bilər. Mövcud olmayan malların alqı-satqısı Düzgün qəbul edilmir İcazə verilir Ticarət obyektinin mülkiyyət hüququna sahiblik Tələb edilir Tələb edilmir Satış obyektinə malik olma Fiziki və ya konstruktiv sahiblik tələb edilir Tələb edilmir Gələcək tarixdə satış Qadağandır İcazə verilir Şərti satış Ticarətlə bağlı şərtin yalnız əməliyyatın bir hissəsi kimi tanındığı halda icazə verilir İcazə verilir. Daşınmaz əmlakla bağlı əməliyyatlarda tez-tez istifadə edilir. Sual 2-nin cavabı Murahaba aktivin müştəri tərəfindən alışını maliyyələşdirmək üçün maliyyəçi və müştəri arasında imzalanan satış müqaviləsidir. Qiymət aktivin ilkin dəyərindən və mükafatdan (maliyyəçi və müştəri arasında razılaşdırılan mənfəət marjası) ibarətdir. Müştərinin aktiv üzrə banka ödəniş etməsinin iki yolu vardır: (a) təxirə salınmış ödənişlər; (b) hissə-hissə geri ödəmələr. Murahabanın mərhələləri 1-ci mərhələ: müştəri tələb olunan aktivləri maliyyəçidən vaxtaşırı almaq üçün müqavilə imzalayır. Aktiv müştəriyə mənfəət marjası ilə satılır. Bu marja və ödəniş cədvəli razılaşmada qeyd olunur. FƏSİL – E3: Qısa və uzunmüddətlİ malİyyə vəsaİtlərİnİn İslam malİyyəsİ vasİtəsİlə əldə edİlməsi : 415 2-ci mərhələ: müştərinin hər hansı bir aktivə ehtiyacı olarsa maliyyəçi müştərini aktivi almaq üçün vasitəçisi kimi təyin edir. 3-cü mərhələ: müştəri maliyyəçinin vasitəçisi qismində lazımi aktivi alır və ona sahib olur. 4-cü mərhələ: müştəri aktivi aldığı (maliyyəçinin adından) barədə maliyyəçiyə xəbərdarlıq edir. Müştəri dərhal aktivi almağı maliyyəçiyə təklif edir. 5-ci mərhələ: maliyyəçi müştərinin təklifini qəbul edir və aktivi ona marja ilə satır. Müştəri 1-ci mərhələdə razılaşdırılmış qiymət əsasında aktivi ondan satın alır. 416 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ BÖLMƏ - E MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ E4 FƏSİL – E4: Daxİlİ malİyyələşmə mənbələrİ və dİvİdent sİyasətİ Mövzuya i̇ lki̇ n baxış Böyük məbləğdə nağd pul şəklində mənfəət əldə edən şirkət onu ya səhmdarlara divident şəklində ödəyə, ya müəssisədə ehtiyat şəklində saxlaya, ya da yenidən investisiya edə bilər. Rəhbərlik nə qədər mənfəət əldə edildiyi və onun hansı şəkildə istifadə edildiyini mütəmadi olaraq izləməlidir. Bu nağd vəsaitlər şirkətə müxtəlif investisiya layihələrini maliyyələşdirməyə imkan verir. Əldə edilən mənfəət qeyri-məhsuldar cari aktivlərə, məsələn debitor borcları, mal-material ehtiyatlarına əsaslanmamalıdır. Əksinə, maliyyə meneceri bu növ cari aktivlərə edilən investisiyaları minimuma endirməyə və investisiya məqsədləri üçün əlavə pul vəsaitlərini sərbəstləşdirməyə çalışmalıdır. Ənənəvi olaraq, maliyyə idarəetməsində yalnız kənar maliyyə mənbələri müstəqil şəkildə dəyərləndirilirdi. Hal-hazırda, daxili maliyyə mənbələrinin də dəyərləndirilməsinə başlanılmışdır. Biz bu fəsildə bu daxili maliyyə mənbələrini müzakirə edəcəyik. Nələri̇ öyrənəcəyi̇ k a) Daxili maliyyə mənbələrinin müəyyənləşdirilməsi və izahı: i. Bölüşdürülməmiş mənfəət ii. Dövriyyə kapitalının idarəedilməsi effektivliyinin artırılması b) Divident siyasəti və maliyyələşmə qərarı arasındakı əlaqənin izahı. c) Divident siyasətinə nəzəri yanaşma və praktiki təsirləri: i. Hüquqi məhdudiyyətlər ii. Likvidlik iii. Səhmdarların gözlədikləri nəticələr iv. Nağd pul dividentinin alternativləri 418 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Giriş Praktiki nümunə 20X8-ci ildə, ABŞ-ın ən böyük kvadrasikl istelsalçısı olan Servayver Şirkəti 12.7% xalis satışlarda artım və 30% xalis mənfəətdə artımın ardından 900 faizlik divident elan etmişdir. Şirkət səhm üzrə 0.60 dollar yekun divident və səhm üzrə 0.30 dollar xüsusi divident elan etmişdir. Bu ödəniş şirkətin 20X8-ci ildəki mənfəətinin təxminən 60%-ə bərabərdir. Sədr bunu belə izah edir: rəhbərlik səhmləri geri almağı düşünsə də bunun səhmdarların sərvətini artıracağına əmin olmadı. Ona görə də rəhbərlik təsisçilərə fayda verməkdənsə səhmdarların qudvilini qazanmaq üçün yüksək divident verməyi qərara aldı. Yuxarıda təqdim edilən real həyatdan misal dividentlər haqqında əhəmiyyətli qərarların necə qəbul olunduğu və nəzərə alınmalı olan mühüm amilləri əks etdirir. 1. i. ii. Daxili maliyyə mənbələrinin müəyyənləşdirilməsi və izahı: Bölüşdürülməmiş mənfəət Dövriyyə kapitalının idarəedilməsi effektivliyinin artırılması Nələri öyrənəcəyik a Lazımi maliyyə vəsaitləri daxili maliyyələşmə mənbələri ilə təmin edilə bilərmi? Lazımi maliyyə vəsaitlərinin daxili maliyyələşmə ilə təmin edilməsinə qərar vermək üçün şirkət aşağıdakı amilləri nəzərə almalıdır: • Cari pul vəsaiti mövqeyi Şirkət cari pul vəsaiti balansında nə qədər pul vəsaiti və qısamüddətli investisiyalar olduğunu və mövcud əməliyyatlar üçün onların hansı hissəsinə ehtiyac duyulduğunu nəzərə almalıdır. Əgər sərbəst pul vəsaitləri mövcuddursa, onlar yeni layihəni maliyyələşdirmək üçün ən real maliyyə mənbəyidir. • Gələcək gözlənilən pul vəsaiti hərəkəti Əgər cari pul vəsaiti balansı tələb olunan pul vəsaiti ehtiyacını ödəmirsə onda şirkət gələcək pul vəsaiti hərəkətini nəzərdən keçirməlidir. Şirkət pul vəsaiti büdcəsi hazırlamalıdır. • Dövriyyə kapitalının idarə edilməsi Əgər şirkətin proqnozlaşdırılan pul vəsaiti hərəkəti yeni layihəni maliyyələşdirmək üçün kifayət etmirsə, o pul vəsaiti mövqeyini yaxşılaşdırmaq üçün dövriyyə kapitalı üzərindəki nəzarəti gücləndirməlidir. Dövriyyə kapitalının effektiv idarə edilməsi aşağıdakıları özündə birləşdirir: müştəriləri vaxtında və hətta vaxtından əvvəl ödəniş etməyə inandırmaq, təchizatçılara olan ödəniş müddətini uzatmaq, mal-material ehtiyatlarını azaltmaq və s. Bu, pul vəsaiti ehtiyatlarını artırmağa imkan verir. FƏSİL – E4: Daxİlİ malİyyələşmə mənbələrİ və dİvİdent sİyasətİ : 419 Əgər lazımi vəsaitlər daxili maliyyə mənbələri vasitəsilə əldə edilə bilinmirsə, kənar maliyyə mənbələri nəzərdən keçirilməlidir. Aşağıdakılar daxili maliyyə mənbələrinin müxtəlif növləridir: 1.1 Bölüşdürülməmiş mənfəət Bir neçə il əvvəl rəhbərliyin maliyyə qərarları əsasən kənar maliyyə mənbələri və investisiyalar üzərində cəmləşmişdi. Daxili maliyyələşmə əhəmiyyətli maliyyə mənbəyi hesab edilmirdi. Lakin, daha sonralar buna olan münasibət dəyişilmiş və daxili maliyyə mənbələri rəhbərlik tərəfindən istifadə edilməyə başlanılmışdır. Bu nə üçün maliyyə mənbəyi adlanır? Səhmdarlara divident şəklində bölüşdürülmədən müəssisədə saxlanılan mənfəət dolayı olaraq maliyyə mənbəyi hesab edilir. Əlverişli investisiya imkanlarına baxmayaraq əldə edilən mənfəət divident şəklində ödənilərsə, şirkət həmin məbləğdə vəsaitləri kənar maliyyə mənbələrindən əldə etməlidir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, MVHH-də göstərilən bölüşdürülməmiş mənfəət heç də həmişə potensial maliyyə mənbəyi rolunu oynamır. Onun yalnız investisiya edilə bilən əldə olan pul vəsaiti və ya digər likvid aktivlər şəklində ifadə edilən hissəsi maliyyə mənbəyi hesab edilə bilər. Əgər bu mənfəət artıq digər aktivlərə investisiya edilmişdirsə, o yeni investisiyalar üçün maliyyə mənbəyi ola bilməz. Nümunə F Şirkəti 20X9-cu il ərzində vergidən sonra 10 milyon dollar mənfəət əldə etmişdir. MVHH-dəki cəmi bölüşdürülməmiş mənfəət əvvəlki illərin bölüşdürülməmiş mənfəəti də daxil olmaqla 20 milyon dollara bərabərdir. Aktivlərin tərkibinə 4 milyon dollar bank qalığı və 3 milyon dollar dəyərində likvid aktivlər daxildir. F Şirkəti 7 (4+3) milyon dollar dəyərində olan investisiyaları bölüşdürülməmiş mənfəətdən maliyyələşdirə bilər. Ona görə də 10 milyon dollar və 20 milyon dollar məbləğləri müvafiq deyildir. Bundan əlavə, şirkətin ödədiyi dividentlər investisiyalar üçün istifadə edilə bilən daxili ehtiyatlara təsir edir. Məsələn, əgər F Şirkəti 2 milyon dollar divident ödəyərsə investisiyalar üçün mümkün olan ehtiyatlar 7 milyon dollardan 5 milyon dollara azalacaqdır. 1.2 Dövriyyə kapitalının idarəedilmə effektivliyinin artırılması Əvvəldə Fəsil C1-də də qeyd edildiyi kimi dövriyyə kapitalı şirkətin xalis cari aktivlərə investisiyasından ibarətdir, yəni debitor borcları və mal-material ehtiyatları kimi cari aktivlər çıxılsın kreditor borcları kimi cari öhdəliklər. Əgər dövriyyə kapitalı effektiv şəkildə idarə edilərsə, aşağıdakılardan faydalanmaq olar: i. ii. Cari aktivlərə xalis investisiyalar azalır, nəticədə daha yüksək gəlirli investisiyalar üçün pul vəsaitləri sərbəstləşir. Xalis cari aktivlərin azaldılması nəticəsində sərbəstləşən pul vəsaitləri bank overdraftını azaltmağa və bununla da faiz xərclərinə qənaət etməyə imkan verir. 420 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Nəticə etibarıyla, dövriyyə kapitalının effektiv idarə edilməsi sərbəst fondların yaranmasına səbəb olur. Nümunə Şirkətin dövriyyə kapitalına edilmiş cari investisiyası aşağıdakı şəkildədir: Mal-material ehtiyatları 5 milyon dollar Debitor borcları 4 milyon dollar Kreditor borcları 2 milyon dollar Dövriyyə kapitalına xalis investisiya 7 (5 + 4 – 2) milyon dollardır. Şirkət mal-material ehtiyatlarını 4.5 milyon dollar, debitor borclarını isə 3.5 milyon dollara azaltmaq məqsədilə dövriyyə kapitalının idarəedilmə effektivliyini artır. Kreditor borcları eyni səviyyədə qalır. Dövriyyə kapitalına yeni investisiya 6 (4.5 + 3.5 – 2) milyon dollardır. 1 milyon dollar məbləği dövriyyə kapitalından sərbəstləşdirilmişdir. Bu, daha gəlirli layihələri maliyyələşdirməyə və ya bank overdraftını azaldaraq faiz xərclərinə qənaət etməyə imkan verir. 2. Divident siyasəti və maliyyələşmə qərarı arasındakı əlaqənin izahı2. Nələri öyrənəcəyik b 2.1 Dividentin mahiyyəti və onun maliyyələşmə ilə əlaqəsi Divident vergidən sonrakı mənfəətin dövri olaraq səhmdarlara bölüşdürülməsidir. Biznesin digər növlərində olduğu kimi, şirkətin sahibləri qazanılan mənfəətdən pay əldə etmək istəyirlər. Bu, səhmdarların şirkətə investisiya qoymaqla qəbul etdikləri riskin mükafatlandırılmasıdır. 1.1 bölməsində divident şəklində bölüşdürülmədən şirkətdə saxlanılan mənfəətin pul vəsaitləri ilə ifadə edildiyi halda daxili maliyyə mənbəyi rolunu oynamasından artıq bəhs edilmişdir. Nəticə etibarıyla, aşağı divident ödənişlərini nəzərdə tutan divident siyasəti bölüşdürülməmiş mənfəət şəklində daha çox daxili maliyyələşmə mənbəyi təklif edir. Bununla da kənar maliyyə mənbələrindən maliyyələşməyə olan tələb azalır. Nümunə F Şirkəti nümunəsini davam etdirək Əgər şirkətin divident siyasəti divident ödənişlərini sıfıra endirməyə imkan verirsə yüksək gəlirli investisiya layihəsi mövcud olduğu zaman onu maliyyələşdirmək üçün şirkətin 7 milyon dollar (yəni, divident çıxılmayan bütün bölüşdürülməmiş mənfəət) məbləğində daxili ehtiyatları mövcuddur. Lakin əgər şirkətin divident siyasətinə əsasən 2 milyon dollar yox 3 milyon dollar divident ödənilməsi nəzərdə tutulursa, daxili mənbələrdən əldə edilə bilən fondlar cəmi 4 (7 – 3) milyon dollar olar. Eynilə əgər şirkət 6 milyon dollar məbləğində investisiya etməyi planlaşdırırsa, qalan 1 (7 – 1) milyon dollar məbləğini divident ödənişlərinə yönəldə bilər. FƏSİL – E4: Daxİlİ malİyyələşmə mənbələrİ və dİvİdent sİyasətİ : 421 Yuxarıdakı nümunə bölüşdürülən divident və bölüşdürülməmiş mənfəətdən investisiyalara yönəldilə bilən məbləğlər arasındakı rəqəmsal əlaqəni əks etdirir. Şirkətin mənfəəti bu iki əməliyyatı (divident və investisiyalar) maliyyələşdirməyə kifayət etmədiyi zaman onlar müxtəlif təsirlərə məruz qala bilər. Digər bir mümkün hal odur ki, şirkət bu qərarları müstəqil şəkildə qəbul edir və daha sonra çatışmayan vəsaitləri kənar mənbələrdən əldə edir. Nümunə Ekspertlərin fikrincə şirkətin iki müstəqil divident və investisiya siyasəti olmalıdır. Təcrübə də bu yanaşmanı təsdiqləyir. Divident və investisiya qərarları nəticəsində maliyyə tələblərini qarşılamaq üçün adətən müvafiq borc maliyyələşməsi tələb olunur. Nəticə etibarilə, müstəqil divident və investisiya siyasətinə malik olmaq mümkün olur. 2.2 Alternativ divident siyasətləri Dividentlə bağlı əsas alternativ siyasətlər aşağıda göstərilmişdir: i. Sabit ödəmə nisbəti Dividentin ödəmə nisbəti aşağıdakı şəkildə hesablanır: Adi səhmdarlara ödənilən cəmi dividentlər / Vergi və imtiyazlı dividentlərdən sonrakı mənfəət × 100 Bu siyasətə əsasən sabit ödəmə nisbəti təyin edilir. Onun tətbiqi asandır və səhmdarlarda şirkətin əməliyyat nəticələri haqqında aydın təsəvvür yaranır. Aydındır ki, bu siyasət dəyişkən mənfəət əldə edən şirkətlər üçün, xüsusilə də, əgər səhmdarların stabil divident ödənişləri gözlədikləri zaman uyğun deyildir. Bundan əlavə, bu investisiya məqsədləri üçün daha çox mənfəətin şirkətdə saxlanılması ilə bağlı rəhbərliyin imkanlarını məhdudlaşdırır. ii. Sabit və ya artan divident Divident sabit saxlanıla və ya aşağıdakı şəkildə artırıla bilər: a) Nominal (inflyasiyanı nəzərə almadan) və ya b) Real (inflyasiyanı nəzərə almaqla). Əgər şirkət mənfəətinin uzunmüddətli davamlı artımını proqnozlaşdırırsa, artan divident siyasətini seçə bilər. Rəhbərliyin əsas məqsədi dəyişkənlikdən yayınmaqdır. Divident ödənişlərindəki azalma səhmlərin qiymətini azalda bilər ki, bu da rəhbərlik üçün xoşagəlməz hal sayılmır. Beləliklə dividentlərdəki artım konservativ yanaşma ilə planlaşdırılır. Nümunə Şirkət cari ildə mənfəətini 20% artırmış və növbəti illərdə də bu artım dərəcəsini qorumağı planlaşdırır. Lakin dividentlər yalnız 10% artırılmışdır. Şirkət mənfəətin əldə edilməsinə yalnız real şəkildə nail olduqdan sonra dividentləri daha çox artıra bilər. 422 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Əgər inflyasiya dövründə dividentlər sabit saxlanılarsa və ya nominal şəkildə artırılarsa dividentin real dəyəri azalır. Bu siyasətin bir çatışmayan cəhəti ondan ibarətdir ki, səhmdarlar divident artımının sonsuz davam etməsini gözləyirlər. Əgər rəhbərlik maliyyə vəsaitlərini daha gəlirli investisiyalara yönəltmək istəyərsə, divident ödənişlərini azaltmalı olacaqdır. iii. Sıfır divident Sıfır divident uzunmüddətli siyasət kimi qəbul edilə bilməz. Yeni şirkət ilkin illərdəki mənfəətini stabilləşdirmək məqsədilə yenidən investisiya edə bilər və daha sonra isə divident ödəməyə başlayar. Beləliklə, şirkət sıfır divident siyasətindən yalnız qısamüddətli dövr üçün istifadə edə bilər. Səhmdarların az bir qisminin bunu kapital qazancları üzrə vergi güzəştlərindən faydalanmaq üçün bir siyasət olaraq qəbul etməsinə baxmayaraq, onların çoxu divident əldə etmək istəyəcəkdir. Faktiki olaraq, hal-hazırda böyük sahiblik payına malik iri institusional investorlar divident gəlirlərinə arxalanırlar. Çox güman ki, onlar sıfır divident siyasəti ilə razılaşmayacaqlar. Bu siyasətin üstün cəhətləri onun asan tətbiq edilməsindən və divident ödənişləri ilə bağlı inzibati xərclərin olmamasından ibarətdir. 2.3 Divident: səhm qiymətlərinin təyin edilməsində üçün müvafiq hesab edilirmi? Müvafiq hesab edilmir. Miller və Modilyani dividentlərin səhm qiymətlərinin təyin edilməsi zaman müvafiq olmadığını irəli sürmüşlər. Onların iddiasına görə, səhm qiymətləri şirkətin investisiya qərarlarından asılı olan mənfəət səviyyəsindən asılıdır. İnvestorlar hər zaman rasional mövqedən çıxış edirlər və öz sərvətlərini artırmağa çalışırlar. Divident ödənişlərinin məbləği və vaxtı səhm qiymətlərinin müəyyənləşdirilməsi üçün müvafiq hesab edilmir. İnvestorlar üçün mənfəətin divident və ya kapital qazancı şəklində olmasının heç bir fərqi yoxdur. Əsas əhəmiyyət investisiya qərarlarına verildiyinə görə, divident qalıq məbləğinə əsasən, müəyyən edilir. Əgər bölüşdürülməmiş mənfəət investisiya layihələrinə sərf edilərsə hətta divident ödənişləri həyata keçirilməyə bilər. Lakin şirkətin gözlənilən gələcək mənfəəti səhm qiymətlərinin dəyərini artıra bilər. Beləliklə səhmdar divident əldə etməsə belə, kapitalın artımı nəticəsində qazanc əldə edir. Qeyd edək ki, divident elan olunmadığı zaman səhmdarın pul vəsatinə ehtiyacı olarsa, o səhmlərinin bir hissəsini sataraq vəsait əldə edə bilər. Fərziyyələr Bu nəzəriyyə aşağıdakı fərziyyələrə əsaslanır: • Kapital bazarları mükəmməl olmalıdır. FƏSİL – E4: Daxİlİ malİyyələşmə mənbələrİ və dİvİdent sİyasətİ : 423 • • Korporativ və fərdi səviyyədə vergilər tətbiq edilməlidir. Səhmlərin emissiya xərci yoxdur. Müvafiq hesab edilir Bu nəzəriyyə digərinin tam əksi hesab olunur. Bu nəzəriyyəyə əsasən divident siyasətləri səhmlərin dəyərləndirilməsi üçün müvafiq hesab edilir. Bu nəzəriyyənin əsas müdafiəçiləri Litner və Qordondur. Burada əsas fikir ondan ibarətdir ki, dividentlər cari və müəyyən olduğundan qeyri-müəyyən gələcək kapital qazancları üzərində üstünlüyə malikdir. Əgər şirkət aid olduğu biznes sahənin orta bazar göstəricisindən daha az divident ödəyərsə şirkətin səhmlərinin qiyməti aşağı düşəcəkdir. Çünki investorlar sahib olduqları səhmləri sataraq onları daha çox divident ödəyən səhmlərlə əvəz etməyə çalışacaqlar. Səhmdarlara xəbərdarlıq Səhmdarlar bir çox hallarda rəhbərliyin xəbərdarlıq əldə etdikləri məlumatlara malik olmurlar. Dividentin artırılması və ya ödənilməsi yaxşı xəbər hesab edildiyi halda, azaldılması pis xəbər kimi qəbul edilir. Bu da, öz növbəsində, birbaşa səhmin qiymətinə təsir edir. Praktiki olaraq sübut edilmişdir ki, səhm qiymətləri dividentlər azaldılan zaman aşağı düşür. Aşağıdakı xülasə divident elanının səhm qiymətlərinə təsirini əks etdirir: Nümunə Başlıq: Səhm bazarının divident elanına qarşı reaksiyası: Kompleks bazar təsirləri ilə bağlı Böyük Brtinaniyanın araşdırması Müəlliflər: A.A. Loni, G. Abeyratna, D.M. Pover, C.D. Sinkler Jurnal: İqtisadi Tədqiqatlar Jurnalı Xülasə: 1991-ci ilin yanvar ayından iyun ayına qədər olan dövrdə 620 Böyük Britaniya şirkəti üzrə səhm bazarının interaktiv divident və mənfəət elanlarına qarşı təsirlərini araşdırır. İlk növbədə, divident elanlarının dividentlərin artan, azalan və ya dəyişməyən hallarında bu reaksiyaya mümkün təsirlərini öyrənir. ABŞ tədqiqatları bunun əslində belə olduğunu və dividentlərin investorlar üçün bir xəbərdarlıq rolunu oynadığını göstərir; dividentlərin artımı divident elanı zamanı müsbət qeyri-adi gəlirlərlə, azalması isə mənfi qeyri-adi gəlirlərlə müşayiət olunur. İkincisi, Böyük Britaniyada divident elanının təsirini müəyyənləşdirmək xüsusilə çətindir, çünki Böyük Britaniyada dividentlər mütəmadi olaraq korporativ mənfəətlə bağlı məlumatlarla birgə elan edilir. Bu elanlarla bağlı təsirlərin bir-biri ilə əks təsirini, yəni, dividentlərin artdığı zaman mənfəətin azaldığını və ya əksinə olduğu halı araşdıraraq bu problemi həll edir. Divident və gəlirlərlə bağlı xəbərlərin təsiri elan olunan zaman səhm qiymətlərinin reaksiyasının izahı üçün əhəmiyyətlidir. (Mənbə: http://www.emeraldinsight.com) 424 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Səhmdarlar müştəri qismində Likvidlik və vergi məqsədləri üçün bəzi investorlar gəlirlərini divident şəklində, digərləri isə kapital qazancları şəklində əldə etmək istəyir. Hər bir şirkətin onun divident siyasəti ilə məmnun olan sadiq səhmdarları vardır. Odur ki, şirkətin divident siyasətindəki ani dəyişikliklər bu səhmdarları narazı sala bilər və bu da şirkətin səhm qiymətlərinə mənfi təsir göstərər. XÜLASƏ Sabit ödəmə nisbəti Divident siyasətləri Sabit ödəmə nisbəti təyin edilir Sabit və ya artan divident Sıfır divident Şirkət bu siyasəti mənfəətin uzunmüddətli davamlı artımını proqnozlaşdırdığı zaman tətbiq edir Şirkət mənfəətini gəlirli layihələrə investisiya edir və divident ödənişlərindən yayınır Yoxlama sualı 1 E Şirkəti səhm üzrə illik cəmi 2.00 dollar divident ödənişi üzrə hər biri 0.25 dollar olmaqla mütəmadi olaraq dörd dəfə rüblük divident ödənişi həyata keçirir. Eyni dövrdə E Şirkətinin elan edilmiş mənfəəti səhm üzrə 10 dollardır. Tələb olunur: Dividentin ödəmə nisbətini hesablayın və öz rəyinizi bildirin. 1. Divident siyasətinə nəzəri yanaşma və praktiki təsirləri: i. Hüquqi məhdudiyyətlər ii. Likvidlik iii. Səhmdarların gözlədikləri nəticələr iv. Nağd pul dividentinin alternativləri Nələri öyrənəcəyik c 2.1 bölməsində qeyd edildiyi kimi, şirkət eyni zamanda həm divident, həm də maliyyə məqsədlərini qarşılamaq üçün kifayət qədər daxili fondlara (pul vəsaitlərinə) malik olmaya bilər. Lakin divident və onunla bağlı olan siyasətlərlə əlaqədar qərar qəbul edərkən bir çox digər amillər də nəzərə alınmalıdır. 3.1 Hüquqi məhdudiyyətlər Bir çox ölkələrin şirkət haqqında qanununa əsasən dividentlər yalnız bölüşdürülməmiş xalis real mənfəətdən ödənilə bilər. Bölüşdürülməmiş mənfəət cari ilin və eyni zamanda əvvəlki illərin mənfəətini özündə əks etdirir. Bölüşdürülməmiş mənfəət necə hesablanır? Bölüşdürülməmiş mənfəət mövcud mühasibat uçotu standartları əsasında yığılmış zərərlər çıxılmaqla hesablanır. Digər məhdudiyyətlər FƏSİL – E4: Daxİlİ malİyyələşmə mənbələrİ və dİvİdent sİyasətİ : 425 Bəzi ölkələrdə yerli hökumətlər dividentlərlə bağlı digər tələblər irəli sürə bilər. Nümunə Şirkət dividentləri bölüşdürməzdən əvvəl mənfəətinin bir hissəsini ehtiyatlara köçürməlidir. Mənfəətin ehtiyatlara köçürülməli olan hissəsi dividentin ödəmə nisbətindən asılıdır. 3.2 Likvidlik Dividentlər pul vəsaitlərindən ödənilməlidir. Lakin 1.1 bölməsində gördüyümüz kimi bölüşdürülməmiş mənfəət və ya əldə edilmiş mənfəət hələ pul vəsaitlərinin mövcud olmasına əsas vermir. Çünki, gündəlik əməliyyatlar nəticəsində əldə edilən mənfəət ayrıca bir kassada və ya bank hesabında saxlanılmır. Odur ki, dövriyyə kapitalı mütəmadi olaraq hərəkət edir və bir aktiv digər bir aktivə çevrilir və ya öhdəliklərin ödənilməsi üçün istifadə edilir. Əgər siz iki tarixə olan MVHH-ni müqayisə etsəniz pul vəsaitlərinin hara sərf edildiyini aydın şəkildə görə bilərsiniz. Pul vəsaitləri, bank hesabının artırılması, müştərilərə və ya mal-material ehtiyatlarına investisiyaların artırılması və ya kreditor borclarının azaldılması üçün istifadə edilə bilər. Aydındır ki, rəhbərlik dividentlərin məbləğinə qərar verməmişdən əvvəl pul vəsaitlərinin mövcudluğunu, yəni likvidliyi qiymətləndirməlidir. Əgər pul vəsaitləri şirkətin ödəmək istədiyi dividentin məbləğindən az olarsa aradakı fərqi maliyyələşdirmək üçün hansı mənbədən istifadə edilməsi qərara alınmalıdır. Nümunə A Şirkətinin 20 milyon dollar dəyərində adi səhmdar kapitalı mövcuddur. Şirkət, 10% divident ödəmək istəyir. Pul vəsaitləri və likvid aktivlərin məbləği 1.5 milyon dollardır. Divident ödənişi üçün isə tələb edilən pul vəsaiti 2 milyon dollardır. Ona görə də, dividentləri ödəmək üçün şirkətin əlavə 0.5 milyon dollar maliyyə vəsaitlərinə ehtiyacı vardır. 3.3 Səhmdarların gözlədikləri nəticələr Səhmdarların dividentlərlə bağlı gözlədikləri nəticələrdən xəbərdar olması maliyyə menecerinin məsuliyyətidir. Müəyyən səbəblərə görə, narazı qalan səhmdarlar çox güman ki, öz səhmlərini satmaq fikrində olacaqlar. Bu isə öz növbəsində, şirkətin digər şirkət tərəfindən satın alınması riskini artırır. Səhmdarların gözlədikləri nəticələr aşağıdakıları əhatə edir: 1. Vergi; 2. İnvestisiya imkanları; 3. Sahiblik payının azalması. Lakin qeyd edilməlidir ki, bütün səhmdarların eyni zamanda razı qalmaları mümkün deyildir. Ona görə də, şirkət səhmdarların böyük hissəsini razı salmağa səy göstərilməlidir. 426 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ 1. Vergi Yerli vergi qanunvericiliyi səhmdarların gözlədikləri nəticələrə təsir edir. Bir çox hallarda divident gəlirləri kapital qazanclarından fərqli şəkildə vergiyə cəlb edilir. Əgər şirkətin səhmdarlarının böyük hissəsi yuxarı dərəcəli vergi ödəyiciləridirlərsə, onlar gəlirlərini divident şəklində yox kapital qazancları şəklində əldə etmək istəyəcəklər. İnvestorlar kapital qazanclarının vaxtını düzgün təyin etməklə (unutmamalısınız ki, kapital qazancları yalnız səhmlər satıldığı zaman reallaşır) vergi ödənişlərini azalda bilərlər. Digər tərəfdən, aşağı dərəcəli vergi ödəyiciləri gəlirlərini divident şəklində əldə etməyə üstünlük verirlər. Nümunə Bəzi hüquq sistemlərinə əsasən divident ödənişləri səhmdarlar üçün vergidən azad hesab edilir. Bu zaman şirkət normal vergi dərəcəsindən az olan dividentlərin bölüşdürülməsinə görə vergi ödəyir. Bu halda səhmdarlar daha çox divident əldə etmək istəyirlər. 2. İnvestisiya imkanları Şirkətin mənfəət norması digər mümkün qiymətli kağızların mənfəət normasından aşağı olarsa, səhmdarlar səhm üzrə daha yüksək divident ödənişi nisbəti gözləyəcəklər. 3. Sahiblik payının azalması Yüksək divident ödənişi nisbəti investisiya layihələri üçün daha az daxili fondların (pul vəsaitlərinin) mövcud olduğunu göstərir. İnvestisiya imkanından yararlanmaq üçün şirkət yeni səhm emissiyası həyata keçirə bilər. Əgər mövcud səhmdarlar yeni səhmləri almasalar sahiblik və nəzarət statusu dəyişəcəkdir. 3.4 Nağd pul dividentinin alternativləri Dividentlər mənfəətin səhmdarlara bölüşdürülməsi nəticəsində ödənilir. Dividentlər əsasən pul vəsaiti şəklində ödənilir. Lakin likvidlik səviyyəsi və ya digər səbəblərdən dividentlər pul vəsaitindən başqa digər şəkildə ödənilərsə, maliyyə meneceri aşağıdakı alternativləri dəyərləndirməlidir: 1. Pulsuz səhm emissiyası Bu anlayış Fəsil E2-də izah edilmişdir. Pul vəsaiti əvəzinə səhmdarlara əlavə adi səhmlər təklif edilir. Onlar adətən pul vəsaiti və ya pulsuz səhmləri əldə etmək seçiminə malik olurlar. Bu zaman, onlar seçimlərini vergi və likvidlik mövqeyinə əsasən müəyyənləşdirirlər. FƏSİL – E4: Daxİlİ malİyyələşmə mənbələrİ və dİvİdent sİyasətİ : 427 Yeni investisiya layihələri üçün pul vəsaitinə ehtiyacı olan şirkətlər bu alternativdən istifadə edirlər. Vergi məqsədləri üçün bəzi investorlar bu alternativə üstünlük vermirlər. Bu problemi aradan qaldırmaq üçün şirkətlər bəzən pulsuz səhm emissiyasının dəyərini nağd pul dividentlərinin dəyərindən daha artıq göstərməyə çalışırlar. Bu alternativ, həmçinin, şirkətə borc əmsalını azaltmağa imkan verir. Borc əmsalı Fəsil E5-də ətraflı şəkildə müzakirə edilir. 2. Şirkətin mal-material və xidmətlərinə tətbiq edilən güzəştlər Bəzi şirkətlər səhmdarlarına digər müştərilərlə müqayisədə təklif etdiyi mal-material və xidmətlər üzrə xüsusi güzəştlər tətbiq edirlər. Beləliklə, birbaşa pul vəsaiti cəlb edilmədən səhmdarlara müəyyən üstünlüklər təklif edilir. Nümunə J Şirkəti səhmdarlarına güzəşt kuponu göndərir. Bu, kupon sahiblərinə şirkətin istənilən məhsulunu 15% xüsusi güzəştlə əldə etməyə imkan verir. 3. Səhmlərin geri alınması Səhmlərin geri alınması da, səhmdarları mükafatlandırmağın bir vasitəsi hesab edilir. Bu, Fəsil E2-də müzakirə edilmişdir. Lakin bu seçim pul vəsaitlərinin hərəkətini tələb edir. Vəsaitlər dividentlərin ödənilməsi üçün yox, səhmlərin geri alınması üçün istifadə edilir. Səhmdarlar sahib olduqları səhmlər üzrə kapital artımını reallaşdırırlar. Divident ödənişləri zamanı MVHH-də bölüşdürülməmiş mənfəət azaldığı zaman səhmdar kapitalı da azalır. Diaqram 1: Nağd pul dividentinin alternativləri Nağd pul dividentinin alternativləri lərin Əlavə adi səhm təklif edilməsi xüsusi sulları üzrə Şirkətin məh klif edilməsi tə güzəştlərin Divident əvəzinə səhmlərin geri alınması üzrə ödənişlərin edilməsi 428 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ 3.5 Faiz ödənişləri üzrə öhdəliklər Mənfəətin yığılması Faiz ödənişləri mənfəət hesablanarkən gəlirdən çıxılan xərclərdir. Onlar divident ödənişləri üçün mənfəət hesablanarkən çıxılmalıdır. Faizin divident məbləği üzərindəki təsiri şirkətin borc əmsalından, investisiyalar üzrə mənfəət norması və borclar üzrə faiz dərəcəsindən asılıdır. Borc əmsalı Fəsil E4-də ətraflı şəkildə izah edilir. 3.6 Mümkün investisiya imkanları Əgər cəlbedici investisiya imkanları mövcuddursa, şirkət divident ödənişlərini məhdudlaşdırmaq və hətta azaltmaq istəyə bilər. Beləliklə, investisiya layihəsi mümkün qədər bölüşdürülməmiş mənfəətdən maliyyələşdirilə bilər. Böyük Britaniyanın şirkətləri bu vasitəni ənənəvi olaraq əhəmiyyətli maliyyə mənbəyi kimi istifadə etmişlər. Lakin bu, aşağıdakı amillərdən asılıdır: 1. 2. 3. 4. Kənardan maliyyələşmə hansı xərclər vasitəsilə mümkündür? 3.3 bölməsində müzakirə edilən səhmdarların gözlədikləri nəticələr nədir? Kapital bazarlarının dividentlərə münasibəti necədir? Mövcud olan bölüşdürülməmiş mənfəətlə müqayisədə tələb olunan fondların həcmi nə qədərdir? Diaqram 2: Şirkətin investisiya imkanları Şirkətin investisiya imkanları aşağıdakılardan asılıdır: Kənardan maliyyələşmənin mümkünlüyü Səhmdarların münasibəti Kapital bazarının vəziyyəti Bölüşdürülməmiş mənfəət 3.7 Divident qərarına təsir edən digər müxtəlif məsələlər 1. Şirkətin uzunmüddətli mənfəətliliyi Davamlı uzunmüddətli mənfəətliliyin mövcud olması əhəmiyyətlidir. Şirkət dividentləri keçmiş illərin bölüşdürülməmiş mənfəətindən yalnız məhdud bir dövr üçün ödəyə bilər. 2. Kredit müqavilələrindəki məhdudiyyətlər Kredit müqavilələri bəzən dividentlər üzrə məhdudiyyətlər irəli sürə bilər, məsələn, divident nisbəti müəyyən səviyyədən çox olmamalıdır. FƏSİL – E4: Daxİlİ malİyyələşmə mənbələrİ və dİvİdent sİyasətİ : 429 3. Şirkətin borclanma səviyyəsi Borclanma növbəti fəsildə (Fəsil E5) müzakirə edilir. 3.8 Divident və mənfəətlə bağlı əmsallar 1. Səhm üzrə mənfəət: səhm üzrə mənfəətin hesablanması, təhlili, izahı və məhdudiyyətləri F7 kitabında Fəsil C11-də ətraflı şəkildə müzakirə edilmişdir. Aşağıdakı nümunə isə təkrar üçün verilmişdir. Nümunə M Şirkəti ilə bağlı aşağıdakı məlumatlar mövcuddur: Dollarla Faiz və vergidən sonrakı mənfəət İmtiyazlı dividentlər Adi səhmdarlara bölüşdürülə bilən mənfəət 140,650 (25,317) Hər biri 1 dollar olmaqla səhmlərin sayı 100,000 115,333 Səhm üzrə mənfəət = Adi səhmdarlar üçün bölüşdürülə bilən mənfəət / Səhmlərin sayı Səhm üzrə mənfəət = 115,333 dollar / 100,000 = 1.15 dollar Bu, hər bir səhm üzrə 1.15 dollar mənfəət deməkdir. Tövsiyə Təhlil məqsədləri üçün əsas qayda: səhm üzrə mənfəət nə qədər çox olarsa, investorlar üçün o qədər yaxşı hesab olunur. Tövsiyə Diqqət: səhm üzrə mənfəət nisbətinin surəti mənfəət olduğundan o mahiyyət etibarıyla subyektiv hesab olunur. Çünki, şirkətin mənfəəti istifadə edilən uçot qaydalarından və rəhbərliyin hazırladığı uçot təxminlərindən asılıdır. Nümunə Yuxarıdakı nümunədə bölüşdürülə bilən mənfəət 115,333 dollardır. Bu, 14,667 dollar kredit xərci çıxıldıqdan sonra əldə edilmişdir. Əgər bu xərc kapitallaşdırılaraq aktivlərin dəyərinə əlavə edilsəydi bölüşdürülə bilən mənfəət 130,000 (115,333 + 14,667) dollar olardı. 430 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Bu halda səhm üzrə mənfəət aşağıdakı şəkildə olar: Səhm üzrə mənfəət = Adi səhmdarlar üçün bölüşdürülə bilən mənfəət / Səhmlərin sayı = 130,000 / 100,000 = 1.30 dollar Bu, hər bir səhm üzrə 1.30 dollar mənfəət deməkdir. Bu onu göstərir ki, səhm üzrə mənfəət uçot siyasətlərindəki dəyişikliklərə uyğun olaraq dəyişən yüksək dərəcəli subyektiv göstəricidir. 2. Qiymət / Mənfəət əmsalı: Bu əmsal investisiyanın nisbi riskliliyini qiymətləndirməyə kömək edir. O, aşağıdakı şəkildə hesablanır: Qiymət / Mənfəət əmsalı = Səhmin cari bazar qiyməti / Səhm üzrə mənfəət Nümunə Əgər M Şirkətinin səhmlərinin cari bazar qiyməti 1.75 dollar və səhm üzrə mənfəət 0.50 dollar olarsa, onda: Qiymət / Mənfəət əmsalı = (Səhmin cari bazar qiyməti)/(Səhm üzrə mənfəət) = 1.75 dollar / 0.50 dollar = 3.5 Tövsiyə Diqqət: surət və məxrəcin hesablanması üçün istifadə edilən parametrlər bir-biri ilə uyğunluq təşkil etmir. Bazar qiyməti cari olduğu halda səhm üzrə mənfəət cari olmaya bilər. Əlavə olaraq, bazar qiymətinə şirkətin nəzarətində olmayan bir çox amillər təsir edir. Nümunə D Şirkətinin baş direktoru vəfat etmiş və daha az təcrübəli bir şəxslə əvəz edilmişdir. Əgər investorlar yeni direktorun şirkəti əvvəlki səviyyədə saxlaya biləcəyinə şübhə ilə yanaşarlarsa, bu şirkətin səhm qiymətlərinin aşağı düşməsinə səbəb ola bilər. 3. Mənfəətin saxlanılması əmsalı: Bu əmsal mənfəətin hansı hissəsinin şirkətdə saxlandığını müəyyən edir. Bu, aşağıdakı şəkildə hesablanır: Mənfəətin saxlanılması əmsalı = Dividentdən sonrakı mənfəət / Dividentdən əvvəlki mənfəət FƏSİL – E4: Daxİlİ malİyyələşmə mənbələrİ və dİvİdent sİyasətİ : 431 Nümunə M Şirkəti ilə bağlı aşağıdakı məlumatlar mövcuddur: Faiz və vergidən sonrakı mənfəət 140,650 Divident (25,317) Dividentdən sonrakı mənfəət 115,333 Mənfəətin saxlanılması əmsalı = (Dividentdən sonrakı mənfəət) / (Dividentdən əvvəlki mənfəət) x 100 Mənfəətin saxlanılması əmsalı = 115,333 / 140,650 × 100 = 82% Tövsiyə Təhlil məqsədləri üçün əsas qayda: əmsal nə qədər aşağı olarsa, səhmdarlar gələcək inkişaf üçün daha çox məbləğin şirkətdə saxlanılmasını gözləyirlər. Başqa sözlə, əmsal nə qədər aşağı olarsa, gözlənilən artım bir o qədər çox olar. 4. Dividentin gəlirliliyi: kapital investisiyaları üzrə mənfəət normasının səhmin cari bazar qiymətinə olan faiz nisbətini ölçür. Bu, aşağıdakı şəkildə hesablanır: Dividentin gəlirliliyi = Səhm üzrə divident / Səhmin bazar qiyməti × 100 Nümunə E Şirkəti ilə bağlı aşağıdakı məlumatlar mövcuddur (hər bir səhmin qiyməti 6.50 dollardır): Səhmlərin sayı Divident 500,000 725,000 Səhm üzrə divident = 725,000 / 500,000 = 1.45 dollar Dividentin gəlirliliyi = Səhm üzrə divident / Səhmin bazar qiyməti × 100 = 1.45 dollar / 6.50 dollar x 100 = 22.3% Tövsiyə Təhlil məqsədləri üçün əsas qayda: Dividentin gəlirliliyi səhmdarların investisiyalarının cari dəyəri üzrə gözlədikləri gəlirdir. Əmsal nə qədər aşağı olarsa, gözlənilən gəlir də bir o qədər az olar. 432 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Tövsiyə Diqqət: surət və məxrəcin hesablanması üçün istifadə edilən parametrlər mahiyyət etibarıyla çox subyektivdir. Şirkətin kifayət qədər mənfəət əldə etməsinə baxmayaraq fəaliyyətini genişləndirmək məqsədilə mənfəəti şirkətdə saxlama istəyinə görə, rəhbərlik az divident elan edə bilər. Əksinə, şirkətin kifayət qədər mənfəət əldə etməməsinə baxmayaraq əvvəlki illərin divident səviyyəsini saxlamaq məqsədilə rəhbərlik çox divident elan edə bilər. Bir daha qeyd edilməlidir ki, bazar qiymətinə şirkətin nəzarətində olmayan amillər də təsir edə bilər. Nümunə E Şirkəti nümunəsini davam etdirək E Şirkətinin rəhbərliyi 925,000 dollar məbləğində divident elan etmək qabiliyyətinə malik olmasına baxmayaraq 725,000 dollar məbləğində divident elan etmişdir. Rəhbərlik aradakı 200,000 dollar məbləğindəki fərqi fəaliyyətin genişləndirilməsi proqramı üçün istifadə etməyi qərara alır. Lakin əgər E Şirkəti 925,000 dollar məbləğində divident elan etmiş olsaydı, dividentin gəlirliliyi aşağıdakı kimi olardı: Səhm üzrə divident = 925,000 / 500,000 = 1.85 dollar Dividentin gəlirliliyi = Səhm üzrə divident / Səhmin bazar qiyməti × 100 Dividentin gəlirliliyi = 1.85 / 6.50 × 100 = 28.5% Bu onu göstərir ki, Dividentin gəlirliliyinin daha yaxşı (22.3%) ola bilməsinə baxmayaraq rəhbərliyin vəsaitləri şirkətdə saxlaması qərarı bu əmsalı azaldaraq 22.3%-ə bərabər etmişdir. 5. Dividenti ödəmə qabiliyyəti: şirkətin mövcud divident səviyyəsini saxlama qabiliyyətini ölçür. Bu, aşağıdakı şəkildə hesablanır: Dividenti ödəmə qabliyyəti = Vergidən sonrakı mənfəət / Divident Nümunə M Şirkəti ilə bağlı aşağıdakı məlumatlar mövcuddur: FƏSİL – E4: Daxİlİ malİyyələşmə mənbələrİ və dİvİdent sİyasətİ : 433 Faiz və vergidən sonrakı mənfəət 140,650 Divident (25,000) MVHH-yə köçürülən mənfəət 115,650 Dividenti ödəmə qabiliyyəti = Vergidən sonrakı mənfəət / Divident Dividenti ödəmə qabiliyyəti = 140,650 / 25,000 = 5.6 dəfə Tövsiyə Təhlil məqsədləri üçün əsas qayda: əmsal nə qədər böyük olarsa: • Şirkət sabit faiz xərclərini ödəmək üçün daha yaxşı mövqeyə malik olar. • Dividentin gəlirlillik əmsalını və keçmişdə elan edilmiş divident səviyyəsini saxlaya bilər. Yoxlama sualı 2 P Şirkəti ilə bağlı aşağıdakı məlumatlar təqdim edilmişdir: Dollarla Hər biri 100 dollar olan adi səhmlər Hər biri 10 dollar olan 12%-li imtiyazlı səhmlər Vergidən sonrakı mənfəət Adi səhmdarlara ödənilmiş divident Adi səhmlərin bazar qiyməti 500,000 250,000 200,000 20% 80 Aşağıdakı əmsalları hesablayın: a) Dividentin gəlirliliyi b) Adi və imtiyazlı səhmlər üzrə dividenti ödəmə qabiliyyəti c) Səhm üzrə mənfəət d) Qiymət / mənfəət əmsalı 434 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ XÜLASƏ Hüquqi məhdudiyyətlər Şirkətin likvidlik əmsalı Pul vəsaitlərinin mövcudluğu Vergi Səhmdarların gözlədikləri nəticələr Nağd pul dividentinin alternativləri Divident qərarı asılıdır: İnvestisiya imkanları İnvestisiya imkanları Sahiblik payının azalması Əlavə adi səhmlərin təklif edilməsi Şirkətin məhsulları üzrə xüsusi güzəştlərin təklif edilməsi Divident əvəzinə səhmlərin geri alınması üzrə ödənişlərin edilməsi Kənar maliyyələşmənin mümkünlüyü Səhmdarların münasibəti Kapital bazarının vəziyyəti Bölüşdürülməmiş mənfəət Səhm üzrə mənfəət Qiymət / mənfəət əmsalı Dividentlər və əmsallar Mənfəətin saxlanılması əmsalı Dividentin gəlirliliyi Dividenti ödəmə qabiliyyəti Yoxlama suallarının cavabı Sual 1-in cavabı Dividenti ödəmə nisbəti = Adi səhmdarlara ödənilən cəmi dividentlər / Vergilər və imtiyazlı dividentlərdən sonrakı mənfəət × 100 Düstürdan istifadə edərək E Şirkətinin dividenti ödəmə nisbəti aşağıdakı şəkildə hesablanır: 2/10 x 100 = 20% Başqa sözlə, E Şirkəti keçən il xalis mənfəətinin 20%-ni bölüşdürmüş, qalan 80%-ni isə digər əməliyyat ehtiyacları üçün saxlamışdır. 20% əmsal o deməkdir ki, şirkət mənfəətinin yalnız kiçik bir hissəsini səhmdarlara bölüşdürür. FƏSİL – E4: Daxİlİ malİyyələşmə mənbələrİ və dİvİdent sİyasətİ : 435 Real təcrübədə 20%-lik əmsalın yaxşı, və yaxud pis olması şərh edilməlidir. İnkişaf edən və böyüməkdə olan şirkətlər, bir qayda olaraq, mənfəətinin böyük hissəsini inkişafı maliyyələşdirmək üçün saxlayır və çox az divident ödəyir və ya heç ödəmir. Sual 2-nin cavabı Səhmdarlar üçün bölüşdürülə bilən mənfəətin hesablanılması: Dollarla Vergidən sonrakı mənfəət Çıxılsın: 250,000 dollar 12%-li imtiyazlı səhmlər üzrə divident Səhmdarlara bölüşdürülə bilən mənfəət 200,000 (30,000) 170,000 500,000 dollar 20%-li adi səhmlər üzrə divident = 100,000 dollar Dividenti ödəmə nisbəti = Adi səhmdarlara ödənilən cəmi dividentlər / Vergi və imtiyazlı dividentlərdən sonrakı mənfəət Divident = Adi səhm üzrə divident / Adi səhmlərin sayı = 100,000 / 5,000 = 20 dollar a) Adi səhmlərin divident gəlirliliyi = Adi səhm üzrə divident / Adi səhmlərin bazar qiyməti × 100 = 20 /80 × 100 = 25% b) İmtiyazlı səhmlərin dividenti = İmtiyazlı divident / Vergidən sonrakı mənfəət = 200,000 / 30,000 = 6.67 dəfə Adi və imtiyazlı səhmlərin dividenti ödəmə qabiliyyəti = Vergi və imtiyazlı dividentlərdən sonrakı mənfəət / Adi dividentlər = 170,000 / 100,000 = 1.70 dəfə c) Səhm üzrə mənfəət = Adi səhmdarlara bölüşdürülə bilən mənfəət / Adi səhmlərin sayı = 170,000 / 5,000 = 34 dollar d) Qiymət / mənfəət əmsalı = Adi səhmin bazar qiyməti / Səhm üzrə mənfəət = 80 / 34 = 2.35 dollar 436 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Qısa Test 1. 2. 3. 4. 5. Şirkət 20X9-cu ildə 2 milyon dollar mənfəət əldə etmişdir. Likvid aktivlərin həcmi 1.2 milyon dollardır. İnvestisiyaların hansı hissəsi daxili vəsaitlər hesabına maliyyələşdirilə bilər? Dövriyyə kapitalının effektiv idarə edilməsi ilə daxili maliyyələşməni necə əldə etmək olar? Dividentlər maliyyə qərarlarına hansı şəkildə təsir edir? Sıfır divident siyasətini izah edin. Vergilər səhmdarların dividentlərlə bağlı gözlədikləri nəticələrə hansı şəkildə təsir edir? Qısa Testin Cavabları 1. 2. 3. 4. 5. Şirkətin 20X9-cu ildə 2 milyon dollar mənfəət əldə etməsinə baxmayaraq, o, investisiyaların yalnız mövcud olan pul vəsaitlərinə, yəni 1.2 milyon dollara bərabər olan hissəsini daxili imkanlar hesabına maliyyələşdirə bilər. Əgər dövriyyə kapitalı effektiv şəkildə idarə edilərsə cari aktivlərə xalis investisiyalar azaldıla və pul vəsaitləri daha mənfəətli investisiyaları maliyyələşdirmək məqsədilə sərbəstləşdirilə bilər. Bundan əlavə, sərbəstləşən pul vəsaitləri bank overdraftlarını azaltmaq və faiz xərclərinə qənaət etmək üçün istifadə edilə bilər. Divident ödənişləri şirkətin ehtiyatlarını azaldır. Alternativ investisiyalara ayrıla bilən vəsaitlər dividentlərin həcmi qədər azalır. Odur ki, çatışmayan məbləğ digər mənbələrdən əldə edilməlidir. Eynilə, pul vəsaitləri və likvid aktivlər elan edilmiş divident məbləğini ödəmək üçün kifayət etmirsə, şirkət dividentləri ödəmək məqsədilə maliyyə mənbəyi tapmalıdır. Yeni şirkət ilkin illərdəki mənfəətini stabilləşmək məqsədilə yenidən investisiya edə bilər, daha sonra isə divident ödəməyə başlayar. Səhmdarların az bir hissəsi bu siyasəti öz şəxsi məqsədləri, məsələn, vergi və kapital qazancları üçün qəbul edə bilərlər. Bu siyasətin üstünlüyü ondan ibarətdir ki, tətbiqi asandır və divident ödənişləri ilə bağlı heç bir inzibati xərclər tələb etmir. Bu, şirkətə pul vəsaitlərini maliyyə vəziyyəti haqqında hesabatda saxlamağa imkan verir. Divident ödənişləri səhmdarlar üçün vergidən azad hesab edilir. Bu zaman şirkət normal vergi dərəcəsindən az olan dividentlərin bölüşdürülməsinə görə vergi ödəyir. Bu halda səhmdarlar daha çox divident əldə etmək istəyirlər. Sınaq Sualları Sual 1 Divident qərarlarının səhmlərin bazar qiymətinin müəyyənləşdirilməsi üçün müvafiq olub olmadığını izah edin. Sual 2 Nağd pul dividentlərinin alternativləri hansılardır? Sual 3 Şirkətin kapital strukturu aşağıdakı şəkildədir: 200,000 Hər biri 1 dollar olmaqla 8%-li imtiyazlı səhmlər 600,000 Hər biri 1 dollar olan adi səhmlər FƏSİL – E4: Daxİlİ malİyyələşmə mənbələrİ və dİvİdent sİyasətİ : 437 Maliyyə ilinin sonuna olan məlumatlar aşağıdakı şəkildədir: Dollarla 50% vergidən sonrakı mənfəət 175,000 Ödənilmiş adi dividentlər 20% Adi səhmlərin bazar qiyməti 5 Verilən məlumatlar əsasında aşağıdakı əmsalları hesablayın: a) b) c) d) Səhm üzrə mənfəət; Q/M əmsalı; Dividentin gəlirliliyi; Dividenti ödəmə qabiliyyəti. Sınaq Suallarına Cavablar Sual 1-in cavabı Miller və Modilyani dividentlərin səhm qiymətlərinin təyin edilməsi üçün müvafiq olmadığını irəli sürən fikir məktəbini dəstəkləyirlər. Onlar iddia edirlər ki, səhm qiymətləri şirkətin investisiya qərarlarından asılı olan mənfəət səviyyəsindən asılıdır. İnvestorlar rasional mövqe tutaraq və öz sərvətlərini artırmağa çalışırlar. Divident ödənişlərinin məbləği və vaxtı səhm qiymətlərinin müəyyənləşdirilməsi üçün müvafiq deyildir. İnvestorlar üçün mənfəətin divident və ya kapital qazancı şəklində olmasının fərqi yoxdur. Əsas əhəmiyyət investisiya qərarlarına verildiyindən divident qalıq məbləğindən müəyyən edilir. Əgər bölüşdürülməmiş mənfəət investisiya layihələrinə sərf edilərsə hətta divident ödənişləri həyata keçirilməyə bilər. Lakin şirkətin gözlənilən gələcək mənfəəti səhm qiymətlərini artıra bilər. Beləliklə səhmdar divident əldə etməsə belə kapitalın artımı nəticəsində qazanc əldə edir. Müvafiq hesab olunduqda Bu, Miller və Modilyani öz nəzəriyyələrini irəli sürməmişdən əvvəl geniş yayılmış fikir məktəbidir. Bu nəzəriyyə digərinin tam əksidir. Bu nəzəriyyəyə əsasən divident siyasətləri nin səhmlərin dəyərləndirilməsi üçün müvafiq olan halıdır. Onun əsas müdafiəçiləri Litner və Qordondur. Burada əsas fikir ondan ibarətdir ki, dividentlər cari və müəyyən olduğundan qeyri-müəyyən gələcək kapital qazancları üzərində üstünlüyə malikdir. Əgər şirkət aid olduğu sahənin orta bazar göstəricisindən daha az divident ödəyərsə şirkətin səhmlərinin qiyməti aşağı düşəcək, çünki investorlar sahib olduqları səhmləri sataraq onları daha çox divident ödəyən səhmlərlə əvəz edəcəklər. 438 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Sual 2-nin cavabı Dividentlər əsasən pul vəsaiti şəklində ödənilir. Lakin likvidlik səviyyəsi və ya digər səbəblərdən dividentlər pul vəsaitindən başqa şəkildə ödənilərsə, maliyyə meneceri aşağıdakı alternativləri dəyərləndirməlidir: 1. Səhmlərin pulsuz emissiyası Pul vəsaiti əvəzinə səhmdarlara əlavə adi səhmlər təklif edilir. Onlar adətən pul vəsaiti və ya pulsuz səhmləri əldə etmək seçiminə malik olurlar. Onlar seçimlərini vergi və likvidlik mövqeyinə əsasən müəyyənləşdirirlər. Yeni investisiya layihələri üçün pul vəsaitinə ehtiyacı olan şirkətlər bu alternativdən istifadə edirlər. Vergi məqsədləri üçün bəzi investorlar bu alternativə üstünlük vermirlər. Bunu aradan qaldırmaq üçün şirkətlər bəzən pulsuz səhm emissiyasının dəyərini nağd pul dividentlərinin dəyərindən daha artıq göstərməyə çalışırlar. Bu alternativ, həmçinin, şirkətə borc əmsalını azaltmağa imkan verir. 2. Şirkətin mal-material və xidmətlərinə tətbiq edilən güzəşt Bəzi şirkətlər səhmdarlarına digər müştərilərlə müqayisədə təklif etdiyi mal-material və xidmətlər üzrə xüsusi güzəştlər tətbiq edirlər. Beləliklə birbaşa pul vəsaiti cəlb edilmədən səhmdarlara müəyyən üstünlüklər təklif edilir. 3. Səhmlərin geri alınması Bu seçim pul vəsaitlərinin hərəkətini tələb edir. Vəsaitlər dividentlərin ödənilməsi üçün deyil, səhmlərin geri alınması üçün istifadə edilir. Səhmdarlar sahib olduqları səhmlər üzrə kapital artımını reallaşdırırlar. Divident ödənişləri zamanı MVHH-də bölüşdürülməmiş mənfəət azaldığı halda, səhmdar kapitalı azalır. Sual 3-ün cavabı a) Səhm üzrə mənfəət = (Vergidən sonrakı mənfəət – İmtiyazlı divident) / Adi səhmlərin sayı = (175,000 – 16,000) / 600,000 = 0.265 dollar b) Qiymət / mənfəət əmsalı = Səhmin bazar qiyməti / Səhm üzrə mənfəət Qiymət / mənfəət əmsalı = 5 / 0.265 = 18.9 c) Adi səhmlərin divident gəlirliliyi = Səhm üzrə divident / Səhmin bazar qiyməti = 0.20 / 5 x 100 = 4% d) İmtiyazlı dividenti ödəmə qabiliyyəti = Vergidən sonrakı mənfəət / İmtiyazlı divident = 175,000 / 16,000 = 10.9 dəfə FƏSİL – E4: Daxİlİ malİyyələşmə mənbələrİ və dİvİdent sİyasətİ : 439 Adi dividenti ödəmə qabiliyyəti = Vergidən və imtiyazlı dividentdən sonrakı mənfəət / Adi divident = 159,000* / 120,000 = 1.33 dəfə *(159,000 dollar = 175,000 dollar vergidən sonrakı mənfəət – 16,000 dollar imtiyazlı səhmlər üzrə dividentlər) 440 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ BÖLMƏ - E MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ E5 FƏSİL – E5: Borclanma və kapİtalın strukturu Mövzuya i̇ lki̇ n baxış Şirkətin kapital strukturu onun mənfəətliliyinə və eyni zamanda risk səviyyəsinə təsir edir. Kapitalın strukturu ilə bağlı verilən qərarlar onun tərkibini (yəni səhmdar kapitalının hansı hissəsinin borc və hansı hissəsinin kapital ilə maliyyələşdirilməsini) formalaşdırır. Maliyyə borclanması şirkətin borc və səhmdar kapitalı arasındakı əlaqəni əks etdirir. Əsasən borc vasitəsilə maliyyələşən müəssisələr yüksək borclanma səviyyəsinə malik olurlar. Borc maliyyələşməsi səhmdar maliyyələşməsindən daha ucuz olduğundan maliyyə menecerləri bir çox hallarda kapitalın strukturunda borc elementini maksimum artırmağa çalışırlar. Əgər şirkət mənfəətini artırmaq məqsədilə borclarını, yəni maliyyələşmədə borc elementini artırarsa, o, eyni zamanda daşıdığı risk səviyyəsini də artırmış olur. Borclardan yüksək dərəcədə asılılıq şirkəti müəyyən risklərlə üzləşdirə bilər. Buna görə də, maliyyə meneceri balansı saxlamalı və optimal kapital strukturunu müəyyənləşdirməlidir. Şirkətin borclanma səviyyəsinin fəaliyyət göstərdiyi istehsal sahəsinin normalarına uyğun olub olmadığını müəyyənləşdirmək məqsədilə o, öz təhlillərində müəyyən borc əmsallarından istifadə edir. O, həmçinin, qəbul edilən qərarların səhmdarların mənfəətinə (səhmdarların mənfəətini artırmaq rəhbərliyin əsas vəzifəsidir) olan təsirini də dəyərləndirir. Biz, bu məsələləri bu fəsildə müzakirə edəcəyik. Nələri̇ öyrənəcəyi̇ k a) Yüksək borclanma probleminin müəyyənləşdirilməsi və müzakirə edilməsi. b) Müxtəlif vasitələrdən istifadə edərək maliyyə mənbələrinin maliyyə vəziyyətinə və maliyyə riskinə təsirinin müəyyənləşdirilməsi: i. MVHH borclanması və əməliyyat və maliyyə borclanmalarından istifadə edərək əmsalların təhlili ii. Pul vəsaitləri hərəkətinin proqnozlaşdırılması iii. Səhmdarların mənfəətinə təsir 442 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Giriş Praktiki nümunə YERLİ İCTİMAİ MÜƏSSİSƏLƏR KORPORASİYASI: MALİYYƏ NƏTİCƏLƏRİNİN TƏDQİQİ J.J. Huks, C.J. van Staden: Müzakirə Sənədi, Seriya 217, oktyabr 2003 Müqayisə üç şirkət arasında aparılır. Tədqiqatın əvvəlində bələdiyyə müəssisəsi ən böyük şirkətlə eyni ölçüdə idi. Lakin tədqiqatın sonunda bu bələdiyyə şirkəti aktivlərin həcminə görə ən kiçik şirkət oldu. Bələdiyyə şirkəti bu üç şirkət arasında 2002-ci ilin sonuna qədər 10% borcla (87% borca malik birjada siyahıya alınan və 28% borca malik trest şirkətləri ilə müqayisədə) ən konservativ şəkildə maliyyələşən şirkət idi. Digər tərəfdən, tədqiqatın sonunda birjada siyahıya alınan şirkət bu üç şirkət arasında ən böyüyü idi və aktiv üzrə ən yüksək rentabelliyə, ən yüksək borc səviyyəsinə və ən yüksək mənfəət marjasına malik idi. Bu tədqiqatdan əldə edilən nəticə odur ki, maliyyə nəticələri və borclanma səviyyəsi müəssisənin sahiblik strukturundan asılıdır. (Mənbə: http://www-accountancy.massey.ac.nz) Yuxarıda təqdim edilmiş real həyatdan misal sahiblik (maliyyələşmə) strukturunun və borclanma səviyyəsinin səhmdarların və ya müəssisə sahiblərinin gəlirlərinə necə təsir etdiyini göstərir. 1. Yüksək borclanma probleminin müəyyənləşdirilməsi və müzakirə edilməsi.[2] Nələri öyrənəcəyik a Yüksək borclanma səviyyəsi ilə əlaqədar olan problemləri müzakirə etməzdən əvvəl borclanma anlayışının nə demək olduğunu tam şəkildə başa düşmək lazımdır. Maliyyə dünyasında “borclanma” termini şirkətin istifadə etdiyi borc və səhmdar kapitalının nisbətini təsvir edir. Bu, borclanmanın ən geniş yayılmış tərifidir və “maliyyə borclanması” olaraq təsnifləşdirilir. Lakin şirkətin sabit əməliyyat xərcləri ilə dəyişən xərcləri arasındakı əlaqəni ifadə edən və “əməliyyat borclanması” olaraq tanınan ikinci növ borclanma növü də mövcuddur. Əgər bu iki növ borclanmanın səviyyəsi yüksək olarsa şirkətin və səhmdarların riski artır. Risklərin növləri aşağıda müzakirə edilir. Maliyyə riski • Həmçinin, borclanma riski kimi də tanınan maliyyə riski şirkətin yüksək dərəcədə borclandığı, yəni kapitalın strukturunda borcun böyük paya malik olduğu zaman yüksək olur. Şirkət üçün bu daha çox borc və yüksək faiz ödənişləri deməkdir. Nisbətən daha çox borca malik şirkət daha çox faiz öhdəliklərinə malik olur. Faiz dərəcələrində FƏSİL – E5: Borclanma və kapİtalın strukturu : 443 dəyişiklik faiz xərclərində və nəticə etibarilə, səhmdarlar arasında bölüşdürülə bilən mənfəətdə böyük dəyişikliklərə səbəb olur. Riski əsasən səhmdarlar daşıyırlar. Əgər faiz öhdəlikləri yüksək olarsa adi səhmdarlar arasında bölüşdürülə bilən məənfəətin az və ya heç olmaması ehtimali çoxdur. Nümunə İl üzrə faiz və vergidən əvvəlki mənfəət (FVƏM) 100,000 dollardır. Faiz xərci 60,000 dollara bərabərdir (750,000 x 8%). Vergidən əvvəlki mənfəət (VƏM) = 40,000 dollar (100,000 – 60,000). Əgər mənfəət 40,000 dollar azalarsa adi səhmdarlara bölüşdürülə bilən mənfəət sıfıra bərabər olar. • • Əlavə olaraq, əgər şirkət faiz ödənişlərini qarşılamaq üçün kifayət qədər mənfəət əldə edə bilməsə, müflisləşmə təhlükəsi ilə qarşılaşa bilər. Təminatlı kreditorlar heç bir real risk daşımırlar. Lakin səhmdarlara ən aşağı prioritet verildiyindən belə vəziyyətlərdə mənfəətin çox hissəsini itirirlər. Bölüşdürülə bilən mənfəət azalarsa divident ödənişləri də azalar. Bu da, səhmdar kapitalı üzrə gəlirləri dəyişkən edir. Dəyişən faiz dərəcələri baş verən zaman bu problem daha da artır. Hətta sabit faiz dərəcələri də dövri dəyişikliklərə məruz qalır. Müflis olma riski • • Əgər kapital borclanması çox yüksəkdirsə ya faizdən əvvəlki mənfəətin azalması, ya da faiz ödənişlərinin artması səbəbindən faiz ödənişləri davamlı olmaya bilər. Mənfəətdən nəticəsində formalaşan daxili fondların azalması şirkətin borclarını geri ödəməsi zamanı çətinlik yarada bilər. Rəqabət mühiti şirkət üçün lazım olan mənfəət stabilliyini saxlamağa təsir edə bilər. Əgər yuxarıda qeyd edilən defolt hallarından biri baş verərsə əsas kreditorlar şirkəti müflisləşmə vəziyyətinə sala bilərlər. Müflisləşmə bir çox maraqlı tərəflərin zərərinə sabəb ola bilər. İşçilər öz iş yerlərini itirərlər, kreditorlar və səhmdarlar pullarının bir hissəsini və ya tamamını itirə bilərlər. Etibarlılıq riski • Fond birjasının tələblərinə uyğun olaraq birjada siyahıya alınmış şirkətlərin maliyyə məlumatlarının ictimaiyyət tərəfindən asanlıqla əldə edilməsi mümkündür. İstifadəçilər məlumatları təhlil edir, yuxarıda (a) və (b) bəndlərində müzakirə edilən riskləri qiymətləndirir və daha sonra şirkətin borc və ya səhmdar maliyyələşməsinə investisiya etməyi qərara alırlar. Əgər onlar riskləri çox yüksək qiymətləndirsələr, şirkətə investisiya etməkdən imtina edə bilərlər . Qısamüddətlilik riski Əgər şirkətin borc maliyyələşməsi yüksək olarsa, rəhbərlik müflisləşmə təhlükəsindən yayınmaq üçün faiz öhdəliklərini yerinə yetirmək məqsədilə səylərini pul vəsaitlərinin əldə edilməsinə yönəldə bilər. Bu, səhmdarların mənfəətini artırmaq kimi uzunmüddətli məqsəddən fərqli olaraq, qısamüddətli məqsəd hesab olunur. 444 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Yüksək borclanma səviyyəsinin kapitalın maliyyətinə təsiri Yüksək risklə müşayiət olunan yüksək borclanma zamanı kreditorlar daha yüksək faiz ödənişləri tələb etdiyindən kapitalın maliyyəti artır. Eyni zamanda, səhmdarlar sahib olduqları səhmlər üzrə yüksək mənfəət gözləyirlər. Bu amillər kapitalın maliyyətinin artmasına səbəb olur. Biznes riski Bu, şirkətin dövriyyəsinin və ya əməliyyat xərclərinin dəyişməsi nəticəsində faizdən əvvəlki mənfəətin mütənasib olaraq daha çox dəyişməsi ehtimal olunan bir anlayışdır. (Bu, kitabın H hissəsində müzakirə edilir). Bu, tələbin kəskin dəyişdiyi və qeyri-sabit bazarlarda fəaliyyət göstərən şirkətlərə aiddir. Yüksək sabit xərclərə malik şirkətlərin yüksək əməliyyat borclanmasına malik olduğu hesab olunur. Əməliyyat borclanması artarsa, şirkət dövriyyədə və iqtisadiyyatın ümumi səviyyəsində baş verən dəyişikliklərə daha həssas olur, faizdən əvvəlki mənfəət isə daha dəyişkən olur. Yüksək borclanma səviyyəsi, aşağıdakı nəticələrə gətirib çıxara bilər: • • • • Səhmdarların maliyyə riski artdığından onların tələb etdiyi mənfəət norması da artır və beləliklə kapitalın maliyyəti yüksəlir. Yeni maliyyələşmənin əldə edilməsi çətinləşə bilər. Şirkətin faiz ödənişləri ilə bağlı artıq çoxlu öhdəlikləri olduğundan xəbərdar olan kreditorlar onlara ediləcək faiz ödənişlərinin qarşılana bilinməməsi riskini başa düşərək şirkətə əlavə borc maliyyəsinin verilməsindən imtina edə bilərlər. Potensial səhmdarlar şirkətin həddindən artıq riskli olduğunu düşünərək şirkətin səhmlərindən imtina edə bilərlər. Borcverənlər yüksək risk ilə əlaqədar yüksək mənfəət əldə etmək məqsədilə yeni borc maliyyələşməsini həyata keçirsələr, kreditin xərci artar və şirkətin kapital maliyyəti yüksələr. Sabit xərclər və faiz ödənişləri ilə bağlı öhdəliklərin icrasını davam etdirmək məqsədilə rəhbərlik səhmdarların mənfəətini artırmaqla bağlı məqsədləri kənara qoyaraq səylərini daha çox qısamüddətli müflislik təhlükəsindən yayınmağa sərf edə bilər. 2. Müxtəlif vasitələrdən istifadə edərək maliyyə mənbələrinin maliyyə vəziyyətinə və maliyyə riskinə təsirinin müəyyənləşdirilməsi: i. MVHH borclanması və əməliyyat və maliyyə borclanmalarından istifadə edərək əmsalların təhlili ii. Pul vəsaitləri hərəkətinin proqnozlaşdırılması iii. Səhmdarların mənfəətinə təsir Nələri öyrənəcəyik b 2.1 Əmsalların təhlili MVHH borclanması və maliyyə borclanması Maliyyə borclanması aşağıda göstərildiyi kimi bir neçə yolla hesablana bilər. Bəzi hesablamalar birbaşa şirkətin MHMH-dən götürülən faiz və gəlir göstəriciləri əsasında həyata keçirildiyi halda digər göstəricilər şirkətin MVHH-dən götürülür. Ona görə də MVHH borclanması maliyyə borclanmasının bir ölçüsüdür. FƏSİL – E5: Borclanma və kapİtalın strukturu : 445 • Kapital borclanması (İmtiyazlı səhm kapitalı + Uzunmüddətli borc) / Adi səhm kapitalı və ehtiyatlar Bu, həmçinin, borc/kapital nisbəti olaraq da tanınır və şirkətin borclarının səhmdar kapitalına olan nisbətini əks etdirir. • Ümumi borclanma (İmtiyazlı səhm kapitalı + Uzunmüddətli borc) / (Cəmi uzunmüddətli kapital (İmtiyazlı səhm kapitalı + Uzunmüddətli borc + Adi səhm kapitalı və ehtiyatlar)) Məcmu borclanma nisbəti şirkətin ümumi kapital strukturunun borclardan ibarət olan hissəsini əks etdirir. • Gəlir / faiz borclanması (Borc + Faiz) / Faiz və vergidən əvvəlki əməliyyat mənfəəti Bu əmsal şirkətin əməliyyat mənfəətinin hansı hissəsinin borc faizləri şəklində ödənildiyini əks etdirir. Yuxarıdakı əmsallar nə qədər yüksək olarsa, şirkətin borclanma səviyyəsi və maliyyə riski də bir o qədər yüksək olar. Tövsiyə Qeyd edək ki, imtahanda heç bir əlavə göstəriş verilməsə yuxarıdakı düsturlardan hər hansı biri istifadə edilə bilər. Əgər sualda istehsal sahəsinin borclanması xüsusi bir düsturla hesablanmışdırsa, siz də cavabınızda həmin düsturdan istifadə etməlisiniz. Əlavə olaraq, bir əmsal digəri ilə müqayisə edilə bilməz və həmçinin, biri digərindən daha üstün deyildir. Onların hər biri fərqlidir və şirkətin borclanması və kapital strukturu ilə bağlı müxtəlif cəhətləri əks etdirir. Müqayisə apararkən eyni düsturlardan istifadə etməyi unutmayın. 446 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Nümunə C Şirkəti ilə bağlı aşağıdakı məlumatlar mövcuddur: Dollarla Adi səhm kapitalı 8%-li müddətsiz imtiyazlı səhm kapitalı İstiqrazlar (12%) Uzunmüddətli borclar Bank overdraftı Ehtiyatlar FVƏM 450,000 100,000 100,000 400,000 50,000 125,000 220,000 8%-li müddətsiz imtiyazlı səhm kapitalı borc kimi təsnifləşdirilməlidir, çünki müddətsiz olmasına baxmayaraq onlar üzrə sabit faizli dividentlər ödənilməlidir (əməliyyatın mahiyyəti onun formal növündən daha əhəmiyyətlidir). Başqa məlumat verilmədiyindən bank overdraftı qısamüddətli borc hesab edilməli və uzunmüddətli borcların tərkibinə əlavə edilməməlidir. Uzunmüddətli borc Dollarla 8%-li müddətsiz imtiyazlı səhm kapitalı İstiqrazlar Uzunmüddətli borclar Cəmi uzunmüddətli borclar 100,000 100,000 400,000 600,000 Səhmdar kapitalı Dollarla Adi səhm kapitalı Ehtiyatlar 450,000 125,000 Cəmi səmhdar kapitalı 575,000 Borc/kapital (kapital borclanması) = 600,000 / 575,000 × 100 = 104.35% Məcmu borclanma = 600,000 / (600,000 + 575,000) × 100 = 51.06% Gəlir/faiz borclanması = (0.12 × 100,000) / 220,000 × 100 = 5.45% İstehsal sahəsi ilə bağlı statistika və ya keçmiş nəticələr kimi müqayisəli məlumatların olmadığı təqdirdə heç bir məntiqli rəy verilə bilməz. Əməliyyat borclanması Əməliyyat borclanması müxtəlif üsullarla hesablana bilər. Yüksək sabit xərcləri olan FƏSİL – E5: Borclanma və kapİtalın strukturu : 447 şirkətlər yüksək əməliyyat borclanmasına malik olurlar və ona görə də onların mənfəəti satışlardakı dəyişikliyə qarşı həssas olur. Əməliyyat borclanması = Sabit əməliyyat xərcləri / Dəyişən əməliyyat xərcləri Sabit xərclərin dəyişən xərclərə nisbətini əks etdirir Əməliyyat borclanması = Sabit əməliyyat xərcləri / Cəmi əməliyyat xərcləri Cəmi əməliyyat xərclərinin hansı hissəsinin sabit xərclərdən ibarət olduğunu göstərir. Əməliyyat borclanması = Marjinal gəlir / FVƏM Satışlardakı faiz dəyişikliyinin Faiz və Vergidən və Əvvəlki Mənfəət (FVƏM) üzərindəki təsirini göstərmək üçün istifadə edilir. Əgər əmsal 1.5 olarsa, bu o deməkdir ki, satışlardakı 1% artım FVƏM-in 1.5% artmasını göstərir. Əməliyyat borclanması = FVƏM-də % dəyişikliyi / Satışlarda % dəyişikliyi Nümunə Satışlardan gəlir Əməliyyat xərcləri – (dəyişən) Marjinal gəlir Əməliyyat xərcləri – (sabit) Faiz və Vergidən Əvvəlki Mənfəət (FVƏM) A Şirkəti Dollarla 10,000 (6,000) 4,000 (2,000) 2,000 B Şirkəti Dollarla 10,000 (5,000) 5,000 (3,000) 2,000 Hesab edək ki, əməliyyatlarda 10% artım baş vermişdir. Yenidən baxılmış hesablamalar aşağıdakı şəkildə olar: Satışlardan gəlir Əməliyyat xərcləri – (dəyişən) Marjinal gəlir Əməliyyat xərcləri – (sabit) Faiz və Vergidən Əvvəlki Mənfəət (FVƏM) Bu, həmçinin, aşağıdakı düsturdan istifadə etməklə də hesablana bilər: Marjinal gəlir/FVƏM FVƏM-də artım FVƏM-də artım (faizlə) Əməliyyat borclanması (sabit xərclərin dəyişən xərclərə nisbəti) Dollarla 11,000 (6,600) 4,400 (2,000) 2,400 Dollarla 11,000 (5,500) 5,500 (3,000) 2,500 1.83 400 20.00% 2,20 500 25.00% 0.30 0.54 Göründüyü kimi, gəlirlərin 10% artımı A Şirkətinin FVƏM-ni 10% artırdığı halda, B Şirkətinin FVƏM-i 25% artmışdır. B Şirkətindəki yüksək artımın səbəbi onun sabit xərclərinin çox olması və əməliyyat borclanmasının yüksək olmasıdır. 448 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Nümunə 31 dekabr 20X9-cu ildə tamamlanan il üzrə X Şirkətinin MVHH-si aşağıdakı şəkildədir: Kapital və Öhdəliklər Dollarla Səhmdar kapitalı (10,000 ədəd səhm, hər biri 20 dollar) 15%-li istiqrazlar Ehtiyatlar Cari öhdəliklər 200,000 250,000 35,000 110,000 Aktivlər Dollarla Uzunmüddətli aktivlər (xalis) Cari aktivlər 350,000 245,000 595,000 595,000 Verilmiş əlavə məlumat: İllik sabit xərclər (faiz istisna olmaqla) 100,000 Dəyişən əməliyyat xərcləri əmsalı 75% Məcmu aktivlərin dövriyyəsi 3.5 Mənfəət vergisi 35% Hesablayın: (a) Səhm üzrə mənfəət. (b) Əməliyyat levereci və satışların 10% azalmasının FVƏM-ə təsiri. (c) MVHH yanaşmasından istifadə edərək maliyyə levereci. Faiz ödəmə qabiliyyəti əmsalı Bu, əmsal mənfəətin faiz xərclərini neçə dəfə ödəyə bilməsini göstərir və maliyyə riskini mənfəət formasında ifadə edir. Bu, aşağıdakı şəkildə hesablanılır: Faiz ödəmə qabiliyyəti əmsalı = Faiz və vergidən əvvəlki mənfəət / Faiz xərci Bəzən, şirkətlər bu əmsalın tərsindən istifadə edirlər, yəni faizin mənfəətə nisbəti kimi hesablayırlar. Nümunə R Şirkəti ilə bağlı aşağıdakı məlumatlar verilmişdir: Dollarla Faiz və vergidən əvvəlki mənfəət Faiz Vergidən əvvəlki məənfəət 45,000 (18,000) 27,000 FƏSİL – E5: Borclanma və kapİtalın strukturu : 449 Faiz ödəmə qabiliyyəti = Faiz və vergidən əvvəlki mənfəət / Faiz xərci = 45,000 / 18,000 = 2.5 dəfə Tövsiyə Təhlil məqsədləri üçün əsas qayda: Faiz ödəmə qabiliyyəti əmsalı nə qədər yüksək olarsa, şirkət sabit faiz xərclərini daha asan ödəyə bilər. 3-dən aşağı olan əmsal zəif hesab edilir. Bu onu göstərir ki, mənfəətin səviyyəsi faiz xərclərini ödəmək üçün aşağıdır. Digər müvafiq əmsallar 1. Kredit ödəmə qabiliyyəti əmsalı Kreditin ödənişi dedikdə biz sadəcə faizi ödəmə qabiliyyətindən danışa bilmərik, çünki kreditin geri ödənilməsi faiz ödənişlərindən əlavə əsas məbləğin də geri ödənilməsini tələb edir. Şirkətin faizlə bərabər kreditin cəmi əsas məbləğini də geri ödəmə qabiliyyətini hesablamaq lazımdır. Kredit ödəmə qabiliyyəti əmsalı = (Vergidən sonrakı mənfəət + Faiz + Amortizasiya + Digər qeyri-pul vəsaiti xərcləri) / (Faiz + Əsas məbləğ) Tövsiyə Təhlil məqsədləri üçün əsas qayda: Verilmiş əmsal üzrə maliyyə institutlarının öz tələbləri vardır. Lakin 2:1 əmsalı əsasən kifayət hesab edilir. Bu o deməkdir ki, əldə edilən pul vəsaitlərinin yarısı kredit ödənişləri üçün, qalan hissəsi isə divident və ya investisiya məqsədləri üçün istifadə edilməlidir. Yoxlama sualı 2 T Şirkəti aşağıdakı proqnozları vermişdir. İllik kredit ödəmə qabiliyyəti və orta kredit ödəmə qabiliyyəti əmsallarını hesablayın. İl İl üzrə xalis mənfəət İl ərzində kredit üzrə faiz İl ərzində kredit üzrə geri ödəmələr 1 2 3 4 5 6 7 8 21,000 34,000 36,000 17,000 19,000 20,000 17,500 16,500 19,500 18,000 15,000 12,500 10,500 8,000 5,000 0 10,000 17,500 17,500 17,500 17,500 17,500 17,500 17,500 Xalis mənfəət illik 12,000 dollar amortizasiya xərcləri çıxılmaqla əldə edilmişdir. 450 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ 2. Pul vəsaiti hərəkəti qabiliyyəti əmsalı MHMH əsasında hesablanan əmsalların çatışmayan cəhəti MHMH-dəki göstəricilərin real pul vəsaiti hərəkətini əks etdirməməsidir. Bu məhdudiyyəti aradan qaldırmaq üçün bəzən pul vəsaitlərinin hərəkətinə əsaslanan əmsaldan istifadə edilir. Cəmi pul vəsaiti hərəkəti qabiliyyəti əmsalı = (FVƏM + Lizinq ödənişləri + Amortizasiya + Qeyri-pul vəsaiti xərcləri) / (Lizinq ödənişləri + Faiz + Əsas məbləğin geri ödənişi + İmtiyazlı divident) Bu əmsalın məntiqi və izahı kredit ödəmə qabiliyyəti əmsalı ilə oxşardır. 3. Divident ödəmə qabiliyyəti əmsalı: Bu, Fəsil E3-də izah edilir. Əmsalların xülasəsi Əsas əmsallar Düstur Kapital borclanması (İmtiyazlı səhm kapitalı + Uzunmüddətli borc) / Adi səhm kapitalı və ehtiyatlar Məcmu borclanma (İmtiyazlı səhm kapitalı + Uzunmüddətli borc) / (Cəmi uzunmüddətli capital (İmtiyazlı səhm kapitalı + Uzunmüddətli borc + Adi səhm kapitalı və ehtiyatlar)) Gəlir /Faiz borclanması Kredit faizi / Kredit faizi və vergidən əvvvəlki əməliyyat mənfəəti Faiz ödəmə qabiliyyəti əmsalı Faiz və vergidən əvvəlki mənfəət / Faiz xərci Kredit ödəmə qabiliyyəti əmsalı (Vergidən sonrakı mənfəət + Faiz + Amortizasiya + Digər qeyri-pul vəsaiti xərcləri) / (Faiz + Əsas məbləğ) Cəmi pul vəsaiti hərəkəti qabiliyyəti əmsalı (FVƏM + Lizinq ödənişləri + Amortizasiya + Qeyri-pul vəsaiti xərcləri) / (Lizinq ödənişləri + Faiz + Əsas məbləğin geri ödənişi + İmtiyazlı divident) 2.2 Pul vəsaitləri hərəkətinin proqnozlaşdırılması Maliyyələşmə mənbələri pul vəsaitləri hərəkətinin proqnozuna müxtəlif yollarla təsir edir. Digər tərəfdən, pul vəsaitləri hərəkətinin proqnozu maliyyəşmənin müxtəlif mənbələrdən əldə edilməsinin planlaşdırılmasına da təsir edir. Pul vəsaitləri hərəkətinin proqnozu rəhbərliyə gözlənilən pul vəsaitləri hərəkətini və (əgər varsa) problemlərin səviyyəsini və zamanını müəyyən etməyə kömək edir. Bu, rəhbərliyə problemləri müvafiq şəkildə həll etməyə imkan verir. FƏSİL – E5: Borclanma və kapİtalın strukturu : 451 1. 2. 3. Bank maliyyələşməsi faiz ödənişləri və eyni zamanda əsas məəbləğin müəyyən tarixlərdə geri ödənişini tələb edir. Bunun üçün pul vəsaitlərinin hərəkəti baş verməlidir. Defolt zamanı şirkət ciddi problemlərlə üzləşə bilər, məsələn, borcverən şirkətə qarşı hüquqi tədbirlər görə bilər. Səhmdar maliyyələşməsi zamanı rəhbərlik səhmlərin geri alınmasına qərar vermədiyi təqdirdə əsas məbləğin geri ödənişi baş vermir. Səhmlərin geri alınması pul vəsaitlərinin hərəkətinin proqnozlaşdırılmasını etmədən həyata keçirə bilməz. Səhmdar maliyyələşməsi üzrə dividentlər rəhbərliyin yürütdüyü divident siyasətindən asılıdır. Dividentlər adətən elan olunduqdan müəyyən vaxt sonra ödənilməlidir. Bunun üçün pul vəsaitlərinin hərəkəti baş verməlidir. Nümunə Şirkətin fəaliyyəti zəifləmişdir. Proqnozlaşdırılan 25% artım reallaşmaya bilər. Bunun əvəzində isə 5%-lik artım daha real görünür. Pul vəsaitləri hərəkətinin proqnozlaşdırılması bu hadisənin şirkət üzərindəki təsirini qiymətləndirməyə imkan verir. Kredit faizi və əsas məbləğin geri qaytarılması ilə bağlı öhdəliklər 5 milyon dollardır. Lakin yenidən baxılmış proqnozlara əsasən, əməliyyatlardan əldə ediləcək vəsaitlər sadəcə 4 milyon dollardır. Pul vəsaitləri hərəkətinin proqnozuna əsasən kreditin ödənilməsi üçün 1 milyon dollar çatışmaya bilər. Rəhbərlik problemi aradan qaldırmaq üçün zamanında həll yolunu tapmalıdır (məsələn, bank limitini artırmaqla, əlavə kreditlər götürməklə, və ya aktivlərini satmaqla əlavə pul vəsaitləri əldə etməlidir). XÜLASƏ Gözlənilən pul vəsaitləri hərəkətinin ümumi mənzərəsini və əgər varsa problemlərin səviyyəsini və zamanını əks etdirir Faiz və kreditin əsas məbləğinin geri ödənilməsini təmin edir Pul vəsaitləri hərəkətinin proqnozlaşdırılması Pul vəsaitləri hərəkətinin maliyyə strukturuna və maliyyə vəziyyətinə təsiri Səhmlərin geri alınması yalnız pul vəsaitləri hərəkətinin proqnozu təhlil edildikdən sonra planlaşdırıla bilər Divident ödənişlərini təmin edir 2.3 Səhmdarların mənfəətinə təsir Modilyani və Millerin (1958) iddiasına görə, müflislik riski və vergi qənaəti ilə bağlı faydaları tarazlaşdıran optimal kapital strukturu mövcuddur. Bu kapital strukturu səhmdarlara yalnız səhmdar kapitalı ilə maliyyələşmiş şirkətlərdən daha yüksək mənfəət təklif edir. Güman edilir ki, iqtisadiyyatın qloballaşması nəticəsində bir çox istehsal sahələrinin əmsal normaları artırmışdır. Rəqabət şirkətlərə ciddi şəkildə təzyiq göstərir. Belə halda səhmdarlar arasında bölüşdürülə bilən mənfəəti artırmaq məqsədilə borc maliyyələşməsindən həddindən artıq istifadə şirkətin uzunmüddətli mövcudluğunu təhlükə altında qoya bilər. Bunun üçün də, rəhbərlik qısamüddətli planlar həyata keçirməməli və qısamüddətli mənfəəti artırmaq məqsədilə uzunmüddətli mövcudluğunu qurban verməməlidir. 452 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Əgər şirkətin kapital üzrə əldə etdiyi mənfəət faiz ödənişlərindən çoxdursa maliyyə borclanması kapital üzrə mənfəətini artıra bilər. Lakin borclanma, eyni zamanda, səhmdarlar arasında bölüşdürülə bilən mənfəətin dəyişməsini də artıra bilər. Kapital strukturunun dəyişdirilməsi və səhmdarların mənfəəti Bəzi analitiklər hesab edirlər ki, şirkətin borcları və ya kapitalı düzgün dəyərləndirilmədiyi zaman borcun kapitala və ya əksinə dəyişdirilməsi səhmdarların mənfəətini artıra bilər. Hansı siyasətin seçilməsi şəraitdən asılıdır. Məsələn, əgər şirkətin həm mənfəəti, həm də kapitalı olduğundan az qiymətləndirilmişdirsə, optimal dəyişdirilmə baş verdiyindən az qiymətləndirilmiş kapitalın emissiyası ola bilər (bu, ənənəvi qaydaya istisnadır). Yoxlama sualı 3 R Şirkətinin cari ildə faiz və vergidən əvvəl əldə edəcəyi mənfəətinin 20,000 dollar olacağı gözlənilir. Şirkət ümumi məbləği 40,000 dollar olan 10%-li istiqrazlara və 40,000 dollar məbləğində 10%-li imtiyazlı səhmlərə malikdir. Faiz və vergidən əvvəlki mənfəətin (i) 12,000 dollar və (ii) 28,000 dollar olduğunu nəzərə alaraq səhm üzrə mənfəətin necə dəyişildiyini hesablayın. Mənfəət vergi dərəcəsi 30%-dir. Adi səhmlərin sayı 3,000 ədəddir. Dəyişildikdən sonra səhm üzrə mənfəəti hesablayın. Yoxlama suallarının cavabı Sual 1-in cavabı Cəmi satışların hesablanması Dollarla Cəmi aktivlər Cəmi aktivlərin dövriyyəsi Buna əsasən cəmi satışlar (595,000 x 3.5) 595,000 3.5 2,082,500 Vergidən sonrakı mənfəətin hesablanması Dollarla Satışlar 2,082,500 (1,561,875) Dəyişən xərclər (75%) Marjinal gəlir 520,625 (100,000) Çıxılsın: Sabit xərclər Xalis mənfəət (FVƏM) 420,625 (37,500) Çıxılsın: İstiqrazlar üzrə faiz (0.15 x 250,000) Vergidən əvvəlki mənfəət (VƏM) 383,125 (134,094) Vergi (35%) Vergidən sonrakı mənfəət 249,031 FƏSİL – E5: Borclanma və kapİtalın strukturu : 453 Ona görə də, Səhm üzrə mənfəət = 249,031 / 10,000 = 24.9 Əməliyyat levereci = Marjinal gəlir / FVƏM = 520,625 / 420,625 = 1.24 Ona görə də satışlardakı 10% azalma FVƏM-in 12.4% (10 x 1.24) azalmasına səbəb olmuşdur. Maliyyə borclanması = Borc / Kapital = 250,000 / (200,000 + 35,000) x 100 = 106.38% Sual 2-nin cavabı Kredit ödəmə qabiliyyəti əmsalının (KÖQƏ) hesablanması İl a 1 2 3 4 5 6 7 8 Xalis mənfəət Amortizasiya c b Faiz d Mövcud pul vəsaitləri e (b + c + d) Dollarla Dollarla Dollarla 21,000 34,000 36,000 17,000 19,000 20,000 17,500 16,500 12,000 12,000 12,000 12,000 12,000 12,000 12,000 12,000 19,500 18,000 15,000 12,500 10,500 8,000 5,000 0 CƏMİ Ona görə də, Orta KÖQƏ = Məcmu KÖQƏ / İllərin sayı = 13.11 / 8 = 1.64 Əsas məbləğ f Borc öhdəliyi g (d + f) Dollarla Dollarla Dollarla 52,500 64,000 63,000 41,500 41,500 40,000 34,500 28,500 10,000 17,500 17,500 17,500 17,500 17,500 17,500 17,500 29,500 35,500 32,500 30,000 28,000 25,500 22,500 17,500 KÖQƏ h (e/g) 1.78 1.80 1.94 1.38 1.48 1.57 1.53 1.63 13.11 454 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Sual 3-ün cavabı Müxtəlif FVƏM səviyyələri üçün səhm üzrə mənfəət Çıxılsın Çıxılsın Çıxılsın FVƏM İstiqrazlar üzrə faiz (10%) Vergidən əvvəlki mənfəət Vergi (30%) Vergidən sonrakı mənfəət İmtiyazlı dividentlər (10%) Adi səhmdarlara bölüşdürülə bilən mənfəət 1-ci seçim Dollarla 12,000 (4,000) 8,000 (2,400) 5,600 (4,000) 1,600 BAZA Dollarla 20,000 (4,000) 16,000 (4,800) 11,200 (4,000) 7,200 2-ci seçim Dollarla 28,000 (4,000) 24,000 (7,200) 16,800 (4,000) 12,800 0.53 2.4 4.27 Səhm üzrə mənfəət: Faiz və vergidən əvvəlki mənfəət/ Adi səhmlərin sayı Şərhi: FVƏM-in 40% azalması səhm üzrə mənfəətin 78% azalmasına (0.53 dollara) və FVƏM-in 40% artımı səhm üzrə mənfəətin 78% artmasına (4.27 dollara) səbəb olur. Qısa Test 1. 2. 3. 4. 5. Maliyyə borclanması nədir? Yüksək borclanma səviyyəsinin kapitalın maliyyətini azaltdığı doğrudurmu? Nə üçün yüksək kapital (maliyyə) borclanması yüksək əməliyyat borclanması ilə eyni zamanda baş verməməlidir? X Şirkətinin faiz ödəmə qabiliyyəti əmsalı 1.5-ə bərabərdir. İstehsal sahəsinin orta göstəricisi isə 2.5-dir. Şirkətin faiz öhdəliklərini ödəmə qabiliyyətinə öz rəyinizi bildirin. “Kapital üzrə ticarət” nədir? Qısa Testin Cavabları 1. 2. 3. 4. 5. Bu, şirkətin istifadə etdiyi borc maliyyələşməsinin səhmdar maliyyələşməsinə olan nisbətidir. 2. Xeyr, yüksək kapital borclanması şirkətin borc kapitalından yüksək dərəcədə asılılığını göstərir və ona görə də risk səviyyəsini və kapitalın maliyyətini artırır. Hər iki növ borclanma şirkətin riskini artırır. Bu iki borclanma birləşdiyi zaman risklər bir-birinə vurulur. Ona görə də yüksək kapital (maliyyə) borclanması yüksək əməliyyat borclanması ilə eyni zamanda baş verməməlidir. Faizi ödəmə qabiliyyəti əmsalına əsasən əmsal nə qədər yüksək olarsa, şirkət sabit faiz xərclərini daha asan ödəyə bilər. X Şirkətinin faizi ödəmə qabiliyyəti istehsal sahəsinin standartlarından aşağıdır. Şirkətə kredit təyin etməmişdən əvvəl müvafiq təhlillər aparılmalıdır. “Kapital üzrə ticarət” borc götürülmüş vəsaitlərin (əsasən uzunmüddətli) şirkətin kapital strukturunda istifadə edilməsi deməkdir. Kapital üzrə mənfəətli ticarət isə borc götürülmüş vəsaitlərin gətirdiyi mənfəətin onların istifadəsi üçün ödənilən faiz xərclərindən çox olması deməkdir. FƏSİL – E5: Borclanma və kapİtalın strukturu : 455 Sınaq Sualları Sual 1 Yüksək borclanmanın səbəb olduğu risklər hansılardır? Bu, kapitalın maliyyətinə necə təsir edir? Sual 2 S Şirkəti ilə bağlı aşağıdakı məlumatlar verilmişdir: İl Xalis satışlar Dollarla 19V9 19V0 20X1 20X2 20X3 20X4 20X5 20X6 20X7 20X8 20X9 1,350 1,950 2,750 3,650 5,000 7,000 9,500 12,300 15,400 20,000 25,000 FVƏM Dollarla 100 130 190 250 400 600 750 1,100 1,250 1,600 2,000 S Şirkətinin əməliyyat leverecini hesablayın. Sual 3 Kapitalın strukturu səhmdarların mənfəətinə hansı şəkildə təsir edir? Sınaq Suallarına Cavablar Sual 1-in cavabı İki növ borclanma mövcuddur, maliyyə və əməliyyat borclanması. Əgər bu iki borclanmanın səviyyəsi yüksək olarsa şirkətin və səhmdarların daşıdıqları risk də yüksək olar. Bu iki növ risk aşağıda izah edilir: a) Maliyyə riski “Borclanma riski” kimi də tanınan maliyyə riski şirkət yüksək borclandığı, yəni borc şirkətin kapital strukturunda böyük paya sahib olduğu zaman mövcud olur. Şirkət üçün bu daha çox borc və yüksək faiz ödənişləri deməkdir. Nisbətən daha çox borca malik olan şirkətin faiz öhdəlikləri yüksək olur. Faiz dərəcələrindəki dəyişikliklər faiz xərclərində və nəticə etibarilə, səhmdarlar arasında bölüşdürülə bilən mənfəətdə böyük dəyişikliklərə səbəb olur. 456 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Riski əsasən səhmdarlar daşıyırlar. Əgər faiz ödənişləri ilə bağlı öhdəliklər yüksəkdirsə adi səhmdarlar arasında bölüşdürülə bilən mənfəətin az və ya heç olmaması ehtimalı vardır. • • b) • • c) Əlavə olaraq, əgər şirkət faiz ödənişlərini qarşılamaq üçün kifayət qədər mənfəət əldə edə bilməsə müflisləşmə təhlükəsi ilə rastlaşa bilər. Təminatlı kreditorlar heç bir real risk daşımırlar. Lakin adi səhmdarlara ən aşağı prioritet verildiyindən belə vəziyyətlərdə mənfəətin çox hissəsini itirirlər. Bölüşdürülə bilən mənfəət azalarsa divident ödənişləri də azalır. Bu, səhmdar kapitalı üzrə gəlirləri dəyişkən edir. Dəyişən faiz dərəcələri baş verən zaman bu problem daha da artır. Hətta sabit faiz dərəcələri də dövri dəyişikliklərə məruz qalır. Müflislik riski Əgər kapital borclanması çox yüksəkdirsə ya faizdən əvvəlki mənfəətin azalması, ya da faiz ödənişlərinin artması səbəbindən faiz ödənişləri davamlı olmaya bilər. Mənfəətdən nəticəsində formalaşan daxili fondların azalması şirkətin borclarını geri ödəməsi zamanı çətinlik yarada bilər. Rəqabət mühiti şirkət üçün lazım olan mənfəət stabilliyini saxlamağa təsir edə bilər. Əgər yuxarıda qeyd edilən defolt hallarından biri baş verərsə əsas kreditorlar şirkəti müflisləşmə vəziyyətinə sala bilərlər. Müflisləşmə bir çox maraqlı tərəflərin zərərinə sabəb ola bilər. İşçilər öz iş yerlərini itirərlər, kreditorlar və səhmdarlar pullarının bir hissəsini və ya tamamını itirə bilərlər. Etibarlılıq riski • Fond birjasının tələblərinə uyğun olaraq birjada siyahıya alınmış şirkətlərin maliyyə məlumatlarının ictimaiyyət tərəfindən asanlıqla əldə edilməsi mümkündür. İstifadəçilər məlumatları təhlil edir, yuxarıda (a) və (b) bəndlərində müzakirə edilən riskləri qiymətləndirir və daha sonra şirkətin borc və ya səhmdar maliyyələşməsinə investisiya etməyi qərara alırlar. Əgər onlar riskləri çox yüksək qiymətləndirsələr, şirkətə investisiya etməkdən imtina edə bilərlər . • Qısamüddətlilik riski Əgər şirkətin borc maliyyələşməsi yüksək olarsa, rəhbərlik müflisləşmə təhlükəsindən qorunmaq üçün faiz öhdəliklərini yerinə yetirmək məqsədilə bütün fəaliyyəti pul vəsaitlərinin əldə edilməsinə yönəldə bilər. Bu da öz növbəsində, səhmdarların mənfəətini artırmaq kimi uzunmüddətli məqsəddən fərqli olaraq, qısamüddətli məqsəd hesab olunur. • Yüksək borclanma səviyyəsinin kapitalın maliyyətinə təsiri: Yüksək risklə müşayiət olunan yüksək borclanma zamanı kreditorlar daha yüksək faiz ödənişləri tələb etdiyindən kapitalın maliyyəti artır. Eyni zamanda, səhmdarlar da həmçinin, sahib olduqları səhmlər üzrə yüksək mənfəət gözləyirlər. Bu amillər kapitalın maliyyətinin artmasına səbəb olur. FƏSİL – E5: Borclanma və kapİtalın strukturu : 457 d) Biznes riski Bu, şirkətin dövriyyəsinin və ya əməliyyat xərclərinin dəyişməsi nəticəsində faizdən əvvəlki mənfəətin mütənasib olaraq daha çox dəyişməsi ehtimal olunan bir anlayışdır. (Bu, kitabın H hissəsində müzakirə edilir). Bu, tələbin kəskin dəyişdiyi və qeyri-sabit bazarlarda fəaliyyət göstərən şirkətlərə aiddir. Yüksək sabit xərclərə malik şirkətlərin yüksək əməliyyat borclanmasına malik olduğu hesab olunur. Əməliyyat borclanması artarsa, şirkət dövriyyədə və iqtisadiyyatın ümumi səviyyəsində baş verən dəyişikliklərə daha həssas olur, faizdən əvvəlki mənfəət isə daha dəyişkən olur. Yüksək borclanma səviyyəsi aşağıdakı nəticələrə gətirib çıxara bilər: • • Səhmdarların maliyyə riski artığından onların tələb etdiyi mənfəət norması da artır və beləliklə kapitalın maliyyəti yüksəlir. Borcverənlər yüksək risk ilə əlaqədar yüksək mənfəət əldə etmək məqsədilə yeni borc maliyyələşməsini həyata keçirsələr, kreditin maliyyəti artar və bu da öz növbəsində şirkətin kapital maliyyətini yüksəldər. Sual 2-nin cavabı S Şirkətinin əməliyyat levereci aşağıdakı kimi hesablanır: İl Xalis satışlar Dollarla 19V9 19V0 20X1 20X2 20X3 20X4 20X5 20X6 20X7 20X8 20X9 1,350 1,950 2,750 3,650 5,000 7,000 9,500 12,300 15,400 20,000 25,000 Satışlarda % dəyişikliyi (1,950 – 1,350/1,350) x 100 (2,750 – 1,950/1,950) x 100 (3,650 – 2,750/2,750) x 100 (5,000 – 3,650/3,650) x 100 (7,000 – 5,000/5,000) x 100 (9,500 – 7,000/7,000) x 100 (12,300 – 9,500/9,500) x100 (15,400 – 12,300/12,300) x 100 (20,000 – 15,400/15,400) x 100 (25,000 – 20,000/20,000) x 100 44.44 41.03 32.73 36.99 40.00 35.71 29.47 25.20 29.87 25.00 FVƏM Dollarla FVƏM-də % dəyişikliyi 100 130 190 250 400 600 750 1,100 1,250 1,600 2,000 30.00 46.15 31.58 60.00 50.00 25.00 46.67 13.64 28.00 25.00 340.45 Ona görə də, Əməliyyat borclanması = FVƏM-də % dəyişikliyi / Satışlarda % dəyişikliyi Əməliyyat borclanması = 356.04 / 340.45 = 1.046 356.04 458 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Sual 3-ün cavabı Modilyani və Millerə əsasən, müflislik riski və vergi qənaəti ilə bağlı faydaları balanslaşdıran optimal kapital strukturu mövcuddur. Bu kapital strukturu səhmdarlara yalnız səhmdar kapitalı ilə maliyyələşmiş şirkətlərdən daha yüksək mənfəət təklif edir. Bu günkü rəqabət mühitində səhmdarlar arasında bölüşdürülə bilən mənfəəti artırmaq məqsədilə borc vəsaitlərindən həddindən artıq istifadə şirkətin uzunmüddətli mövcudluğunu təhlükə altında qoya bilər. Rəhbərlik qısamüddətli planlar etməməli və qısamüddətli mənfəəti artırmaq məqsədilə uzunmüddətli mövcudluğunu qurban verməməlidir. BÖLMƏ - E MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ E6 FƏSİL – E6: Kİçİk və orta müəssİsələrİn (KOM) malİyyələşməsİ Mövzuya i̇ lki̇ n baxış Kiçik və orta müəssisələr (KOM) iqtisadiyyatda gəlir və iş yerlərinin formalaşdırılmasında əhəmiyyətli rol oynayır. KOM-lar, həmçinin, yenilikçiliyə, məhsuldarlığa və iqtisadi artıma vacib töhfələr verir. Bunun üçün də, onların bu fəaliyyəti hər zaman dəstəklənməlidir. Lakin, onların daxili maliyyə mənbələri məhdud olduğuna görə fəaliyyətlərini və inkişaf perspektivlərini maliyyələşdirmək üçün kənar maliyyə mənblərindən istifadə etməyə məcbur olurlar. Bazarda öz mövqeyini tutmuş böyük şirkətlərlə müqayisədə KOM-lar üçün kənar maliyyələşmənin əldə edilməsi nisbətən daha çətindir. Banklar və maliyyə bazarları KOM-ların kredit riskinə qarşı ehtiyatlı davranırlar. Onların mənfəəti və ehtiyatları əsasən aşağı olur. Onların əhəmiyyətli təminatları olmadığına görə böyük şirkətlərin yaratdığı təhlükəyə qarşı həssas olurlar. KOM-ların iqtisadiyyatda çox böyük rol oynamalarına baxmayaraq maliyyə vəsaitlərinə çox böyük ehtiyac duyurlar. Dövlətlər və İƏİT və Aİ də daxil olmaqla digər təşkilatlar bu dilemma üzərində daim ətraflı müzakirələr aparır və onun həll yollarını irəli sürürlər. Ekpertlər də əlavə təkliflər verirlər. Gələcək maliyyə ekspertləri kimi siz də iqtisadiyyatın bu mühüm sektorunun üzləşdiyi problemdən xəbərdar olmalısınız. Nələri̇ öyrənəcəyi̇ k a) Kiçik müəssisələrin maliyyə ehtiyaclarının təsviri. b) Kiçik müəssisələrin maliyyə problemlərinin mahiyyətini vəsait çatışmazlığı, ödəmə müddəti kəsiri, qeyri-müvafiq təminat nöqteyi nəzərindən təsviri. c) KOM-ların maliyyə problemini aradan qaldırmaq məqsədilə dövlət orqanları və maliyyə institutlarının da fəaliyyəti daxil olmaqla atılan addımların izahı. d) KOM-lar üçün müvafiq maliyyə mənbələrinin müəyyənləşdirilməsi və müxtəlif maliyyə mənbələrinin KOM-lar üzərindəki maliyyə təsirinin qiymətləndirilməsi. 460 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Giriş Praktiki nümunə Ekspertlərin fikrincə Avropanın gələcək iqtisadi inkişafı emal, ticarət və KOM-ların inkişafı və yaratdığı iş yerlərindən asılıdır. Çünki KOM-lar Avropada inkişafın və iş yerlərinin əsas mənbəyi hesab olunur. Əsas məqsədi Avropanı dünyada ən rəqabətli elmə əsaslanan iqtisadiyyata çevirmək olan Lissabon Strategiyası KOM-ları hədəf kimi seçmişdir. KOM-ların inkişaf edə bilməsi onların restrukturizasiya və innovasiyaya investisiya etmək üçün müvafiq kapitala sahib olmasından asılıdır. Bu o deməkdir ki, KOM-lar maliyyə vəsitlərini əldə edə bilməlidirlər. Lakin, bu asan olmadığı üçün böyük bir problemə çevrilə bilər və həmçinin də, Avropa iqtisadiyyatının zəifləməsinə səbəb ola bilər. 1. Kiçik müəssisələrin maliyyə ehtiyaclarının təsviri.[2] Nələri öyrənəcəyik a 1.1 Kiçik və orta müəssisələrin (KOM-lar) tərifi Gəlin ilk növbədə maliyyə ehtiyaclarını müzakirə etməzdən əvvəl KOM-ların mahiyyətini başa düşməyə çalışaq. Aİ aşağıdakı meyarlara cavab verən müəssisələri KOM olaraq təsnifləşdirir: Mikro Müəssisələr Kiçik Müəssisələr Orta Müəssisələr < 10 < 50 < 250 Maksimum dövriyyə (milyon AVV ilə) 2 10 45 Maksimum məcmu MVHH (milyon AVV* ilə) 2 10 43 Meyar İşçilərin maksimum sayı * *Tərcüməçi qeydi: Avropa valyuta vahidi 1.2 Kiçik müəssisələrin maliyyə ehtiyacları Kiçik müəssisələrin maliyyə ehtiyacları ümumilikdə digər müəssisələrin maliyyə ehtiyaclarından fərqlənmir. 1. İlkin investisiyalar Digər müəssisələr kimi kiçik müəssisələr də uzunmüddətli aktivlərin və dövriyyə kapitalının alınması üçün investisiya etməlidir. Müəssisə uzunmüddətli aktivləri almaq üçün uzunmüddətli vəsaitlərdən, dövriyyə kapitalını maliyyələşdirmək üçün isə qısa- və uzunmüddətli maliyyələşmənin müvafiq variantlarından istifadə etməli olur. Kiçik müəssisələr əsasən yenilik və tədqiqat tələb edən yüksək texnologiyalar sahəsində fəaliyyət göstərirlər. Bu fəaliyyətlər, həmçinin, vəsait tələb edir. Lakin maliyyə institutları bu yüksək riskli müəssisələri maliyyələşdirməyə razı olmaya bilərlər. FƏSİL – E6: Kİçİk və orta müəssİsələrİn (KOM) malİyyələşməsİ : 461 2. İnkişaf, innovasiya və restrukturizasiya KOM-lar inkişaf etdikcə qısa və uzunmüddətli ehtiyacları qarşılamaq üçün əlavə maliyyə vəsaitləri tələb olunur. Nümunə Vaqif 100,000 dollar vəsaitlə müəssisə açmışdır. İki il sonra səmərəliliyi artırmaq və daha rəqabətli olmaq məqsədilə istehsal texnologiyasının yenilənməsi barədə qərar qəbul etmişdir ki, bu, ona artan tələbi qarşılamaq və müştəri bazasını genişləndirmək imkanı verəcəkdir. Lakin, yeni texnologiyanın tətbiqi 80,000 dollar dəyərində olan avadanlıqların yenilənməsini tələb edir. Vaqifin şirkəti kifayət qədər uzun müddət fəaliyyət göstərmədiyindən o, kənar maliyyələşməyə müraciət etməlidir. 3. Mövsümi və müvəqqəti tələblər Kiçik müəssisə müvafiq maliyyə gücünə və ehtiyatlara malik olmadığından bu onun gözlənilməyən və müvəqqəti maliyyə çatışmazlıqlarını öz daxili vəsaitləri hesabına qarşılamasına imkan vermir. O, vəsaitləri kənar mənbələrdən qısa zaman ərzində əldə etməyə məcbur olur. 4. Yüksək dövriyyə kapitalı tələbləri Kiçik müəssisələr tez-tez böyük şirkətlərə xidmət göstərirlər. Böyük şirkətlər mal-material ehtiyatları ilə bağlı xərclərini azaltmaq üçün mal-material ehtiyatlarının idarə edilməsində “tam zamanında istehsal sistemi” və ya digər oxşar siyasətlərdən istifadə edirlər. Ona görə də böyük şirkətlər kiçik müəssisələrin onlara lazımi məhsulları tələb əsasında təchiz etməsini gözləyirlər. Kiçik müəssisələr böyük şirkətlər kimi təsir gücünə malik olmadığından onlar dövriyyə kapitalına yüksək investisiya etməlidirlər. Nümunə Mal-material ehtiyatlarına yüksək investisiya topdan alış üzrə güzəştlərdən faydalanmaq və anbarın mal-material ilə daim təmin olunması üçün tələb oluna biər. Satışları artırmaq və müştərilərin loyallığını qazanmaq məqsədilə onlara daha münasib kredit şərtləri təklif edilməlidir. 2. Kiçik müəssisələrin maliyyə problemlərinin mahiyyətinin vəsait çatışmazlığı, ödəmə müddəti kəsiri, qeyri-müvafiq təminat nöqteyi nəzərindən təsviri. [2] Nələri öyrənəcəyik b Kiçik müəssisələrin böyük şirkətlər kimi maliyyə vəsaitlərinə ehtiyaclarının olmasını gördük. Lakin, maliyyələşmənin əldə edilməsi zamanı onlar eyni üstünlüklərə malik deyillər. Onlar kreditorlara müraciət edən zaman bir çox maneələrlə üzləşirlər. Bu problemlər aşağıda verilmişdir. 462 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ 2.1 Vəsait çatışmazlığı Vəsait çatışmazlığı kiçik müəssisələrin tələb etdiyi vəsaitlərlə onların əldə etmək istədikləri vəsaitlər arasındakı fərqdir. Nəzəriyyədyə istinad etsək, bazar amilləri kreditə olan tələb və təklif arasında balansı saxlayır. Əgər risk artarsa, kreditorlar kredit üzrə faiz dərəcələrini artırar və bu da öz növbəsində kreditə olan tələbi azaldar. Belə ki, nəzəri vəsait çatışmazlığı mövcud olmamalıdır. Lakin Ştiqlits və Veis (1981) daha sonralar bu fikri dəyişdirmişlər. Onlar yuxarıdakı nəzəriyyənin əksini irəli sürərək, maliyyə bazarlarındakı problemlərə görə bankların aşağıdakı səbəblərdən KOM-lara kredit verilməsinin məhdudlaşdırılmasını göstərirlər (bu da maliyyə vəsaiti çatışmazlığına səbəb olur): 1. Qeyri-müəyyənliklər Banklar və digər maliyyə təchizatçıları aşağıdakı səbəblərə görə belə hesab edirlər ki, KOM-lara maliyyə vəsaitlərinin ayrılması daha çox qeyri-müəyyənlik və risklə müşayiət olunur: • KOM-ların adətən uzunmüddətli fəaliyyət təcrübəsi və ya uğurlu fəaliyyəti olmur. • Şirkət sahiblərinin fikrləri ilə şirkətin maliyyə məsələləri üst-üstə düşməyə bilər (xüsusilə də fərdi sahibkarlıqda). • KOM-ların rəhbərliyi adətən təcrübəsiz olur və ona görə də sağlam qərarlar qəbul etməyə bilərlər. 2. Düzgün olmayan məlumatlar Sahibkar öz biznesi haqqında bütün məlumatlara malik olmalıdır. Bu məlumatlar kreditorlar və ya investorlarla seçimə əsasən paylaşıla və ya paylaşılmaya da bilər. Bu əsasən heç bir hesabat normalarına tabe olmayan müəssisələrdə baş verir (məsələn, birjada siyahıya alınan şirkətlərdən fərqli olaraq KOM-ların audit olunmuş maliyyə hesabatlarını dərc etməsi tələb olunmur). Bu məlumat çatışmamazlığı kreditorların riskini artırır. Nümunə Bir KOM biznes krediti üçün banka müraciət etmişdir. Ondan müəssisənin maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat tələb edildiyi zaman o, sadəcə keçən il ərzində həyata keçirilmiş satışlar üzrə qısa və məhdud bir hesabat və xərclər haqqında məhdud məlumat təqdim etmişdir. Nəticə etibarilə, bank müştərinin yüksək riskli olduğuna qərar vermiş və kredit verilməsindən imtina etmişdir. 3. Monitorinq ilə əlaqədar problemlər Müəyyən kreditorlar verilmiş kreditin istifadəsinin monitorinqini həyata keçirə bilirlər və borcalanı kredit məhdudiyyətləri vasitəsilə razılaşdırılmış şərtləri icra etməyə məcbur edirlər. Lakin, banklar KOM-lar üçün bu kimi tələbləri tətbiq etməkdə çətinlik çəkirlər. 4. Qeyri-kafi mənfəət marjası Banklar kiçik həcmdə verilmiş kreditlərdən az mənfəət əldə etdiklərinə görə, bu cür kreditlərin verilməsində maraqlı olmurlar. FƏSİL – E6: Kİçİk və orta müəssİsələrİn (KOM) malİyyələşməsİ : 463 2.2 Ödəmə müddəti kəsiri Ödəmə müddəti kəsiri faiz dərəcələrindəki dəyişiklik nəticəsində aktivlərin və öhdəliklərin dəyərində baş verən potensial dəyişikliklərin bütün müvafiq intervallarla müqayisə edilməsi prosesidir. Bu, adətən faiz dərəcəsi riskini müəyyənləşdirmək üçün istifadə edilir. Hər bir aktiv və ya öhdəlik ödəmə müddətlərinə əsasəm təyin edilir. Nümunə Şirkətin ödəmə müddəti növbəti 6 ay ərzində başa çatan 1.25 milyon dollar həcmində öhdəlikləri mövcuddur. Ödəmə müddəti eyni dövrdə başa çatan aktivlərin həcmi isə 1.75 milyon dollara bərabərdir. Bu zaman, ödəmə müddəti kəsri 0.50 (1.75 – 1.25) milyon dollar olacaqdır. Aktivlər daha çox olduğundan bu, müsbət ödəmə kəsri adlanır. Nümunə Boston Federal Şirkəti ailələr üçün sabit faizli mənzil kreditləri siyasətini başlatmış və onları investisiya şəklində özündə saxlamışdır. Bu kreditlər mahiyyət etibarıyla müştəri hesablarından və borca götürülmüş vəsaitlər nəticəsində yaranan öhdəliklərdən daha uzunmüddətlidir. Nəticədə, şirkət yüksək faiz dərəcəsi riski ilə üzləşmişdir. 31 iyul 20X8-ci il tarixində ümumi aktivlər üzrə 23% mənfi bir illik ödəmə müddəti kəsri ilə müqayisədə 31 mart 20X9-cu il tarixində bu göstərici 30%-ə bərabər olmuşdur. Faiz dərəcəsi riskindəki bu artım öz qısamüddətli aktivlərini daha uzunmüddətli aktivlərə investisiya edən və daha qısamüddətli depozitlərdən istifadə edən şirkətlərə aid edilə bilər. KOM-larda ödəmə müddəti kəsrinə yuxarıda qeyd edilən faiz dərəcəsi riskindən əlavə başqa amil də təsir edir. KOM-lar bəzən uzunmüddətli kreditləri əldə etməkdə çətinlik çəkirlər. Onlar adətən uzunmüddətli aktivləri qısamüddətli vəsaitlərlə maliyyələşdirirlər. Kreditin ödəmə müddəti başa çatdığı zaman vəsaitlərin uzunmüddətli aktivlərə investisiya edilməsi nəticəsində onlar öhdəliklərini icra etməkdə çətinlik çəkirlər. Nümunə Şirkət avadanlıq almaq üçün 0.5 milyon dollar dəyərində uzunmüddətli kredit əldə edə bilmədiyindən, bu məqsəd üçün 2 milyon dollarlıq overdraftdan istifadə etməyə məcbur olmuşdur. Overdraft qısamüddətli maliyyə mənbəyi hesab edilir. Lakin avadanlıq uzun müddət ərzində istifadə edildiyinə görə, onu almaq üçün overdraftdan istifadə edilməsi çox risklidir. Bu zaman aşağıdakı problemlər ortaya çıxa bilər: • • • Bu əməliyyat overdraftın şərtlərini pozduğuna görə, bank bu əməliyyatı qəbul etməyə bilər. Vəsaitlər avadanlığa investisiya edildiyindən şirkətin dövriyyə kapitalında zəiflik yarana bilər. Bu, cari aktivlərin azalmasına və vəsait əldəetmə qabiliyyətinin zəifləməsinə səbəb ola bilər (Fəsil E2-də müzakirə edilir). Əgər real istifadə edilən overdraft vəsait əldəetmə qabiliyyətindən daha çoxdursa, bank, çox güman ki, şirkətə cərimə tətbiq edəcək və ya onun kredit reytinqini aşağı salacaqdır. 464 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ 2.3 Müvafiq olmayan təminat Gəlin əvvəlcə təminatın mövcud olan növlərini aydınlaşdıraq: 1. 2. İrsi ötürülə bilən əmlak, torpaq və binalar (daşınmaz əmlak); Fiziki daşınan əmlak: • Avadanlıqlar şəklində uzunmüddətli aktivlər; • Mal-material ehtiyatları şəklində cari aktivlər. 3. Fiziki olmayan daşınan əmlak; • Debitor borcları; • Patentlər şəklində əqli mülkiyyət. Təminatla bağlı kiçik müəssisələrin üzləşdiyi problemlər 1. Daşınmaz əmlak Bir çox kiçik müəssisələr torpaq və ya bina şəklində olan daşınmaz əmlaklara sahib olunur. Nəticədə, onlar bu cür aktivləri girov kimi təqdim edə bilmirlər. Bəzi hallarda KOM-lar bu aktivlərə sahib olsalar belə onları girov kimi təqdim etmək istəmirlər, çünki bu aktivlər qismən olsa da, sahibkarın şəxsi məqsədləri üçün istifadə edilir. 2. Daşınan əmlak • • Yüksək risk olmadığına görə banklar yalnız daşınan əmlak şəklində təqdim edilmiş təminatlara görə KOM-lara kredit ayırmaqdan imtina edirlər. Onlar daşınmaz əmlak və ya pul depoziti şəklində girov tələb edirlər. Əgər bank bu cür girov qarşılığında kiçik müəssisələrə kredit versə belə, girovun dəyəri ilə bağlı riskləri hələ də nəzərə alır, (məsələn, daşınmaz əmlakın dəyəri iqtisadi böhran zamanı aşağı düşür). Şirkətin bütün aktivləri sərbəst təminat şəklində təqdim edilə bilər. Lakin bəzi ölkələrin qanunvericiliyi hüquqi (korporativ) statusa malik olmayan müəssisələrin aktivlərinin sahiblik hüququnu banka ötürülmədiyi təqdirdə onları sərbəst təminat şəklində təqdim etməsinə icazə vermir. 2.4 Digər problemlər 1. Mövcud dövlət siyasəti Dövlətin vergi və faizlər üzrə siyasəti KOM-ların investisiyalarına təsir edən amillərdəndir. KOM-ların fəaliyyət göstərməsi üçün dövlət həvəsləndirici və yardım məqsədli siyasət yürütməlidir (məsələn, qrantlar, vergi güzəştləri və s.). 2. Kredit reytinqi Banklar risklərə nəzarət etmək üçün kredit reytinqi sistemindən istifadə edirlər. KOM-ların fəaliyyəti və uyğunluğu müəyyən normalara əsasən yoxlanılır və onlara kredit reytinqi təyin edilir. Əgər reytinq arzuolunan səviyyədən aşağı olarsa, faiz dərəcəsi artırıla bilər. FƏSİL – E6: Kİçİk və orta müəssİsələrİn (KOM) malİyyələşməsİ : 465 Nümunə Şirkətin reytinqi aşağıdakı meyarlar əsasında təyin edilir: • Kreditin yenilənməsi üçün sənədlərin vaxtında təqdim edilməsi; • Qiymətli kağızlar haqqında hesabatın vaxtında çatdırılması (tələb olunarsa, müstəqil auditor yoxlaması və rəyi); • Müəssisənin real kredit ödəmə qabiliyyətinə malik olması; • Real gəlirlərin təqdim edilmiş proqnozlardan yolverilə bilən miqdarda olması. Əldə edilən ümumi reytinq əsasında faiz dərəcəsi müəyyənləşdirilir. 3. Kreditorlar KOM-lardan kifayət qədər çox məlumat tələb edirlər. Ona görə də hüquqi (korporativ) statusa malik olmayan KOM-lar kənar maliyyələşməni əldə etmək üçün könüllü şəkildə müvafiq hesabatları tərtib etməlidir. Yoxlama sualı 1 Kredit əldə etmək üçün banka müraciət edən kiçik müəssisənin təminatı təqdim etməsi ilə bağlı üzləşdiyi problemlər hansılardır? XÜLASƏ Müvafiq maliyyə hesabatlarının mövcud olmaması Əməliyyat və mənfəət haqqında az və ya məhdud məlumatların olması Qeyri-müvafiq təminat KOM-ların maliyyə problemi Zəif kredit tarixçəsi Yüksək risk (iri şirkətlərlə ciddi rəqabət) İdarəçilik təcrübəsinin olmaması 3. KOM-ların maliyyə problemini aradan qaldırmaq məqsədilə dövlət orqanları və maliyyə institutlarının da fəaliyyəti daxil olmaqla atılan addımların izahı. [2] Nələri öyrənəcəyik d Digər müəssisələr kimi KOM-lar da borc və kapital maliyyələşməsi arasındakı balansı saxlamalıdır. Fəsil E3-dən E4-ə qədər müxtəlif maliyyə mənbələri təhlil edilmişdir. Biz bu fəsildə KOM-ların timsalında xüsusi məqamları aydınlaşdıracağıq. 466 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ KOM-lar maliyyələşməni aşağıdakı mənbələrdən əldə edirlər: • • • • • • • • • • Mövcud səhmdarlar və direktorlar (sahibkarlar tərəfindən maliyyələşmə) Biznesdə yüksək riski sevən investorlar Kapital maliyyələşməsi (Fəsil E2) Ticarət krediti (Fəsil E1) Overdraft maliyyələşməsi (Fəsil E1) Bank kreditləri (Fəsil E2) Riskli kapital (Fəsil E2) Faktorinq və hesab-faktura diskontlaşdırılması (Fəsil C2) Kreditlə satınalma və lizinq (Fəsil D6) Ticarət bankları (orta və uzunmüddətli kreditlər) (Fəsil E2) 3.1 Mövcud səhmdarlar və direktorlar (sahibkarlar tərəfindən maliyyələşmə) İlkin mərhələlərdə KOM-lar öz daxili vəsaitlərinə və imkanlarına arxalana bilər. Eyni zamanda, onların təminat olaraq təqdim edə biləcəyi fiziki aktivləri mövcud olmaya da bilər. Ümumiyyətlə, KOM-lar qapalı şəkildə idarə edilən müəssisələrdir. Sahibkarlar sahiblik strukturuna kənar şəxslərin daxil olmasını arzu etmədiklərinə görə, onlar müəssisəni inkişaf etdirmək üçün öz vəsaitlərini investisiya etməyə çalışırlar. Lakin bu maliyyələşmə mənbəyi məhdud olduğuna görə və müəssisənin inkişafı müəyyən səviyyəyə çatdıqdan sonra sahibkarlar digər maliyyələşmə mənbələri axtarmağa məcbur olurlar 3.2 Biznesdə yüksək riski sevən investorlar Müəssisənin inkişafı müəyyən səviyyəyə çatdıqdan sonra kənar şəxslərin maliyyələşməsinə ehtiyac duyulur. İlkin mərhələdə, müəssisə hələ də bankların və digər maliyyə təşkilatlarının tələb etdiyi aktivlərə və hesabatlara malik olmurlar. Bu zaman mövcud riskləri qəbul edə bilən xüsusi investorlara tələb yaranır. Bəzi investorlar müəyyən həcmdən aşağı (məsələn, 0.5 milyon dollar dəyərində olan layihələri) investisiya yatırmaqda maraqlı olurlar. Bu zaman, tələb olunan həcmdə investisiyaları qarşılamaq üçün KOM-lara biznesdə yüksək riski sevən investorlar yardım edə bilərlər Tərif Biznesdə yüksək riski sevən investorlar şirkətin kapitalında pay əldə etmək məqsədilə vəsait təklif edirlər. Biznesdə yüksək riski sevən investorlar adətən çoxlu pula malik və uğurlu biznesə sahib olmaq üçün yüksək riskləri qəbul etməyə hazır olan fərdlərdir. FƏSİL – E6: Kİçİk və orta müəssİsələrİn (KOM) malİyyələşməsİ : 467 Biznesdə yüksək riski sevən investorlar vasitəsilə maliyyələşmənin xüsusiyyətləri 1. 2. 3. 4. Risk böyük olduğundan biznesdə yüksək riski sevən investorlar investisiyalar üzrə yüksək mənfəət gözləyirlər. Onlar məhdud dövr ərzində, məsələn, 5-7 il, yatırdıqları vəsaitləri bir neçə dəfə artırmağı planlaşdırırlar. Buna görə də, bu, bahalı maliyyə mənbəyi hesab edilir. İnvestorlara vəsaitlərini müvafiq qaydada geri götürməyə imkan verən biznesdən vəsaitlərn geri götürülməsi planı təklif edilir. Məsələn, səhmlərin birjada ilkin ictimai kütləvi yerləşdirilməsi zamanı yüksək risk ilə investisiya edən fərdlərin səhmlərini direktorlar alır. Sahibkar və menecerlərin yüksək riski sevən investorlar ilə şəxsi münasibət saxlaması gözlənilir. Onlar gündəlik əməliyyatlarda iştirak etməsələr də müəssisənin fəaliyyətindən xəbərdar olmaq istəyirlər. “Yüksək riski sevən investorlar” birləşərək müəyyən qruplar formalaşdıra bilərlər. Onlar vəsaitlərini cəmləşdirərək daha böyük investisiyalar həyata keçirə bilərlər Aşağıdakı nümunə biznesdə yüksək riski sevən investorların iqtisadiyyata göstərdiyi müsbət təsirlərdən bəhs edir. Nümunə Yüksək inkişaf imkanına malik yeni qurulmuş şirkətlərin maliyyələşməsinin geniş yayılmış növü “yüksək riskli investisiyadır”. Əslində, illik “yüksək riskli investisiyanın” həcmi riskli kapitalın ümumi həcmindən daha çoxdur. (Nyuhempşir Universitinin Risk Tədqiqatları Mərkəzinə əsasən 2004-cü ildə “yüksək riskli investisiyanın” həcmi 45,000 şirkətə 24 milyon dollar olduğu halda, riskli kapitalın həcmi 4,900 şirkətə 22 milyon dollar olmuşdur). 3.3 Maliyyə mənbəyi ilə əlaqədar kiçik müəssisələrin diqqət yetirdiyi vacib məsələlər (əvvəlki fəsillərdə izah edilmişdir) 1. Kapital maliyyələşməsi a) b) Kiçik müəssisələr ictimaiyyətdən kapital cəlb edilməsi zamanı problemlərlə üzləşə bilər. Lakin nəzarəti itirmədən səhmlər seçilmiş investorlar arasında xüsusi olaraq yerləşdirilə bilər. Ümumiyyətlə, KOM-ların səhmləri fond birjasında siyahıya alınmır; kiçik müəssisələr paylarını satmaq istədikləri zaman investorlar üçün belə bir imkan təklif etməkdə çətinlik çəkirlər. 2. Ticarət krediti Ticarət krediti KOM-lar üçün ilkin mərhələdə bank maliyyələşməsi mümkün olmadığı zaman ən yaxşı qısamüddətli maliyyə mənbəyi hesab olunur. Müəssisə pul vəsaitlərinin məhdud olması səbəbindən ödənişləri vaxtından əvvəl həyata keçirdiklərinə görə güzəştlərdən faydalana bilmir. Yoxlama sualı 2 Kiçik müəssisələrin istifadə edə bildiyi müxtəlif maliyyə mənbələrini sadalayın. 468 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ 4. KOM-lar üçün müvafiq maliyyə mənbələrinin müəyyənləşdirilməsi və müxtəlif maliyyə mənbələrinin KOM- lar üzərindəki maliyyə təsirinin qiymətləndirilməsi. [1] Nələri öyrənəcəyik c KOM-ların maliyyə problemlərini aradan qaldırmaq üçün artıq bir çox tədbirlər görülmüşdür. Bu sahəni öyrənən mütəxəssislər və təşkilatlar da öz təkliflərini irəli sürürlər. Bunlar aşağıda müzakirə edilmişdir: 4.1 İƏİT “KOM-ların maliyyə çatışmazlığı: Nəzəriyyə və reallıq (2006)” nəşrində İƏİT aşağıdakı müşahidələrini və təkliflərini təqdim etmişdir: 1. İnkişaf banklarının yaradılması İnkişaf bankları KOM-lara kredit verilməsi məqsədilə yaradıla bilər. Nümunə Kreditanstalt für Wiederaufau (KfW, “Yenidənqurma kredit təsisatı”) Almaniyada KOM-lara müddətli, əsasən, 6 il, bəzən isə 20 ilə qədər, kreditlər təklif edən ən məşhur inkişaf bankıdır. Kredit müraciətləri özəl banklar tərəfindən qiymətləndirilir və dəyərləndirilir. Bu, onların uğurunun əsas səbəblərindən biridir. Bu model digər banklarda da öyrənilir və tətbiq edilir. 2. Kreditin Qarantiyası Sxemi Bu mexanizm KOM-ların üzləşdiyi təminatın çatışmazlığı və ya qeyri-müvafiq təminat kimi problemləri aradan qaldırmağa yönəldilmişdir. Dövlətlər və ticarət assosiasiyaları KOM-lara verilən kreditlərə qarantiya proqramını başlatmışdır. Bu sxem KOM-lara nəinki krediti təminatsız almağa, hətta banklar tərəfindən tətbiq edilən risk mükafatını da azaltmağa imkan verir. Bu qarantiyalar ya birgə qarantiya assosiasiyaları, ya da kreditin qarantiyası fondları tərəfindən təklif edilir. Birgə qarantiya assosiasiyaları bir qrup KOM-lar və ya ticarət assosiasiyaları tərəfindən yaradılır. Kreditin qarantiyası fondları əsasən dövlət tərəfindən maliyyələşdirilir. 3. İlkin mərhələdə riskli kapital a) b) c) d) Dövlətlər inkubator və digər infrastrukturların inkişafına kömək edə bilər. İnkubatorlar KOM-ların inkişafı üçün əlverişli mühit formalaşdırır. Dövlətlər bunu özəl sektor və ya qeyri-hökumət təşkilatları ilə birlikdə həyata keçirə bilərlər. İnvestorlar alternativ maliyyə mənbələri, məsələn, dövlət yardımları, banklar və özəl investorlar, barədə xəbərdar edilməlidir. Bu, riskli kapitala olan aşağı tələbin əsas səbəbi hesab olunur. Maliyyəçilərin fəaliyyəti istehsal sahələrində, məsələn, elmi-tədqiqat institutları, biznes inkubatorları və s. fəaliyyət göstərən digər iştirakçılarla əlaqələndirilməlidir. “Yüksək riskli investisiya” şəbəkəsini inkişaf etdirmək üçün yaxşı infrastruktur dəstəyi FƏSİL – E6: Kİçİk və orta müəssİsələrİn (KOM) malİyyələşməsİ : 469 verilməlidir. 4. Riskli kapitalda rəsmi iştirak payı və hüquqi dəstək Bir çox ölkələr yenilikçi KOM-lara (YKOM) investisiya edirlər. Bu investisiyalar ilkin mərhələlərdə edilir. Bu vəsaitlər daha sonra növbəti mərhələlərdə yəni, müəssisə yeni maliyyə mənbələri tapdığı zaman geri götürülür. a) b) c) d) Riskli investorları həvəsləndirmək üçün müvafiq vergi və tənzimləyici sistemlərin hüquqi bazasının olub-olmadığını yoxlamaq lazımdır. İnstitusional investorlar üzərindəki tənzimləmə tədbirləri kapitalın riskli fəaliyyətlərə yönləndirilməsi istiqamətində formalaşdırılmalıdır (investisiyaların idarə edilməsi normaları nəzərə alınmalıdır). Fərdi investorların kapitalının cəmləşdiyi riskli kapital fondları şəklində xüsusi qruplar formalaşdırılmalı və təşviq edilməlidir. Xarici riskli investorlardan sərmayələrin cəlb edilməsi təşviq edilməlidir. 5. Kapitalın geri götürülməsi mexanizmləri Kapitalın geri götürülməsi mexanizmi müəssisənin fəaliyyəti stabilləşdikdən sonra, riskli investorların öz investisiyalarını geri götürə bilmək qabiliyyətidir. a) b) c) d) Bu cür əməliyyatların baş verməsinə mane olmamaq üçün müəssisələrin birləşməsi və satın alınması üzrə qanunvericilik nəzərdən keçirilməlidir. Yerli şirkətlərin xarici şirkətlər tərəfindən alınmasına mane olan xarici birbaşa investisiyalar haqqında qanunvericilik nəzərdən keçirilməlidir. İnkişaf edən KOM-ların birjada siyahıya alınmasına icazə vermək məqsədilə fond birjasında siyahıya alınma qaydaları mümkün qədər sadələşdirilməlidir. Xarici fond birjalarında siyahıya alınmaq istəyən yerli KOM-lara lazımi dəstək verilməlidir. 4.2 Avropa İctimai Birlikləri Şurası 29 iyun 2006-cı ildə Lissabon İctimai Birlikləri Proqramının həyata keçirilməsi ilə bağlı aşağıdakı qərarlar verilmişdir. 1. a) Riskli kapital investisiyası vasitəsilə daha böyük inkişafa nail olmaq İnvestisiyaların xaricdən bürokratik maneələr olmadan və sərbəst hərəkətinə imkan verən riskli kapital fondları üçün vahid bazarın formalaşdırılması. b) İlkin investisiyalar vasitəsilə səhmdarların daha mükəmməl birliyinə və əməkdaşlığına nail olmaq. c) Bu sahədə geniş istifadə olunan təcrübələrin müəyyənləşdirilməsi və tətbiq edilməsi. d) Daha böyük investisiya layihələrini həyata keçirmək məqsədilə daha peşəkar riskli kapital fondlarının formalaşdırılmasının təşviq edilməsi. 470 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ 2. a) b) c) 3. a) b) c) 4.1 1. 2. 3. 4. İnnovasiyalar üçün daha çox bank maliyyələşməsinin əldə edilməsi Banklar və KOM-ları bir yerə gətirərək cari vəziyyətin nəzərdən keçirilməsi və banklarla uzunmüddətli əlaqələrin inkişaf etdirilməsi yollarının müəyyənləşdirilməsi. Yenilikçi KOM-ların təşviq edilməsi üçün ictimai birliklərin vasitələrindən istifadə edilməsi. Gənc yenilikçi şirkətlər üçün vergi güzəştlərinin üstünlüklərinin qiymətləndirilməsi. Daha yaxşı idarəçilik təcrübəsi İctimai fondların riskli kapital investisiyalarında istifadəsi zamanı qazanılmış təcrübələrin təşviq edilməsi. Avropada KOM-ların maliyyələşməsi üzrə siyasətləri qiymətləndirmək üçün müxtəlif üsulların işlənib hazırlanması. İnvestisiya proqramlarında geniş istifadə olunan təcrübələrin təşviq edilməsi. Digər təkliflər KOM-ların maliyyələşdirilməsi üzrə qanun və prosedurlarda şəffaflıq: qanun və nizamnamələr şəffaf və aydın olmalıdır. KOM-lar kredit tələblərini planlaşdırmaq və yaranan problemləri həll etmək iqtidarında olmalıdır. Bazel II-nin tələblərinə əsasən KOM-lar daxili reytinq prosedurları və ya banklar tərəfindən təyin edilən kredit reytinqi ilə üzləşməli olmuşlar. Banklar KOM-ları reytinqin təyin edilməsi prosedurları və eyni zamanda həyata keçirilmiş real qiymətləndirmələr ilə tanış etməlidir. Beləliklə, KOMlar hansı sahələrin daha çox inkişaf etdirilməsini müəyyən edə bilərlər. Texnologiyaların istifadəsi: maliyyə institutları kreditin qiymətləndirilməsi prosesi zamanı uyğunluğu qorumaq üçün texnologiyalardan istifadə etməlidir. Qeyri-adi və riskli borcalanlar texnologiya və peşəkar mühasiblərin köməyilə daha yaxından nəzarət edilməlidir. Satışlardan gəlirlər, debitor borcları və onların köhnəlməsi mütəmadi olaraq izlənilməlidir. Bunlar yarana biləcək problemlər haqqında əvvəlcədən xəbər verə bilər. Şirkət haqqında qanun və gəlir vergisi sistemləri KOM-ların öz-özünü maliyyələşdirməsini dəstəkləməlidir. Yoxlama suallarının cavabı Sual 1-in cavabı Bank kreditinin əldə edilməsi zamanı KOM-ların üzləşdiyi problemlər: • Müvafiq maliyyə hesabatlarının hazırlanmaması. • Əməliyyat və mənfəət haqqında az və ya məhdud məlumatın olması. • Kifayət qədər təminatın olmaması. • Zəif kredit tarixçəsinin olması. • Yüksək riskin (iri şirkətlərlə ciddi rəqabət) olması. • İdarəçilik təcrübəsinin mövcud olmaması. FƏSİL – E6: Kİçİk və orta müəssİsələrİn (KOM) malİyyələşməsİ : 471 Sual 2-nin cavabı KOM-lar maliyyələşməni aşağıdakı mənbələrdən əldə edə bilərlər: • Mövcud səhmdarlar və direktorlar (sahibkarlar tərəfindən maliyyələşmə) • Biznesdə yüksək riski sevən investorlar • Kapital maliyyələşməsi • Ticarət krediti • Overdraft maliyyələşməsi • Bank kreditləri • Riskli kapital • Faktorinq və hesab-faktura diskontlaşdırılması • Kreditlə satınalma və lizinq • Ticarət bankları (orta- və uzunmüddətli kreditlər) Qısa Test 1. 2. 3. 4. 5. 6. M Şirkətinin 500 işçisi var. Bu, KOM hesab oluna bilərmi? YKOM nədir? T Şirkəti KOM-lara aiddir və 2 il əvvəl fəaliyyətə başlamışdır. O, səhmlərin ilkin ictimai kütləvi yerləşdirilməsi vasitəsilə səhmdar maliyyələşməsi əldə etmək istəyir. T Şirkəti üçün hansı seçim daha münasib ola bilər? KOM-lar üçün kreditin qarantiyası sxeminin nə kimi rolu var? KOM-larda dövriyyə kapitalının yüksək olması səbəbini izah edin. P Şirkətinin ödəmə müddəti 1 il olan 3 milyon dollar həcmində öhdəlikləri və ödəmə müddəti öhdəlikləri ilə eyni olan 2 milyon dollar həcmində aktivləri vardır. Bu, nəyin göstəricisidir? Qısa Testin Cavabları 1. 2. 3. 4. 5. Xeyr, M Şirkəti KOM deyil, çünki onun işçilərinin sayı 250 nəfərdən çoxdur. Artım və rəqabət üstünlüyünə malik olmaq üçün innovasiyalardan istifadə edən KOMlar Yenilikçi Kiçik və Orta Müəssisələr (YKOM) adlanır. Ümumiyyətlə, kiçik müəssisələr vəsaitlərini geri götürmək istəyən investorlara biznesi tərketmə mexanizmini təklif etməkdə çətinlik çəkirlər. Bundan əlavə, KOM-lar nisbətən az tanındığından və yüksək riskli hesab edildiyindən səhmlərin ilkin ictimai kütləvi yerləşdirilməsi zamanı problemlərlə üzləşirlər. Əsasən bu səbəb səhmlərin özəl yerləşdirilməsinin P Şirkəti üçün daha münasib olduğunu göstərir. Kreditin qarantiyası sxemi KOM-ların üzləşdiyi təminatın çatışmazlığı və ya qeyri-müvafiq təminat kimi problemləri aradan qaldırmağa yönəldilmişdir. Bu sxem KOM-lara nəinki krediti təminatsız almağa, hətta banklar tərəfindən tətbiq edilən risk mükafatını da azaltmağa imkan verir. KOM-lar digər böyük şirkətlərlə eyni səviyyədə sövdələşmə qabiliyyətinə malik olmur və onlar qədər tanınmırlar. Mal-material ehtiyatı tələbinin yüksək olmamasına baxmayaraq, KOM-lar topdan alışlar üzrə güzəştlərdən yararlanmaq və mal-material ehtiyatı çatışmazlığından yayınmaq üçün iri həcmlərdə alışlar həyata keçirirlər. Mal-material ehtiyatları zamanında müştərilərin tələblərini qarşılaya bilməsə, onların etibarı zəifləyər və bu da müştərilərin itirilməsi ilə nəticələnər. Yüksək mal-material ehtiyatlarına əlavə olaraq, KOM-lar rəqabətli olmaq və müştəri cəlb etmək məqsədilə uzunmüddətli kreditlər təklif edirlər ki, bu da debitor borclarının səviyyəsini artırır. 472 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ 6. Aktivlər öhdəliklərdən daha az olduğundan 1 milyon dollar məbləğində mənfi ödəmə müddəti kəsiri yaranır. Sınaq Sualları Sual 1 KOM-larda maliyyə çatışmazlığı olurmu? Nə üçün? Sual 2 “Biznes mələyi” nədir? Bu, KOM-lara hansı şəkildə kömək edir? Sual 3 KOM-ların üzləşdiyi problemləri aradan qaldırmaq üçün dövlət və digər təşkilatlar tərəfindən hansı addımlar atılmalıdır? Sınaq Suallarına Cavablar Sual 1-in cavabı Vəsait çatışmazlığı sadəcə olaraq kiçik müəsssilərin tələb etdiyi vəsaitlərlə onların əldə edə bildiyi vəsaitlər arasındakı fərqdir. Buna aşağıdakılar səbəb olur: (a) Qeyri-müəyyənliklər Banklar və digər maliyyə təchizatçıları belə hesab edirlər ki, KOM-lara maliyyə vəsaitlərinin ayrılması daha çox qeyri-müəyyənlik və risklə müşayiət olunur. KOM-ların adətən uzunmüddətli fəaliyyət təcrübəsi və ya uğurlu fəaliyyəti olmur. Şirkət sahiblərinin fikirləri ilə və şirkətin maliyyə məsələləri üst-üstə düşməyə bilər. KOM-ların rəhbərliyi adətən təcrübəsiz olur. (b) Düzgün olmayan məlumatlar Sahibkar öz biznesi haqqında bütün məlumatlara malik olur. Lakin təsqidlənmiş maliyyə hesabatlarının mövcud olmadığı təqdirdə bu məlumatlar kreditorlar və ya investorlarla paylaşılmaya və ya seçim əsasında paylaşıla bilər. Birjada siyahıya alınan böyük şirkətlərdən fərqli olaraq KOM-lardan audit olunmuş maliyyə hesabatlarının dərc edilməsi tələb olunmur. Bu məlumat çatışmamazlığı kreditorların riskini artırır. (c) Monitorinq ilə əlaqədar problemlər Kreditorlar verilmiş kreditin istifadəsinin monitorinqini həyata keçirmək istəyirlər və borcalanı razılaşdırılmış şərtlərin icrasına məcbur etmək üçün müəyyən vasitələrə malikdirlər. Banklar KOM-lar üçün bu kimi tədbirləri tətbiq etməkdə çətinlik çəkirlər. Banklar kiçik kreditlərdən az mənfəət əldə edirlər. Əldə edilən mənfəət göstərilən səylərin qarşılığını vermədiyindən banklar bu cür kreditlərin verilməsində maraqlı olmurlar. FƏSİL – E6: Kİçİk və orta müəssİsələrİn (KOM) malİyyələşməsİ : 473 Sual 2-nin cavabı Müəssisə müəyyən inkişaf səviyyəsinə nail olduqdan sonra kənar maliyyələşmələrə ehtiyac duyur. Bəzən isə müəssisələrin müəyyən səviyyəyə nail olmasına baxmayaraq, hələ də bankların və digər maliyyə təşkilatlarının tələb etdiyi aktivlərə və hesabatlara malik olmur. Mövcud risk səbəbindən bu riski qəbul edəcək xüsusi növ investorlar tələb edilir. Biznesdə yüksək riski sevən investorlar vasitəsilə maliyyələşmənin xüsusiyyətləri • • • • Risk böyük olduğundan biznesdə yüksək riski sevən investorlar investisiyalar üzrə yüksək mənfəət gözləyirlər. Onlar məhdud dövr ərzində, məsələn, 5-7 il, yatırdıqları vəsaitləri bir neçə dəfə artırmağı planlaşdırırlar. Buna görə də, bu bahalı maliyyə mənbəyi hesab olunur. İnvestorlara vəsaitlərini müvafiq qaydada geri götürməyə imkan verən biznesdən vəsaitlərin geri götürmə planı təklif edilir. Sahibkar və menecerlərin biznesdə yüksək riski sevən investorlar ilə şəxsi münasibət saxlaması gözlənilir. Onlar gündəlik əməliyyatlarda iştirak etməsələr də, müəssisənin fəaliyyətindən xəbərdar olmaq istəyirlər. Biznesdə yüksək riski sevən investorlar birləşərək müəyyən qrupları formalaşdırırlar. Onlar vəsaitlərini cəmləşdirir və beləliklə daha böyük investisiyalar barədə fikirləşə bilirlər. Sual 3-ün cavabı KOM-ların üzləşdiyi problemləri aradan qaldırmaq üçün aşağıdakı tədbirlər görülür: 1. İnkişaf banklarının yaradılması İnkişaf bankları KOM-lara müddətli kreditlər verilməsi məqsədilə yaradıla bilər. 2. Kreditin qarantiyası sxemi Bu mexanizm KOM-ların üzləşdiyi təminatın çatışmamazlığı və ya qeyri-müvafiq təminat kimi problemləri aradan qaldırmağa yönəldilmişdir. Dövlətlər və ticarət assosiasiyaları KOM-lara verilən kreditlərə qarantiya proqramını başlatmışdır. Bu sxem KOM-lara nəinki krediti təminatsız almağa, hətta banklar tərəfindən tətbiq edilən risk mükafatını da azaltmağa imkan verir. Bu qarantiyalar ya birgə qarantiya assosiasiyaları, ya da kreditin qarantiyası fondları tərəfindən təklif edilir. Birgə qarantiya assosiasiyaları bir qrup KOM-lar və ya ticarət assosiasiyaları tərəfindən yaradılır. Kreditin qarantiyası fondları əsasən dövlət tərəfindən maliyyələşdirilir. 3. İlkin mərhələdə riskli kapital • Dövlətlər inkubator və digər infrastrukturların inkişafına kömək edə bilər. Dövlətlər bunu özəl sektor və ya qeyri-hökümət təşkilatları ilə birlikdə həyata keçirə bilərlər. İnvestorlar alternativ maliyyə mənbələri, məsələn, dövlət yardımları, banklar və özəl investorlar, barədə xəbərdar edilməlidir. Bu, riskli kapitala olan aşağı tələbin əsas sə- • 474 : BÖLMƏ – E: MÜƏSSİSƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ • • 4. bəbi hesab olunur. Maliyyəçilərin fəaliyyəti istehsal sahələrində, məsələn, elmi-tədqiqat institutları, biznes inkubatorları və s. fəaliyyət göstərən digər iştirakçılarla əlaqələndirilməlidir. “Yüksək riskli investorlar” şəbəkəsini inkişaf etdirmək üçün yaxşı infrastruktur dəstəyi verilməlidir. Riskli kapitalda rəsmi iştirak payı və hüquqi dəstək Bir çox ölkələr yenilikçi KOM-lara (YKOM) investisiya edirlər. Bu investisiyalar ilkin mərhələlərdə edilir. Bu vəsaitlər daha sonra növbəti mərhələlərdə yəni, müəssisə yeni maliyyə mənbələri tapdığı zaman geri götürülür. BÖLMƏ - F KAPİTALIN DƏYƏRİ F1 FƏSİL – F1: Malİyyə mənbələrİ və onların müvafİq məsrəflərİ Mövzuya i̇ lki̇ n baxış Maliyyə meneceri borc və kapital baxımından maliyyənin müvafiq proporsiyaları haqqında önəmli qərarlar verir. Bu qərarlar kapital strukturu qərarları kimi tanınır. Şirkətin kapital strukturu onun risk profilinə onun kapital dəyəri qədər təsir göstərir. Kapital dəyəri isə öz növbəsində müəssisənin gəlirliliyinə və gələcək investisiyalar haqqında qərarlara təsir göstərir. Müxtəlif maliyyə mənbələrinin özlərinə məxsus müxtəlif riskləri vardır. Mənbəyə məxsus risk səhmdarlar tərəfindən gözlənilən mənfəəti müəyyən edir. Düzgün qərar qəbul etməkdən ötrü hər bir maliyyə mənbəyinin nisbi dəyərlərini anlamaq çox vacibdir. F bölməsinin növbəti fəsilləri kapitalın dəyəri, borcun dəyəri və bütün dəyərlərdən bəhs edir. Bu fəsildə biz müxtəlif maliyyə mənbələrinin nisbi dəyərlərini nəzərdən keçirəcəyik. Nələri̇ öyrənəcəyi̇ k a) Nisbi risk-mənfəət əlaqəsini və borc və kapitalın nisbi dəyərlərini izah edin. b) Kreditorlar iyerarxiyasını və onun maliyyə mənbələrinin nisbi maliyyətləri ilə əlaqəsini izah edin. 476 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Giriş Praktiki nümunə “Biuel Inc” Hyustonda əsası qoyulan 50 milyard dollar dəyərində bir şirkətdir. Şirkət bu yaxınlarda bazar ənənələrinə müqavimət göstərən klapan məhsulları istehsal edir. 1995ci ildə onlar “Korseks Inc” şirkətini 200 milyon dollar nağd pula satın aldılar. Bu dövrdə “Biuel”in səhmləri birjalarda yüksək qiymətə satılırdı və onun məsləhətçiləri təklif etdilər ki,nağd pul əvəzinə səhmlərdən istifadə etsinlər. Sövdələşmə 1995-ci ilin ən iri sövdələşməsi kimi qiymətləndirildi. Nağd pulla olan sövdələşməni maliyyələşdirmək üçün “Biuel” borcun iki tranşını bəyan etdi: 150 milyon dollar on ilə 6%-lik kupon ilə qeyd edilir və 100 milyon dollar beş ilə 7.75%-lik kupon ilə qeyd edilir. Onların hər ikisi cari borcun faizlərinə uyğun olaraq dəyişdirilmişlər və 7%-dən aşağı qiymətləndirilmişdir. Sonuncu 50 milyon dolları maliyyələşdirməkdən ötrü şirkət qisamüddətli kommersiya qiymətli kağızlarından istifadə etdi. “Biuel” şirkəti, işçilərinin işini itirmə təhlükəsizliyinin olmadığından əmin etmək və digər yerlərdə iş axtarmalarının qarşısını almaq məqsədilə sövdələşməni qisa müddətə yekunlaşdırmaq istədi. Onlar həmçinin öz müştərilərinin onların məhsulunun yol xəritəsindən xəbərdar olmalarından əmin olmasını istədilər ki, müştərilər digər təchizatçıların axtarışına çixmasınlar. “Biuel” sadəcə olaraq sövdələşməni qısa müddətə yekunlaşdırmaqla arxayın olmaq istəyirdi ki, onun işçiləri və müştərilərinə qaranlıq heç nə qalmasın. Faktiki olaraq, “Biuel” sövdələşməni elan olunandan altı həftə sonra yekunlaşdırdı. İnvestorlar yüksək mənfəətlər gözləsələrdə, kapital üzrə xərclər kəskin dəyər azalmasına məruz qalmışdır. Bu klassik nəzəriyyəyə əsaslanır. “Biuel”in kapital rentabelliyi dərəcəsi 15%-dir, hansı ki, bu da yeni investisiyalar üçün istifadə edilən 10% göstəricisindən daha yüksəkdir. Yuxarıdakı nümunə satınalma əhəmiyyətini həyata keçirmək üçün borc maliyyəsinin istifadəsini əks etdirir. Şirkətin əlavə kapital təsis edərək maliyyə toplamaq seçimi vardı (şirkətlərin birləşməsi və alınması üzrə məsləhətçilərinin rəyinə əsasən), lakin əvəzində borca üstünlük verməyi qərara aldı. Borc faizləri kapital alətlərinin 15% dəyəri ilə müqayisədə 6-7% faiz ucuz idi. Bu Fəsil maliyyələşmənin borc və kapital mənbələrini və onların nisbi dəyərlərini təhlil edir. 1. Nisbi risk-mənfəət əlaqəsini və borc və kapital üzrə nisbi dəyərləri izah edin.[2 [Nələri Öyrənəcəyik a] 1.1 Nisbi risk-mənfəət əlaqəsi Tərif Mövcud olan hər bir səhm investisiyaların gözlənilən mənfəət norması, risk və mənfəət arasındakı maliyyə əlaqəsinin təsirinə məruz qalır. Yüksək risk təhlükəsi böyük mənfəətlərlə kompensasiya olunur. Aşağı risk isə, bir qayda olaraq, az mənfəət deməkdir. Bu risk-mənfəət əlaqəsidir və “müsbət” və ya “birbaşa” əlaqə kimi xarakterizə olunur. FƏSİL – F1: Malİyyə mənbələrİ və onların müvafİq məsrəflərİ : 477 səhmdarlar ilk öncə riski ölçür, sonra isə onu qiymətləndirməyi qərara alırlar. Yüksək risk səhmdarlar tərəfindən yüksək qiymətləndirilir. İnvestorlar yüksək mənfəət tələb edəndə və ya gözləyəndə, şirkətin kapital dəyəri artmış olur. Nümunə Səhmdar 10 milyon dollar dəyərində təminatlı kredit təqdim edərsə və təminatın keyfiyyətindən razı qalarsa, o, nisbətən aşağı sayılan 8%-lik dərəcə ilə razılaşa bilər. Lakin borc təminatsız olarsa və ya yalnız şəxsi zəmanət əsasında verilərsə, borcverən yüksək riski kompensasiya etmək üçün daha yüksək faiz dərəcəsi (məsələn, 12%) tələb edəcəkdir. Tövsiyə Yadda saxlayın ki, risk yalnız faizin geriyə ödənilməsi və ya dividentin məbləği ilə deyil, həmçinin əsas məbləğin geri ödənilməsi ilə əlaqəlidir. 1.2 Kapitaın və borcun nisbi dəyəri Əvvəlki paraqraflardan da məlum olduğu kimi, səhmdarlar tərəfindən gözlənilən mənfəət əlaqədar riskdən asılıdır. Məsələyə başqa nöqteyi-nəzərdən (məsələn, təşkilatın istifadə etdiyi maliyyə baxımından) yanaşsaq, səhmdarlar tərəfindən gözlənilən yüksək maliyyə yüksək kapital dəyəri tələb edir. İnvestisiyanın riski əsas məbləğ kimi qəbul edilən mədaxilin qeyri-müəyyənliyi zamanı ortaya çıxa bilər. 1. Səhm kapitalı a) Aksiya səhmdarları Aksiya səhmdarları nağd ödəmələr baxımından ən aşağı prioritet verən zaman və likvidləşmə hadisəsi zamanı maksimal olaraq risk edirlər. Ona görə də, maksimal mənfəət gözləyirlər. Aktivlərin və ya adi səhmlərin arasında, ilkin buraxılışların daha çox riski olacaqdır və bu səbəbdən daha yüksək mənfəət vəd etməlidir. Nəticə olaraq kapitalın dəyəri ilkin dövrdə aşağı müqayisə olunur. Lakin, borc maliyyəsinə nisbətən, kapital maliyyəsi bir qayda olaraq daha yüksək maliyyətli sayılır. b) İmtiyazlı səhm kapitalı Adından da göründüyü kimi, imtiyazlı səhmlərə divident ödənişləri və kapitalın yenidən ödənilməsi zamanı adi səhmlərlə müqayisədə imtiyaz verilir, və onlar sabit məbləğdə divident gəlirinə sahib olurlar. Ona görə də, adi səhmlərlə müqayisədə onların maliyyəti və riski daha aşağı olur. Imtiyazlı səhmlər toplanan və ya toplanılmayan ola bilərlər. Toplanan imtiyazlı səhmlərdə, hətta qeyri-kafi mənfəət olsa belə, divident sonrakı illərə ötürülür. Dividentlərin qəbzsiz qəbulu riski aşağıdır. Investorlar tərəfindən gözlənilən mənfəət bir az aşağı olduğu üçün, kapital dəyəri də nisbətən aşağıdır. 478 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ 2. Borc maliyyələşməsi Borc maliyyələşməsinin dəyəri, bir qayda olaraq, kapital maliyyələşməsinin dəyərindən aşağı olur. Lakin, borc maliyyələşməsi çərçivəsində, borcun dəyərində zəmanət, risk profilini müəyyənləşdirən şərtlər və digər amillərdən asılı olaraq fərqlər olur. a) Təminatsız borc Gəlirlərin yetərli olub-olmasından asılı olmayaraq borcun faizləri ödənilməlidir. Əsas məbləğin və faizlərin ödənilməməsi riski imtiyazlı səhmlərlə müqayisədə aşağıdır. Bu səbəbdən gözlənilən mənfəət və kapital dəyərləri də aşağıdır. Buna baxmayaraq, təminatlı borclarla müqayisədə əsas məbləğin ödənilməmə riski yüksəkdir. Nəticə etibarilə, gözlənilən mənfəət təminatlı borcların mənfəətindən çox ola bilər. b) Təminatlı borc Təminatlı borcun müəyyən aktivlərə bağlı öhdəlikləri vardır, məsələn bir aktivə bağlı “sabit öhdəlik” və ya bir neçə aktivə bağlı “dəyişən öhdəlik”. Ödəniş olmadığı hallarda, bu aktivlərin satılmasından pul əldə edilə bilər. Əsas məbləğ üzrə itki riski təminatsız borcdan aşağıdır. Lakin bütün aktivlər eyni keyfiyyətə malik olmadığından gözlənilən mənfəət zəmanətin keyfiyyətinə əsasən dəyişə bilər. Nümunə Torpaq və binaların təminat qismində çıxış etdiyi verilən borc təminatlı borc hesab olunur. Borcalan ödəniş edə bilmədikdə, borcverən ona məxsus torpaq və binaları satmaqla vəsaitini geri ala bildiyindən bu cür borcların faiz dərəcəsi daha aşağı olur. Debitor borcları təminat qismində çıxış etdikləri borclar üzrə faiz dərəcəsi nisbətən yuxarı olmalıdır. Belə ki, debitor borclarının ödənilməmiş məbləğinin reallaşdırılmaması riski mövcuddur. i. Borc müddəti Borc müddəti risk profilinə təsir göstərir. Daha uzun müddət daha yüksək risk qeyri-müəyyənliyi və nəticə etibarilə daha yüksək faiz dərəcəsi deməkdir. ii. Borcalanın ödəmə qabiliyyəti və kredit tarixçəsi Digər amillər dəyişməz qaldıqda belə, borcalanın ödəmə qabiliyyəti və kredit tarixçəsi borca və ya onun maliyyəsinə təsir göstərir. Nümunə Estco yaxşı kredit tarixçəsinə malik olan və bankın etibarına sahib olan köhnə şirkətdir. Nestco isə yeni yaranmış, hələ özünü təsdiqləməmiş şirkətdir. Bank Nestco-ya yüksək faiz dərəcəsi tətbiq edə bilər, çunki onun risk faktoru yüksəkdir. FƏSİL – F1: Malİyyə mənbələrİ və onların müvafİq məsrəflərİ : 479 1.3 Niyə borc və kapital maliyyələşmələrinin dəyərləri müxtəlifdir? 1. Risk: Bu Fəsilin 1.1 paraqrafında izah olunmuşdur. 2. Alınan borcların kapitala nisbəti Fəsil E4-dən məlum olduğu kimi, alınan borcların kapitala nisbəti və ya borc kapitalının aktiv kapitalına nisbəti şirkətin borc kapitalından asılılıqdan nə qədər uzaq olduğunu göstərir. Borc kapitalının aktiv kapitalına daha yüksək nisbəti şirkət və səhmdarlar üçün daha yüksək risk deməkdir. Yüksək risk isə gözlənilən mənfəətin yüksək olması və nəticə etibarilə kapital maliyyələşməsinin dəyərinin dəyərinin yüksək olması deməkdir. 3. Vergiqoyma Borcun məbləği iri olduğu zaman vəziyyət risklidir. Lakin, yüksək faiz xərcləri yüksək vergi qənaətlərinin təminatçısıdır və bu da öz növbəsində səhmdarların yüksək mənfəət əldə etməsi üçün imkan yaradır. Bu fayda korporativ vergi qiymətləndirilməsində yüksək həcmdə kreditdən istifadə edən və ya borc kapitalının aktiv kapitalına yüksək nisbəti olan şirkətin səhmdarlarının tələbinə əks olaraq riskin sığorta haqqını azaldır. XÜLASƏ aktivdən daha az riskli borc zəmanət verilə bilən aktivdən daha ucuz vergi ödənilməyən borc və aktivin dəyərindəki fərq borcdan daha riskli aktiv borcdan nisbi daha baha dividentlər vergi ödəniləndir Sual 1 “Borcların və aktivlərin dəyəri müxtəlifdir ”. Səbəbini izah edin. 2. Kreditorlar iyerarxiyasını və onun maliyyə mənbələrinin nisbi dəyərləri ilə əlaqəsini izah edin.[2] [Nələri Öyrənəcəyik b] 2.1. Kreditorlar iyerarxiyası nədir? Əgər şirkət likvidləşməyə (müflisləşməyə) doğru gedirsə, onun aktivləri nağd pula çevrilməlidir. Nağd pul istənilən ödənilməmiş borc üçün istifadə edilə bilər. Bəzən aktivlər məhsul şəklində buraxıla bilər. Bu hesablaşmalardan sonra artıq qalan vəsaitlər biznesin sahiblərinə (səhmdarlar, şirkət formasında) ödənilir. 480 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Lakin əldə olunan nağd pul bütün tərəflərlə ödəniş aparmağa kifayət etmədikdə nə baş verər? Bu zaman kreditor borclarının ödənilməsi müəyyən edilən növbə üzrə sıralanmalıdır. Əldə olunan məbləğlə bu növbə əsasında ödəmə aparılmalıdır. Siyahıda birinci yer alan kreditora ödəniş edilməli, daha sonra ikinci kreditor və ardıcıllıqla davam etməlidir. Bu sıralama ilə gedən ödənişlər zamanı şirkətin pul vəsaitləri tükənirsə, daha sonra yer tutanlar heç nə ala bilmir. Kreditorların prioritetlərə uyğun belə sıralanması kreditorlar iyerarxiyası adlanır. Hər bir ölkənin növbə sıralarını müəyyənləşdirən özünəməxsus iflas və likvidasiya haqqında qanun və prosedurları vardır. Bir çox ölkələr uzun siyahı tərtib etdikləri halda, bəziləri çox az kateqoriyalar ilə qisa təsnifat aparırlar. Belə şərtlərin nümunəsi kimi, Böyük Britaniyadakı cari vəziyyəti təqdim edirik: Diaqram1: Böyük Britaniyada kreditorlar iyerarxiyası Böyük Britaniyada Kreditorlar İyerarxiyası Zəmanət almış kreditorlar Şirkətin aktivləri/ mülkiyyətində sahiblik hüququ olanlar) Güzəştli kreditorlar Vergilər, işçi tələblərini və digər təsnifləşmiş xərcləri əhatə edir Zəmanət almış kreditorlar Dəyişən (hər hansı spesifik aktivdə sahiblik hüququ olmayanlar) Zəmanət almamış kreditorlar Ticarət kreditorları Bütün kreditorlara ödənişlər edildikdən sonra, yerdə qalan məbləğ səhmdarlar arasında bölüşdürülür. Nümunə Şirkətin aşağıdakı aktivləri və öhdəlikləri vardır: Aktivlər (reallaşdırıla bilən dəyərlər) Torpaq və binalar Avadanlıqlar Cari aktivlər $ 500,000 200,000 325,000 FƏSİL – F1: Malİyyə mənbələrİ və onların müvafİq məsrəflərİ : 481 Öhdəliklər $ Torpaq və binaya sahiblik hüququ olan banklar Avadanlıq və cari aktivlərdə sahiblik hüququ olan kreditorlar Zəmanəti olmayan kreditorlar Güzəştli kreditorlar 300,000 450,000 400,000 75,000 Ödənişin sifarişi və məbləği aşağıdakı kimidir: 1. 2. 3. 4. 5. 2.2 300,000 dollarlıq bank krediti torpaq və binalar vasitəsilə ödəniləcək, 200,000 dollarlıq qalıq isə digər kreditorlar üçün istifadə ediləcək İmtiyazlı kreditorlara 75,000 dollar ödəniləcək. Dəyişən faiz dərəcəsi tətbiq edən kreditorlara 450,000 dollar ödəniləcək. Zəmanəti olmayan kreditorlar üçün 200,000 dollar qalır ($500,000 + $200,000 + $325,000) - ($300,000 + $75,000+ $450,000), lakin zəmanəti olmayan kreditorlara olan borcların ümumi məbləği 400,000 dollardır. Bu məbləğin 50%-i əldə edilə bildiyi bir zamanda, hər bir kreditor ona çatacaq olan məbləğin mütənasib olaraq 50%-ni şirkətdən alacaqdır. Səhm sahibləri heç nə almayacaq.Onların iddiaları yalnız kənar kreditorlara hesablaşmaların tamamlandığı zaman qəbul ediləcəkdir. Kreditorlar iyerarxiyası ilə kapitalın nisbi qiymətləri arasında əlaqə Məlum olduğu kimi, hər bir kreditorun onun kreditorlar iyerarxiyasındakı statusundan asılı olaraq, dəyişkən risk dərəcəsi vardır. Səhmdarlar mənfəətin gözlənilən dərəcəsini müəyyənləşdirən zaman mənfəətin risksiz dərəcəsinə müvafiq risk mükafatını əlavə edirlər. İyerarxiyanın başında olanların (məsələn müəyyən aktivlərə sahiblik hüququ olan bank krediti) pullarını geri alması daha çox ehtimal olunur. Onlar daha az risk daşıyırlar. Nəticə etibarıyla, onlar iyerarxiyanın aşağısında olanlardan daha az mənfəət qazana bilərlər. Zəmanəti olmayan borc sahibləri təminatlı borc sahiblərindən daha çox risk daşıyırlar. Ona görə də, onların pullarını geri almasının ehtimalı daha azdır. Bu səbəbdən də onlar daha yüksək mənfəət tələb edəcəklər. İmtiyazlı səhm sahibləri yalnız kreditorlara tam ödəniş olandan sonra məbləği qəbul edə bilərlər. İyerarxiyanın aşağısında olan səhmdarlar yüksək risk daşıyıcılarıdır və ona görə də yüksək mənfəət gözləyirlər. XÜLASƏ Kreditorlara onların təsnifatlaşdırılmasına uyğun ödəniş olunması kreditorlar iyerarxiyası adlanır. Səhmdarlar gözlənilən mənfəət dərəcəsini müəyyənləşdirən zaman mənfəətin risksiz dərəcəsinə müvafiq risk mükafat əlavə edirlər. 482 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Sualların cavabları 1-ci Sualın Cavabı Kapital və borc maliyyələşməsi aşağıdakı hallarda qiymət baxımından fərqlənir: 1. 2. 3. Risk baxımından: səhmdarlar onların investisiyaları təminatsız və yüksək riskli olduğu üçün borc maliyyələşməsinə nisbətən daha yüksək mənfəət gözləyirlər. Borc/Kapital nisbətinin istifadəsi baxımından: Ümumi borcun ümumi aktivlərə nisbətinin daha yüksək göstəricisi şirkət və onun səhmdarları üçün daha yüksək risk deməkdir.Bu əlavə riski kompensasiya etmək üçün səhmdarlardan mənfəət dərəcəsini artırmaq tələb olunur. Vergiqoyma baxımından: səhmdarlar vergi ödənildikdən sonra gəlirlərdən divident alırlar. Qısa Test 1. Bank sabit təminatlı borclara 9%-lik dərəcə təyin edir. Şirkət əhalidən təminatsız əmanət qəbul etmək istəyir. Bu əmanət üzrə təklif olunan faiz dərəcəsi nə qədər olacaqdır? i. 9%-dən aşağı ii. 9%- dən yuxarı 2. Aşağıdakılar kapital xərcinə olan təsirlərinə uyğun düzün (artan qaydada): i. Sadə səhmlər ii. Məcmu imtiyazlı səhmlər iii. Bütün aktivlər üzərində öhdəlik daşıyan dəyişkən borc öhdəlikləri iv. Təminatsız borc v. Qeyri-məcmu imtiyazlı səhmlər 3. Doğrudurmu ki, borc/kapital nisbətinin göstəricisi yüksək olan şirkətin maliyyə cəlb etməsinin dəyərinin yüksək olması ehtimal olunur? Əgər doğrudursa, niyə? İflas zamanı, imtiyazlı səhmdarlara imtiyazlı kreditorlardan daha əvvəl ödəniş edilir. Doğrudurmu? Zəmanəti olmayan kreditorlar üçün əldə olan məbləğin yalnız bu kateqoriya üzrə olan borcun 60%-i ödəməyə kifayət edərsə, bu məbləğ necə bölüşdürülür? 4. 5. Qısa Testin Cavabları 1. 2. Təminatsız borclar yüksək risk daşıdığı üçün 9%-dən yüksək olmalıdır. Aşağıdakıları maliyyələşdirmənin dəyəri olan təsirlərinə uyğun düzün (artan qaydada): i. Bütün aktivlər üzərində dəyişkən dərəcəli öhdəlik ilə borc öhdəlikləri ii. Təminatsız borc iii. Məcmu imtiyazlı səhmlər iv. Qeyri- məcmu imtiyazlı səhmlər v. Sadə səhmlər FƏSİL – F1: Malİyyə mənbələrİ və onların müvafİq məsrəflərİ : 483 3. 4. 5. Doğrudur mu? – Borc/kapital üçün kreditdən istifadə göstəricisi yüksək olan maliyyə kapitalı cəlb etməsi dəyəri daha yüksəkdir! Ümumi borcun ümumi kapitala nisbətinin daha yüksək göstəricisi səhmdarların gəlirlərinin riskini artırır. Məsələn, borc faizlərinin ödənilməsindən sonra az və ya heç bir əlavə vəsaitin qalmamasıdır. Bu əlavə riski kompensasiya etmək üçün, səhmdarlar öz investisiyalarından yüksək mənfəət tələb edirlər. Səhvdir! İmtiyazlı səhmdarların vəsaitləri imtiyazlı kreditorlardan daha sonra ödənilir. Məbləğ yetərli olmadığı üçün, hər bir kreditor onlara çatacaq məbləğin 60%-ni şirkətdən alacaqdır. Sınaq Sualları Sual 1 Risk və gəlirlilik arasında nə kimi əlaqə vardır və onun kapital xərcinə təsiri nədir? Nümunələrin köməyi ilə izah edin. Sual 2 Kreditor iyerarxiyasını və onun kapital dəyəri üzərindəki təsirini izah edin. Sınaq Suallarına Cavablar SS 1-ə Cavab Risk və mənfəət arasındakı əlaqə hər bir mövcud aktiv investisiyasında mənfəətin gözlənilən dərəcələrinə təsir edən fundamental maliyyə əlaqəsidir. Risk-mənfəət əlaqəsi “müsbət” və ya “birbaşa” əlaqə kimi xarakterizə olunur. Bu o deməkdir ki, riskin yüksək səviyyələrinin gözləmələri spesifik investisiya ilə müşayiət olunarsa, kompensasiya üçün böyük mənfəət tələb olunur. İnvestorlar tərəfindən gözlənilən mənfəət əhatə olunan riskdən asılıdır. Buna görə də, səhdmarlar üçün yüksək risk, şirkət kapitalının yüksək dəyəri mənasına gəlir. Nümunə üçün təminatlı borc göstərilə bilər. Borcverənin riski, bu halda aşağı sayılacaqdır. Faiz ödənişləri vergi və divident ödənişləri üzərindən ardıcıllıq qaydası ilə düzülür. Borcalan ödəniş etməzsə, borcverənin borca zəmanət verən aktivi müsadirə etmək üçün müraciət etmək, onu likvidləşdirmək və borc məbləğini geri almaq hüququ vardır. Nəticə etibarilə, təminatlı borcun faiz ödənişləri kapitalın aşağı dəyərinə az təsir edir. Borc maliyyəsinə etibarın artması sahibkarların mənfəətlərinin riskini artırır. Bunun nəticəsi olaraq, borc faizləri onlar üçün mövcud bölüşdürülə bilən gəlirləri azaldır. Bundan əlavə, şirkət ödəniş etməzsə, borc sahibləri şirkət və onun aktivləri üzərində nəzarəti ələ keçirirlər. Bu amillərə görə, borc maliyyəsinə daha çox əl atan şirkət onun kapital dəyərinin səhmdarlarının mənfəətin tələb edilən normasının artırılması ilə idarə olunması faktı ilə qarşılaşa bilər. Buna görə şirkətin kapital dəyəri onun səhmdarlarının üzləşdiyi risklərin birbaşa təsirinə məruz qalır. Onların yüksək riski, şirkətin yüksək kapital dəyəri deməkdir. 484 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ SS 2-yə Cavab 1-ci ödəniş siyahının başındakı kreditora edilir, 2-ci ödəniş ondan sonrakılar edilir və bu qayda ilə davam edilir. Əgər vəsait onların ikisinə sərf olunmağa kifayət edərsə, siyahıda onlardan sonra gələnlər heç nə əldə edə bilmirlər. Kreditorların prioritetlərə uyğun belə sıralanması kreditorlar iyerarxiyası adlanır. Kreditorlar iyerarxiyasının kapital dəyərinə təsiri Hər bir kreditorun onun kreditorlar iyerarxiyasındakı statusundan asılı olaraq dəyişkən risk vardır. Investor mənfəətin gözlənilən dərəcəsi haqqında qərar verən zaman mənfəətin risksiz dərəcəsinə müvafiq risk sığorta haqqı əlavə edir. Onlar “riski qiymətləndirirlər”. Iyerarxiyanın başında gələnlərin (məsələn xüsusi aktivlər üzərində sabit səlahiyyəti olan bank) öz pullarını geri almaq ehtimalı daha çoxdur. Onlar daha az risk daşıyırlar. Müvafiq olaraq, nəticə etibarilə, onlar iyerarxiyanın aşağısında digər kreditorlar ilə müqayisədə daha az mənfəət əldə edirlər. Zəmanətsiz borc sahibləri daha yüksək risk daşıyırlar. Onların pullarını geri almaq ehtimalı azdır. Onlar yüksək mənfəət tələb edəcəklər. Nəticə etibarilə, kapitalın dəyəri iyerarxiyanın yuxarı hissəsindəki kapital dəyərindən yüksək olacaqdır. İmtiyazlı səhmdarlar isə məbləği kreditorlara tam ödəniş olandan sonra qalan vəsaitləri ala bilərlər. İyerarxiyanın aşağı hissəsindəki səhm sahibləri yüksək risk daşıyırlar və bu səbəbdən ən yüksək mənfəət gözləyəcəklər. BÖLMƏ - F KAPİTALIN DƏYƏRİ F2 FƏSİL – F2: Kapİtal malİyyətİnİn qİymətləndİrİlməsİ Mövzuya i̇ lki̇ n baxış Biznesin mövcud olduğu müddətdə səhm sahiblərinə hər hansı bir məbləğin ödənilməsi barədə müqavilə öhdəliklərinin olmaması fikri ilə yanaşanda belə bir anlayış yarana bilər ki, səhmdarlar qoyduqları investisiyalar real dəyər daşımırlar. Lakin bu belə deyil. Səhmdarların gözlədikləri nəticələri, kapital bazarı qüvvələrini nəzərə alaraq, kapitala qoyulan investisiyanın dəyərini müəyyən edir. Dəyər müqavilə öhdəliklərinə deyil, səhmdarların gözlədikləri nəticələrə əsaslandığı üçün, digər maliyyə mənbələri ilə müqayisədə səhmlərin dəyərini hesablamaq çətindir. Eyni zamanda biz maliyyə cəlb edilməsinin maya dəyərini nəzərə almaya bilərik, çünki investisiya qərarları və əməliyyatların effektivliyinin mühakiməsi kapitalın dəyərinə əsaslanır. Səhm kapitalının dəyərini müəyyənləşdirməkdə şirkətlərə kömək etməkdən ötrü bir sıra modellər işlənib hazırlanmışdır. Bu Fəsil bu modellərdən ikisini araşdırır, divident artım modeli və Kapital Aktivlərinin Qiymətləndirilməsi Modeli. Nələri̇ öyrənəcəyi̇ k a) Divident artım modelini tətbiq edin və onun çatışmayan cəhətlərini müzakirə edin b) Kapital Aktivlərinin Qiymətləndirilməsi Modelini (KAQM) tətbiq edin və Kapital Aktivlərinin Qiymətləndirilməsi Modelinin (KAQM) fərziyyə və komponentlərini təsvir və izah edin. c) KAQM-in üstünlüklərini və çatışmamazlıqlarını təsvir və izah edin. 486 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Giriş Praktiki nümunə Müvafiq dövlət agentliyi tərəfindən məsləhətləşmə paketi hazırlandıqdan sonra, sənayenin aparıcı qüvvələri məsləhət gördülər ki, kapital maliyyələşməsinin dəyəri çox aşağıdır. Su sənayesi qərara aldı ki, müxtəlif yanaşmalar qəbul etsin. Yeni yanaşma aşağıdakılara əsaslanırdı: risksiz, 5%-lik real mənfəət dərəcəsi; 7%-lik səhm mükafatı; 0.5-lik beta göstəricisi. Yeni yanaşmaya əsasən, bu sənaye sektorunda kapital maliyyələşməsində vergilər ödəndikdən sonra 8.5%-lik real mənfəət dərəcəsi əldə edildi. Bu praktik nümunə su sənayesinin səhm kapitalının dəyərini necə hesablamasını göstərir. O həmçinin bu məsələni və oxşar məsələləri tədqiq edir. 1. Divident artım modelini tətbiq edin və onun çatışmayan cəhətlərini müzakirə edin (2). [Nələri öyrənəcəyik a] 1.1 Divident artım modeli Daha əvvəl, Fəsil E3 Nələri Öyrənəcəyik 2-də, biz artan divident siyasətinə müraciət etdik. Divident artım modeli (və ya Qordon Artım modeli) sabit artan dividentlərin nağd pul axınının indiki dəyərini hesablayır. Bu modelə əsasən, səhmlərin dəyəri gələn ilin dividentlərinin indiki dəyərinin, tələb olunan mənfəət dərəcəsi ilə dividentlərin ehtimal olunan sabit inkişaf dərəcəsi arasındakı fərqin nisbətinə bərabərdir. Beləliklə, bu aşağıdakı kimi hesablanır: Burda, P0 = səhmin cari eks-divident bazar qiyməti D1= zamanında elan olunmuş dividentlər (bundan sonra ilkin dövr və ya il) r e = səhmdarların tələb etdiyi gəlirlilik dərəcəsi g = dividentlərin gözlənilən gələcək artım tempi n = səhmlərin əldə saxlanıldığı illərin sayı Əgər səhm uzun müddət keçirilirsə, “n” sonsuzluğa doğru yönələrsə, nəticə olaraq, bizim sadələşdirilmiş tənliyimiz aşağıdakı kimi olur: Bu formula divident artım modeli çərçivəsində səhmlərin dəyərini müəyyənləşdirmək üçün yenidən qurula bilər. FƏSİL – F2: Kapİtal malİyyətİnİn qİymətləndİrİlməsİ : 487 Divident artım modelindən istifadə edərək səhmlərin dəyərinin hesablanması Bu formula imtahanda verilir. Bu formulanı yenidən qursaq, aşağıdakı nəticələri alırıq: r = səhmdarların tələb olunan mənfəət dərəcəsi = səhmlərin dəyəri = Ke Buna görə də, Yerləşdirmə xərcləri, şirkət tərəfindən yeni qiymətli kağızların buraxılması üçün yaranan əlavə xərclərə deyilir və bu xərclər kapital maliyyələşdirməsinə ciddi təsir edir. Belə xərclərə agent və brokerlərə ödənilən haqlar, eləcə də çap və hüquqi məsləhətləşmə kimi bir sıra xərclər aiddir. 1.2 Divident artım dərəcəsinin müəyyənləşdirilməsi Artım dərəcəsi qoyulmuş kapital və şirkətin vergidən sonra gəlir dərəcəsinin hasili ilə müəyyənləşir. Artım = Qoyulmuş kapital x Vergidən sonra gəlir dərəcəsi Nümunə Gəlin aşağıdakı vəziyyətdə şirkətin artım dərəcəsini hesablayaq. i. Vergidən sonra gəlir dərəcəsi 10% və qoyulan kapital 100 milyon dollardır. Artım = Qoyulmuş Kapital x Vergidən sonra gəlir dərəcəsi = $100m x 10% = $10m ii. Gəlir dərəcəsi 10% və qoyulan kapital 200 milyon dollardır. Artım = $200m x 10% = $20m iii. Gəlir dərəcəsi 10% və qoyulan kapital 200 milyon dollardır Artım = $200m x 15% = 30m 488 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Yuxarıdakı nümunələrdən belə nəticəyə gələ bilərik ki, şirkətin xalis gəlirləri qoyulmuş kapitaldan və şirkət tərəfindən müəyyənləşdirilən vergidən sonra gəlirin dərəcəsindən asılıdır. Beləliklə, qoyulmuş kapitalda və ya vergidən sonra gəlirdə artım olarsa, şirkətin gəlirlərində də artım olacaqdır. Divident şirkətin xalis gəlirlərindən ödənilir. Bu səbəbdən biz güman edə bilərik ki, divident artımı səhmlər üzərində vergidən sonra gəlirdən və şirkətdə yenidən investisiya olunmuş gəlirlərin payından (məsələn, saxlanılan gəlirlər) asılıdır. Tövsiyə Daha yüksək saxlama nisbəti daha yüksək artım dərəcəsi deməkdir. Burada, g = dividentlərin artım dərəcəsi b = yenidən investisiya olunmuş gəlirlərin payı re = kapital investisiyasında vergidən sonra gəlir dərəcəsi Nümunə Şirkətin kapital investisiyasında vergidən sonra gəlirin dərəcəsi 12%-dir. Biz dividentlərdə artımın gözlənilən dərəcəsini “saxlama nisbəti”ndən istifadə edərək və ya yenidən investisiya olunmuş gəlirlərin nisbəti ilə hesablaya bilərik. • 80% • 50% 80% saxlama nisbəti üçün: g = bre = 0.12 x 0.80 = 0.096 = 9.6% 50% saxlama nisbəti üçün: g = bre = 0.12 x 0.50 = 0.06 = 6.0% FƏSİL – F2: Kapİtal malİyyətİnİn qİymətləndİrİlməsİ : 489 Nümunə Malco aşağıdakı məlumatı təmin edir: $ Səhmin mövcud eks divident bazar qiyməti Cari zamanda ödənilən dividentin dəyəri Dividentlərin gözlənilən gələcək artım dərəcəsi 46.52 4 3.50% Kapital investisiyasının dəyərini hesablayın. Kapital investisiyasının dəyərinin hesablanması: 1.3 Divident artım modellərinin fərziyyə və çatışmazlıqları 1. Model fərz edir ki, şirkət hər il divident ödəyir. 2. Modeldə güman edilir ki, dividentlər əbədi olaraq sabit bir dərəcə ilə artacaq. Adətən ötən illərdəki divident ödənişləri gələcək dövrlərdə dividentləri qiymətləndirmək üçün istifadə edilir. Buna baxmayaraq, gələcəkdə hər hansı bir dövrdə dividentlərin ödənilməməsi və ya sabit bir dərəcə ilə ödənilməsinə təminat yoxdur 3. Səhmlərin dəyərinə digər amillərin təsiri nəzərə alınmır, məsələn, inflyasiya, siyasi hadisələrin inkişafı, şirkətin satınalması cəhd. 4. Müəyyən şirkətlər başlanğıc mərhələlərdə divident ödəmirlər və öz gəlirlərini yenidən investisiya qoymaq üçün istifadə edirlər. 5. Riyazi olaraq, D0 (cari divident) sıfırdırsa, tənliyin həlli də sıfır olacaqdır.. Belə olan halda, hesablamalar gələcəkdə dividentlərin ödənişinin başlaması gözlənilən hər hansı bir müddətdən başlanır. Əgər səhm dəyəri bu üsulla hesablanarsa, bu gələcək müddət ilə əlaqələndirilir. İndiki dəyəri əldə etməkdən ötrü bu qiymətə endirim edilir. 6. Artım modeli kapital gəlirlərini nəzərə ala bilmir. Lakin, iddia olunur ki, hətta səhmlər satılmış olsa belə, satış dəyərinin cari dəyəri gözlənilən gələcək dividentlərin cari dəyəri ilə mütənasib olacaqdır. Buna görə də bu model kapital gəlirlərini istisna etmir. 490 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ 7. İnvestorların məqsədyönlü davranışı İnvestorların məqsədi öz sərvətini artırmaqdır. İnvestorlar bunu edərkən: • uzunmüddətli investisiya strategiyasını izləyirlər. • müxtəlif hadisələrə reaksiya vermirlər, məsələn, inflyasiyada artım, maliyyə defisitində enmələr, baş nazirin ölümü və.s • qiymətli kağıza sadəcə onun keçmişdə yüksək gəlirlər gətirdiyinə görə etibar etmirlər Müşahidə olunmuşdur ki, investorların əksəriyyəti qısamüddətli investisiya strategiyası seçirlər, müxtəlif hadisələrə reaksiya göstərirlər, qiymətli kağıza onun keçmişdəki gəlirlərinə görə investisiya qoyurlar. 8. Praktik olaraq real olmayan fərziyyələr isə aşağıdakılardır: a) dividentlərin gözlənilən gələcək artım dərəcələri qiymətləndirilə bilər. b) investorların gözləmələri diskontlaşdırımış nağd pul axını modelinə əsasən proqnozlaşdırıla bilər. c) Şirkətin gəlirləri gələcəkdə divident artımını əldə saxlamaq üçün davamlı olaraq artacaqdır. Xülasə Divident artım modelində fərziyyə yoxdur Səhm qiymətlərinə digər təsirlərə əhəmiyyət verilməyib Hazırkı dəyəri əldə etmək üçün kapital gəlirləri nəzərə alınmır. Divident artım modelinin fərziyyə və zəiflikləri Qiymətlərə endirim olunub. Səhmlərin məqsədyönlü davranışları Gəlirlər divident artımını saxlamaq üçüm artacaqdır Digər fərziyyələr Diskontlsaşdırılmış nağd pul axını İnvestorun gözləməsi ilə modelləşdirilmişdir. Sual 1 Aşağıdakı detallar əsasında, divident artım modelindən istifadə edərək səhm səhm kapital investisiyasının dəyərini hesablayın. Cari zamanda ödənilən dividentin dəyəri 6 Şirkətin dividentlərin gələcək artım dərəcəsi gözləmələri 5.5% Səhmin cari eks divident bazar qiyməti 48 2. Kapital Aktivlərinin Qiymətləndirilməsi Modelini (KAQM) tətbiq edin və Kapital Aktivlərinin Qiymətləndirilməsi Modelinin (KAQM) fərziyyə və komponentlərini təsvir və izah edin.[2] [Nələri Öyrənəcəyik b] FƏSİL – F2: Kapİtal malİyyətİnİn qİymətləndİrİlməsİ : 491 Nümunə Harri Markovits tərəfindən inkişaf etdirilən portfel nəzəriyyəsi, Rand Korporasiyasının 26 yaşlı tədqiqatçısı tərəfindən daha da inkişaf etdirilmişdir. O, risk vəziyyətləri altında səhm qiymətlərinin bazar tarazlığı nəzəriyyəsini yaratmışdır və bunu tədqiqat nəşrində təqdim etdi. 1990-cı illərdə Şarp və Markovitsə bu sahədəki tohfələrinə görə iqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatı təqdim olunmuşdur. Daha sonralar Şarpın bu modeli Kapital Aktivlərinin Qiymətləndirilməsi Modeli kimi tanındı (KAQM). Müxtəlif layihələr müxtəlif səviyyəli risklər daşıyırlar. Lakin, divident diskontlaşması modeli riskin müxtəlif tiplərini biri-birindən fərqləndirmir. Səhmlərin dəyərinin hesablanması üçün divident diskontlaşması modelinin alternativi Kapital Aktivlərinin Qiymətləndirilməsi Modelidir (KAQM). KAQM investora riskin müxtəlif tiplərini biri-birindən fərqləndirmək üçün imkan verir. Bu, investora investisiyanın üzləşə biləcəyi risk növlərinin bazası əsasında investisiya üçün riskin səviyyəsini təyin etməyə imkan verir. 2.1 Kapital Aktivlərinin Qiymətləndirilməsi Modelinin KAQM yalnız bir qrup fərziyyələr əsasında qüvvədədir.Onlar aşağıdakılardır: i. Səhmdarlar məqsədyönlüdürlər: Bu Fəsilin 1.3 paraqrafında bu barədə bəhs olunur. ii. Səhmdarlar hərtərəfli artım tempi göstərən portfelləri həyata keçirir: Hərtərəfli artım tempi göstərən portfellər investora qeyri-sistematik riskləri aradan qaldırmağa imkan verir. Bu səbəbdən investor yalnız öz portfelinin sistematik riski üçün gəlir tələb edir. iii. Model bir dövr modelidir: Üç ayın gəlirləri beş ilin gəlirləri ilə müqayisə oluna bilməz. Bu səbəbdən fərz olunur ki, investisiya tək standartlaşdırılmış müddət boyu baş verir. Bu, onların gəlirlərinin əsasında müxtəlif qiymətli kağızlar arasında müqayisəyə imkan verir. Müddət kimi, bir qayda olaraq, bir il götürülür. iv. İnvestorlara icazə verilir ki, gəlirin risksiz dərəcəsində vəsaitləri borc alsınlar və versinlər: Bu fərziyyə portfel nəzəriyyəsi ilə yaranmışdır. KAQM portfel nəzəriyyəsindən inkişaf etdirilmişdir. Risksiz gəlirlər investora gəlirin minimal səviyyəsini əldə etməyə imkan verir. İnvestorlar limitsiz məbləğdə risksiz aktivi sabit, risksiz dərəcə ilə borc alıb və ya verə bilərlər. v. Mükəmməl kapital bazarı: Bütün qiymətli kağızlar dəqiq qiymətləndirilir və onların gəlirləri qiymətli kağız bazar sətrinə köçürülə bilər (ZBS). Kapital bazarlarında mükəmməl rəqabət vardır. Orada vergilər, tənzimlənmələr və ya kiçik satışlara məhdudiyyətlər kimi bazarın qeyri-mükəmməllikləri yoxdur, çoxlu miqdarda alıcılar vardır. Tək iştirakçı bazara təsir göstərə bilməz. Bütün investorlar riskdən qaçmağa üstünlük verir və eyni vaxtda eyni informasiyaya malikdirlər. İnformasiya ilə əlaqələndirilən heç bir qiymət yoxdur, məsələn, bu hamı üçün 492 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ pulsuz əldə edilə biləndir. Nəticə olaraq, investorların aktiv gəlirləri barədə bənzər gözlədikləri nəticələr (inamları) vardır. vi. Aktivlər tamamilə bölünə biləndir: Verilən müddətdə aktivlərin müəyyən olunmuş sayları və sabit kəmiyyətləri vardır. Bu aktivlər tamamilə bölünəndir və mükəmməl rəqabətli bazarda qiymətləndirilir. Bu güman edir ki, məsələn insan kapitalı mövcud olmur. Bütün aktivlər üzrə gəlirlər normal bölüşdürmə kanalları arasında paylanır. Yuxarıda göstərilən bu fərziyyələrin əksəriyyəti qüvvədə və ya yerinə yetirilmiş olmaya bilər. Bununla belə, KAQM hələ də, risk və gəliri müəyyənləşdirməkdən ötrü ən geniş istifadə olunan investisiya modeli olaraq qalır. XÜLASƏ Investorlar öz sərvətləini istifadə etmək istəyirlər Tək dövr investisiyaları Səhmdarlar riskdən qaçmağa üstünlük verirlər Aktiv gəlirləri haqqında bənzər gözləmələr KAQM modelinin fərziyyələri Normal bölüşdürmə ilə aktivlərin paylanması Risksiz aktivlərin risksiz dərəcə ilə limitsiz borc alınıb verilməsi Verilən müddətdə aktivlərin sabit miqdarı Mükəmməl rəqabət, bazarda mükəmməl şəkildə bölünə bilən aktivlər qiymətlənmişdi Heç bir bazar defisitləri yoxdur 2.2 Kapital Aktivlərinin Qiymətləndirilməsi Modeli (KAQM) və onun komponentləri Aşağıdakı tənlik modeldə izah olunan əlaqəni əks etdirir : Bu formula imtahan zamanı verilir: E(r j )=R f +f3 j (E(r m ) - Rr ) Burada, E(rj) = modeldə layihələndirilən kimi, j qiymətli kağızın gəlir dərəcəsi βj = j qiymətli kağızın beta əmsalı Rf = gəlirin minimal risksiz dərəcəsi E(rm) = bazarın gəliri KAQM-in komponentləri yuxarıdakı tənliyə əsasən modelin əsas komponentləri aşağıdakı kimi müəyyənləşdirilə bilər: FƏSİL – F2: Kapİtal malİyyətİnİn qİymətləndİrİlməsİ : 493 • • • qiymətli kağızın beta əmsalı; gəlirin minimal risksiz dərəcəsi; riskli qiymətli kağızı üçün mükafat gözlənilir. Bu bazar gəliri ilə risksiz gəlir arasındakı fərqdir. Tövsiyə Qiymətli kağızın bazar gəliri divident əldə olunması və qiymətli kağızqiymətli kağızdan əldə edilən kapital gəlirlərindən ibarətdir. Divident əldə olunması şirkətin səhm qiymətinə uyğun olaraq divident kimi məbləğ ödəməsidir. Kapital gəliri qiymətli kağızın qiymətindən yaranan gəlirdir. 1. Qiymətli kağızın beta əmsalı: riskin ölçülməsi (KAQM formulasında βj ilə göstərilmişdir.) Tərif Qiymətli kağızın beta faktoru qiymətli kağız gəlirlərinin fond birjasında və ya bazarda dəyişikliyə cavab olaraq necə dəyişməsini göstərən indeksdir. Bazarın beta faktoru ölçü kimi götürülür və ona 1 qiyməti verilir. Beta faktoru bazar portfelinin gəlirlərinə nisbətən qiymətli kağızların keçmiş gəlirini tədqiq etmək ilə tapıla bilər. Burda, f3 j = I qiymətli kağızın beta faktoru; Cov i,m = I qiymətli kağızı və bazarın gəlirlərinin kovariasiyası; σ i = I qiymətli kağızının gəlirinin standart sapması; σ m = bazar gəlirinin standart sapması; piam = bazar və I qiymətli kağızı arasında korelyasiya əmsalı. Beta həmçinin qiymətli kağız gəlirlərinin bazar gəlirlərinə qarşı diaqrama köçürülməsi, xəttinin çəkilməsi və bu xəttin meylinin tapılması ilə hesablana bilər. Bu aşağıda diaqramda göstərilmişdir: 494 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Diaqram 1: Betanın hesablanması Qiymətli kağız gəliri (%) Xarakteristik xəttin meyli (A/B) qiymətli kağızın beta faktoru verir. Bazar gəliri (%) Siz keçmiş qiymətlər və qiymətli kağızın beta faktoru haqqında məlumatları qiymətli kağızların satıldığı fond birjası veb-saytından əldə edə bilərsiniz. Məsələn, NASDAQ (url: http://www.nasdaq.com), Tokio fond birjası (http://www.tse.or.jp/english/) və London fond birjası (http://www.LondonStockexchange.com/home/ homepage.htm) Nümunə Əgər qiymətli kağızın beta faktoru 0.7-yə bərabərdirsə, bu onu göstərir ki, bazar gəliri 10% dəyişəndə bu qiymətli kağız üzrə gəlir 7% dəyişir (0.7 x 10%) Beta dəyərinin təsiri Beta dəyəri Təsiri 1-dən çox Bu qiymətli kağız aqressiv qiymətli kağız kimi tanınır. Səhm dəyəri indeks dəyərindən daha çox dəyişkəndir. Buna görə də, aqressiv qiymətli kağızlar ilə təklif olunan gəlir “öküz” dövründəki (qiymətlərin qalxması) indekslə təklif olunanandan daha çoxdur və itki “ayı” dövründəki (qiymətlərin düşməsi) indekslə dəstəkləniləndən daha çoxdur. 1-dən az Qiymətli kağız müdafiə xarakterli qiymətli kağız kimi tanınır. Səhm dəyəri indeks dəyərindən daha az dəyişkəndir. Buna görə, qiymətli kağız təklifləri “öküz” dövrü ərzində daha az gəlir əldə edir (indeks ilə müqayisədə) və əksinə “ayı” dövrü ərzində daha çox gəlir əldə edir. 1-ə bərabər Qiymətli kağız neytral qiymətli kağız adlanır və indeks tərəfindən təklif olunan gəlirləri təqib edir. Müdafiə xarakterli qiymətli kağızlar investorlara səhm mübadiləsinin azaldığı dövrdə cəlbedici görsənəcəkdir. Digər tərəfdən, aqressiv qiymətli kağızlar investorlara səhm mübadiləsinin artdığı dövrdə cəlbedici görsənir. FƏSİL – F2: Kapİtal malİyyətİnİn qİymətləndİrİlməsİ : 495 Beta faktoru iki hissəyə bölünür: a) Birinci hissə bazarda olmanın riskidir, Şarp bunu sistematik risk adlandırır. Bu risk portfeli hərtərəfli inkişaf etdirməklə, azaldıla və ya ləğv edilə bilməz. Bu səbəbdən, beta faktorunun bu hissəsi “dəyişilməyən risk ” və ya “bazar riski” adlanır. Sistematik riskin xüsusiyyətləri • • • Risk bütün bazara və ya bütün bazar seqmentinə məxsusdur. Bu maliyyə sistemi ilə birləşir və ümumi iqtisadi amillərin təsirinə məruz qalır. Bu portfel müxtəlifliyi ilə ləğv edilə bilməz. Sistematik risk KAQM tənliyində beta (β) ilə göstərilib. b) İkinci risk fərdi şirkətlərə və investisiyalara bağlı olan qeyri-sistematik riskdir. Bu həmçinin dəyişən risk adlanır, çünki investor dəyişkənliklə bu riski öz portfelindən çıxara bilər (məsələn, müxtəlif şirkətlərin səhmlərini alaraq) Qeyri-sistematik riskin xüsusiyyətləri • • • Hər bir investisiyaya xas şirkət və ya sənayenin spesifik riskidir. Spesifik risk, dəyişən risk və ya qalıq riski kimi tanınır. Portfel tərkibinin müxtəlifliyi ilə ləğv edilə bilər. İnvestisiya həm qeyri-sistematik, həm də sistematik risk daşıya bilər. Lakin investor qeyri-sistematik riski dəyişən portfellə ləğv edə bilər. Nəticə etibarilə, dəyişən portfelə sahib investor yalnız sistematik riskin təsirinə məruz qala bilər. Portfelin gözlənilən gəliri yalnız onun beta faktorundan asılıdır, məsələn bütün bazar üzrə onun münasibəti. Beta faktorunun növləri • • • • Səhmin beta faktoru riski şirkətin səhmdarlarının riskini özündə əks etdirir. Aktiv beta faktoru şirkətin biznes riskini özündə əks etdirir. Borc beta faktoru şirkətin maliyyə riskini əks etdirir. Şirkətin borcu olmadıqda, aktiv beta faktoru şirkətin səhmdarlarının riskini özündə əks etdirir. Səhm beta faktoru şirkətin biznes əməliyyatlarında və onun biznes riskində dəyişikliklərin təsirinə məruz qalır. Aktiv beta faktoru konsepsiyası Fəsil F6-nın Nələri Öyrənəcəyik 3 bölümündə ətraflı şəkildə müzakirə olunmuşdur. Tövsiyə Siz KAQM formulanı tətbiq edərkən səhm beta faktorunu tətbiq etməlisiniz. 496 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ 2. Gəlirin risksiz dərəcəsi (KAQM formulasında Rf ilə göstərilmişdir) Bu, investorlar tərəfindən tələb olunan risksiz qiymətli kağızda (risksiz qiymətli kağızda təklif olunan gəlir) əvvəlki investisiya üçün onlara kompensasiya edən gəlir dərəcəsidir. Bu dərəcə inflyasiya üçün investora kompensasiya verir. Bu səbəbdən, bu, investorlar tərəfindən tələb olunan minimal gəlir dərəcəsini əks etdirir. Praktiki olaraq, heç bir investisiya tam olaraq risksiz deyildir. Lakin, siyasi və iqtisadi cəhətdən sabit ölkənin buraxdığı istiqrazlar bu məqsədlə risksizlik yaratmağa xidmət edir. 3. Gəlirin bazar dərəcəsi (KAQM formulasında Rm ilə göstərilmişdir) Bazar gəliri iki komponentdən ibarətdir. Birinci komponent seçilmiş müddət üzrə kapital gəlirləri, ikinci komponent isə həmin müddət üzrə divident əldə olunmasıdır. Bu komponentlərin ikisinin cəmi gəlirin bazar dərəcəsini verir. Bu məqsəd üçün müvafiq fond birjası məlumatlarından istifadə olunur. Fond birjası indeksləri arasındakı iki tarix üzrə fərq, məsələn FTSE 100, bizə kapital gəlirlərinin məbləğini verir. Həmin dövr üçün həmin indeks üzrə divident əldə olunması bazarın divident hasilatını verir. Bazar gəliri aşağıdakı kimi hesablanır: burada, RM = bazar gəliri. P1 = dövrün sonunda olan fond birjası indeksi. P0 = dövrün başlanğıcında olan fond birjasl indeksi. Div = dövr üçün fond birjası indeksinin ortalama divident hasilatı. Fond birjası qiymətləri vaxtaşırı anormal dəyişmələrə mövzu olurlar. Ona görə də, bu məqsəd üçün münasib vaxt ortalaması istifadə etmək arzuolunandır. Məsələn, aylıq indeks istifadə olunarsa, deyək ki, 3 ilin ortalamasını götürmək müvafiq hesab olunur. KAQM tənliyinin sonuncu hissəsi, məsələn, (Rm – Rf) bazar gəlirindən gəlirin risksiz dərəcəsini çixmaqla hesablanır. Başqa sözlə desək, bu bazar riski və ya səhm riskinin mükafatıdır. FƏSİL – F2: Kapİtal malİyyətİnİn qİymətləndİrİlməsİ : 497 Tələb olunan gəlir Diaqram 2: Qiymətli Kağız Bazarının Xətti (QKBX) QKBX Sistematik risk (beta) Qiymətli Kağız Bazarı Xətti (QKBX) qiymətli kağızın gözlənilən davamını göstərən xətti təmsil edir. Sistematik risk yüksək olarsa, tələb olunan gəlir dərəcəsi də yüksək olar. Düzgün qiymətləndirilmiş qiymətli kağızlar uyğunlaşdırılmış QKBX-də qalacaqdır. Qiymətdən düşən səhmlər (diaqramda P) QKBX-nin üstündə, düzgün qiymətləndirilən səhmlər (diaqramda S) QKBX-nin içində, qiyməti artan səhmlər isə (diaqramda Q) QKBX-nin altında yer tutacaqdır. İnvestorlar qiymətdən düşən səhm alacaqlar. Bu qiymət artımına və gəlir dərəcəsinin azalmasına səbəb olacaqdır. Bu onu QKBX-nin aşağısına salacaqdır. İnvestorlar daha sonra, qiymətin düşməsi və gəlir dərəcəsində olan artım səbəbi ilə qiyməti artan səhmləri satacaqlar. Bu hərəkətlərin mükəmməl hesab olunan kapital bazarlarında çevik olması gözlənilir. 2.3 Kapital Aktivlərinin Qiymətləndirilməsi Modelindən (KAQM) istifadə edərək, kapital dəyərinin və ya gəlirin tələb olunan dərəcəsinin hesablanması Qiymətli kağız kapitalının dəyəri bu qiymətli kağızdən səhmdarların tələb etdikləri gəlir dərəcəsinə bərabərdir. Nümunə Zodiak şirkətinin kapitalının dəyəri aşağıdakı məlumatlar əsasında hesablanır: Zodiak şirkətinin adi səhmlərinin beta faktoru 1.25 Təminatlı və etibarlı sayılan dövlət qiymətli kağızları üzrə gəlir dərəcəsi 5% 31 Dekabr 20X9-cu il tarixində fond birjası indeksi 11,440 31 Dekabr 20X8-ci il tarixində fond birjası indeksi 10,400 20X9-cu il tarixi üçün fond birjası indeksinin orta divident hasilatı: 6% 498 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Zodiak üçün adi səhm kapitalının dəyərini hesablayın. İlk növbədə biz bazar gəlirini hesablamalıyıq (RM ) İndi isə biz modeldə layihələndirilən kimi, Zodiakın adi səhmlərinin gəlir dərəcəsini hesablaya bilərik (Rj ), E(rj) = Rf + βj (E(rm) – Rf) = 0,05 + 1,25 (0,16 - 0,05) = 0,05 + 0,1375 = 0,1875 = 18,75% Nəticə etibarilə, Zodiak şirkətinin adi səhm kapitalnın dəyəri 18.75%-dir Xülasə KAQM modelinin komponentləri Gəlirin risksiz dərəcəsi Riskin ölçülməsi Bazar gəliri KAQM çərçivəsində tələb olunan gəlir dərəcəsi Sual 2 Metasphore Co şirkəti üçün, 20X9-cu il dekabr ayı üçün risk ölçmə xidməti tərəfindən 0.95 beta əmsalı təyin edilmişdir. Həmin müddət ərzində, xəzinə hesabları üzrə yığım 5% olmuşdur. Bazar risk mükafatı 4% -dir. KAQM-dən istifadə edərək tələb olunan gəliri hesablayın. 3. KAQM-in üstünlüklərini və çatışmamazlıqlarını təsvir və izah edin.[2] [Nələri öyrənəcəyik c] 3.1 KAQM-in üstünlükləri 1. 2. KAQM asan başa düşülən və istifadə olunandır. Hesablamalar mürəkkəb deyildir. Modelin ağlabatan və standart davranış nümunələri üzərində əsası qoyulmuşdur. Bu FƏSİL – F2: Kapİtal malİyyətİnİn qİymətləndİrİlməsİ : 499 3. 4. 5. bir faktdır ki, investorlar yüksək risklə birlikdə yüksək gəlir gözləyirlər. Nəzərdə tutulan “beta” qiymətləri normal olaraq bazar məzənnəsinə yaxın hesablanır. Buna görə də, bazar məzənnəsinə bir müqayisə vasitəsi kimi lazımi əhəmiyyət verilir. KAQM tələb olunan mənfəəti birbaşa risklə əlaqələndirir. Biznes vahidi öz fəaliyyətlərinə yenisini əlavə etmək istədikdə və yeni fəaliyyətin riski mövcud fəaliyyətlərdən fərqli olduqda, KAQM modeli faydalı olur. Gələcək fəaliyyətlərin səhm qiyməti indiki fəaliyyətlərin səhm qiymətindən fərqli olacaqdır. KAQM divident ödəyib ödəməyən bütün şirkətlərə tətbiq olunur. Bu divident artım modeli ilə əlaqəli məsələ deyildir. XÜLASƏ İstifadəsi və başa düşülməsi asandır. Ağlabatan və standart davranış nümunələri üzərində əsası qoyulmuşdur KAQM-in üstünlükləri Bazar məzənnəsinək ölçü kimi lazımi əhəmiyyət verilir Tələb olunan mənfəəti birbaşa risklə əlaqələndirir. Divident ödəyib ödəməyən bütün şirkətlərə tətbiq olunandır. 3.2 KAQM-in çatışmamazlıqları 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Əsas çatışmamazlıq odur ki, beta keçmiş dövrlərə aid məlumatlara əsaslanır. Gələcəyin keçmiş kimi olacağına etibar yoxdur. Müəssisənin risk profili dəyişə bilər. Əgər şirkətin səhmləri birjada alınıb-satılmırsa, modeldə lazım olan dəyərlər üçün keçmiş verilənlər bazası əldə edilə bilən olmayacaqdır. Modelin daxilolma məlumatlarını (risksiz dərəcə, beta və bazar gəliri) qiymətləndirmək çətin məsələdir. Bunu dəqiqliklə hesablamaq çətin olar. Belə deyilə bilər ki, bu dəyişən amilləri müşahidə etmək olmur. KAQM hesab edir ki, investorlar hərtərəfli inkişaf etdirilən portfellərə sahibdirlər, və bu səbəbdən, ən münasib risk bazar riskidir. İnvestorlar tam olaraq hərtərəfli inkişaf etdirilən ola bilməzlər. Belə vəziyyətdə KAQM tələb olunan gəlirin və səhm dəyərinin əhəmiyyətini azalda bilər. Model hesab edir ki, gəlirlər müxtəlif dəyişən amillər arasında normal paylaşdırılmışdır. Lakin məlumdur ki, səhmdə və digər bazarlarda olan gəlirlər normal bölüşdürülməyib. Əvəzində böyük dəyişmələr vardır (bəzən orta rəqəmdən 3-dən 6-ya qədər standart sapmalar). KAQM gəlirlərdə dəyişiklikləri izah etmir. Yuxarıdakı məhdudiyyət başqa birinə ötürülür. Gəlirlərdəki dəyişikliklər riskin normal ölçüsü kimi götürülür. Lakin bu normal paylaşdırılan gəlirlər üçün doğru ola bilər. Eyni növ gözləmə fərziyyələri bəyan edir ki, hər kəs eyni vaxtda eyni informasiyaya sahibdir. Nəticə olaraq, investorların aktiv gəlirləri haqqında oxşar gözləmələri (inamları) vardır. Bu fərziyyə praktikada özünü doğrultmayıb. Mükəmməl bazarın mövcud olması fərz edilir. Lakin vergilər, tənzimləmələr, qısa satışlar üzrə və s. üzrə bir sıra qeyri-mükəmməlliklər vardır. 500 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ 9. Bazar portfeli haqqında aşağıdakı fərziyyələr mövcuddur və onlar praktik olaraq mövcud deyildir: a) Bazar portfeli bütün bazarlardakı bütün aktivləri əhatə edir. Investor üçün bazarlar və aktivlər arasında üstünlük fərqi yoxdur. İnvestorlar aktivləri yalnız risk-mənfəət əlaqələri əsasında seçirlər. b) Bütün aktivlər sonsuz olaraq bölünə bilər. c) Bazar portfelini nəzəri olaraq, bütün növ aktivləri əhatə edir. Lakin onlar haqqında məlumat toplamaq çətindir. Fond birjası indeksi vəkalət kimi istifadə olunur. 1977ci ildə, Riçard Roll iddia edirdi ki, bu yerdəyişmə ziyansız deyildir və ona görə, KAQM təcrübi olaraq sınaqdan keçirilə bilən deyildir. Xülasə Beta faktoru keçmiş dövrlərə əsaslanır, gələcək haqqında dəqiqlik vermir. Əgər şirkət birjada alınıb-satılmırsa, keçmiş məlumatları əldə oluna bilən olmayacaqdır. Modelin istifadə etdiyi məlumatları dəqiqliklə qiymətləndirmək çətindir. KAQM-in çatışmamazlıqları Gəlirlərin dəyişkənliyini izah etməyə müvəffəq olmur Gəlirlərdə dəyişmələr riskin normal ölçüsü kimi götürülür Fərziyyələr heç də həmişə həqiqəti əks etdirmirlər Reallıqda bütün fərziyyələr təcrübədə mövcud olmur. Sual 3 KAQM-in çatışmamazlıqlarını izah edin. FƏSİL – F2: Kapİtal malİyyətİnİn qİymətləndİrİlməsİ : 501 Sualların cavabları 1-ci sualın cavabı Divident artım modelindən istifadə edərək kapital investisiyasının dəyərinin hesablanması 2-ci sualın cavabı E(rj) = 0.05 + 0.95 (0.04) = 0.05 + 0.038 = 0.088 = 8.8% 3-cü sualın cavabı KAQM-in çatışmamazlıqları aşağıdakı kimidir: (a) Gələcək haqqında dəqiqlik yoxdur, beta keçmiş dövrlərə əsaslanır. Beləliklə şirktətin risk profili dəyişə bilər. (b) Əgər şirkətin səhmləri birjada alınıb-satılmırsa, modeldə tələb olunan dəyərləri hesablamaq üçün keçmiş məlumat əldə edilə bilməyəcəkdir. (c) Modelin risksiz dərəcə, beta və bazar gəliri kimi istifadə etdiyi məlumatlarının dəqiq hesablanması çətindir, çünki dəyişən amillər müşahidə edilə bilən deyildir. (d) Güman edilir ki, investorlar hərtərəfli inkişaf etdirilən portfellərə sahibdirlər və bu səbəbdən tək münasib risk sistematik riskdir. Belə vəziyyətdə, KAQM metodu tələb olunan gəlirin və səhm dəyərinin əhəmiyyətini azalda bilər. (e) Güman edilir ki, gəlirlər normal paylaşdırılmışdır. Səhm gəlirləri və digər bazarlar normal paylaşdırılmamışdır. (f) Gəlirin müxtəlifliyi riskin normal ölçülməsi kimi götürülmüşdür, bu yalnız normal paylaşdırılan gəlirlərə tətbiq edilə biləndir. (g) İnvestorların aşağı riski yüksək riskdən üstün tutması və riskin müəyyən səviyyəsində aşağı səviyyəyə nisbətən daha çox gəlir əldə etməsi fərziyyəsi hər zaman doğru olmaya bilər. (h) Güman edilir ki, aktiv gəlirləri haqqında investorların bənzər gözləmələri vardır və eyni məlumat hamı üçün eyni vaxtda əldə edilə biləndir. (i) Praktik olaraq, vergilər, tənzimləmələr, qısa satışda məhdudiyyətlər kimi müəyyən qeyri-mükəmməlliklər mövcuddur və mükəmməl bazar fərziyyələri həqiqətə uyğun deyildir. 502 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Qısa Test 1. Divident artım modeli gələcək dividentlərin gözlənilən sabit və ya dəyişən məzənnə artımı hallarını sığortalayır. Düzdürmü? Qiymətli kağız beta faktoru nədir? Risksiz gəlir nədir? 1919-1984-cü illərdə səhm mükafatı 9.1% olmuşdur. Bu nəyi göstərir? 2. 3. 4. 5. 31-12-20X9-cu il tarixində fond birjası indeksi: 31-12-20X8-ci il tarixində fond birjası indeksi: 20X7-ci il üçün fond birjası indeksinin orta divident hasilatı: 5,500 5,000 6% Bazar gəlirinin dərəcəsini hesablayın. Qısa Testin Cavabları 1. 2. 3. 4. 5. Səhvdir - divident artım modeli və ya Qordon artım modeli sabit artan divident nağd pul axınlarının indiki dəyərini göstərir. Qiymətli kağız beta faktoru qiymətli kağız gəlirlərindəki dəyişikliklərin müsbət rəyinin fond birjası və ya bazardakı dəyişikliyə nisbətinin indeksidir. Siyasi və iqtisadi cəhətdən sabit ölkənin hökumətinin buraxdığı istiqrazlardan gələn gəlir risksiz sayılır. Səhm mükafatı bazar riski mükafatı mənasını daşıyır. Bu bazar gəlirini gəlirin daha az risksiz dərəcəsi kimi hesablayır. Kapital alətləri, məsələn dövlət istiqrazları risksiz investisiyalarla müqayisədə daha riskli hesab olunurlar. İnvestorlar səhm alətlərindən dövlət istiqrazları ilə müqayisədə daha çox gəlir gözləyirlər. Bu fərq səhm mükafatdır, 1919-1984-cü illər ərzində bu göstərir ki, orta hesabatı 9.1% təşkil etmişdir. FƏSİL – F2: Kapİtal malİyyətİnİn qİymətləndİrİlməsİ : 503 Sınaq Sualları Sual 1 Bazar portfelinin aşağıdakı məlumatları verilmişdir: Ilkin qiymət İlin sonuna qiymət Dividentlər $ $ $ Tekstil Ltd Kemikals Ltd Metals Ltd 7% Dövlət istiqrazları 90 110 70 500 125 145 95 504 3 4 2 35 Beta risk faktoru 0.70 0.80 0.60 0.99 Tələb olunur: (a) Bazar portfelində gözlənilən gəlir dərəcəsini hesablayın. (b) KAQM istifadə edərək, dövlət istiqrazları istisna olmaqla, hər bir qiymətli kağızın gözlənilən gəlirini hesabayın. Sual 2 Aşağıdakı məlumatlar əsasında səhm paylarının dəyərini hesablayın: Məbləğ ($) Payın cari bazar qiyməti 160 dollardır Yaxın keçmişdə hər pay üçün ödənilən divident belə olmuşdur: İl 1 2 3 4 5 6 Divident ($) 10.00 11.00 11.50 12.00 13.00 15.00 Sual 3 KAQM modelinin üstünlüklərini izah edin. Sınaq Suallarına Cavablar Sınaq sualı 1-in cavabı (a) bazar portfelində gözlənilən gəlir dərəcəsi Tekstil Ltd Kemikals Ltd Metals Ltd 7% Dövlət İstiqrazları Kapital Qiymətləndirilməsi* A ($) Dividentlə B ($) Ümumi gəlirlər A + B ($) İnvestisiyanın ilkin qiyməti ($) 35 35 25 4 3 4 2 35 38 39 27 39 90 110 70 500 44 143 770 99 * il sonu qiyməti ilkin qiymətdən azdır. 504 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ bazar portfelində gözlənilən gəlir dərəcəsi = (b) Hər qiymətli kağızın gözlənilən gəliri E(rj) = Rf + βj (E(rm) – Rf) 143 / 770 × 100 = 18.57% Tekstil Ltd (7% + 0.70 (18.57% - 7%)) Kemikals Ltd ((7% + 0.80 (18.57% - 7%)) Metals Ltd (7% + 0.60 (18.57% - 7%)) 15.10% 16.26% 13.94% Sınaq sualı 2-nin cavabı Əvvəl, g, yəni dividentlərin artım dərəcəsi hesablanmalıdır. Dividentlərdə davamlı artım vardır. Məbləğ 5 il ərzində, 10 dollardan 15 dollara qalxmışdır. Bu səbəbdən 10 (1+g)5= 15 Yenidən yerləşdiriləndə, İndi, kapitalın dəyəri aşağıdakı kimi hesablana bilər: Sınaq sualı 3-ün cavabı KAQM-in üstünlükləri aşağıdakılardır: a) KAQM asan başa düşüləndir və hesablamalar mürəkkəb deyil. b) Onun əsası məntiqli standart davranış nümunələri üzərində qoyulmuşdur, məsələn yüksək risk, yüksək gözlənilən gəlir. c) Bazar dərəcəsinə ölçü kimi əhəmiyyət verilmişdir. d) O, tələb olunan gəliri birbaşa risklə əlaqələndirir. Gələcək fəaliyyətlərin səhm dəyəri indiki fəaliyyətlərin səhm dəyərindən fərqli olacaqdır. e) Dividenti ödəyib-ödəməmələri barədə şirkətlərə tətbiq olunandır. Bu divident artma modeli ilə əlaqəli məsələ deyildir. BÖLMƏ - F KAPİTALIN DƏYƏRİ F3 FƏSİL – F3: Borc və dİgər kapİtal alətlərİnİn qİymətləndİrİlməsİ Mövzuya i̇ lki̇ n baxış Orta bir şirkətin MVHH göstəricisinə nəzər salsanız görərsiniz ki, borc maliyyəsi ümumi miqdarın mühüm hissəsini təşkil edir. Borc maliyyəsinin müxtəlif mənbələri vardır və hər birinin öz qiyməti vardır. Maliyyənin dəyərinin hesablanması müxtəlif üsullarla, müxtəlif növ alətlərlə həyata keçirilir. Maliyyə dəyəri kapital qoyuluşu təkliflərini qiymətlədirməkdə maliyyə meneceri üçün əlverişlidir və məqbul təkliflər üzrə qərar verərkən o həmişə sərvətin artırılması səhmdarların başlıca məqsədi olduğunu nəzərə alır. Borc maliyyəsinin dəyəri hətta mövcud əməliyyatların gəlirliliyini təhlil edən zaman, əlverişlidir. Gələcək bir maliyyə eksperti kimi, sizin bu məsələləri ətraflı öyrənməyinizə ehtiyac vardır. Nələri̇ öyrənəcəyi̇ k a) Aşağıdakıları əhatə edən, kapital alətləri silsiləsinin kapital dəyərinin hesablanması: i. Müddətsiz borc ii. Müddətli borc iii. Konvertasiya oluna bilən borc iv. İmtiyazlı səhmlər v. Bank krediti 506 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Giriş Praktiki nümunə Bir çox şirkətlər yüksək maliyyətli borcu daha aşağı maliyyətli borcla etməklə öz borc portfellərini də manevr edirlər. Mannis İndastriz, Puncab Allura, Benqalko and Peploko yüksək faizli borcları ödəyərək aşağı faiz dərəcəli konvertasiya olunmayan borc öhdəliklərini cəlb etmişlər. Kapital investisiyaları borc öhdəliklərinin rəqabətə davamlı faiz dərəcələrində emissiyası ilə maliyyələşir. Bu şirkətlərin əksəriyyəti üçün borcun ümumi dəyəri əvvəlki illərdən çox aşağıdır. Tahindra və Bamindra öz borclarının dəyərini 4 il ərzində 7% aşağı salmışlar, 2009-cu ildə bu göstərici cəmi 7% olmuşdur. Bu praktik nümunə müxtəlif maliyyə mənbələrinin dəyərini bilməyin əhəmiyyətini göstərir. Maliyyə meneceri borc maliyyəsinin daha aşağı kombinasiyasını seçməklə, gəlirlərin artırılmasına töhfə verə bilər. 1. Kapital alətləri silsiləsi üzrə maliyyə dəyərini hesablayın:[2] i. müddətsiz borc ii. müddətli borc iii. konvertasiya oluna bilən borc iv. imtiyazlı səhmlər v. bank krediti [Nələri öyrənəcəyik a] Borc kapitalı müəssisə tərəfindən borc götürülən, faiz nəzərdə tutulan miqdarının periodik olaraq ödənildiyi kapitala aiddir. Əsas məbləğin ödənilməsi periodik olaraq və ya müddətin sonunda ola bilər. Ödənilə biləcək borc müddətli borc adlandırılır. Qaytarılmasına ehtiyac duyulmayan borc isə müddətsiz borc adlanır. Bəzi borclar səhmlərə konvertasiya oluna biləndir. Bütün bunlar sonrakı bölmələrdə növbə ilə nəzərdən keçirilir. 1. Müddətsiz borcun maliyyəti Bir qayda olaraq, borc kapitalının dəyəri, diskontlaşdırılmış gələcək nağd pul hərəkətlərinin cari bazar qiymətləri ilə tarazlaşdıran daxili gəlir dərəcəsidir (faiz dərəcəsidir). Müddətsiz borc ödəniş tarixi nəzərdə tutulmayan borcdur və bu səbəbdən faiz ödənişlərinin həmişəlik olaraq davam etməsi ehtimal olunur və borcun maliyyəti buna uyğun olaraq hesablanır. Borcdan qurtarma, kapital gəliri olmadıqca bizim yalnız faiz elementi haqqında düşünməyə ehtiyacımız vardır. Borc faizi üzrə vergi ödənmədiyi üçün, borcun maliyyəti həm vergidən əvvəl, həm də vergidən sonra ola bilər. FƏSİL – F: Borc və dİgər kapİtal alətlərİnİn qİymətləndİrİlməsİ : 507 Tövsiyə Əlli illik uzunmüddətli olan dövlət borcu müddətsiz borc hesab oluna bilər. Adətən, belə borc müxtəlif müddəti olan yeni qeydlərlə əvəzlənə bilər. Müddətsiz borcun vergidən əvvəlki dəyəri(Kid) Bu aşağıdakı düsturun köməyilə hesablanır: K id = Ödəniləcək faiz dərəcəsi / istiqrazın bazar dəyəri (faiz ödənişlərindən öncə) Tövsiyə Faiz ödənildikdən sonra olan dəyəri qiymətini götürməyi unutmayın. Əgər qiymət faiz daxil olmaqla verilmişdirsə (faizi əhatə edirsə), bu faizin miqdarını azaltmaqla faizlərdən əvvəlki dəyərə çevrilməlidir. Nümunə Müddətsiz istiqraz 9.5 %-lik bir illik kupon faiz dərəcəsi təqdim edir. Bu istiqraz hal-hazırda bazar dəyəri növbəti faiz ödənişi bir il sonra olmaqla 88.50 dollardır. Borcun vergidən əvvəlki maliyyəti: K = Ödəniləcək faiz dərəcəsi / İstiqrazın bazar dəyəri (İstiqrazın bazar dəyəri (faiz ödənişlərindən öncə) K = 9.5 / 88.50 = 0.1073 = 10.73% Müddətsiz borcun vergidən sonrakı dəyəri Əgər mənfəət vergisinin dərəcəsi məlumdursa və biz bunun sabit olmasını fərz ediriksə, biz müddətsiz borcun vergidən sonrakı dəyərini vergidən əvvəlki dəyərlə aşağıdakı şəkildə çevirə bilərik Kid (vergidən sonra) = Kid (vergidən əvvəl) (1 - CT) Kid (vergidən sonra) = borcun vergidən sonrakı dəyəri Kid (vergidən əvvəl) = borcun vergidən əvvəlki dəyəri CT = Mənfəət vergisinin dərəcəsi Nümunə Yuxarıdakı nümunəyə davam edirik Əgər mənfəət vergisinin dərəcəsi 35% olarsa, müddətsiz borcun vergidən sonrakı dəyəri belə hesablanır: 508 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Kid (vergidən sonra) = Kid (1-CT) = 10.73 x (1 - 0.35) = 6.98% Vergi ödənişlərində qənaət edilməsini amili borc vasitəsilə maliyyələşdirməni səhm maliyyəsi ilə müqayisədə daha cazibədar seçim edir. İnvestorlar tərəfindən tələb edilə bilən dividentlərdə vergi faydaları müəyyən dərəcəyə qədər borcun bu müqayisəli üstünlüyünü azaldır. Lakin, Böyük Britaniyada, dividentlərdə vergi güzəştinin bu tipi bir müddət əvvəl ləğv edilmişdi. Müddətli borcun maliyyəti Daha əvvəl göstərildiyi kimi, borc kapitalının dəyəri, diskontlaşdırılmış gələcək nağd pul axınlarının cari bazar qiyməti ilə tarazlaşdıran daxili gəlir dərəcəsidir (faiz dərəcəsidir). Müddətli borc vəziyyətində, borcdan azadolunma davam edən zaman gələcək nağd pul axınları faiz formasında olacaqdır. XCD-in hesablanması daha əvvəl Fəsil D3 Nələri Öyrənəcəyik 3-də göstərilən sınaq və yanlış üsulun istifadəsi ilə aparılmalıdır. Hesablamanın əvvəlində, əgər borc müddətsizdirsə, bu zaman kapital dəyəri ilə başlanılması və daha sonra borcdan azadolmadan nəticəsində əldə edilən mənfəətin illik kapital gəlirinə əlavə edilməsi daha məqsədəuyğundur. Burda, P0 i kd MV n CPVF PVIF = borc öhdəliyinin/ istiqrazın dəyəri = ödənilmiş faiz = borcun maliyyəti = borc istiqrazının borcdan azadolma dəyəri = illərin sayı = məcmu cari dəyər faktoru = cari dəyər faizi faktoru FƏSİL – F: Borc və dİgər kapİtal alətlərİnİn qİymətləndİrİlməsİ : 509 Borcun vergidən sonrakı dəyəri Borc üzrə müddətli faiz xərci vergi xərcini azaldan xərcdir; bu səbəbdən biz vergi aspektini nəzərdən keçirdiyimiz zaman, borcun effektiv qiyməti də dəyişir. Müddətsiz borc vəziyyətində, mənfəət verginin dərəcəsi məlumdursa və onun sabit olacağını fərz ediriksə, müddətsiz borcun vergidən sonrakı dəyərinin mənbəyini əvvəlki vergi dəyərindən aşağıdakı kimi tapa bilərik: Krd (vergidən sonra) = Krd (1-CT) Krd (vergidən sonra) = borcun vergidən sonrakı dəyəri CT = Mənfəət verginin dərəcəsi Müddətsiz borclarla əlaqəli sadələşdirilmiş hesablamalar müddətli borclara tətbiq edilməyəcəkdir. Çünki faiz ödənişi üçün vergi faydasının faktiki ili faiz ödənişinin ili ilə müqayisədə fərqlidir. Analoji olaraq, vergi faydası kapital gəlirinə tətbiq edilə bilməz. Əgər fərz olunarsa ki, kapital gəlirlərində heç bir vergi təsiri yoxdur, və faizin vergi faydası faiz ödənişi kimi eyni ildə əldə oluna biləndirsə, hesablama aşağıdakı kimi olacaqdır: Borcun vergidən sonrakı dəyəri Nominal dəyər $100 Kupon dərəcəsi 9% Alış qiyməti $105 Dəyər (mövcud bazar qiyməti) $90 15 il ərzində gəlir $15 Bir ilə hesablanan gəlir (15/15 $ ili) Vergi dərəcəsi 1 30% Gəlin aşağıdakı hallarda, borcun vergidən sonrakı dəyərini hesablayaq: i. müddətsiz borc istiqrazları ii. müddətli borc istiqrazları i. borc istiqrazları müddətsizdirsə: Ödəniş faizi = 9% of $100 = $9 Ödəniş faiz dərəcəsi = Ödəniş faizi x (1 – Vergi dərəcəsi) = $9 x (1-0.30) = $9 x 0.7 = 6.3 510 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Borcun maliyyəti = Ödənişin faiz dərəcəsi / İstiqrazın bazar dəyəri (faiz ödənişlərindən öncə) = 6.3 / 90 = 0.07 = 7.00% ii. Əgər borc istiqrazları müddətlidirsə: Bİz XCD-ni sınaq və səhv üsulu ilə hesablamalıyıq. Sınaq və səhv üçün başlanğıc ədədi əldə edərkən, borc istiqrazları müddətsizdirsə, biz illik gəliri (1.0) dəyərə əlavə edirik (yuxarıdakı kimi); 7+1.0=8 Təfsilatlar Nağd pul axını Diskont faktoru @ 8% Cari dəyər Diskont faktoru @ 7% Cari dəyər 0 Bazar dəyəri (90) 1.000 (90.0000) 1.000 (90.0000) 1-15 Faiz 9 8.559 77.0310 9.108 81.9720 1-15 Qənaət edilmiş vergi (2.7) 8.559 (23.1093) 9.108 (24.5916) 105 0.315 33.0750 0.362 38.0100 İl 15 Kapital ödəməsi (3.0033) 5.3904 Əgər XCD 8%-lə 3.0033-ün mənfi ədədi olarsa, biz növəti hesablama üçün sınaq faizini 7%-ə qədər azaldırıq. XCD = 7% + ((5.3904 / (5.3904 - (-3.0033)) x (8 - 7)% = 7% + 0.64 =7.64% FƏSİL – F: Borc və dİgər kapİtal alətlərİnİn qİymətləndİrİlməsİ : 511 Diaqram 1: Müddətsiz borcun maliyyəti Müddətsiz borcun maliyyəti Dəyər = diskontlaşdırılmış gələcək nağd pul axınlarının cari bazar qiyməti ilə tarazlaşdıran XCD XCD-nin sınaq və ya səhv üsul ilə hesablayın,məsələn XCD=a+ (A/A-B)x(b-a)% Borcun vergidən sonra dəyəri k d (vergidən sonra) k d (1- CT) Sual 1 Prestol 9%-lik borc öhdəliklərinin hər birini 100 dollardan dövriyyəyə buraxdı. Borc öhdəliklərinin bazar dəyəri 90 dollardır. Prestola tətbiq olunacaq vergi dərəcəsi 35%-dir. (a) aşağıdakı hallarda kapitalın vergidən əvvəlki dəyərini hesablayın: (i) əgər borc istiqrazları müddətsizdirsə; (ii) əgər borc istiqrazları 15 ildən sonra 5%-lik sığorta haqqı ilə müddətlidirsə; (b) aşağıdakı hallarda kapitalın vergidən sonrakı dəyərini hesablayın: (i) əgər borc istiqrazları müddətsizdirsə; (ii) əgər borc istiqrazları 15 ildən sonra nominal üzrə ödəniləndirsə. Verginin təxirə salınması Fərz olunarsa ki, kapital gəlirlərinə heç bir vergi təsiri yoxdur və faizin vergi faydaları faiz ödənişindən sonrakı il ərzində əldə oluna biləndirsə, hesablama aşağıdakı kimi olacaqdır: Nümunə İl Təfsilatlar Nağd pul axını 0 1-15 2-16 15 Bazar dəyəri Faiz Qənaət edilmiş vergi Kapital ödəməsi (90) 9 (2.7) 105 Diskont faktoru @ 8% Cari dəyər Diskont faktoru @ 7% Cari dəyər 1.000 8.559 7.925 0.315 (90.0000) 77.0310 (21.3975) 33.0750 1.000 9.108 8.512 0.362 (90.0000) 81.9720 (22.9824) 38.0100 (1.2915) XCD = 7% + ((6.9996 / (6.9996 - (-1.2915)) x (8 - 7)% = 7.84% 6.9996 512 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Konvertasiya oluna bilən borclar Konvertasiya oluna bilən borc razılaşdırılmış şərtlər əsasında verilən zaman müddətində borcun bir hissəsinin və ya tamamının səhmə konvertasiya olunması razılığına aiddir. Borcun maliyyətinin hesablanmasının əsas prinsipi olduğu kimi qalır. Bu gələcək nağd pul axınlarının indiki dəyərini zəmanətin mövcud bazar qiyməti ilə tarazlaşdıran XCD-dir. Konvertasiya zəmanəti vəziyyətində, nağd pul axınlarının təbiəti azacıq fərqli olur. Konvertasiya zamanı nağd pul axınının dəyəri konvertasiyadakı səhmlərin dəyəri olacaqdır. Fərz olunur ki, bu məqsəd üçün konvertasiya baş tutacaqdır. Lakin, əgər borcu konvertasiya oluna bilməyən maliyyə alətinnin kapital dəyəri borcu konvertasiya oluna bilən maliyyə alətindən yüksək olarsa, bu onu göstərir ki, qeyri-konvertasiya seçimi altında XCD (effektiv gəlir) səhmdar üçün daha yüsək olacaqdır. Belə olan halda, o, borcu səhmə çevirmək qərarından imtina edəcəkdir. Bu səbəbdən belə fikir yaranacaqdır ki, bu borc konvertasiya olunan yəni konvertasiya oluna bilən deyildir. Bəzən məlumatlar tələbələrə konvertasiya seçimlərini müqayisə etmək və hansının daha yaxşı olduğuna dair qərar vermək imkanı verə bilər. Tövsiyə Konvertasiya üzrə səhmlərin mümkün dəyəri və nağd pul seçimi haqqında məlumat verilə bilər. Hesab oluna bilər ki, məqsədyönlü səhmdarlar onlara yüksək gəlirlər gətirəcək seçimlər edəcəklər. Aşağıdakı mərhələlər bizə məsələnin həllini tapmaqa kömək edəcəkdir: Mərhələ 1 Konvertasiya seçiminin dəyərinin tapın. Mərhələ 2 Konvertasiya seçimi ilə borcdan azadolma (nağd ödəniş) seçimini müqayisə edin. Biz hesab edirik ki, səhmdarlar məqsədyönlüdürlər və yüksək dəyərli variantı seçəcəklər. Mərhələ 3 Mərhələ 2-də göstərilən dəyərdən istifadə edərək müddətli borc istiqrazları üçün nağd pul axınlarının XCD-sini hesablayın. Qismən konvertasiya olunan istiqraz üçün, konvertasiya olunmayan hissə birbaşa istiqraz komponenti adlanır və adi borc kimi qiymətləndirilir. Konvertasiya olunan hissə üçün isə, kapital dəyəri tapılanda yuxarıda göstərilən mərhələlər tətbiq olunur. Diaqram 2: Konvertasiya olunan borc FƏSİL – F: Borc və dİgər kapİtal alətlərİnİn qİymətləndİrİlməsİ : 513 Konvertasiya olunan borc Konvertasiya seçimi ilə borcdan azadolma (nağd ödəniş) seçiminin müqayisəsi Konvertasiya seçiminin dəyərinin tapılması ehtiyacı Müddətli borc istiqrazları üçün nağd pul axınlarının XCD-sini hesablayın. Sual 2 Şirkətin 9% dərəcəsinə malik olan borc istiqrazları mövcuddur və bunların hər birinin nominal dəyəri 100 dollardır. Onun bazar qiyməti faizlər ödənldikdən öncə 108 dollardır. Borc istiqrazları 4 ildən sonra 20 adi səhmə konvertasiya olunandır. Konvertasiya zamanı səhmlərin bazar qiymətinin 6.25 dollar olması gözlənilir. Borc istiqrazları sahiblərinə həmçinin, hər bir borc istiqrazı üçün 115 dollar nağd ödəniş qəbul etmək imkanı verilir. Hesab edin ki, həmin ildə faiz ödənişi kimi qənaət edilmiş vergi meydana çıxır. Konvertasiya olunan borc istiqrazlarının dəyərini tapın. İmtiyazlı səhmlər İmtiyazlı səhmlərin dəyərinin hesablanması adi səhmlərinin dəyərinin hesablanmasından daha asandır. Hesablama müddətsiz borcların vergidən əvvəlki qiymətinin hesablanması ilə bənzərdir. Divident dərəcəsi adətən sabit olur. Dividentlər vergi gəlirlərindən sonra bölüşdürməli olduğu üçün vergi amilinə yenidən baxılmasına ehtiyac vardır. Lakin, bəzi ölkələrdə dividentlər vergiyə cəlb olunur və bəyannamələrdə xərc kimi tanınmasına imkan verilmir. Belə olan halda, vergi imtiyazlı səhmlərin dəyərinə əlavə olunur. Imtiyazlı səhmlər bir qayda olaraq müddətsizdirlər. Müddətsiz imtiyazlı səhmlərin dəyəri aşağıdakı kimi hesablanır: K = Hər səhm üzrə divident / Hər bir səhmin bazar qiyməti Nümunə Corlend Co-nun imtiyazlı səhmi hər səhm üçün 96 dollar qiymətinə satılır. O hər səhm üçün 100 dollar nominal dəyərə 5% divident ödəyir. İmtiyazlı səhmin dəyəri bərabərdir: K = Hər səhm üzrə divident / Hər bir səhmin bazar qiyməti = 5 / 96 x 100 = 5.21% 514 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Müddətli imtiyazlı səhmlərin dəyəri Onlar müddətsiz borclar kimi, XCD üsulu ilə hesablanırlar, lakin divident vergiyə cəlb olunmadığı müddətdə vergi tənzimlənməsinə ehtiyac olmur. Nümunə Abnoks Ltd-nin imtiyazlı səhmlərin 11% dərəcə ilə və hər biri 100 dollar dəyərində istiqraz şəklində buraxılır. Səhmlər nominal üzrə 10 ildən sonra ödənilir. Bu dividentlərin dərəcəsi olduğundan biz 11%-in başlanğıc rəqəmini götürürük: İl Təfsilatlar Nağd pul axını 0 1-10 10 Bazar dəyəri Divident Kapital ödəməsi (97) 11 100 Diskont faktoru @ 11% Cari dəyər Diskont faktoru @ 12% 1.000 5.889 0.352 (97.0000) 64.7790 35.2000 2.9790 1.000 5.650 0.322 Cari dəyər (97.0000) 62.1500 32.2000 (2.6500) XCD-nin 11%-lik müsbət rəqəm 2.979 olduğu müddətdə, biz növbəti hesablama üçün sınaq dərəcəsini 12%-ə qaldıra bilərik. XCD = 11% +((2.9790 / (2.9790 - (-2.6500)) x (12 - 11)% = 11% + 0.53% = 11.53% Bank krediti Maliyyənin başqa formaları ilə müqayisədə bank maliyyəsinin fərqləndirici xüsusiyyəti hələlik satılabilən zəmanət olmadığı üçün bazar dəyərinin olmaması hesab edilir. Nəticə olaraq, əvvəlki tənliklərdə tapılan “bazar dəyəri” bu hal üçün tətbiq oluna bilən deyil. Bank kreditini hesablamaq üçün aşağıdakı mərhələlər həyata keçirilir: Mərhələ 1 orta faiz dərəcəsini hesablayın. Orta faiz dərəcəsi (OFD) = Ödənilmiş faiz / illik orta bank kreditləri x 100 Mərhələ 2 borcunun faizi vergiyə cəlb olunandırsa, qiyməti bank vergisi üçün tənzimləyin Kbd (vergidən sonra) = AR (1 - CT) Burada, Kbd (vergidən sonra) = bank kreditinin vergidən sonrakı dəyəri CT = mənfəət vergisinin dərəcəsi Alternativ olaraq, borcun və ya şirkət tərəfindən buraxılan istənilən istiqrazın dəyəri təqribən götürülə bilər FƏSİL – F: Borc və dİgər kapİtal alətlərİnİn qİymətləndİrİlməsİ : 515 Nümunə Şirkət il ərzində bank krediti üçün 210,000 dollar faiz ödəmişdr. İlk doqquz ay üçün borcun balansı 2,000,000 sonrakı 3 ay üçünsə 1,800,000 dollar olmuşdur. Şirkət üçün faiz dərəcəsi 35 %-dir. Orta bank kreditləri = (($2,000.000 x 9) + ($1,800.000) x 3) / 12 = $1,950,000 Orta faiz dərəcəsi (OFD) = $210,000 / $1,950,000 x 100 bank kreditinin vergidən sonrakı dəyəri Kbd (vergidən sonra) = AR (1- CT) = 10.77% = 10.77 x (1- 0.35) = 7% XÜLASƏ Kapital dəyəri Müddətsiz borc Istiqrazın faiz dərəcəsi / bazar dəyəri Müddətli borc Diskontlaşdırılmış gələcək pul axınlarının cari qiymətləri ilə tarazlaşdıran XCD-dir Konvertasiya olunan borc Diskontlaşdırılmış gələcək pul axınlarının cari bazar qiymətləri ilə tarazlaşdıran XCD-dir borcun konvertasiya olunması nağd daxilolma kimi qəbul edilir İmtiyazlı səhmlər Bank krediti hər səhmə divident/ bazar qiyməti hər səhmə (eks divident) orta faiz dərəcəsi Sual 3 Şirkət hər birinin nominal dəyəri 100 dollar olan borc istiqrazlarının 7%-ni 105 dollardan buraxmaq istəyir. Borc istiqrazları on ildən sonra 25 adi səhmə konvertasiya oluna biləndir. Konvertasiya zamanı səhmlərin bazar qiymətinin 5 dollar olması gözlənilir. Tətbiq olunan vergi dərəcəsi 30 %-dir. Borc istiqrazları sahiblərinə hər borc istiqrazı üçün nağd olaraq 130 dollar qəbul etmək seçimi verilib. Fərz edin ki, eyni ildə faiz ödənişi kimi qənaət edilmiş vergi meydana çıxır. Konvertasiya olunan borc istiqrazlarının dəyərini hesablayın. 516 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Sualların cavabları Sual 1-in cavabı (a) (i) Əgər borc istiqrazları müddətsizdirsə Borcun maliyyəti = Ödənilməli olan faiz / İstiqrazın bazar dəyəri (eks faiz) = 9/90 = 0.10 = 10% (ii) Əgər borc istiqrazları müddətlidirsə Borcdan azadolma zamanı gözlənilən kapital gəliri Borcdan azadolma qiyməti 105 Dəyər(mövcud bazar qiyməti) 90 15 illik gəlir 15 Illik gəlir 1 Sınaq və səhv modeli üçün başlanğıc rəqəmi əldə edərkən, borc istiqrazı müddətsizdirsə (10),biz bu illik gəliri (1.0) dəyərə əlavə edirik, 10+1.0 = 11.0. İl Təfsilatlar Nağd pul axını Diskont faktoru @ 11% Cari dəyər Diskont faktoru @ 10% Cari dəyər 0 1-15 15 Bazar qiyməti Faiz Kapital ödəməsi (90) 9 105 1.000 7.191 0.209 (90.00) 64.72 21.95 1.000 7.606 0.239 (90.00) 68.45 25.10 (3.33) 3.55 11%-lik XCD 3.33 dolların mənfi ədəd olduğuna görə, biz növbəti hesablama üçün sınaq dərəcəsini 10%-ə salırıq. 10% + ($3.55 / ($3.55 − ( − $3.33)) × (11 − 10)% XCD = 10% +0.51%= 10.51% Buna görə də, müddətli borcun vergidən əvvəlki dəyəri 10.51%-dir. (b) (i) Əgər borc istiqrazları müddətsizdirsə Ödəniləsi faiz dərəcəsi = Ödəniləcək faiz X (1 – Vergi dərəcəsi) = 9 X (1- 0.35) = $5.85 FƏSİL – F: Borc və dİgər kapİtal alətlərİnİn qİymətləndİrİlməsİ : 517 Borcun maliyyəti = Ödəniləcək faiz dərəcəsi / istiqrazın bazar qiyməti (eks faiz) = 5.85/90 = 0.065 = 6.50% (ii) Əgər borc istiqrazları müddətlidirsə Sınaq və səhv üçün başlanğıc rəqəmi əldə edərkən, borc istiqrazları müddətsizdirsə, biz bu illik gəliri (0.3333) əsas dəyərə əlavə edirik, 6.5 + 0.333 = 6.8333% (təxminən) 7% İl Təfsilatlar Nağd pul axını 0 1-15 1-15 15 Bazar qiyməti Faiz Qənaət olunmuş vergi(Q1) Kapital ödəməsi (90.00) 9.00 (3.15) 100.00 Diskont faktoru @ 7% Cari dəyər Diskont faktoru @ 6% Cari dəyər 1.00 9.108 9.108 0.362 (90.00) 81.97 (28.6902) 36.20 1.00 9.712 9.712 0.417 (90.00) 87.41 (30.59) 41.70 (0.52) 8.52 7%-lik XCD 0.52-nin mənfi ədədi olduğuna görə, biz növbəti hesablama üçün sınaq dərəcəsini 6%-ə salırıq. XCD = 6% + (($8.52 / $8.52 - (- $0.52)) x (7 - 6)% = 6% + 0.94 x 1% = 6.94% Buna görə də, borcun vergidən sonrakı maliyyəti 6.94% olur. Hesablamalar: H1 Vergi dərəcsi = 35% Qənaət olunmuş vergi= Faiz x Vergi dərəcəsi = $9 x 0.35 = $3.15 Sual 2-nin cavabı Mərhələ 1 Konvertasiya seçiminin dəyərinin tapılması Konvertasiya seçiminin dəyəri = əldə ediləcək səhmlərin sayı x gözlənilən bazar qiyməti = 20 x 6.25 = $125 518 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Mərhələ 2 Konvertasiya seçimini borcdan azadolma (nağd ödəniş) seçimi ilə müqayisə edin. Biz hesab edirik ki, səhmdarlar məqsədyönlüdürlər və onlar daha yüksək dəyəri olan variantı seçəcəklər. Səhmdarlara 115 dolları nağd şəkildə qəbul etmək seçimi verilmişdir. Konvertasiya seçiminin qiyməti 125 dollar olarsa, səhmdarlar konvertasiyaya üstünlük verəcəklər. Mərhələ 3 Müddətli borc iltizamları üçün nağd pul axınlarının XCD-sini mərhələ 2-dəki dəyəri istifadə edərək hesablayın. (Konvertasiya seçimi) Biz sınaq və səhv üsulu ilə XCD-ni hesablayacayıq: İl Təfsilatlar 0 Mövcud MV 1-4 Faiz Faizə tətbiq ediləcək vergi 1-4 (0.3 x 9) Konvertasiya tarixində 4 səhmlərin dəyəri Nağd pul axını $ Diskont faktoru @ 12% $ Cari dəyər $ Diskont faktoru @ 8% $ Cari dəyər $ (108) 9 1.000 3.037 (108.000) 27.333 1.000 3.312 (108.000) 29.808 (2.7) 3.037 (8.1999) 3.312 (8.9424) 125 0.636 79.500 0.735 91.875 (9.3669) 4.7406 XCD = 8% + ((4.7406 / 4.7406 - (-9.3669)) x (12 - 8)% = 8% + 1.34% = 9.34% Sual 3-ün cavabı Mərhələ 1 Konvertasiya seçiminin dəyərini tapın: Konvertasiya seçiminin dəyəri: = əldə ediləcək səhmlərin sayı x gözlənilən bazar qiyməti = 25 x 5 = $125 Mərhələ 2 Konvertasiya seçimini borcdan azadolma (nağd ödəniş) seçimi ilə müqayisə edin. Biz hesab edirik ki, səhmdarlar məqsədyönlüdürlər və onlar daha yüksək dəyəri olan variantı seçəcəklər. Səhmdarlara 130 dolları nağd şəkildə qəbul etmək seçimi verilmişdir. Konvertasiya seçiminin dəyəri 125 dollar olarsa, ehtimal olunur ki, səhmdarlar konvertasiya variantını seçməyəcəklər, nağd pulla borcdan azadolma təklifinin ardınca gedəcəklər. FƏSİL – F: Borc və dİgər kapİtal alətlərİnİn qİymətləndİrİlməsİ : 519 Mərhələ 3 Müddətli borc istiqrazları üçün nağd pul axınlarının XCD-sini mərhələ 2-dəki dəyəri istifadə edərək hesablayın. (Konvertasiya seçimi) Biz sınaq və səhv üsulu ilə XCD-ni hesablayacağıq. 10 il üçün kapital gəliri 25 dollar olduğuna görə, illik məbləğ 25/10=2.5 olacaqdır. Biz bunu sınaq və səhv üsulunun ilkin dərəcəsini tapmaq üçün faiz dərəcəsinə əlavə edirik: 7 + 2.5 = 9.5. Biz tam olaraq 9 ədədini götürürük. 9%-lik XCD, 5.214-ün mənfi ədədi olduğuna görə, biz cədvəldə növbəti hesablama üçün sınaq dərəcəsini 5%-ə salırıq İl Təfsilatlar 0 Mövcud CV 1-10 Faiz 1-10 Faizə tətbiq edilən vergi (0.3 x 7) 10 Konvertasiya tarixində səhmlərin dəyəri Nağd pul axını $ Diskont faktoru @ 9% $ Cari dəyər $ Diskont faktoru @ 5% $ Cari dəyər $ (105) 7 2.100 1.000 6.418 6.418 (105.000) 44.926 (13.478) 1.000 7.722 7.722 (105.000) 54.054 (16.216) 130 0.422 54.860 0.614 79.82 (18.692) 12.658 XCD = 5% + ((12.658 / 12.658 - (-18.692)) x (9 - 5)% = 5% + 1.6% = 6.6% Qısa Test 1. 2. 3. 4. 5. 100 dollarlıq müddətsiz borca bazarda 90 dollar qiymət təyin edilir. Bu qiymətli kağızın gəlirliliyi 10% faiz təşkil edir. Mənfəət vergisi 30%-dir. Borcun vergidən sonrakı dəyərini tapın. Müddətli borc üçün kapital dəyəri ilə verilir. Konvertasiya olunan borc üçün, qeyri-konvertasiya seçimi altında olan XCD konvertasiya seçimindən yüksəkdir. Kapital dəyəri haqqında düşünərkən hansı seçim düşünülməlidir və niyə? “İmtiyazlı səhmlər üçün, kapitalın dəyəri hesablanmazdan əvvəl vergi elementi çıxılmalıdır.” Doğrudurmu? 20X8 ilində bank kreditinin faizi 125,000 dollardır. Illik orta bank kreditləri 1,000,000 dollardır. Bank maliyyəsinin vergidən sonrakı məbləğini hesablayın. 520 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Qısa Testin Cavabları 1. 2. 3. 4. 5. Vergidən əvvəlki dəyər =10/90 x 100 = 11.11% Vergidən sonrakı dəyər =11.11% x (1 - 0.30) = 7.78% Müddətli borcun maliyyəti XCD istifadə edilərək tapıldı. Kapitalın maliyyəti nəzərə alınarkən qeyri-konvertasiya seçimi diqqətə alınmalıdır. Fərz olunur ki, səhmdar borc investisiyasını kapital investisiyasına konvertasiya etməyəcəkdir. Buna görə də, borc investisiyasını qeyri-konvertasiya aləti kimi baxılmalıdır. Səhvdir - dividentlər vergidən sonrakı gəlirlərdən ödənilir, və bu səbəbdən onlar çox vaxt vergiyə cəlbolunan deyil. Digər tərəfdən, kredit almayan divident qəbuledicisi üçün divident paylanması vergisi vardırsa, vergi imtiyazlı səhmlərin dəyərinə əlavə olunur. Vergidən əvvəlki dəyər = 125,000/1,000,000 x 100 =12.5% Vergidən sonrakı dəyər = 12.5% x (1- 0.30) = 8.75% Sınaq Sualları Sual 1 Şirkət hər biri 100 dollar olan 12 % gəlirlilik dərəcəli müddətsiz istiqraz buraxmışdır.Vergi dərəcəsi 35%-dir. Əgər borc (i) 5 % diskont, (ii) 5% mükafat nominalında buraxılırsa, kapitalın vergidən əvvəlki və sonrakı dəyərini müəyyənləşdirin. Hesab edin ki, onun bazar dəyəri emissiya zamanı real olaraq qəbul edilən pul ilə eynidir. Sual 2 Zelo’s Co 10m dollar pul yığmaq üçün iki alternativ üsul fikirləşir. 1. 2. Bankdan 12%-li müddətli kredit 11% istiqrazlar 2.5% endirim ilə buraxılır, 10 ildən sonra 7.5 %-li yüksək qiymətlə ödənilmiş olur. İstiqrazların buraxılış dəyərinin 100,000 dollar olması gözlənilir. Şirkətin ödədiyi mənfəət vergisinin dərəcəsi 35%-dir. Şirkətə hansı seçimin daha səmərəli olması haqqında məsləhət verin. Sual 3 Şirkət hər biri 100 dollardan 10 % müddətsiz imtiyazlı səhmlərin emissiyası haqqında düşünür. İmtiyazlı səhmlər aşağıdakı formalarda emissiya edilərsə, kapital dəyərini müəyyənləşdirin: (i) nominal (ii) 5% endirim (iii) 10% mükafat. Emissiya xərcləri gəlirlərin 5%-i həcmindədir. FƏSİL – F: Borc və dİgər kapİtal alətlərİnİn qİymətləndİrİlməsİ : 521 Sınaq Suallarına Cavablar Sınaq Sualı 1-in cavab (i) Nominal dəyərdə emissiya edilərsə (a) Vergidən əvvəlki dəyər Borc dəyəri = Ödəniləcək faiz dərəcəsi / istiqrazın bazar qiyməti (faiz ödənişlərindən öncə) = $12/$100 = 0.12 = 12.00% (b) Vergidən sonrakı dəyər Kid (vergidən sonra) = Kid (1 - CT) =12% x (1 - 0.35) = 0.078 = 7.80% (ii) 5% endirimlə emissiya edilərsə (a) Vergidən əvvəlki dəyəri Ödəniləcək faiz dərəcəsi / istiqrazın bazar qiyməti (faiz ödənişlərindən öncə) = $12/$95 = 0.1263 = 12.63% (b) Vergidən sonrakı dəyər Kid (vergidən sonra) = Kid (1-CT) = 12.63% x (1 - 0.35) = 0.0821 = 8.21% (iii) 5% mükafatla emissiya edilərsə (a) Vergidən əvvəlki dəyəri Borc dəyəri = Ödəniləcək faiz dərəcəsi / istiqrazın bazar qiyməti (faiz ödənişlərindən öncə) = $12/$105 = 0.1143 = 11.43% (b) Vergidən sonrakı dəyər Kid (vergidən sonra) = Kid (1-CT) = 11.43% x (1 - 0.35) = 0.0743 = 7.43% 522 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Sınaq Sualı 2-nin cavab 1. Kreditin vergidən sonrakı maliyyəti = 12% x (1 - 0.35) = 0.078 = 7.80% 2. Borc istiqrazlarının qiymətləri Biz XCD-ni sınaq və ya səhv üsulu ilə hesablayacağıq. Borcdan azadolmada gözlənilən kapital fərqi = 107.5 - 97.5 = 10 İllik gəlir = 10/10 = 1 Biz XCD hesablamaları başlanğıc normaya çatmaq üçün bu fərqi borc istiqrazlarının dərəcəsinə, yəni 12%-ə əlavə edirik: İl Təfsilatlar 0 Qəbz 1-10 Faiz Faizə tətbiq edilən 1-10 vergi 10 (0.35x 11) Kapital ödəməsi Nağd pul axını $ Diskont faktoru @ 12% $ Cari dəyər $ Diskont faktoru @ 4% $ Cari dəyər $ (97.5) 11 1.000 5.650 (97.500) 62.150 1.000 8.111 (97.500) 89.221 (3.85) 107.5 5.650 0.322 (21.753) 34.615 8.111 0.676 (31.227) 72.67 (22.488) 33.164 XCD = 4% + (($33.164 / $33.164 - (- $22.488)) x (12 - 4)% = 4% + 4.77% = 8.77% Sınaq Sualı 3-ün cavab (i) Nominal dəyərdə emissiya edilərsə İmtiyazlı səhmlərin dəyəri = Ödəniləcək faiz dərəcəsi / istiqrazın bazar qiyməti (faiz ödənişlərindən öncə)= $10/$100 (Bu təklif edilən buraxılış olduğu üçün, buraxılışın mənfəətləri bazar qiyməti olmaq üçün qəbul edilir.) = 0.10 = 10.00% (ii) 5% endirimlə emissiya edilərsə İmtiyazlı səhmlərin dəyəri = Ödəniləcək faiz dərəcəsi / istiqrazın bazar qiyməti (faiz ödənişlərindən öncə)= $10/$95 = 0.1053 = 10.53% (iii) 5% mükafatla emissiya edilərsə İmtiyazlı səhmlərin dəyəri = Ödəniləcək faiz dərəcəsi / istiqrazın bazar qiyməti (faiz ödənişlərindən öncə) = $10/$110 = 0.0909 = 9.09% BÖLMƏ - F KAPİTALIN DƏYƏRİ F4 FƏSİL – F4: Məcmu kapİtal malİyyətİnİn qİymətləndİrİlməsİ Mövzuya i̇ lki̇ n baxış Təşkilatın kapital dəyəri tam və ya orta kapital dəyəridir və kapitalın hər bir kateqoriyası bərabər çəkiyə malikdir. Bütün kapital mənbələri adi səhmlər, imtiyazlı səhmlər, istiqrazlar və digər bütün uzun müddətli borclar kapitalın orta çəkili maliyyəti (KOÇM) hesablamalarında əhatə olunur. Ümumiyyətlə desək, şirkətin aktivləri borc və ya səhm ilə maliyyələşir. KOÇM maliyyənin bu mənbələrinin maliyyələşən qiymətlərinin ortaq məxrəcinə istinad edir, bu mənbələrin hər biri verilən vəziyyətdə, özünə uyğun istifadəsi təqdim edilir. Çəkilən orta ədədi götürərək, biz şirkətin cəlb etdiyi hər bir dollar üçün nə qədər faiz ödəməli olduğunu görə bilərik. Şirkətin KOÇM-u bütövlükdə şirkətdə tam zəruri gəlirdir və, eləcə də, şirkətin direktorları bundan tez-tez genişlənmə imkanlarının iqtisadi mümkünlüyünü müəyyənləşdirmək üçün istifadə edirlər. Bu bütov şirkətin riskinə bərabər riskli nəğd pul axınları üçün istifadə olunan müvafiq diskont dərəcəsidir. Bu Fəsildə müxtəlif məsələlər araşdırılacadır, məsələn, niyə kapitalın marjinal maliyyəti onun orta maliyyətindən daha münasibdir, niyə kapital mənbələrinin bazar dəyərləri onların əsas kapital dəyərlərindən üstün tutulur. Bu məsələrdə biliklər sizə sadəcə gələcək idarəçilik fəaliyyətinin maliyyə planlaşdırılmasını yetirilməsində deyil, həmçinin imtahan zamanı bu mövzuda düşən sualları cavablandırmağa kömək edəcəkdir. Nələri̇ öyrənəcəyi̇ k a) Kapitalın orta və marjinal maliyyətlərinin fərqləndirilməsi. b) Əsas kapital dəyəri və bazar dəyəri əlavələrindən istifadə edərək kapitalın orta çəkili maliyyətininin (KOÇM) hesablanması. 524 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Giriş Praktiki nümunə Piter Şeffild Stilmeykerz MMC-nin baş maliyyə inzibatçısıdır. O, öz biznesini genişləndirmək üçün, 1,000,000 dollar əlavə kapitala ehtiyac duyur. Piter 15% çərçivəsində kapitalın tam qiymətini özündə saxlayan maliyyənin ən münasib birləşməsini müəyyənləşdirərkən dilemma ilə qarşılaşır. Əmin olmağa ehtiyac vardır ki, kapitalın maliyyəti təqdim olunan layihənin gözlənilən faiz dərəcəsini üstələməsin. Buna müvafiq olaraq, o, qərara gəldi ki, 400,000 dollar məbləğində adi səhmlərin, 600,000 dollar həcmində istiqrazları dövriyyəyə buraxsın. Kapitalın tam dəyərini hesablayarkən o, aşkar etdi ki, kapitalın marjinal maliyyətinin (yəni, əlavələr kimi bazardan cəlb edilən kapital nisbətlərindən istifadə etmək) əsas kimi götürülməsi, kapitalın orta maliyyətinin nəzərə alınmasından daha münasibdir. Buna baxmayaraq o, kapitalın orta çəkili maliyyətinin hesablanması üçün ən müvafiq üsulunun hansı olması barədə şübhəlidir. Baş maliyyə inzibatçısının dilemması kapitalın orta çəkili maliyyəti sahəsində dərin biliyi ilə həll oluna bilər. Bu Fəsil kapitalın orta və marjinal maliyyəti arasındakı fərqi müzakirə edir, ilkin dəyərdən istifadə edərək KOÇM-un hesablanması ilə bazar dəyəri əlavələri arasındakı fərqin əsas məqamlarını əks etdirir. 1. Kapitalın orta və marjinal maliyyətlərinin fərqləndirilməsi.[2] [Nələri Öyrənəcəyik a] Kapitalın tam dəyəri maliyyələşmənin müxtəlif komponentlərini özündə əhatə edir. Kapital strukturunun fərdi komponentlərinin qiymətləri hesablandığı vaxtda, onlar bəzi standarta müvafiq və kapitalın orta çəkili maliyyətinə (KOÇM) yüklənirlər və daha sonra hesablanırlar. Tərif Kapitalın orta çəkili maliyyəti (KOÇM) şirkətin bütün kapital mənbələrində gözlənilən gəliri təmsil edən orta göstəricidir. Səhmlər, istiqrazlar və digər borc kimi hər bir kapital mənbəyi, onun şirkətin kapital strukturundakı yerinə müvafiq olaraq hesablamada yüklənir. KOÇM beta və qiymətli kağızların gəlir dərəcəsi ilə müsbət nisbətdədədir. Beta və ya qiymətli kağızın faiz dərəcəsində istənilən artım zəmanətin KOÇM-unu artıracaqdır və əksinə. KOÇM şirkətinin dəyəri ilə tərs korrelyasiyalıdır. KOÇM-da istənilən azalma şirkətin qiymətləndirməsini artıracaqdır və əksinə. Kapitalın orta çəkili maliyyətinin hesablanması mərhələləri i. ii. Spesifik maliyyə mənbələrinin dəyərini hesablayın. Hər bir maliyyə mənbəyini özünün kapital strukturundakı nisbətinə (yəni çəkisinə) vurun. iii. Şirkətin orta çəkili maliyyətini tapmaq üçün çəkilən komponent dəyərini əlavə edin. FƏSİL – F4: Məcmu kapİtal malİyyətİnİn qİymətləndİrİlməsİ : 525 Nümunə Aşağıda Romantik Inc-in (hər bir kapital növünün nisbi dəyərini əhatə edən) kapital strukturu göstərilmişdir : Borc İmtiyazlı səhm Səhm Bazar Nisbət Vergidən sonra qiymətlər $m % % 40 10 50 40% 10% 50% 8% 12% 14% 100 100% Bu səbəbdən kapitalın orta çəkili maliyyəti aşağıdakı kimi olacaqdır: Borc İmtiyazlı səhm Səhm Nisbət Vergidən sonra qiymətlər (1) (2) (3) ((1) x (2)) 40% 10% 50% 8% 12% 14% 3.20% 1.20% 7.00% KOÇM KЗOQ 11.40% Bu səbəbdən, kapitalın orta çəkili maliyyəti 11.40%-dir. Kapitalın orta çəkili maliyyəti anlayışının istifadəsinin arxasındakı fikir odur ki, seçilmiş və qəbul edilən layihələrin nisbətlərindəki maliyyələşmə çəkilən orta tələb olunan gəlirdən daha çox gəlir gətirir, şirkət özünün səhmlərinin bazar qiymətini artıra bilir. Bölüşdürülməmiş mənfəətin bazar dəyərinin müəyyən edilməsi praktik olaraq çətinlik təşkil edir. Bölüşdürülməmiş mənfəətin bazar dəyəri dolayı olaraq qiymətləndirilir. Mümkün kriteriya Gitman tərəfindən təqdim olunmuşdur. O bəyan edir ki, bölüşdürülməmiş mənfəət ehtiyatının spesifik mənbələrinin dəyərinin hesablanması məqsədi üçün səhm kapitalı hesab edilərsə, adi səhmlərin bazar qiyməti səhm payları və bölüşdürülməmiş mənfəətin birləşmiş bazar qiymətini təmsil etmək üçün götürülə bilər. Adi səhmlərin və bölüşdürülməmiş mənfəətın ayrı bazar qiyməti onların hər birinin ümumi bazar qiymətindəki nisbi çəkisi ilə tapıla bilər, ilkin dəyərə əsaslanan ümumi faiz payına bərabərdir. Hal-hazırda istifadə olunan kapitalın orta dəyəri MVHH məlumatı və əsas kapital dəyərləri və bazar dəyərləri kimi əlavələr istifadə edən orta baza əsasında hesablanır. İstənilən əlavə maliyyə cəlb olunması sistemində kritik ehtimal odur ki, şirkət faktiki olaraq kapitalı xüsusi nisbətlərdə yığacaqdır. Şirkət yeni layihələrə marjinal investisiyalar qoymaq üçün kapitalı marjinal olaraq yığdığı zaman, tam olaraq şirkətə kapitalın marjinal qiymətləri ilə işləmək vacibdir. Bu dərəcə investisiya layihələrini maliyyələşdirilməsində istifadə olunan təkliflərdən asılıdır. Başqa sözlə desək, bizim maraq dairəmizə keçmişdə yığılmış kapital yox, yeni və ya artan kapitaldır. 526 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Nümunə Kapitalın marjinal maliyyəti (KMM) şirkət üçün yeni vəsaitlərin toplanmasının maliyyətidir. KMM kapitala əlavə olunan hər bir dolların toplanması ilə bağlı dəyərdir. Beləliklə, marjinal kapital dəyərini təmsil edən kapitalın orta çəkili maliyyəti üçün, istifadə edilən əlavələr marjinal olmalıdır; bu əlavələr şirkətin istifadəsində maraqlı olduğu maliyyə daxilolmalarının nisbətinə uyğun gəlməlidir. Nümunə Əvvəlki Romantik Inc nümunəsi ilə davam edirik. Yeni layihəni maliyyələşdirməkdən ötrü, Romantik Inc aşağıdakı nisbət ilə kapital yığmağı planlaşdırır: Maliyyə mənbəyi Nisbət $m % % 4 1 5 40 10 50 8 12 14 10 100 Borc İmtiyazlı səhm Səhm Vergidən sonra maliyyət Kapitalın marjinal maliyyəti aşağıdakı kimi hesablanacaqdır: 1 2 3 4 5 Maliyyə mənbəyi Məbləğ $m Nisbət Kapital maliyyəti KMM (3 x 4) Borc İmtiyazlı səhm Səhm Cəmi 4.00 1.00 5.00 40% 10% 50% 0.0800 0.1200 0.1400 0.0320 0.0120 0.0700 10.00 100% 0.1140 Romantik Inc üçün kapitalın marjinal maliyyəti 11.40%-dır. Əlavə edilən yeni maliyyə vəsaitinin kapitalın orta çəkili maliyyəti üzərində belə olacaqdır: 1 2 3 4 5 Maliyyə mənbəyi Məbləğ $m Nisbət Kapital maliyyəti KMM (3 x 4) Borc İmtiyazlı səhm Səhm 44.00 11.00 55.00 40% 10% 50% 0.0800 0.1200 0.1400 0.0320 0.0120 0.0700 Cəmi 110.00 100% 0.1140 Kapitalın orta çəkili maliyyəti (KOÇM) 11.40%-dır. İndi isə fərz edin ki, Romantik İnc yeni layihə üçün yalnız səhm və borc yolu ilə 10 m dollar yığmaq istəyir. O 4 milyon dolları səhm kimi, 6 milyon dolları borc kimi yığmağı planlaşdırır. Borc və səhmnın dəyərində dəyişiklik olmayacaqdır. FƏSİL – F4: Məcmu kapİtal malİyyətİnİn qİymətləndİrİlməsİ : 527 Belə olan halda, kapitalın marjinal maliyyəti aşağıdakı kimi olacaqdır: 1 2 3 4 5 Məbləğ $m Nisbət Kapital dəyəri KMM (3 x 4) Borc Səhm 4.00 6.00 40% 60% 0.0800 0.1400 0.0320 0.0840 Cəmi 10.00 100% Maliyyə mənbəyi 0.1160 İndi Romantik İnc-in kapitalının marjinal maliyyəti 11.60 % olacaqdır. Əlavə edilən maliyyə vəsaitinin kapitalın orta çəkili maliyyəti üzərində belə olacaqdır: 1 2 3 4 5 Maliyyə mənbəyi Məbləğ $m Nisbət Kapital dəyəri KMM (3 x 4) Borc İmtiyazlı səhm Səhm Cəmi 44.00 10.00 56.00 40% 9% 51% 0.0800 0.1200 0.1400 0.0320 0.0108 0.0714 110.00 100% 2 3 4 5 Maliyyə mənbəyi Məbləğ $m Nisbət Kapital dəyəri KMM (3 x 4) Borc İmtiyazlı səhm Səhm 44.00 10.00 56.00 40% 9% 51% 0.0800 0.1200 0.1400 0.0320 0.0108 0.0714 Cəmi 110.00 100% 1 0.1142 0.1142 Romantik Inc üçün əlavə vəsait cəlb edildikdən sonra kapitalın orta çəkili maliyyəti 11.42%-dir. Marjinal maliyyət kapitalın orta maliyyətdən az olan zaman, kapitalın orta maliyyəti düşəcəkdir. Marjinal maliyyət kapitalın orta maliyyətindən yüksək olarsa, o kapitalın orta maliyyətini artıracaqdır. Buna baxmayaraq, orta maliyyət marjinal maliyyətindən aşağı sürətlə artır. Aşağıdakı diaqram kapitalın marjinal maliyyəti artan və ya azalan zaman orta dəyərin necə hərəkət etməsini göstərir. 528 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Diaqram 1: Kapitalın orta və marjinal maliyyəti Kapitalın marjinal maliyyətinin hesablanmasında əsas problem odur ki, spesifik layihəyə ayrıca vəsait ayırmaq çox vaxt çətin olur. Bundan başqa nəzəri olaraq, təşkilat uzun müddət sabit kapital strukturu nisbətini qorumalıdır. Buna baxmayaraq, reallıqda, ciddi nisbətlərdə kapital yığımı mümkün olmayacaqdır. Nümunə Hər layihəni 40% borc, 10% imtiyazlı səhm və 50% səhm ilə maliyyələşməsi təşkilat üçün çətin məsələdir. Praktikada, bir halda borc ilə, digərində isə imtiyazlı səhm və ya səhm ilə maliyyələşdirilə bilməsi mümkündür. Uzun müddət ərzində, şirkətlər təxmini olaraq nisbi üsulla maliyyələşdirə bilir. Bu o deməkdir ki, biz istifadə olunan maliyyə təklifi üçün kapitalın marjinal maliyyətini ölçməyə çalışırıq. XÜLASƏ Kapitalın orta çəkili maliyyəti Şirkətin bütün kapital mənbələrinə gözlənilən gəlir Marjinal: gəlir gətirən olmalıdır Orta: gəlir gətirən kimi mövcuddur 2. İlkin dəyər və bazar dəyəri əlavələrindən istifadə edərək, kapitalın orta çəkili maliyyəti hesablayın (KOÇM)[2] [Nələri öyrənəcəyik b] Ardıcıl olaraq kapitalın orta çəkili maliyyətini hesablamaq üçün (KOÇM), maliyyənin ayrı-ayrı mənbələrinin dəyərləri maliyyə mənbələri kimi nisbi əhəmiyyəti nəzərə alınaraq çəkilirlər. Kapitalın orta çəkili maliyyəti həm mövcud kapital strukturu (orta baza) həm də əlavə gəlir gətirən maliyyə vəsaitləri (marjinal baza) üçün hesablana bilər. FƏSİL – F4: Məcmu kapİtal malİyyətİnİn qİymətləndİrİlməsİ : 529 Adi səhmlər, imtiyazlı səhmlər, müddətsiz və müddətli istiqrazların hər ikisindən istifadə edərək KOÇM hesablaması aşağıdakı kimi hesablanır: KOÇM Vrd = müddətli istiqrazların qiyməti T = mənfəət vergisi Burada, Ke = səhm dəyəri Kp = imtiyazlı səhm dəyəri Kd = müddətsiz istiqrazların dəyəri Krd = müddətli istiqrazların dəyəri Ve = adi səhmlərin qiyməti Vp = imtiyazlı səhmlərin qiyməti Vd = müddətsiz istiqrazların qiyməti T = mənfəət vergisi Bu formula imtahanda verilir. Burada qeyd olunmalıdır ki, adi səhmlər adi səhm buraxılışları və qazancların saxlanmasından ibarətdir. Nisbətlər hesablanarkən, bazardan əlavə vəsaitlərin cəlb edilməsinin ilkin dəyərinin əlavə olunması vacibdir. Bu ona görə belədir ki, yalnız bazardan əlavə vəsaitlərin cəlb edilməsi şirkətin dəyərinin öz səhmdarlarının xeyrinə artırılması məqsədilə uyğun olanıdır. İlkin dəyər tarixi qiymətlərə əsaslanır və nadir hallarda səhm və ya borc olmasından asılı olmayaraq maliyyə təminatçılarının cari tələb edilən gəlirini əks etdirir. Britvik Ltd hal-hazırda özünün kapitalın orta çəkili maliyyətini hesablamağa çalışır. Şirkətin maliyyə direktoru sizdən bazar dəyəri və əsas kapital dəyərindən istifadə edərək bir sıra vacib hesablamalar aparmağı istəyir. Aşağıdakı məlumatlar verilmişdir: 530 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ $’000 Qeyri cari aktivlər Cari aktivlər Cari öhdəliklər 12% istiqrazlar (5 il müddət) 11% ödənilməyən istiqrazlar Bank kreditləri 668 277 (165) (120) (142) (90) Adi səhmlər (hər biri 25c) 10% imtiyazlı səhmlər (hər biri $1 ) Ehtiyatlar 428 135 75 218 428 1. 2. 3. 4. Cari divident tez ödəniləndir, hər səhmə 0.30 $. Gələcək dividentlərin illik 5% dərəcə ilə artımı gözlənilir. Mənfəət vergisi hal-hazırda 30% səviyyəsindədir. Bank istiqrazlarının faiz dərəcəsi hal-hazırda 12% təşkil edir. Səhmlərin bazar qiyməti 31 dekabr tarixindəki kimidir (bütün eks-divident və ya eks-faiz): $ Adi səhmlər İmtiyazlı səhmlər 12% istiqraz 11% müddətsiz istiqraz 2.64 1.01 100 blok üçün 90 100 blok üçün 80 Aşağıdakı mərhələlər bizə lazım olan məlumatı əldə etməyə imkan verir. Mərhələ 1: fərdi maliyyə mənbələrinin dəyərini hesablayın 1. divident artımı modelindən istifadə edərək, səhmin qiyməti: K e = (D0 (1+ g) / Po) + g = ($0.3 x (1 + 0.05)) / $2.64 + 0.05 = 16.93% 2. imtiyazlı səhmlərin qiyməti K = Hər səhmə divident / Hər səhmə bazar qiyməti K p = $0.1 / $1.01 = 9.9% 3. Müddətsiz istiqrazların dəyəri (vergidən sonra): Məsələyə əsasən, buraxılış və borcdan azadolma dərəcələri eyni olanda, borcun dəyəri müddətsiz borc kimi hesablanır. Başqa hallarda, DGD hesablaması tələb olunur. FƏSİL – F4: Məcmu kapİtal malİyyətİnİn qİymətləndİrİlməsİ : 531 Müvafiq olaraq, K rd = ($12 × (1- 0.3)) / $90 = 9.33% 4. Müddətsiz borcun maliyyəti K id = Ödəniləcək faiz / İstiqrazın bazar dəyəri (eks faiz) K id = ($11 × (1- 0.3)) / $80 = 9.62% 5. Bank kreditlərinin maliyyəti (vergidən sonra) Kbl (vergidən sonra) = AR (1 - CT) Uzunmüddətli kredit KOÇM-u hesablamaq üçün nəzərə alınmalıdır . K bl = 12 x (1- 0.30) = 8.4% Mərhələ 2: Maliyyənin ayrı-ayrı mənbələrinin kapital və bazar maliyyətlərini hesablayın Maliyyə mənbəyi Səhm (Səhm + ehtiyat) İmtiyazlı səhmlər Müddətli istiqrazlar Müddətsiz istiqrazlar Bank kreditlər Cəmi Kapital dəyəri ($’000) 135 + 218 = 353.00 75.00 120.00 142.00 90.00 780.00 *($135,000 / $0.25) x 2.64 = $1,425,600 Bazar dəyəri ($’000) 540 x 2.64 = 1,425.60* 75 x 1.01 = 75.75 120 x 0.90 = 108.00 142 x 0.80 = 113.60 90.00 1,812.95 532 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Mərhələ 3: kapital və bazar dəyərlərini istifadə edərək KOÇM-u hesablayın. KOÇM (ilkin dəyər) 1 2 3 4 5 Maliyyə mənbəyi Məbləğ $'000 Nisbət Kapitalın maliyyəti Çəkilən maliyyət (3 x 4) Səhm (Səhm + ehtiyat) İmtiyazlı səhmlər Müddətli istiqrazlar Müddətsiz istiqrazlar Bank kreditləri Cəmi 353.00 75.00 120.00 142.00 90.00 0.4526 0.0962 0.1538 0.1821 0.1154 0.1693 0.0990 0.0933 0.0962 0.0840 0.0766 0.0095 0.0144 0.0175 0.0097 780.00 1.0000 0.1277 Kapital maliyyəti istifadə edilən kapitalın orta çəkili maliyyəti qiyməti 12.77 %-dir. KOÇM (bazar maliyyəti) 1 2 3 4 5 Maliyyə mənbəyi Məbləğ $'000 Nisbət Kapital maliyyəti Çəkilən maliyyət (3 x 4) Səhm (Səhm + ehtiyat) İmtiyazlı səhmlər Müddətli istiqrazlar Müddətsiz istiqrazlar Bank kreditləri 1,425.60 75.75 108.00 113.60 90.00 0.7863 0.0418 0.0596 0.0627 0.0496 0.1693 0.0990 0.0933 0.0962 0.0840 0.1331 0.0041 0.0056 0.0060 0.0042 Cəmi 1,812.95 1.0000 0.1530 Bazar dəyəri istifadə edilən kapitalın orta çəkili maliyyəti 15.30 %-dir. XÜLASƏ Bazar dəyəri Kapitalın orta çəkili maliyyətinin hesablama üsulları Cari tələbə uyğun gələndir Əsas kapitalın maliyyətindən üstün tutulur Əvvəliki dövrlərdəki dəyərlərə əsaslanır Əsas kapital dəyəri Cari tələbə uyğun deyildir FƏSİL – F4: Məcmu kapİtal malİyyətİnİn qİymətləndİrİlməsİ : 533 Sual 1 Today Inc-in 31 dekabr 20X8 tarixinə aşağıdakı kimi kapital strukturu vardır. Maliyyə mənbəyi İlkin dəyər Səhm payları (400,000 pay) 10% Müddətsiz imtiyazlı səhmlər (20,000 səhmlər) 14% Müddətsiz borc iltizamları (60,000 borc iltizamları) 8,000,000 2,000,000 6,000,000 Cəmi 16,000,000 Şirkətin bir səhm payının cari bazar qiyməti 40 dollardır. Şirkətin bu il hər səhmə görə 4 dollar divident verəcəyi gözlənilir və ömrünün qalan hissəsi üçün 7%-lə inkişaf etməyə davam edəcəkdir. Borc iltizamları və imtiyazlı səhmlər nominal dəyər üzrə satılır. Fərz edin ki, vergi dərəcəsi 30%-dir. Tələb olunur: İlkin dəyər çəkilisindən istifadə edərək kapitalın orta çəkili maliyyətini hesablayın. Sualların cavabları Sual 1-in cavabı Maliyyənin ayrı-ayrı mənbələrinin qiyməti Səhm paylarının qiyməti: İmtiyazlı payların qiyməti İmtiyazlı səhmlər nominal dəyərlə satılır. Bu səbəbdən, imtiyazlı səhmin bazar dəyəri = İmtiyazlı səhmin ilkin dəyəri Bir imtiyazlı səhmin ilkin dəyəri = $2,000,000 / 20,000 = $100 Hər bir səhmə düşən divident = 10% x $100 = $10 K p = Hər bir səhmə düşən divident / Hər bir səhmin bazar qiyməti K p = $10 / $100 = 10% 534 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Müddətsiz borc iltizamının dəyəri Kd = ($14 (1 - 0.30)) / $100 = 9.8 / 100 = 9.8% Müddətsiz istiqrazın dəyəri (Kd) = müddətsiz borc iltizamının dəyəri İlkin dəyər çəkilisindən istifadə edərək kapitalın orta çəkili maliyyətinin hesablanması 1 2 3 4 5 Maliyyə mənbəyi Məbləğ $'000 Nisbət Kapital maliyyəti Çəkilən maliyyət (3 x 4) Səhm payları (400,000 pay) 10% Müddətsiz imtiyazlı paylar (20,000 səhm) 14% Müddətsiz borc iltizamları (60,000 borc iltizamı) 8,000,000 0.5000 0.1770 0.0885 2,000,000 0.1250 0.1000 0.0125 6,000,000 0.3750 0.0980 0.0368 Cəmi 16,000,000 1.0000 0.1378 İlkin dəyər çəkilisindən istifadə edərək kapitalın orta çəkili maliyyəti 13.78%-dir. Qısa Test 1. Doğru və ya səhv olduğunu bildirin. a) b) c) Şirkətin marağı artan kapitala yox, mövcud kapitaladır. Marjinal maliyyət kapitalın orta dəyərindən kiçik olarsa, orta dəyər artacaqdır. Bazar dəyərini əsas kapital dəyəri əlavələri üzərində istifadə etmək əlverişlidir. 2. Boşluqları doldurun. a) b) c) Əgər marjinal maliyyət______kapitalın orta maliyyətindən yuxarıdırsa, o _____qaldıracaqdır. Əsas kapital dəyərləri________əsaslanır və nadir hallarda maliyyə təminatçılarının_________əks etdirir. Kapitalın marjinal maliyyətin hesablanmasının əsas problemi odur ki, çox vaxt ________ xüsusi olaraq maliyyələşdirmək çətindir. FƏSİL – F4: Məcmu kapİtal malİyyətİnİn qİymətləndİrİlməsİ : 535 Qısa Testin Cavabları 1. doğru və ya səhv a) səhv b) səhv c) doğru 2. Boşluqları doldurun a) qalxırsa, kapitalın orta maliyyətini b) tarixi dəyər, cari tələb olunan gəlir c) bölüşdürmək, xüsusi layihə Sınaq Sualları Sual 1 Şirkətin kapital strukturu aşağıdakl kimidir: Maliyyə mənbəyi $ Kapital Dəyəri (%) İstiqrazlar İmtiyazlı Səhmlər Səhm kapitalı 300,000 200,000 500,000 8 14 17 Cəmi 1,000,000 Qeyd edilə bilər ki, borc kapitalı vergidən sonra düşünülmüşdür, və səhm kapitalı 100,000 dolların saxlanan qazanclarını özündə saxlayır. Tələb olunur: İlkin dəyər çəkilisindən istifadə edərək kapitalın orta çəkili maliyyətini hesablayın. Sual 2 Bazar dəyəri əlavəsi Sual 1-dəki məlumatlardan istifadə edərək, kapitalın orta çəkili maliyyətini hesablayın, hesab edin ki, maliyyənin müxtəlif mənbələrinin bazar dəyərləri aşağıdakı kimidir: Maliyyə mənbəyi Bazar dəyəri $ İstiqraz İmtiyazlı kapital Səhm kapitalı (bölüşdürülməmiş mənfəət daxil olmaqla) 270,000 230,000 750,000 Cəmi 1,250,000 536 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Sual 3 Sual 1-dəki şirkət öz zavodunu genişləndirmək üçün 500,000 dollar yığmaq istəyir. O hesablayır ki, 100,000 dollar saxlanan qazanclardan əldə etmək olar, əlavə vəsaitlər aşağıdakı kmi toplana bilər: $ Uzun müddətli borc 300,000 İmtiyazlı səhmlər 100,000 Şirkətin ehtimal olunan kapital strukturu sual 1-də verilmişdir. Marjinal çəkililərdən istifadə edərək, kapitalın orta çəkili maliyyətini (KOÇM) hesablayın. Sınaq Suallarına Cavablar Sınaq Sualı 1-ə cavab Kapitalın orta çəkili maliyyətinin hesablanması (ilkin dəyər çəkilisinə əsaslanır) Mənbə Dəyər Ümumi Dəyər (2) (3) (4 = (2 x 3)) $ % $ 300,000 200,000 500,000 8 14 17 24,000 28,000 85,000 (1) Borc İmtiyazlı Səhm Səhm kapitalı Cəmi 1,000,000 137,000 Kapitalın orta çəkili maliyyəti =137,000/1,000,000 x 100 = 13.7% Sınaq Sualı 2-yə cavab Gitman meyarı əsasında, sual 2-də 750,000 dolların cəmi səhm kapitalı və bölüşdürülməmiş mənfəətin arasında aşağıdakı kimi bölüşdürülmüşdür: Maliyyə mənbəyi İlkin dəyəri İlkin dəyərin faizi (%) Bazar maliyyəti (1) (2) (3) (4) $ Səhm payları Bölüşdürülməmiş mənfəət Cəmi $ 400,000 100,000 80 20 600,000 (H1) 150,000 (H2) 500,000 100 750,000 FƏSİL – F4: Məcmu kapİtal malİyyətİnİn qİymətləndİrİlməsİ : 537 Hesablamalar H1 Səhm səhmlərinin bazar dəyəri= ($750,000 x 80%) H2 Bölüşdürülməmiş mənfəətin bazar dəyəri = ($750,000 x 20%) 1. bazar dəyəri tapılandan sonra, Ko aşağıdakı kimi hesablanır: Kapitalın orta çəkili maliyyətinin hesablanması (bazar dəyəri metodu) Mənbə Bazar dəyəri Maliyyət Cəmi maliyyət (2) (3) ((4) = (3 x2)) $ (%) $ İstiqraz İmtiyazlı kapital Səhm kapitalı Saxlanan qazanclar 270,000 230,000 600,000 150,000 8 14 17 17 21,600 32,200 102,000 25,500 Cəmi 1,250,000 (1) 181,300 K p = $181,300 / $1,250,000 × 100 =14.5% Bir əhəmiyyətli məqam da, müvafiq olaraq əsas kapital dəyər əlavələri və bazar dəyəri əlavələrinə əsaslanan kapitalın orta çəkili maliyyətindən meydana çıxır ki, bazar qiyməti ilə Ko daha yüksəkdir. Bu əsasən, imtiyazlı səhmlərin və adi səhmlərinin bazar qiymətlərinin, onların əsas kapital dəyərlərindən nəzərə çarpacaq dərəcədə yüksək olması sayəsində baş verir. Bu uzunmüddətli maliyyə mənbələrinin yüksək spesifik dəyərləri olduğu müddətdə, tam dəyər artır. Hesablama müddətlərində, kapitalın orta çəkili maliyyətinin əsas kapital dəyəri istifadə olunarsa, bəzi layihələr qəbul ediləcək ki, bazar dəyəri yanaşmasına əsaslanan məqbul olmayacaqlar. Bazar dəyərinə əsaslanan əlavələr ilə verilən nəticələr qərar kriteriyası üçün daha yaxşıdır. Sınaq Sualı 3-ə cavab Kapitalın orta çəkili maliyyətinin hesablanması (marjinal əlavələr) Mənbə Bazar dəyəri Nisbət Maliyyət Cəmi maliyyət (1) (2) (3) (4) (5=(2 x 4)) % $ 8 14 17 24,000 14,000 17,000 $ Borc İmtiyazlı kapital Bölüşdürülməmiş mənfəət Cəmi 300,000 100,000 100,000 0.60 0.20 0.20 500,000 1.00 (100) 55,000 538 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Kapitalın orta çəkili maliyyəti=55,000/500,000 x 100 =11% BÖLMƏ - F KAPİTALIN DƏYƏRİ F5 FƏSİL – F5: Kapİtalın struktur nəzərİyyələrİ və praktİk yanaşmalar Mövzuya i̇ lki̇ n baxış Kapital strukturunun icmalı bizi belə bir sual üzərində düşünməyə vadar edir: Kapital strukturu əhəmiyyətlidirmi? Şirkət öz maliyyələşmə siyasətini dəyişməklə özünün tam qiymətləndirməsinə və tələb olunan gəlirinə təsir göstərə bilərmi? Bu Fəsil borcun səhmlərə nisbətində, birja əməliyyatları üçün kreditdən istifadənin dərəcəsində dəyişiklik yaranan zaman şirkətin tam qiymətləndirməsində və ya kapital dəyərində nə baş verdiyini araşdırır. Gələcəkdə siz bir menecer kimi bu biliklərdən istifadə edərək kapitalın ən yaxşı mümkün üsullarla idarə olunması barədə öz şirkətinizin rəhbərliyinə məsləhət verə bilərsiniz. Bundan əlavə bu Fəsildə mənimsəyəcəyiniz biliklər sizə imtahan zamanı soruşulan suallara cavab verməkdə kömək edəcəkdir. Nələri̇ öyrənəcəyi̇ k a) Kapital strukturunun ənənəvi təsvirini və onun ehtimallarını izah edin. b) Mənfəət vergisi daxil olmaqla və ya mənfəət vergisi hər iki halda Miller və Modilyaninin görüşlərini və müvafiq ehtimalları izah edin. c) Kapital bazarı çatışmazlıqlarının diapazonunu müəyyənləşdirin və onların Miller və Modilyaninin kapital strukturu modelləri üzərində təsirini izah edin. d) İyerarxiya nəzəriyyəsinin maliyyə mənbələrinin seçilməsinə münasibliyini izah edin. 540 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Giriş Praktiki nümunə Boris Sirob Plc-də kapitalın idarəedilməsi üzrə direktordur, və istəyir ki, öz şirkətində qiyməti artıran kapital strukturu olsun. O hesabladı ki, kapital strukturundakı borcun müəyyən dərəcəsi ilə, şirkətin kapitalının tam dəyəri aşağı düşür, lakin risk dərəcəsi artır, səhmlərin dəyəri artır və bu da kapitalın tam dəyərinin artımına səbəb olur. Müvafiq olaraq, kapital dəyərində artım olduğu üçün şirkətin dəyəri aşağı düşür. Mürəkkəb ssenari qarşısında çaşqın qalan Boris menecer ilə əlaqə saxladı. O, Borisə izah etdi ki, kapital strukturunun şirkətin dəyəri ilə heç bir əlaqəsi yoxdur, yəni şirkət istənilən kapital strukturuna sahib ola bilər, ancaq bu şirkətin dəyərinə təsir göstərməyəcəkdir. Bu Fəsil müxtəlif kapital strukturu nəzəriyyələrinə və onların çatışmazlıqlarına əsaslanaraq əlaqəli məsələləri müzakirə edir. 1. Kapital strukturunun ənənəvi təsvirini və onun ehtimallarını izah edin.[2] [Nələri Öyrənəcəyik a] 1.1 Ənənəvi təsvir Qiymətləndirmə və birja əməliyyatları üçün kreditdən istifadəyə ənənəvi yanaşma ehtimal edir ki, optimal kapital strukturu vardır və şirkət öz dəyərini birja əməliyyatlarında kreditdən məharətlə istifadə etməklə artıra bilər. Yanaşma təklif edir ki, şirkət ilk olaraq öz kapital dəyərini aşağı salsın və özünün ümumi qiymətini birja əməliyyatlarında kreditdən istifadə edərək qaldırsın. Həmçinin, artan risk alma səbəbilə səhmdarlar gözlənilən gəlir dərəcəsini artırırlar, səhmin dəyərində artım (ke) daha “ucuz” borc fondları istifadə etməyin faydasının tam əvəzini vermir. Birja əməliyyatları üçün kreditdən istifadənin artımında, səhmdarlar şirkətdən daha yüksək səhm gəlir dərəcəsi tələb etməyə başlayırlar. Şirkət borc cəlb edilməsini səhmdarlar tərəfindən tələb olunan gəlirin səhm dərəcəsinin əvəzini daha “ucuz” borc fondlarının verdiyi vaxta qədər davam etdirir. Ənənəvi yanaşmanın bir dəyişməsində, ke birja əməliyyatları üçün kreditdən istifadə ilə artmaq üçün qəbul edilir, lakin borcun vergidən əvvəlki dəyərinin yalnız əhəmiyyətli birja əməliyyatları üçün kreditdən istifadə baş verdikdə artması ehtimal olunur. İlk olaraq, kapitalın çəkilən orta qiyməti birja əməliyyatları üçün kreditdən istifadə ilə azalır, çünki ke artımı ucuz borc fondlarının istifadəsinin faydasının tam əvəzini vermir. Nəticə olaraq, kapitalın çəkilən orta qiyməti (ko), birja əməliyyatları üçün kreditdən istifadənin orta istifadəsi ilə azalır. ki artmağa başlayanda, ko -dakı artım daha çox dəstəklənir. Optimal kapital strukturu ko–nun minimal olduğu nöqtədədir. Bu səbəbdən, ənənəvi mövqe hesab edir ki, kapitalın dəyəri şirkətin kapital strukturundan asılı deyildir və bir optimal kapital strukturu vardır. Kapital strukturunda dəyişmənin kapital dəyəri üzərindəki effekti aşağıda təsvir olunmuşdur: FƏSİL – F5: Kapİtalın struktur nəzərİyyələrİ və praktİk yanaşmalar : 541 XÜLASƏ Optimal kapital strukturunun mövcudluğunu təklif edir Kapital strukturunun ənənəvi təsviri Kapital dəyəri kapital strukturundan asılı deyildir Ənənəvi yanaşmanın təsirləri : • • • • kapital dəyərini minimallaşdırmaq üçün, şirkət uyğunlaşdırmanın optimal səviyyəsinə nail olana qədər o, borc maliyyəsini artırmalıdır. uyğunlaşdırmanın optimal səviyyəsinə nail olandan sonra, o öz səviyyəsini saxlamalıdır. Uyğunlaşdırmanın optimal səviyyəsini sabit saxlamaq üçün o, səhm hissəsinə/ borc hissəsinə müvafiq olaraq əlavə kapital toplamalıdır. Uyğunlaşma artırılan zaman, şirkət layihələri yığılmış əlavə vəsait dəyəri (kapitalın marjinal dəyəri) ilə qiymətləndirməlidir KOÇM sabit qaldığı müddətdə əlavə maliyyə dəyəri onun özünə bərabər olacaqdır. Roberto Plc 2,000,000 dollar ümumi investisiyadan 250,000 dolar xalis fəaliyyət gəliri əldə etmək istəyir. Səhm kapitallaşdırma dərəcəsi 11%-dir və şirkətin heç bir borcu yoxdur; lakin bu arta bilər: • 12%-ə, səhm yerinə 5% borc iltizamı dövriyyəyə buraxılmaqla 500,000 dollar yığılarsa. • 13%-ə, səhm yerinə 8% borc iltizamı dövriyyəyə buraxılmaqla 700,000 dollar yığılarsa. Şirkətin bazar qiyməti, səhmlərin qiyməti və kapitalın orta dəyəri aşağıda göstərilmişdir: Xalis əməliyyat gəliri, X ,($) Borc yoxdur 5% borc iltizamlari 8% borc iltizamları 250,000 250,000 250,000 0 (500,000 x 5%) 25,000 (700,000 x 8%) 56,000 250,000 225,000 194,000 0.110 0.120 0.130 2,272,727 1875,000 1,492,308 0 500,000 700,000 2,272,727 2,375,000 2,192,308 0.110 0.105 0.114 Cəmi borc maliyyəti INT = KdVd ($) Xalis gəlir, X – INT ($) Kapitalın maliyyəti, Ke Səhmlərin bazar qiyməti, ($) Ve = X – INT/Ke ($) Borcun bazar qiyməti, Vd ($) Şirkətin ümumi qiyməti V = Ve + Vd ($) Kapitalın orta dəyəri Ko = X/V Bu şirkətin qiymətinin və kapitalın tam maliyyətinin ənənəvi yanaşmaya müvafiq olaraq birja əməliyyatlarında iştirak edən zaman kreditdən istifadənin dəyişməsi ilə necə hərəkət edə biləcəyi haqqında ideya verir. 542 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ 1.2 Əsas ehtimallar Kapital strukturuna ənənəvi yanaşmanın ehtimalları aşağıdakı kimidir: • İstər fərdi, istərsə də şirkət səviyyəsində vergi mövcud deyildir, həmçinin bankrotluq qiyməti də yoxdur. Şirkətlərin iki maliyyə seçimi vardır: davamlı borc maliyyəsi və adi səhmlər Şirkətlər öz kapital strukturlarını yenidən alqı-satqı səhmlərinə borc dövriyyəyə buraxmaqla və ya borcu ödəmək üçün səhmləri dövriyyəyə buraxmaqla kapital strukturunu dəyişə bilərlər. Müvafiq olaraq, kapital strukturunda dəyişiklik dərhal öz təsirini göstərir. Hesab olunur ki, kapitalın dövriyyəyə buraxılmasında və ya yenidən alqı-satqısında sövdələşmə qiymətləri olmur. Şirkətin biznes riski uzun müddət ərzində sabitdir. Şirkətin öz gəlirlərinin 100%-ni dividentlərlə ödəmək siyasətini irəli sürür. Şirkətin fəaliyyət gəlirlərinin artması gözlənilmir. • • • • • 1.3 Ənənəvi yanaşmanın tənqidi 1. 2. Ənənəvi yanaşmanın ağlabatan olub-olmamağı şirkətin bazar qiymətinin onun xalis fəaliyyət gəliri və onunla bağlı olan risklərdən asılı olması fərziyyəsini şübhə altına alınmışdır. Maliyyə üsulu nə xalis fəaliyyət gəlirini, nə də ona bağlı riski dəyişə bilər. Bu sadəcə olaraq, səhm və borc sahibləri genişlənən və xalis fəaliyyət gəliri və riski özündə əhatə edən yolu dəyişə bilər. Bu səbəbdən, oxşar xalis fəaliyyət gəliri və riskləri olan, lakin müxtəlif maliyyələşmə strukturu olan şirkətlərin ümumi dəyərləri eyni olmalıdır. Ənənəvi yanaşma hesab edir ki, qiymətli kağız sahiblərini məruz qaldığı riskin tam miqdarı bu riskin qiymətli kağızların müxtəlif sinifləri arasında bölüşdürülməsi ilə dəyişdirilə bilər. Bununla belə, ənənəvi müasir nəzəriyyəçilərin arqumenti belədir ki, mövcud optimal kapital strukturu iki hesabla dəstəklənə bilər: faiz ödənişlərinin vergi tutulma imkanı və bazar defisitlləri. XÜLASƏ “Xalis əməliyyat gəliri və riskə bağlı olan firmanın bazar qiyməti” əks etdirilmir Ənənəvi yanaşmanın tənqidi “Maliyyə birləşməsini dəyişmək xalis əməliyyat gəliri və riskdə sabitliklə nəticələnəcəkdir” əks etdirilmir 2. Mənfəət vergisi nəzərə alınmaqla və ya alınmadan Miller və Modilyaninin irəli sürdükləri fərziyyələr və müvafiq ehtimalları izah edin.[2] [Nələri Öyrənəcəyik b] 2.1 Mənfəət vergisi nəzərə alınmadan Miller və Modilyaninin fərziyyəsi Modilyani və Miller iddia edir ki, mənfəət vergisi olmayan zaman, kapital strukturlarında dəyişikliklər olan zaman şirkətin bazar qiyməti və kapital dəyəri sabit qalır. Onlar 1958-ci ildəki məqalələrində, onlar öz fərziyyələrinin xeyrinə, analitik, sağlam və məntiqlə dolu FƏSİL – F5: Kapİtalın struktur nəzərİyyələrİ və praktİk yanaşmalar : 543 davranışı nəzərdə tuturlar, və yerdə qalan bütün kapital strukturu nəzəriyyələrini rədd edirlər. 1. Modilyani və Millerin irəli sürdüyü ehtimallar Modilyani və Millerin fərziyyəsi müəyyən ehtimallara əsaslanır. Bu ehtimallar səhmdarların davranışı ilə, kapital bazarı ilə, şirkət və vergi mühiti ilə xüsusi əlaqəli olur. Ehtimallar aşağıdakı kimidir: a) b) c) d) e) f) g) Qiymətli kağızlar (səhmlər və borc alətləri) mükəmməl kapital bazarı mövcud olduğu mühitdə satılır. Bu xüsusi olaraq o deməkdir ki, səhmdarlar qiymətli kağızları alıb satmaqda azaddırlar; onlar şirkətlərin əldə etdiyi vəsaitlərlə eyni şərtlərlə məhdudiyyətsiz borc ala bilərlər; və onlar məqsədyönlü davranırlar. Həmçinin güman olunur ki, qiymətli kağızlər üçün sövdələşmə qiymətləri yoxdur. Şirkətlər eyni tipli risk siniflərində qruplaşdırılır. Şirkətlərin gözlənilən gəlirlərinin oxşar risk xaraktersitikaları vardırsa, onlar homogen risk sinfinə daxil edilir. Bu adətən eyni sənayedən olan şirkətləri homogen hesab edən MM fərziyyəsi altında nəzərdə tutulur. Gözlənilən NOİ sabit orta ehtimal bölüşdürülməsi və məhdud müxtəliflik ilə təsadüfi dəyişəndir. Bu səbəbdən, səhmdarlara risk həm gözlənilən NOİ-nin təsadüfi dəyişmələrindən, həm də dəyişənlərin aktual qiymətinin onların ən yaxşı qiymətlərindən fərqli meydana çıxma mümkünlüyündən asılıdır. Şirkət bütün xalis gəlirlərini səhmdarlar arasında bölüşdürür, bu o deməkdir ki, bölüşdürülməmiş mənfəət olmayacaqdır. Borc almağa və verməyə məhdudiyyətlər yoxdur. Bütün bazar iştirakçıları vahid faiz dərəcəsi ilə borc alırlar. Özlərinin ilkin fərziyyələrində, Modilyani və Miller ehtimal edir ki, mənfəət vergisi mövcud deyildir. 2. Fərziyyə Modilyani-Miller fərziyyəsi şirkətin kapital strukturunun borc, səhm, və digər iddialara bölüşdürülməsindən asılı olmayaraq, ümumi investisiya qiymətinin dəyişilməmiş qalması fikrinə əsaslanır, çünki şirkətin ümumi investisiya qiyməti onun əsas gəlirliliyindən və riskindən asılıdır, bu şirkətin maliyyə kapitallaşdırmasında nisbi dəyişikliklərə görə dəyişməzdir. Bu səbəbdən, maliyyə birləşməsinin şirkətin kapitalının orta çəkili maliyyəti və ya bazar qiyməti üzərində təsiri yoxdur. Bu mövqenin dəstəklənməsi, səhmdarların şəxsi borcların kapitala olan nisbətini şirkətə transfer etməklə, şirkətin cəhd etdiyi kapital strukturunun əldə edilməsi fikrinə söykənir. Şirkət səhmdarların (borcların kapitala olan nisbəti) özlərini üçün edə bilmədiklərini bacarmadığı müddətdə, kapital strukturu dəyişiklikləri MM-in ehtimal etdiyi mükəmməl kapital bazarı dünyasında dəyər daşımır. Bu səbəbdən, kapital strukturundan başqa hər cəhətdən oxşarlıqları olan iki şirkət eyni ümumi qiymətə sahib olmalıdır. Əgər belə deyildirsə, arbitraj mümkün olacaqdır, və bunun meydana çıxması hər iki şirkətin bazarda bənzər ümumi qiymətə satılmasına səbəb olacaqdır. 544 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Diaqram 1: Ke və Kd -də dəyişikliklər olmasına baxmayaraq kapitalın maliyyəti dəyişmir. Aşağıdakı məlumatlar eyni risk sinfinə mənsub iki şirkət, Venus Ltd və Yupiter Ltd haqqındadır : Venus Ltd Adi səhmlərin sayı Hər bir səhmin bazar qiyməti 6% Borc iltizamları Faizdən əvvəlki mənfəət 18,000 $1.20 $120,000 $36,000 Yupiter Ltd 30,000 $1 sıfır $36,000 Borc iltizamı faizləri ödənildikdən sonra yerdə qalan qazanclar səhmdarlar arasında divident kimi bölüşdürülür. Tələb olunur: Venus Ltd-də 10% səhmə malik olan səhmdar cənab Merkury, Modilyani və Miller yanaşması ilə öz səhmlərini Yupiter Ltd-yə daha yaxşı üsulla necə yönəldə biləcəyini izah edin. FƏSİL – F5: Kapİtalın struktur nəzərİyyələrİ və praktİk yanaşmalar : 545 Cavab Arbitraj prosesi Mərhələ 1 2 3 4 5 Təfsilatlar $ İlkin investisiya Cənab Merkurinin Venus Ltd-də mövqeyi 10% həcmində səhmləri: (i) İnvestisiyalar (18,000 səhm x $1.2) (ii) Divident gəliri 0.10 x ($36,000 - $7,200 (H1)) 21,600 2,880 İlkin investisiyanın satışından sonra əldə oluna bilən vəsaitlər O Venus Ltd-də səhmlərini 21,600 dollara satır və 21,000 dollar (0.10x120,000 dollar) borc olaraq şəxsi borcların kapitala nisbətini istifadə yaradır. Bu səbəbdən onun üçün ümumi əldə oluna bilən məbləğ budur 33,600 Ümumi gəlirin hesablanması Merkuri Yupiter Ltd-nin adi səhmlərinin 10%-ni 30,000 dollara alır (30,000 səhm x $1); onun divident gəliri $3,600 ($36,000x0.10). Bu səbəbdən ümumi gəlir belədir: 3,600 Xalis gəlirin hesablanması Ümumi gəlir Çıxılsın: Şəxsi borcalmalar üzrə faiz (0.06 x $12,000) Xalis gəlir 3,600 (720) 2,880 Nəticə O Yupiter Ltd-də investisiya qoymaqla bərabərlik (nə gəlir, nə zərər) nöqtəsinə çıxır. Buna baxmayaraq, prosesdə, o $3,600 ilə, özünün kapital qoyuluşu xərclərini azaldır. Bu səbəbdən, Yupiter Ltd-yə investisiya qoymaq ona sərf edir. Alternativ olaraq o, $33,600 dollar investisiya qoymaqla öz gəlirini $3,312 dollar artıra bilmişdir. Yupiter Ltd-dən divident gəliri $36,000 x $33,600 / $300,000 Çıxılsın: Şəxsi borclar üzrə faiz 4,032 (720) Xalis gəlir 3,312 Hesablamalar H1 Borc iltizamı üzrə faizlər = 120,000 x 6% = 7,200 546 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ 3. səhm dəyərinin hesablanması Bu düstur kapitalın orta dəyərinin MM tərifindən qaynaqlana bilər. Səhmdə gözlənən gəlir və ya səhmin dəyəri aşağıdakı kimi müəyyənləşdirilir: Ke = (X - Ke Ve) / Ve………….. (1) Burada, X gözlənilən xalis fəaliyyət gəliridir, Ke səhm kapitalının maliyyətidir, Ve səhm kapitalının dəyəridir, Kd borc kapitalının maliyyətidir və, Vd borc kapitalının dəyəridir. Bir daha, Ko = X / V……………….. (2) Burada: Ko kapitalın məcmu maliyyətidir. V şirkətinin dəyəridir Ko və V Miller və Modilyaninin nəzəriyyəsinə əsasən sabit olur Bu səbəbdən, X = K0V = K0 (Ve + Ve)…….(3) Tənlik (3) tənlik (1)-də əvəz olunur, Ke = (K 0 (Ve + Vd ) - Kd Vd) / Ve i.e., Ke = Kv Ve + ((K0 Vd - KdVd) / Ve i.e., Ke = K0 Ve + ((K0 - Kd)Vd / Ve 2.2 Mənfəət vergisi nəzərə alınmaqla Miller və Modilyaninin fərziyyəsi Modilyani və Millerin şirkətin dəyərinin onun kapital strukturunda birja əməliyyatlarında iştirak üçün kreditdən istifadədən asılı olmaması haqqında fərziyyə mənfəət vergisinin olmaması haqqında tənqidi ehtimala əsaslanır. Bu, sadəcə olaraq ehtimal deyil. Reallıqda isə, mənfəət vergisi mövcuddur, və borc sahiblərinə ödənilən faizlər vergi tutulan xərc hesab olunur. Digər tərəfdən səhmdarlara ödənilən dividentlər vergi tutulan deyil. Beləliklə dividentlərdən fərqli olaraq, borc sahiblərinin gəlirləri şirkət səviyyəsində vergiqoymaya mövzu deyildir. Bu borc maliyyəsini sərfəli edir. Modilyani və Miller özlərinin 1963-cü ildəki məqalələrində göstərirlər ki, şirkətin qiyməti vergi hesablaması üçün faiz ödənişləri üçün vergiqoyma sayəsində borc ilə artacaqdır, və birja əməliyyatları üçün kreditdən istifadə etmiş şirkətin qiyməti (yəni, kapital strukturunda borc olan şirkət) bu kreditdən istifadə etməmiş şirkətin qiymətindən yüksək olacaqdır (bu kapital strukturunda borc olmayan şirkətdir). FƏSİL – F5: Kapİtalın struktur nəzərİyyələrİ və praktİk yanaşmalar : 547 Nümunə Əməliyyat xərclərini maliyyələşdirmək üçün borcdan istifadə edən və etməyən şirkətlərin qiymətləndirilməsi. Aşağıdakı iki şirkəti nəzərdən keçirin Vi Inc 2,000 dollar borcdan istifadə etmişdir. Vi Inc üçün borc vəsaitinin maliyyəti 8%-dir. Vee Inc isə kreditdən istifadə etmir. Onun kapitalının maliyyəti 10%-dir. Hər iki şirkətin 2,000 dollar xalis fəaliyyət gəliri vardır. Tətbiq oluna biləcək vergi dərəcəsi 40%-dir. Hər iki şirkətin qiyməti aşağıdakı üsulun istifadəsi ilə hesablana bilər. Vergidən sonra xalis gəlirin hesablanması Vi Inc Xalis əməliyyat gəliri Çıxılsın: faiz ($2,000-ın 8%-i) Vergidən əvvəlki xalis mədaxil Çıxılsın: Vergi @ 40% Vergidən sonrakı xalis mədaxil Vee Inc $2,000.00 ($160.00) $1,840.00 ($736.00) $2,000.00 0.00 $2,000.00 ($800.00) $1,104.00 $1,200.00 Vee Inc-in qiyməti = vergidən sonra xalis mədaxil / səhmin dəyəri = $1,200 / 0.10 = $12,000 Vi Inc-in səhmdarları və borc sahibləri üçün əldə oluna biləcək məbləğ = faiz + vergidən əvvəlki xalis gəlir = $160.00 + $1,104.00 = $1,264 Vee Inc-in səhmdarları və borc sahibləri üçün əldə oluna biləcək məbləğ = faiz + vergidən əvvəlki xalis gəlir = $0 + $1,200 = $1,200 Vi Inc üçün əldə edilə bilən vergi qənaəti = Vi İnc-in səhmdarları və borc sahibləri üçün əlavə məbləğ = $1,264 - $1,200 = $64 Vi Inc həmişəlik bu vergi qənaətindən faydalanmağı gözləyə bilər. Nəticə etibarilə bu daimidir. Daimiliyin cari qiyməti = A / r Burada, A = vergi qalxanı r = borcun maliyyəti Nəticə etibarilə, Vergi qalxanının möcud qiyməti = $64 / 0.08 = $800 Alternativ olaraq, Vergi qalxanının cari qiyməti= T x Borcun dəyəri = 0.4 x $2,000 = $800 548 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Bu səbəbdən Vi Inc (borc vəsaiti cəlb edən şirkət) Vee Inc-dən (borc vəsaiti cəlb etməyən şirkət) 800 dollar daha dəyərlidir. Vi Inc-in qiyməti = borc vəsaiti cəlb etməyən şirkətin dəyəri + (T x borcun dəyəri) = $12,000 + $800 =$12,800 3. Kapital bazarı çatışmamazlıqlarının diapazonunu müəyyənləşdirin və onların Miller və Modilyaninin kapital strukturu modelləri üzərində təsirini izah edin.[2] [Nələri Öyrənəcəyik c] Arbitraj prosesi Modilyani və Miller fərziyyəsi üçün davranış əsasıdır. Modilyani-Miller fərziyyəsinin çatışmayan cəhəti daha çox arbitrajın işləməsi gözlənilən mükəmməl kapital bazarında yer alır. Kapital bazarında olan çatışmamazlıqlar səbəbindən, arbitraj işləməyə müvəffəq olmayacaqdır və birja əməliyyatları üçün kreditdən istifadə edən və etməyən şirkətlərin bazar dəyərlərinin arasında ziddiyətlərin baş qaldırmasına səbəb olacaqdır. Arbitraj prosesi aşağıdakı səbəblərdən kapital bazarlarına tarazlıq gətirə bilmir: 1. 2. 3. 4. 5. Şirkətlərin və fərdi şəxslərin eyni faiz dərəcələri ilə borc alıb-verə bildiyi haqqında fərziyyə reallıqda həqiqəti əks etdirmir. Əhəmiyyətli uzunmüddətli aktivlərə sahibolma sayəsində, şirkətlərin yüksək kredit etibarlılığı vardır. Nəticə olaraq, onlar fərdlərdən daha aşağı dərəcələrlə borc ala bilərlər. Səhmdara olan borcun dəyəri şirkətin borcalma dərəcəsindən çox olarsa, tarazlaşdırma prosesi tamamlamanı çatdırmayacaqdır. “Şəxsi borcların kapitala nisbəti” göstəricisindən istifadəni “şirkətin borclarının kapitala nisbəti” göstəricisindən mükəmməl əvəzedici hesab etmək səhvdir. Məhdud məsuliyyətli şirkətlərin qeyri-məhdud məsuliyyətli fərdlərə zidd olaraq mövcud olması aşkar şəkildə fərdləri və şirkətləri fərqli vəziyyətlərdə qoyur. Birja əməliyyatları üçün kreditdən istifadə edilən şirkət iflas olarsa, bütün səhmdarların öz səhmlərinin alış qiymətinin miqdarı məbləğində uduzmaq təhlükəsi ilə qarşılaşırlar. Buna baxmayaraq, səhmdar şəxsi borclanma üçün kreditdən istifadə edərsə, şirkətin müflis olması halında, o, təkcə borc vəsaitlərindən üçün kreditdən istifadə etməyən şirkətin səhmlərində əsas investisiyanı itirməkdən əlavə həm də, öz şəxsi istiqrazının məbləğinin qaytarılmasında məsul olacaqdır. Bu səbəbdən, şəxsi borclanma mexanizmindən istifadə edərək bunu bu kreditdən istifadə etməyən şirkətə sərmayə qoymaq, birbaşa istifadə edən şirkətə sərmayə qoymaqdan daha risklidir. Sövdələşmə qiymətlərinin mövcudluğu da arbitrajın işinə mane olur. Qiymətli kağızların alışı və satışında əhatə olunan qiymətlər sayəsində, daha çox gəlir əldə etmək üçün daha çox məbləğ sərmayə qoymaq əhəmiyyətli sayılır. Nəticədə birja əməliyyatları üçün kreditdən istifadə edən şirkətin yüksək bazar qiyməti olacaqdır. Institusional qadağalar arbitrajın işləməsinə mane olur. Düran qeyd edir ki, “əldəqayırma” borclanma mexanizmindən istifadə şəxsi istifadəni şirkət səviyyəsində istifadə ilə əvəz edə bilməyən bir sıra institutsional səhmdarlar üçün praktiki olaraq həyata keçirilə bilən deyildir, çünki sadəcə olaraq, onlara “əldəqayırma” birja əməliyyatları üçün kreditdən istifadələrə icazə verilmir. Mənfəət vergisinin tətbiqi Modilyani və Millerin nəzəriyyəsinin təklif etidiyi nəticələri doğrultmayacaq. Faiz ödənişləri vergiyə cəlb olunandır. Faktiki olaraq, bu o deməkdir ki, şirkətə borc fondlarının dəyəri faizin müqavilə dərəcəsindən azdır. Çox faiz ödənişlərinin mövcudluğu şirkətə vergi üstünlüyü verir, bu isə onun borc və səhm sahib- FƏSİL – F5: Kapİtalın struktur nəzərİyyələrİ və praktİk yanaşmalar : 549 6. 7. lərinə digərininin sahib ola biləcəyindən daha çox gəlir axını gətrimək imkanı verir. Bu səbəbdən, kreditdən istifadə etməyən şirkətin səhm və borc sahiblərinin ümumi gəlirləri kreditdən istifadə edən şirkətin səhm və borc sahiblərinin gəlirlərindən azdır. Bu səbəbdən, kreditdən istifadə edən şirkətin ümumi bazar qiyməti istifadə etməyən şirkətin qiymətini üstələməyə meylli olmalıdır. Uyğunlaşdırmanın yüksək səviyyəsi riskin yüksək səviyyəsindən xəbər verir, ola bilsin ki, şirkət özünün faiz öhdəçiliklərini qarşılamaq iqtidarında deyil. İflas riski səbəbindən, səhmdarlar yüksək faiz dərəcəsi tələb edəcəklər, və şirkət üçün kapitalın çəkilən orta qiyməti artacaqdır. Kapitalın çəkilən orta qiymətində istənilən artım şirkətin qiymətini azaldacaqdır. Kapitalı qorumaq üçün borc verənlər, (borc iltizamı sahibləri) şirkət üzərinə bir neçə məhdudlaşdırıcı bənd qoyurlar, məsələn paylana bilən dividentin səviyyəsi və ya rəhbərlik tərəfindən yaradılan yeni borcun miqdarı. Borc müqaviləsindəki bu məhdudlaşdırıcı bəndlər rəhbərliyə monitorinqin səviyyəsinin artırılması üzərində qərarlar qəbul etməkdə maneçilik törədir. XÜLASƏ Şirkətlər fərdlərdən daha aşağı faiz dərəcəsi ilə borc ala bilərlər Şəxsi məqsədlər üçün kreditdən istifadə korporativ istifadə ilə müqayisədə daha risklidir Sövdələşmə qiymətlərinin mövcudluğu Kapital bazarının çatışmazlıqları institusional qadağaların mənası kreditdən istifadənin mümkün olmaması deməkdir mənfəət vergisinin mövcudluğu yüksək səviyyəli uyğunlaşma= yüksək səviyyəli risk müflisləşməyə aparır borc verənlər tərəfindən qoyulan müəyyən qadağalar rəhbərliyin qərarlarına təsir edir 4.İyerarxiya nəzəriyyəsinin maliyyə mənbələrinin seçilməsinə münasibliyini izah edin. 1] [Nələri öyrənəcəyik d] İyerarxiya nəzəriyyəsi (Donaldson, 1961) şirkətlərin onların kapital dəyərini minimuma endirən borc və səhm maliyyələrinə sahibolmaları ideyasına ziddir. Nəzəriyyə öz uzunmüddətli investisiyalarını maliyyələşdirməsi məqsədi üçün şirkətin mövcud kapital mənbələrinə müvafiq, üstünlüyün dürüst qaydasına sahib olması fikrini irəli sürür. Bunun birinci qaydası xarici kapital mənbələrindənsə, daxili maliyyə və ya bölüşdürülməmiş mənfəətdən istifadəsidir. Daxili maliyyə kifayət etməzsə, bank borcları və korporativ istiqrazlar xarici maliyyə mənbələrindən üstün tutulur. Bütün bu imkanlar tükənəndən sonra, ən az üstün tutulan maliyyə mənbəyi yeni səhm kapitalı buraxmaqdır. 550 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Başqa sözlə, rəhbərliyin kapital yığmaq üçün üstünlük qaydası belədir: (i) bölüşdürülməmiş mənfəət (ii) müddətli borc (iii) konvertasiya olunan borc (iv) imtiyazlı səhmlər (v) adi səhm İlkin açıqlamalar üstünlük qaydasının, buraxılış qiymətləri və giriş olunan kapital mənbələrinə rahatlıq kimi faktorların təsirinə məruz qalmasıdır. Bölüşdürülməmiş mənfəət hazır əldə olunan olduğu, buraxılış qiymətləri olmadığı üçün və üçüncü tərəflərlə, məsələn banklarla məşğul olmaq və danışıqlar tələb etmədiyi üçün daha çox üstünlük veriləndir. Borc və xüsusi kapital arasında seçimlə maraqlanan zaman, borcun buraxılışının dəyəri yeni səhm buraxılışının dəyərindən az olur. Bundan başqa, kiçik məbləğlərdə borc fondlarının yığılması kifayət qədər həyata keçirilə biləndir, lakin bənzər elastiklik xüsusi kapitalın buraxılışı üçün mümkün deyildir. Mayers (1984) maliyyə iyerarxiyasının mövcudluğu haqqında daha mürəkkəb izah vermişdir. O, izah etmişdir ki, prioritet qaydası şirkət və kapital bazarlarının arasındakı məlumat simmetriyasının mövcudluğu səbəbindən saxlanmışdır. Müvafiq olaraq, kapital bazarı layihənin faydasını lazımi qədər qiymətləndirmərsə, bu yeni layihə üçün fond toplayan şirkətə çətin gələ bilər. Şirkətin rəhbərliyi özlərinin daxili məlumatı vasitəsilə kapital bazarı tərəfindən şirkətin aşağı qiymətləndirilməsini öyrənə biləcəkdir. Daha sonra rəhbərlik layihəni maliyyələşdirmək üçün daxili mənbələrdən istifadə edəcəkdir, məsələn saxlanan qazanclar. Bununla o, bazara layihənin real potensialını göstərəcəkdir ki, bazar layihəni layiqincə qiymətləndirsin. Bu mövcud səhmdarlara faydası vardır. Bölüşdürülməmiş mənfəət kifayət etməzsə, rəhbərlik səhm buraxmaqdansa, borc maliyyəsini üstün tutacaqdır (bazar tərəfindən şirkətin səhmlərinin qiymətləndirilməmə mümkünlüyü vardırsa). Yenidən, şirkət hiss edərsə ki, kapital bazarı şirkətin səhmlərini yeni qəbul edilmək üzrə olan layihənin işığı fonunda qiymətləndirə bilər, bu zaman şirkət səhmi borc maliyyəsindən üstün tutacaqdır. Baskin (1989) şirkətin qazandığı gəlirlər ilə onun uyğunlaşdırma səviyyələri arasındakı korrelyasiyanı araşdırmış, yüksək gəlirlərlə yüksək uyğunlaşdırma səviyyələri arasında əhəmiyyətli mənfi korrelyasiya tapmışdır. Bu müşahidə optimal kapital strukturunun mövcudluğunun ənənəvi təsviri ilə ziddiyət təşkil edir və iyerarxiya nəzəriyyəsinin təklif etdiyi fikirləri dəstəkləyir. Buna baxmayaraq, iyerarxiya nəzəriyyəsinin tənqidçiləri israr edirlər ki, nəzəriyyə şirkətin nə etdiyini izah edir. O, şirkətə hərəkətin daha yaxşı kursunu təklif etməyə müvəffəq olmur. Bundan başqa, nəzəriyyə vergiqoymanın effektini, agentlik qiymətini, investisiya imkanlarını və ya maliyyə ehtiyaclarını nəzərdən keçirməyə müvəffəq olmur. Bütün bu amillər şirkətin kapital strukturunun müəyyənləşdirilməsində vacib rol oynayır. XÜLASƏ FƏSİL – F5: Kapİtalın struktur nəzərİyyələrİ və praktİk yanaşmalar : 551 İyerarxiya nəzəriyyəsi Kapital mənbələrinin üstünlüyünün dürüst qaydası Daxili maliyyəni xarici maliyyə Üzərində istifadə edə biləcək üstünlük Borc maliyyəsini səhm üzərində istifadə Üzərində istifadə edəbiləcək üstünlük Qısa Test 1. Doğru və ya səhv olduğunu bildirin (a) Optimal kapital strukturu mövcuddur, çünki kapital dəyəri şirkətin kapital strukturundan asılı deyildir. (b) Ənənəvi yanaşmada Ke birja əməliyyatları üçün kreditdən istifadə ilə çoxalan dərəcədə artır, lakin ke -nin yalnız əhəmiyyətli birja əməliyyatları üçün kreditdən istifadə meydana çıxdıqdan sonra artması ehtimal olunur. (c) Şirkət ilə bağlı biznes riski dəyişəndir. (d) MM-ə əsasən (vergi mövcuddur), maliyyə birləşməsində borcla olan şirkətin dəyəri birja əməliyyatları üçün kreditdən istifadə etməyən şirkətdən daha yüksək olacaqdır. 2. Boşluqları doldurun: (a) Şirkətin bazar dəyəri onun və asılıdır. (b) MM-ə əsasən (vergi mövcud deyildir), şirkətin bazar qiyməti və kapital maliyyəti dəyişikliklərlə_______qalır. (c) Baskinə görə,_______və _______səviyyələri arasında mənfi korrelyasiya vardır. Qısa Testin Cavabları 1. Səhv və ya düz (a) Səhv (b) Səhv (c) Səhv (d) Düz 2. Boşluqları doldurun (a) Xalis əməliyyat gəliri, risk; (b) Laqeydlik, kapital strukturu; (c) Yüksək mənfəət, yüksək borclanma. 552 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Sınaq Sualları Sual 1 Kelvin Plc birja əməliyyatları üçün kreditdən istifadə edən şirkətdir və Kevin Plc istifadə etməyən şirkətdir, bütün münasibətlərdə eynidirlər, lakin Kelvin Plc-nin 6% 200,000 dollar ödənilməmiş borcu vardır. Şirkətlərin qiymətləri aşağıdakı kimi hesablanır: Kevin plc $ Kelvin plc $ Xalis əməliyyat gəliri, X Borcun cəmi maliyyəti, KdVd Xalis gəlir, NI 60,000 0 60,000 12,000 60,000 48,000 Kapitallaşdırma dərəcəsi Ke Səhmin bazar qiyməti, Ve Borcun bazar qiyməti, Vd Şirkətin cəmi dəyəri, V 0.100 600,000 0 600,000 0.111 432,432 200,000 632,432 Tələb olunur: Cənab Kuk kreditdən istifadə edən şirkətin 2,000 dollar dəyərində səhmlərinə sahibdir. Cənab Kukun xərcləri azaltmaqla artbitrajdan istifadə edərək eyni gəliri qazanması mümkündürmü? Sual 2 Atlantik və Pasifik şirkətləri hər cəhətdən oxşardırlar, istisna olaraq Atlantik kreditdən istifadə etməyəndir, Pasiifik-in isə 5% borc iltizamının 200,000 dolları yerinə yetirilməmişdir. Fərz edin ki, vergi dərəcəsi 40%, xalis əməliyyat gəliri 40,000 dollardır və şirkətin kapitalizasiya dərəcəsi 10%-dir. Tələb olunur: (a) Şirkətlər qiymətlərini hesablayın. Hesab edin ki, bütün MM ehtimalları uyğun gəlir. (b) Hesab edin ki, Pasifik-in, birja əməliyyatları üçün kreditdən istifadə edən şirkətin qiyməti = 360,000 dollar. MM-ə əsasən, bunlar tarazlıq qiymətlərini təmsil edirlərmi? Etmirlərsə, tarazlığın bərpa olunacağı prosesi izah edin. Sınaq Suallarına Cavablar Sınaq Sualı 1-ə Cavab Cənab Kukun xərcləri azaltmaqla arbitrajdan istifadə edərək eyni gəliri qazanması mümkündür. 1. Cənab Kuk Kelvin plc-dəki səhmlərini 2,000 dollara sata bilər. 2. O, 925 dollar borc almaqla Kelvin Plc-də öz borc səhminə bərabər şəxsi birja əməliy- FƏSİL – F5: Kapİtalın struktur nəzərİyyələrİ və praktİk yanaşmalar : 553 yatları üçün kreditdən istifadə yarada bilər ($2,000 x$200,000/$432432,) 6%. Daha sonra o, Kevin Plc-nin səhmlərindən 2,775 dollar ($600,000 x $2,000/$432,432) dəyərində ala bilər. Müvafiq olaraq onun gəliri belə olacaqdır: Kevin plc’s səhmlərindən gəlir 3. $ Ümumi gəlir Çıxılsın: faiz $2,775 x 10% $925 x 6% Xalis gəlir 277.50 (55.50) 222.00 Onun Kelvin plc-dən gəliri 2,000 x 11.1% = 222 dollar olacaqdır, bu Kevin plc vəziyyətindəki ilə eynidir. Buna baxmayaraq, Kevin plc-də (birja əməliyyatları üçün kreditdən istifadə etməyən şirkətdə) cəlb olunan fondlar 2,775 - 925 = 1,850 dollardır. Bu birja əməliyyatları üçün kreditdən istifadə edən Kelvin plc şirkətinin nəğd xərclərindən azdır. Sınaq Sualı 2-yə cavab i. birja əməliyyatları üçün kreditdən istifadə etməyən Atlantik şirkətinin qiyməti belədir: VA = (1- t) X / K = (1- 0.4) $40,000 / 0.10 = $240,000 Birjada iştirak etmək üçün kreditdən istifadə edən Pasifik şirkətinin qiyməti belədir: VP = VA +TVd = $240,000 + (0.4 × $200,000) = $240,000 + $80,000 = $320,000 ii. Bunlar tarazlıq qiymətlərini təmsil etmirlər. Pasifik 40,000 dollar ilə yüksək qiymətləndirilmişdir. ($360,000 - $320,000). Vergilərlə arbitraj prosesi tarazlığı bərpa etmək üçün belə işləyəcəkdir. Hesab edin ki, səhmdar Pasifikin səhmlərinin 10%-nə sahibdir. Onun investisiyası = Pasifikin səhmlərinin ümumi bazar qiymətinin 10%-i. Səhmlərin ümumi bazar qiyməti= Şirkətin qiyməti – borcun qiyməti = $360,000 - $200,000 = $160,000 Onun gəliri vergidən sonra mənfəətin 10%-i olacaqdır. Vergidən sonrakı mənfəət = Vergidən əvvəl gəlir x (1 – Vergi dərəcəsi) Vergidən əvvəlki mənfəət = Xalis əməliyyat gəliri – faiz 554 : BÖLMƏ – F: KAPİTALIN DƏYƏRİ Vergidən əvvəlki gəlir = Xalis əməliyyat gəliri – faiz = $40,000 – 5% × $200,000 = $40,000 – $10,000 = $30,000 Vergidən sonrakı mənfəət = $30,000 x (1 - 0.4) = $18,000 İnvestor bu məbləğin 10%-ni əldə etmək hüququna malikdir yəni, $1,800. Bu investor daha az investisiyanı Atlantik şirkətinə istiqamətləndirərək eyni gəliri əldə edə bilər. O, özünün Pasifik-dəki səhmlərini 16,000 dollara satacaqdır (160,000 dolların 10%i) və öz şəxsi hesabına 12,000 dollar borc alacaqdır, bu onun Pasifik borcunda faiz tutulmalarıdır, (0.10 x (1 - 0.4)) x $200,000 = $12,000. Şəxsi borcun qiyməti korporativ borcun qiymətinə bərabər olacaqdır, yəni 5%. Daha sonra o, Atlantik-in səhmlərinin 10%-ni alacaqdır: 0.10 x $240,000 = $24,000 Onun gəlir və xərcləri belə olacaqdır: $ Ümumi gəlir Çıxılsın: Şəxsi borcun maliyyəti Xalis gəlir Onun sərəncamında olan ümumi vəsait Pasifikdəki səhmlərin satışından daxil olan vəsait Borc vəsaitləri 0.10 x (1 - 0.4) x $40,000 0.05 x $12,000 2,400 (600) 1,800 16,000 12,000 28,000 Atlantikin səhmlərində, ümumi nağd pul məxarici İstifadə edilməmiş vəsaitlər 24,000 4,000 Arbitraj və korporativ birja əməliyyatlarında iştirak etmək üçün kreditdən istifadənin şəxsi biliklə əvəzlənməsi ilə, investor Pasifik şirkətindən Atlantik şirkətinə keçə bilər. Üstəlik 1,800 dollar ümumi gəlir də əldə edə bilər və başqa yerə investisiya qoymağa əlavə vəsaitləri də artıq qala bilər. Bu proses tarazlıq bərpa olunana qədər davam edəcəkdir. BÖLMƏ - F KAPİTALIN DƏYƏRİ F6 FƏSİL – F6: Kapİtal malİyyətİnİn İnvestİsİyalara təsİrİ Mövzuya i̇ lki̇ n baxış Şirkətin başlıca məqsədi səhmdarların dəyərini artırmaqdır. Şirkəti onlara daha dəyərli etməkdən ötrü, investisiya ilə əlaqəli risklər ölçülür. Yalnız investisiyanın necə riskli olduğunu bilmək kifayət etmir, riskin necə bahalı olduğunu bilməyə də ehtiyac vardır. Risk v
0
advertisement
Download
advertisement
Add this document to collection(s)
You can add this document to your study collection(s)
Sign in Available only to authorized usersAdd this document to saved
You can add this document to your saved list
Sign in Available only to authorized users