O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI
UNIVERSITETI
“Pedagogika.Psixologiya”
fanidan
MUSTAQIL ISHI
MAVZU: Temperament va uning turlari(temperamentni
o‘rganish metodlari)
Bajardi: Mahamova Maqsuda Nasriddin qizi
Multimedia texnologiyalari ta’lim yo‘nalishi
033-21guruh
Qabul qildi: Hamrayeva Gulnoza
Toshkent -2025-yil
Reja:
I. Kirish
II. Asosiy qism
1. Temperament tushunchasi
2.Temperament turlari
3. Temperamentni o‘rganish metodlari
III. Xulosa
IV. Foydalanilgan adabiyotlar.
Kirish
Temperament – insonning individual xatti-harakatlarini ifodalab turuvchi
tug‘ma va turg‘un psixofiziologik xususiyatlar yig‘indisi majmuasi bo‘lib, uning xattiharakati, emotsional holati va dunyoni idrok etish uslubini belgilaydi. Har bir inson
o‘ziga xos temperamentga ega bo‘lib, bu uning shaxsiyati va hayot tarzi shakllanishida
muhim ahamiyat kasb etadi. Temperament tug‘ma va o‘zgarmasdir. Inson qaysi
temperament egasi bo‘lsa, umrbod o‘sha temperamentda qoladi. Temperament
tafakkur darajasi yoki insoniylik fazilatlariga qarab ham bo‘linmaydi. Shu bois ham
barcha temperament vakillari ichida iqtidorli va iqtidorsiz, ilmli va ilmsiz, vijdonli va
vijdonsiz kishilarni uchratish mumkin. Ushbu mustaqil ishda temperament
tushunchasi, uning turlari va har birining xususiyatlari haqida batafsilroq yoritib
boriladi.
Temperament tushunchasi
Temperament (lat. temperamentum - “mutanosiblik”, “qismlarning toʻgʻri
nisbati”) – inson psixik jarayonlarining barqaror dinamik xususiyatlari yigʻindisi:
surʼat, ritm, intensivlik. Temperament faoliyatning mazmunli emas, balki dinamik
jihatlari bilan bog'liq. Temperament psixik jarayonlarning tezligini, hissiy sohaning
barqarorligini, irodaviy harakat darajasini belgilaydi.
Temperamentning fiziologik asosi yuqori asabiy faoliyat turidir. Temperament
xarakterning shakllanishi va rivojlanishining asosidir; odamlar va hayvonlarning
biologik jihatdan aniqlangan individual farqlarini bildiradi.
Temperament – bu insonning tabiiy psixik xususiyatlari majmuasi bo‘lib, u
tug‘ma asosda shakllanadi va insonning hayoti davomida deyarli o‘zgarmaydi.
Temperament shaxsning ichki energetik salohiyatini, reaktsiya tezligini, emotsional
holatini va faoliyat olib borish uslubini belgilaydi.
Temperamentlarning tavsiflari turli olimlar orasida juda ko‘p farq qiladi va ehtimol
juda ko‘p sonli omillarni o‘z ichiga oladi. XVIII asr oxirida Kant,
20-asr boshlarida Xeymans va 1960-yillarda G.Yu.Eyzenk taklif qilgan koʻplab
psixologlar temperamentning tarkibiy qismlarini 2 guruhga boʻladilar:
xulq-atvorning “faoliyati”va “Emosionallik”. Ularning temperamentlar haqidagi
nazariyalariga ilmiy va eksperimental asos keltirishga urinishlar qilingan
(G. Yu. bu tadqiqotchilar tomonidan olingan natijalar bir-biri bilan qisman mos
keladi.Psixologiya nuqtai nazaridan, to‘rtta temperament psixologik xususiyatlarni
baholashning mumkin bo‘lgan tizimlaridan faqat bittasi (boshqalar mavjud, masalan
Jung tipologiyasi va boshqalar). Zamonaviy ilm-fan temperamentlar ta‘limotida aqliy
reaktsiyaning to‘rt turining qadimiy tasnifining aks-sadosini shaxsning fiziologik va
biokimyoviy reaktsiyalarining intuitiv ravishda sezilgan turlari bilan birgalikda
ko‘radi.
Psixologiyada temperamentning to‘rt asosiy turi mavjud:
1. Sangvinik
Sangvinik –
quvnoq,
chaqqon,
tirishqoq va ta’sirchan
odam.
U tevarak-atrofga tez moslashadi, voqea-hodisalarga reaktsiyasi kuchli bo‘ladi.
Odatda, sangvinik gapdon odam, har qanday inson bilan muloqotga oson kirishib
ketadi va suhbat paytida quvnoq mimikani ko‘p ishga soladi. O‘ziga yoqqan ishga
osongina berilib ketsa-da, muntazam davom etuvchi ishlarda qovun tushirib qo‘yadi.
Sangvinikni kuldirish oson. Sangvinik kuchli tipga kiradi.
Sangvinik temperament – bu to‘rt asosiy temperament turlaridan biri bo‘lib,
insonning xulq-atvori va emotsional reaksiyalarini belgilovchi tug‘ma psixologik
xususiyatlar majmuasidir. Sangviniklar odatda quvnoq, ijtimoiy va optimistik shaxslar
sifatida tavsiflanadi.
Asosiy xususiyatlari:
1. Faol, quvnoq, ijtimoiy va harakatchan inson;
-ijtimoiylik va quvnoqlik: Sangviniklar odatda ochiqko‘ngil, suhbatga tayyor va
atrofdagilar bilan muloqot qilishda faol bo‘ladi.
2.Emotsiyalarini oson ifodalaydi va tez o‘zgaruvchan bo‘ladi;
-energiya va optimizm: Ular yuqori energiyaga ega bo‘lib, ijobiy kayfiyatni
saqlaydi va yangi vaziyatlarga tez moslasha oladi.
-tezkor emotsional o‘zgarishlar: Emotsional holatlari o‘zgaruvchan bo‘lib,
hissiyotlarini ochiq ifoda etadilar.
3.Ishga tez kirishadi, ammo ba’zan diqqatini jamlashda qiyinchiliklarga duch
kelishi mumkin;
-ijodiylik: G‘oyalarni oson ishlab chiqadi, yangi loyihalar ustida ishlashga moyil.
4.Stressga bardoshli va tez moslashuvchan, oson motivatsiya oladi.
-moslashuvchanlik: Yangi vaziyatlarga tez moslashadi, stressni yengil qabul qiladi.
Kamchiliklari:



Diqqatini bir joyga jamlashda qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin.
Ishlarni boshlashda faollik ko‘rsatadi, lekin ba’zan oxiriga yetkazmaydi.
Haddan tashqari emotsional bo‘lishi tufayli kayfiyati tez o‘zgarishi mumkin.
Sangviniklar ko‘pincha san’at, ijodkorlik va jamoaviy ishlar bilan bog‘liq kasblarda
muvaffaqiyatga erishadilar. Ularning harakatchan va optimistik tabiati atrofdagilarga
ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
2. Xolerik
Xolerik – jizzaki, qiziqqon, chaqqon, beqaror, hissiy reaktsiyaga boy odam. U juda
harakatchan. Juda katta ish qobiliyatiga ega xolerik biror ishni qiziqib tez boshlaydiyu, oxiriga etkazmay tez orada tashlab qo‘yadi. Xolerik hech qachon bir maromda
ishlay olmaydi, goh g‘ayrat bilan, goh imillab ishlaydi. Ehtiyotkorlik, matonat va
chidam talab qilinadigan vaziyatlarda xolerik qiyin ahvolga tushib qoladi. Xolerikning
jahlini chiqarish juda oson. Xolerik ham kuchli tipga kiradi.Xolerik temperament – bu
to‘rt asosiy temperament turlaridan biri bo‘lib, u kuchli, faol va tezkor shaxsiy
xususiyatlar bilan ajralib turadi. Xoleriklarga quyidagi asosiy xususiyatlar xos:
Liderlik: Xoleriklar tabiiy yetakchilar bo‘lib, boshqalarni boshqarish va
yo‘naltirishda muvaffaqiyatli. Ular o‘z oldiga qo‘yilgan maqsadlarga erishishda
qat’iyatli va ishonchli.
Tezkor qaror qabul qilish: Ular tez fikrlashadi va muammolarni hal etishda tezkor
qarorlar qabul qilish qobiliyatiga ega.
Energiya va tashabbuskorlik: Xoleriklar yuqori energiyaga ega, yangi
loyihalarni boshlashda va raqobatbardosh faoliyatda faol ishtirok etadilar.
Mustaqillik: Mustaqil fikrlashadi va o‘z ishlarini o‘zlari boshqarishga intilishadi.
Kuchli emotsional ifoda: Hissiyotlarini ochiq ifoda etishadi; bu ularning
reaktsiyalarini tez va aniq ko‘rsatib beradi.
Shu bilan birga, xolerik temperamentning ba‘zi salbiy tomonlari ham mavjud:
Kamchiliklari:
Hukmronlikka moyillik: Kuchli liderlik xususiyati ba’zan boshqalar ustidan
hukmronlik ko‘rsatishga olib kelishi mumkin.
Tez jahli chiqishi: Hissiyotlarini kuchli ifodalash ularni tezda jahli chiqish va
sabrsizlik ko‘rsatishga undashi mumkin.
Empatiya yetishmovchiligi: Ba’zida boshqalarning his-tuyg‘ulariga yetarlicha
e’tibor bermaslik ijtimoiy munosabatlarda qiyinchiliklar tug‘dirishi mumkin.
Qattiq munosabatlar: Stressli vaziyatlarda haddan tashqari qat’iyatli bo‘lish,
muloqotda va jamoaviy ishlarda ziddiyatlarga olib kelishi mumkin.
Xolerik temperamentga ega shaxslar ko‘pincha rahbarlik lavozimlarida,
tadbirkorlikda va boshqa yuqori darajadagi mas’uliyat talab qiluvchi sohalarda
muvaffaqiyatga erishadilar. Ularning energiyasi va qat’iyati murakkab vaziyatlarda
ham samarali harakat qilishga yordam beradi.
3. Flegmatik
Flegmatik – vazmin, bosiq, kamharakat va hissiyotini jilovlab tura oladigan
odam. Flegmatik odatda kamgap bo‘lib, har qanday ishni shoshmasdan boshlaydi,
biroq oxiriga etkazib qo‘yadi, murakkab yoki janjalli vaziyatlarda ortiqcha hissiyotga
berilmaydi. Agar sangvinik tez yonib, tez so‘nadigan alangaga o‘xshasa, flegmatik
sekin olov olib, uzoq yonadigan alangadir. Tez javob berish zarur bo‘lgan vaziyatlarda
flegmatik ko‘pincha vaqtni boy berib qo‘yadi. Bunda sangvinik ustun keladi. Qat’iylik,
iroda va sabr-toqat talab qilinadigan ishlarda esa flegmatik ustun. Flegmatikni kuldirish
ham, jahlini chiqarish ham qiyin. Flegmatik kuchli tipga kiradi.
Flegmatik temperament insonning to‘rt asosiy temperament turlaridan biri
bo‘lib, uning xotirjam, barqaror va sovuqqon xarakterini ifodalaydi. Ushbu
temperamentga ega shaxslar odatda quyidagi xususiyatlarga ega:
Asosiy Xususiyatlari
Xotirjamlik va barqarorlik:Flegmatik shaxslar doimo tinch va xotirjam bo‘lib,
hissiyotlarini nazorat qilishda ustunlikka ega. Stressli vaziyatlarda ham ular o‘z
sovuqqonliklarini saqlab qoladilar.
Diqqatni jamlash qobiliyati:Ular uzoq vaqt davomida diqqatni jamlash va
vazifalarni puxta bajarishda muvaffaqiyatli. Bu ularni o‘qish, ish yoki boshqa
faoliyatlarda samarali qiladi.
Kam emotsional ifoda:Flegmatiklar hissiyotlarini juda ochiq ifoda etmaydi.
Ularning emotsional reaksiyalari odatda sekin va barqaror bo‘ladi, lekin ichki dunyosi
chuqur va boy bo‘lishi mumkin.
Moslashuvchanlikning pastligi:Ular o‘zgarishlarga nisbatan sekinroq reaksiya
bildiradilar, bu ba'zan tezkor qarorlar qabul qilishni talab qiluvchi vaziyatlarda
kamchilik sifatida paydo bo‘lishi mumkin.
Mas’uliyatlilik:Flegmatik shaxslar o‘z vazifalarini bajarishda ishonchli va
puxta bo‘lishadi, atrofdagilarga doimiylik va xavfsizlik hissi baxsh etadilar.
Kamchiliklari:
Harakatning sustligi:Ularning energiya darajasi pastroq bo‘lishi sababli, ba'zi
hollarda faoliyatda sustlik kuzatilishi mumkin.
Passivlik:Juda xotirjam va barqaror tabiat tufayli, ba‘zida tashabbus
ko‘rsatishda passivlik namoyon bo‘lishi mumkin.
Yangiliklarga moslashuvdagi senchiklik:Tez o‘zgaradigan sharoitlarga
moslashishda kechikishlar yuz berishi ehtimoli mavjud, bu esa ba‘zi vaziyatlarda
ularning samaradorligini pasaytiradi.
Flegmatik temperamentga ega shaxslar o‘zlarining tinch, barqaror va
mas’uliyatli xarakterlari bilan jamiyatda muhim rol o‘ynaydi. Ularning xotirjamligi va
diqqatni jamlash qobiliyati ko‘plab sohalarda muvaffaqiyat keltirishi mumkin, lekin
o‘zgarishlarga sekin javob berish ularning rivojlanishiga ba‘zi cheklovlar qo‘yishi
mumkin.
4. Melanxolik
Melanxolik – g‘amgin, zaif, yig‘loqi va jur’atsiz odam. U salga xafa bo‘ladi,
jiddiyroq ishlarga jur’at etolmaydi, o‘z fikriga ega emas. Melanxolik arzimagan
qiyinchiliklarga bardosh bera olmaydi, ularga qarshi kurashdan voz kechadi. Sangvinik
va flegmatik esa qiyinchiliklarni oson engishadi, xolerik esa ularni hatto yo‘q qilib
yuboradi. Melanxolikda ijobiy his-tuyg‘udan salbiy his-tuyg‘ular ustunlik qiladi.
Baxtli voqealarga qaraganda, noxush voqealar ularga ko‘proq ta’sir qiladi. Shuning
uchun ham melanxolik doimo tushkun kayfiyatda yuradi. Melanxolik –
temperamentning kuchsiz tipi.
Melanxolik Temperamentning Asosiy Xususiyatlari
Hissiyotga chuqur ta’sirlanish: Melanxolik shaxslar har qanday vaziyatga
chuqur va intensiv emotsional javob berishadi. Ularning ichki dunyosi boy va
murakkab bo‘ladi.
Tahliliy va mulohazakorlik: Ular har bir voqeani diqqat bilan tahlil qilib,
tafsilotlarga e’tibor berishadi. Bu xususiyat ijodiy faoliyatda va ilmiy izlanishlarda o‘z
aksini topishi mumkin.
Ijodkorlik: Melanxolik temperamentga ega insonlar san'at, adabiyot va
musiqaga moyil bo‘lishadi. Ular o‘z hissiyotlarini ijodiy asarlar orqali ifoda etishda
katta iste'dodga ega.
Mukammallikka intilish: Ular o‘z ishlarida yuqori talablarni qo‘yishadi va
mukammallikka erishishga intilishadi.
Samimiylik va sadoqat: Yaqin munosabatlarda ular juda samimiy, sadoqatli va
ishonchli bo‘lishadi.
Melanxolik temperamentning kamchiliklari:
Tez xafa bo‘lish va tushkunlikka moyillik: Ularning hissiyotlari juda nozik
bo‘lgani uchun, tanqid, muvaffaqiyatsizlik yoki salbiy holatlar tezda ruhiy
tushkunlikka olib kelishi mumkin.
Ortib boruvchi tashvish va o‘zini tanqid qilish: Melanxolik shaxslar har
qanday kichik nuqsonni ham ortiqcha tahlil qilib, o‘zini tanqid qilishlari mumkin.
Ijtimoiy muloqotdagi qiyinchiliklar: Ular ko‘pincha o‘z hissiyotlarini
boshqalar bilan ochiq ifoda etishda qiynalishadi, bu esa ijtimoiy muhitda
ishonchsizlikka olib kelishi mumkin.
Pessimizm: Hayotga salbiy qarash va ortiqcha xavotir, kelajak haqida pessimist
fikrlarga olib kelishi ehtimoli yuqori.
Perfeksionizm: Har bir ishda mukammallikka intilish, ba'zida samaradorlikni
pasaytirishi va stressni oshirishi mumkin.
Melanxolik temperamentga ega insonlar chuqur hissiyotlarga, yuqori tahliliy
qobiliyat va ijodkorlikka ega bo‘lishlari bilan ajralib turadi. Ammo, ular tez xafa
bo‘lish, ortiqcha o‘zini tanqid qilish va ijtimoiy muloqotda qiyinchiliklarga duch kelish
kabi salbiy tomonlarga ham ega. Ushbu xususiyatlar, shaxsiy o‘sish va rivojlanish
yo‘lida, o‘z ustida ishlash va moslashuvchanlikni oshirish uchun e'tiborli bo‘lishni
talab qiladi.
Temperamentni o‘rganish metodlari
Kuzatish metodi
Kuzatish metodi temperamentni o‘rganishda eng tabiiy va samarali usullardan
biri hisoblanadi. Ushbu metod yordamida insonning muayyan sharoitlarda o‘zini
qanday tutishi, xulq-atvori va emotsional reaksiyalari tahlil qilinadi.
Kuzatish metodining xususiyatlari
Tabiiylik – Kuzatilayotgan shaxs o‘zini erkin tutadi, chunki u tadqiqot
jarayonidan xabardor bo‘lmasligi mumkin.
Obyektivlik – To‘g‘ridan-to‘g‘ri real xatti-harakatlar asosida temperament
xususiyatlari baholanadi.
Davomiylik – Shaxsning temperamentini aniq aniqlash uchun uzoq vaqt
davomida kuzatish talab etiladi.
Kuzatishning asosiy usullari
Bevosita kuzatish – Tadqiqotchi shaxsni real sharoitlarda (ishda, o‘qishda,
kundalik hayotda) bevosita kuzatadi.
Bilvosita kuzatish – Shaxsning harakatlari va munosabatlari videoyozuvlar yoki
boshqa ma’lumotlar orqali tahlil qilinadi.
Strukturaviy kuzatish – Ma’lum mezonlar bo‘yicha oldindan belgilangan xattiharakatlar va reaksiyalar qayd etiladi.
Erkin kuzatish – Hech qanday qat’iy reja bo‘lmagan holda shaxsning turli
vaziyatlardagi xatti-harakatlari kuzatiladi.
Temperamentni kuzatish uchun mezonlar
Faollik – Odamning harakat tezligi, tashabbuskorligi va tashqi ta’sirlarga javobi.
Emotsionallik – Stressli vaziyatlarga munosabati, quvonch yoki g‘am-anduhni
ifodalash usuli.
Muloqotchanlik – Odamlarning suhbatdagi ochiqligi, boshqalar bilan qanday
aloqa qilish uslubi.
Harakatlarning tezligi va moslashuvchanligi – Muammolarga javob qaytarish
tezligi, yangi sharoitlarga moslashishi.
Misol sifatida kuzatish metodidan foydalanish
Farzandining temperamentini o‘rganmoqchi bo‘lgan ota-ona quyidagilarni
kuzatishi mumkin:
-bola yangi o‘yinchoqqa qanday munosabat bildiradi? Darhol qiziqadimi yoki
asta-sekin o‘rganib chiqadimi?
-begona odamlar bilan qanday aloqa qiladi? Tez moslashadimi yoki uzoq vaqt
yopiq qoladimi?
-muammoga duch kelganda qanday reaksiya bildiradi? Darhol yechim izlaydimi
yoki sabrsizlik bilan reaksiya bildiradimi?
Suhbat metodi
Suhbat: Tadqiqotchi shaxs bilan bevosita muloqot qilib, uning temperamentiga oid
ma’lumotlarni oladi. Suhbat davomida shaxsning hissiy reaktsiyalari, qiziqishlari va
munosabatlari aniqlanadi.
So‘rovnoma: Maxsus tuzilgan savollar yordamida shaxsning temperament
xususiyatlari aniqlanadi. Bu usul ko‘p sonli respondentlar bilan ishlashda qulaydir.
Temperamentni o‘rganishda suhbat va so‘rovnoma usullari keng qo‘llaniladi.
Ushbu metodlar shaxsning xulq-atvori, his-tuyg‘ulari va dunyoqarashini tushunishga
yordam beradi.Bu usulda shaxs bilan bevosita muloqot qilinadi va uning javoblari
asosida temperament xususiyatlari tahlil qilinadi.
Suhbatning asosiy xususiyatlari:
Erkin yoki strukturaviy bo‘lishi mumkin – Ba’zan oldindan tayyorlangan
savollar beriladi, ba’zan esa suhbat tabiiy oqimda davom etadi.
Tashqi muhit ta’siri kam bo‘ladi – Shaxs o‘zini erkin his qilishiga harakat
qilinadi.
To‘g‘ridan-to‘g‘ri va bilvosita savollar beriladi – Shaxsning o‘zini qanday
tutishi va ichki hissiyotlarini ochib berishga yordam beradigan savollar ishlatiladi.
Temperamentni aniqlash uchun savollar misollari:
-siz yangi odamlar bilan tez til topishasizmi yoki biroz vaqt talab qiladimi?
-stressli vaziyatda qanday munosabat bildirishingizni tasvirlab bera olasizmi?
-muammolarni hal qilishga darhol kirishasizmi yoki avval yaxshilab o‘ylab
ko‘rasizmi?
-vaqtingizning ko‘p qismini yolg‘iz o‘tkazishni yoqtirasizmi yoki doimo jamoa
orasida bo‘lishni ma’qul ko‘rasizmi?
So‘rovnoma metodi
Bu usulda shaxsga oldindan tuzilgan savollar beriladi va ularning javoblari tahlil
qilinadi.
So‘rovnomaning asosiy xususiyatlari:
Strukturaviy bo‘ladi – Savollar oldindan tayyorlangan bo‘lib, ularning
javoblari tizimli tarzda qayd etiladi.
Tez natija olish mumkin – Javoblar umumiy baholanib, shaxsning
temperament turi aniqlanadi.
Obyektiv ma’lumot olish imkoniyati yuqori – Suhbatga qaraganda subyektiv
ta’sir kamroq bo‘ladi.
Mashhur temperament testlari va so‘rovnomalari:
Ayzenk temperament testi – Ekstraversiya, introversiya va nevrotizm
darajasini aniqlaydi.
Strelau temperamenti testi – Emotsional barqarorlik va reaktsiya tezligini
o‘lchaydi.
Belov temperament testi – Shaxsning temperament turini aniqlashga yordam
beradi.
Jung psixotipi testi (MBTI) – Shaxsiyat turlarini ekstravert-introvert
mezonlarida baholaydi.
So‘rovnoma usulining afzalliklari:
-Oson va tez bajariladi.
-Ko‘plab insonlarga bir vaqtning o‘zida qo‘llash mumkin.
-Strukturaviy yondashuv natijalarni aniqroq baholash imkonini beradi.
Kamchiliklari:
-Ayrim javoblar subyektiv bo‘lishi mumkin.
-Savollar noto‘g‘ri tushunilishi ehtimoli mavjud.
-Odamlar o‘zlarini ijobiyroq ko‘rsatish uchun noto‘g‘ri javoblar berishlari mumkin.
Test va metodikalar
Ayzenk testi: Shaxsning ekstroversiya, introversiya va emotsional barqarorlik
darajasini aniqlashga qaratilgan test. Bu test orqali shaxsning temperament turi
aniqlanadi.
Ayzenk temperament testi
Muallif:G.Ayzenk
Maqsad: Ekstraversiya (ochiqlik) va introversiya (yopiq bo‘lish) darajasini,
shuningdek, nevrotizm (emotsional barqarorlik) darajasini aniqlash.
Test tarkibi:



57 ta savoldan iborat.
Savollar shaxsning odatiy xatti-harakatlari va his-tuyg‘ulariga asoslangan.
Javob variantlari: “Ha” yoki “Yo‘q”.
Natijalar:



Ekstravert – ijtimoiy, faol, tashabbuskor.
Introvert – kamgap, ehtiyotkor, ichki dunyoga chuqur kirib boruvchi.
Nevrotizm darajasi – odamning stressga va hissiy ta’sirlarga qanchalik chidamli
ekanligini ko‘rsatadi.
Strelau testi: Temperamentning faollik, reaktivlik va emotsional sezgirlik kabi
parametrlarini o‘lchashga mo‘ljallangan test.
Strelau temperament testi
Muallif:Yan Strelau
Maqsad: Faollik, emosional barqarorlik va sezgirlik darajasini o‘lchash.
Test tarkibi:


60 dan ortiq savol.
Harakat tezligi, jismoniy va ruhiy moslashuvchanlik darajasi o‘lchanadi.
Natijalar:


Odamning harakatlar tezligi va stressga chidamlilik darajasi aniqlanadi.
Qanday sharoitlarda samarali ishlashi mumkinligi baholanadi.
Biografik usul
Shaxsning temperamentini va psixologik xususiyatlarini o‘rganish uchun uning
hayoti, tajribalari, o‘tmishdagi voqealari va xatti-harakatlarini tahlil qilish metodidir.
Ushbu usul insonning hayotiy yo‘li, muhim hodisalarga bo‘lgan munosabati va qaror
qabul qilish jarayonlarini o‘rganishga asoslanadi.
Biografik usulning asosiy xususiyatlari:
Shaxsiy tajribalarni tahlil qilish – Insonning hayotiy voqealari,
qiyinchiliklarga munosabati va ularning shaxsiyatga ta’siri o‘rganiladi.
Vaziyatlarga javob reaksiyasini aniqlash – Inson turli hayotiy vaziyatlarda
qanday
munosabat
bildirgani
baholanadi.
O‘tmish va hozirgi xulq-atvorni taqqoslash – Hayot davomida
temperamentda
qanday
o‘zgarishlar
bo‘lgani
tahlil
qilinadi.
Subyektiv va obyektiv manbalardan foydalanish – Shaxsiy fikrlar (o‘zining
esdaliklari) va tashqi baholar (do‘stlari, o‘qituvchilari, hamkasblari fikrlari) hisobga
olinadi.
Biografik usulda foydalaniladigan manbalar:
Avtobiografiya – Odamning o‘zi tomonidan yozilgan hayotiy tajribalari,
xotiralari.
Kuzatish va suhbat – Insonning o‘tmishi haqida ma’lumot olish uchun
to‘g‘ridan-to‘g‘ri
suhbat
o‘tkazish.
Shaxsiy hujjatlar – Kundaliklar, yozishmalar, tarjimai hollar, shaxsiy
yozuvlar.
Ijtimoiy muhit va oilaviy tarix – Odamning qanday oilada tarbiyalangani,
ijtimoiy muhit ta’siri.
Misol sifatida qo‘llanilishi:
Agar bir shaxsning temperamentini aniqlash kerak bo‘lsa, quyidagi savollar berilishi
mumkin:
-bolalikda qanday xarakter xususiyatlaringiz sezilarli edi?
-qanday hayotiy voqealar sizga kuchli ta’sir qilgan?
-stressli vaziyatlarga qanday munosabat bildirgansiz?
-o‘zingizni qaysi temperament turiga mansub deb hisoblaysiz va nima uchun?
Egizaklar metodi
Insonning temperament va shaxsiyat xususiyatlariga genetik va atrof-muhit
omillarining ta’sirini o‘rganish uchun qo‘llaniladigan psixologik va biologik tadqiqot
usuli. Bu metod yordamida bir xil genetikaga ega bo‘lgan monozigotik (bir tuxumli)
egizaklar va genetikasi qisman farqlanuvchi dizigotik (ikki tuxumli) egizaklar
solishtiriladi.
Metodning asosiy maqsadi:
-Temperament va xarakter shakllanishida genetikaning rolini aniqlash
-Atrof-muhitning (tarbiya, jamiyat, ijtimoiy omillar) ta’sirini o‘rganish
-Turli sharoitlarda tarbiyalangan egizaklar taqqoslanishi orqali tug‘ma va
orttirilgan xususiyatlarni ajratish
Egizaklar metodining turlari
Monozigotik egizaklarni o‘rganish
Bir xil genetikaga ega
o‘xshashliklari tahlil qilinadi.
egizaklarning
harakter
va
temperamentdagi
Agar ular turli sharoitlarda tarbiyalangan bo‘lsa, qanday farqlar paydo bo‘lishi
o‘rganiladi.
Dizigotik egizaklarni o‘rganish
Ular odatdagi aka-uka yoki opa-singil kabi faqat 50% genetik o‘xshashlikka ega.
Agar dizigotik egizaklarda temperament farqlari kuchli bo‘lsa, bu muhit ta’sirini
ko‘rsatadi.
Turli oilalarda tarbiyalangan egizaklarni solishtirish
Bir xil genetikaga ega bo‘lib, turli muhitda o‘sgan egizaklarning temperament
va xulq-atvoridagi o‘xshashlik va farqlar o‘rganiladi.
Egizaklar metodi orqali o‘rganiladigan jihatlar
Ekstraversiya va introversiya – Ochiq, ijtimoiy odam bo‘lish yoki kamgap va
ichki dunyoga yo‘nalgan bo‘lish genetik yoki muhit ta’sirida shakllanishi o‘rganiladi.
Stressga chidamlilik – Turli vaziyatlarda odamlarning qanday javob berishi
genetik yoki muhit bilan bog‘liq ekanligi aniqlanadi.
Hissiy barqarorlik – Temperamentning tug‘ma xususiyat ekanligini isbotlash
uchun o‘xshash hayotiy tajribaga ega bo‘lmagan egizaklarning emotsional
reaktivligi taqqoslanadi.
Iqtidor va qobiliyatlar – Egizaklarning turli sohalardagi qobiliyatlari (masalan,
musiqa, sport, fan) o‘rganilib, tug‘ma qobiliyatlar darajasi aniqlanadi.
Xulosa
Temperament insonning tug‘ma psixofiziologik xususiyatlarini aks ettiruvchi
muhim omillardan biri bo‘lib, uning xulq-atvori va hayot tarzi shakllanishida katta rol
o‘ynaydi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, temperament asosan genetik omillarga
bog‘liq bo‘lsa-da, muhit va tarbiya ham uning rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi
mumkin.Temperamentning sangvinik, xolerik, flegmatik va melanxolik kabi turlari
insonning emotsional barqarorligi, energetik darajasi va atrof-muhit bilan o‘zaro
munosabatlarini aniqlashga yordam beradi. Ushbu turli temperament tiplari insonning
kasbiy faoliyati, ta’lim jarayoni va kundalik hayotida muhim ahamiyatga ega.
Temperamentni o‘rganish metodlari orasida kuzatish, suhbat, testlar,
eksperiment, biografik usul va egizaklar metodi kabi yondashuvlar mavjud. Bu
metodlar temperamentning tug‘ma va orttirilgan jihatlarini aniqlashda yordam beradi
hamda insonning individual xususiyatlarini tahlil qilish imkonini beradi.Umuman
olganda, temperamentni o‘rganish inson shaxsiyatini yaxshiroq tushunish, ta’lim va
kasbiy yo‘nalishlarni to‘g‘ri tanlash hamda insonlar o‘rtasidagi munosabatlarni
yaxshilashga xizmat qiladi. Shu sababli, temperament turlarini va ularni o‘rganish
metodlarini bilish nafaqat psixologlar, balki har bir inson uchun foydalidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
G‘.N. G‘ozibekov – “Psixologiya”,
B. Xodjaev – “Umumiy psixologiya”,
Yadgarova O.I., Norboyeva L.A. – “Temperamentning psixologiyadagi ahamiyati va
turlari”,
Mardiyeva Sh.A., Axmatova N.F. – “Shaxsning psixologik xususiyati:
temperamentning psixologiya fanida o‘rganilishi”
hamda internet saytlari