AMIR TEMUR NOMIDAGI
0 ‘ZBEKIST0N RESPUBLIKASI
» DAVLAT XAYFSIZLIK XIZMATI
AKADEMIYASI
IQTISODIYOTNING
ILMIY-AMALIY ASOSLARI
DARSLIK
TOSHKENT - 2022
AMIR TEMUR NOMIDAGI O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI
DAVLAT XAVFSIZLIK XIZMATI AKADEMIYASI
GUMANITAR VA IJTIMOIY-IQTISODIY
FANLAR KAFEDRASI
U.O‘. Azizov, H.P. Abulqosimov,
N.A. Xoliyarov, A.A. Ismailov
IQTISODIYOTNIN G
ILMIY-AMALIY ASOSLARI
Darslik
TOSHKENT
“IQTISOD-MOLIYA”
2022
UO‘K 330.1(075)
К В К 65.290уа7
1 -9 8
Iqtisodiyotning ilm iy-am aliy asoslari: Darslik / Toshkent: U .O ‘. A zizov, H P. A bulqosim ov,
N.A. X oliyarov, A.A. Ism ailov; - Т.: «Iqtisod-M oliya», 2022. —512 b.
Taqrizchilar:
N. M .M axm udov iqtisodiyot fanlari doktori, professor
S. U .M exm onov iqtisodiyot fanlari doktori, professor
K. Sh.Ibragimov iqtisodiyot fanlari b o 'y ich a falsafa doktori, dotsent
O 'z b e k is to n R e s p u b lik a s i O liy v a o ‘rta m a x su s ta ’lim v a z irlig in in g 2 0 2 2 -y il 17-m artd ag i
1 06 -so n li b u y r u g 'ig a a so sa n n a sh rg a ru x s a t b erild i. G u v o h n o m a ra q a m i 106-350.
M ualliflar: iqtisodiyot fanlari nomzodi, professor A zizov U. O 1.,
iqtisodiyot fanlari doktori, professor A bulqosim ov H. P.,
iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent X oliyarov N. A.,
iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Ism ailov A. A.
M azkur darslik, iqtisodiyotning ilmiy-am aliy asoslari fanining o ‘quv rejasi va fan dasturi asosida
tayyorlangan bo‘lib, unda iqtisodiy ta ’lim otlam ing paydo bo'lishi, mikroiqtisodiyot va m akroiqtisodiyot,
iqtisodiyotning real sohalari, m oliya sektori, iqtisodiyotning davlat tom onidan tartib solinishi, jahon
xo'jaligi, O 'zbekiston iqtisodiyoti va uning jah o n xo'jaligi ham da M arkaziy O siyo m intaqasi iqtisodiy
tizim idagi o ‘m i keng yoritilgan.
Hozirgi dunyoda kechayotgan geoiqtisodiy globallashuv va dunyo m am lakatlarining o ‘zaro
integratsiyalashuvi sharoitida O 'zbekiston R espublikasining iqtisodiy xavfsizligini himoya qilish, milliy
iqtisodiyotning rivojlanishida iqtisodiyot subyektlariga am aliy yordam ko'rsatish uchun D X X
xodim laridan alohida bilim, k o 'n ik m a va m ahorat talab etiladi. U shbu xususiyatlarga D X X xodim larining
nazariy va amaliy tayyorgarligi natijasida erishiladi.
Darslikda iqtisodiy ta ’lim otlarning paydo bo 'lish i, iqtisodiy tizim lar va undagi mulkiy
m unosabatlar, m ikroiqtisodiyot, m akroiqtisodiyot nazariyasi va am aliyoti, makroiqtisodiy beqarorlik,
iqtisodiy sikllar, ishsizlik va inflyatsiya m uammolari, m akroiqtisodiy hisoblar, iqtisodiy xavfsizlikka ichki
va tashqi tahdidlar, ulam i oldini olish masalalarining m azm un-m ohiyati, tushunchalar va iboralam ing
ilm iy-nazariy ham da amaliy jihatlari, o ‘ziga xos xususiyatlari, mavzularni o'zlashtirish va m ustahkam lash
uchun nazorat ham da test savollari, glossariy va adabiyotlar ro'yxati izchil ketm a-ketlikda, tizimli
ravishda bayon etilgan.
Ushbu darslik, O 'zbekiston Respublikasi D avlat xavfsizlik xizmati uchun m alakali kadrlar
tayyorlash tizim ini takom illashtirish, m agistrantlam i tayyorlash, malakasini oshirish, davlat xavfsizligi
ixtisosligi b o 'y ich a ilmiy izlanishlam i am alga oshirish ham da D X X bo'linm a va organlarini ilm iy-uslubiy
ta ’minlashga xizmat qiladi.
M azkur darslikdan DXX A kadem iyasining m agistratura mutaxassisligida tahsil oluvchi
tinglovchilar uchun m o'ljallangan b o iib , undan kursantlar, malaka oshirish kursi tinglovchilari,
doktorantlar, mustaqil izlanuvchilar va professor-o'qituvchilar foydalanishlari mumkin.
A m ir Tem ur nom idagi O 'zbekiston Respublikasi D avlat xavfsizlik xizm ati akademiyasi
Kengashida k o 'rib chiqilib, nashrga tavsiya etilgan (2021-yil 29-dekabrdagi 5-sonli bayonnoma).
UO‘K 330.1(075)
KBK 65.290ya7
ISBN 978-9943-8329-2-3
© U.O‘. Azizov, H.P. Abulqosimov,
N.A. Xoliyarov, A.A. Ismailov, 2022
© “IQTISOD-MOLIYA”, 2022
MUNDARIJA
KIRISH............................................................................................................. ............. 3
I BO‘LIM. IQTISODIY TA’LIMOTLAR NAZARIYASI................................... 5
1-MAVZU. IQTISODIY TA’LIMOTLARNING PAYDO BO‘LISHI, ASOSIY
BOSQICHLARI VA RIVOJLANISH YO‘NALISHLARI.................................. 5
1.1. Iqtisodiy tafakkur, oqim va ta ’limotlarning vujudga kelishi........................... 5
1.3.Iqtisodiyot nazariyasi metodologiyasi va iqtisodiy qonunlar........................ 16
2-MAVZU. IQTISODIY TIZIMLAR VA MULKCHILIK
MUNOSABATLARI................................................................................................. 26
2.1. Iqtisodiy tizim mazmuni va uning elementlari................................................26
2.2. Ijtimoiy-iqtisodiy tizim turlari va ularning o'zgarishi sabablari.................31
2.3. Iqtisodiy tizimlarda mulk va mulkchilik munosabatlari................................ 41
3-MAVZU. MIKROIQTISODIYOT..................................................................... 49
3.1. Mikroiqtisodiyot: bozor va narx-navo............................................................ 49
3.2. Talab tushunchasi va uning mohiyati. Talab qonuni....................................62
3.3. Taklif tushunchasi va uning mohiyati. Taklif qonuni.................................... 69
3.4. Talab miqdori va taklif miqdori о ‘rtasidagi nisbatning о ‘zgarishi. Bozor
muvozanati................................................ л.............................................................. 72
4-MAVZU. MAKROIQTISODIYOT....................................................................78
4.1. Makroiqtisodiyot: nazariya va amaliyot......................................................... 78
4.2. Makroiqtisodiy beqarorlik: iqtisodiy sikllar, ishsizlikva inflyatsiya...........84
4.3. Makroiqtisodiy hisoblar: davlat byudjeti va to ‘lov balansi......................... 90
4.4. Iqtisodiy о ‘sish va ijtimoiy rivojlanish........................................................... 99
II BO‘LIM. REAL IQTISODIYOT..................................................................... 108
5-MAVZU. AGRAR SEKTOR............................................................................. 108
5.1. Agrar sektor va agrar munosabatlarning iqtisodiy mazmuni.................... 108
5.2. Yer rentasiva ijara munosabatlari............................................................... 114
5.3. Qishloq xo ‘jaligining oziq-ovqat xavfsizligini ta minlashdagi о ‘rn i......... 122
6-MAVZU. SANOAT M AJMUASI..................................................................... 132
6.1. Sanoat majmuasi tarmoqlarining tuzilishi va davlat sanoat siyosatining
maqsadi va vazifalari............................................................................................. 132
6.2. O'zbekistonda sanoatning rivojlanishi tendensiyalari, muammolari va
istiqbol yo'nalishlari.............................................................................................. 138
6.3. Mudofaa sanoati kompleksi........................................................................... 150
7-MAVZU. YOQILG‘I-ENERGETIKA TARMOG‘1..................................... 157
7.1. Strategik ahamiyatga ega tarmoqlarning milliy iqtisodiyotdagi о ‘r n i..... 157
7.2. Yoqilg'i-energetika tarmog'i: iqtisodiy tahlil............................................. 160
7.3. Yoqilg'i-energetika majmuasini rivojlantirish istiqbolla ri........................ 166
8-MAVZU. TRANSPORT TIZIMI......................................................................172
8.1. Transport tizimi iqtisodiy tizim rivojlanishining muhim yo nalishi
sifatida.....................................................................................................................172
8.2. Transport tizimining texnikaviy-iqtisodiy ко ‘rsatkichlari........................... / 78
8.3. Transport tizimining rivojlanish tendensiyalari........................................... 183
9-MAVZU. QURILISH MAJMUASI...................................................................193
9.1. Qurilish kompleksi va uning xalq xo jaligida tutgan о ‘rni......................... 193
9.2. Kapital qurilish va kapital qo'yilmalar......................................................... 197
9.3. Qurilish kompleksining moddiy-texnika bazasi............................................ 200
10-MAVZU. MEHNAT RESURSLARI VA INSON KAPITALI.................. 207
10.1. Mehnat resurslari, tarkibi va iqtisodiyotdagi vazifalari........................... 207
10.2. Mehnat bozori va uning о ‘ziga xos xususiyatlari....................................... 213
10.3. Inson kapitali va uni rivojlantirish masalalari........................................... 220
11-MAVZU. XIZMATLAR SOHASI...................................................................229
11.1. Xizmat ко rsatish sohalarining rivojlanish tendensiyalari....................... 229
11.2. Pullik xizmatlar sohasining iqtisodiy rivojlanishdagi roli........................ 236
11.3. Turizm sohasining rivojlanish istiqbollari..................................................241
III BO‘LIM. MOLIYAVIY SEKTOR..................................................................245
12-MAVZU. BANK VA BANKLAR FAOLIYATI............................................245
12.1. Banklar va ularning iqtisodiyotda tutgan о ‘r n i......................................... 245
12.2. Markaziy bank: maqsadi va vazifalari........................................................251
12.3. Tijorat banklari: turlari, maqsadi va funks iyalari ..................................... 260
13-MAVZU. NOBANK KREDIT TIZIMI.......................................................... 267
13.1. Mikrokredit tashkilotlari va ularning faoliyati.......................................... 267
13.2. Lombardlar va ularningjamiyatda tutgan о ‘rni........................................ 272
13.3. Lizing kompaniyalari.................................................................................... 277
14-MAVZU. SUG‘URTA TIZIMI........................................................................282
14.1. Sug'urta bozori va uning asosiy vazifalari..................................................282
14.2. Sug'urta kompaniyalari faoliyati................................................................ 287
14.3. Sug'urta tizimini takomillashtirish masalalari.......................................... 292
IV BO‘LIM. IQTISODIYOTNI DAVLAT TOMONIDAN TARTIBGA
SOLISH...................................................................................................................... 300
15-MAVZU. MOLIYAVIY NAZORAT ORGANLARI FAOLIYATI..........300
15.1. Fiskal nazorat organlari............................................................................... 300
15.2. Monetar nazorat organlari...........................................................................304
15.3. Hisob palatasi va uning vazifalari.............................................................. 310
16-MAVZU. DAVLAT IJTIMOIY SIYOSATI..................................................315
16.1. Davlatning ijtimoiy siyosati va aholi daromadlari....................................315
16.2. Daromadlar tengsizligi va kambag'allik chegarasi...................................321
16.3. Kam ta ’minlangan aholini ijtimoiy himoyalash......................................... 328
17-MAVZU. MAMLAKATNING IQTISODIY XAVFSIZLIGI................... 333
17.1. Iqtisodiy xavfsizlikning mohiyati, shakllari va ко ‘rsatkichlari................333
17.2. Iqtisodiy xavfsizlikka tahdidlar tasnifi........................................................339
17.3. Iqtisodiy xavfsizlikni ta ’minlash masalalari.............................................. 345
V BO‘LIM. JAHON XO'JALIGI........................................................................ 352
18-MAVZU. GLOBALLASHUV VA IQTISODIY
INTEGRATSIYALASHUV...................................................................................352
18.1. Jahon xo'jaligi va lining evolyutsiyasi.......................................................352
18.2. Jahon xojaligining globallashuvi.............................................................. 356
18.3. Xalqaro mehnat taqsimoti va ishchi kuchi migratsiyasi.......................... 363
18.4. Xalqaro iqtisodiy integratsiya.....................................................................369
19-MAVZU. JAHON BOZORI VA XALQARO SAVDO...............................376
19.1. Jahon bozori va uning rivojlanish bosqichlari.......................................... 376
19.2. Xalqaro savdo nazariyalari, tarkibi va rivojlanish bosqichlari...............383
19.3. Xalqaro valyuta-kredit munosabatlari va valyiita tizimlari..................... 388
19.4. Tashqi savdoni tartibga solishning tarifva notarif usullari....................395
20-MAVZU. MARKAZIY OSIYO DAVLATLARINING JAHON
XO‘JALIGIDA TUTGAN 0 ‘RNI........................................................................ 404
20.1. Markaziy Osiyo davlatlarining iqtisodiyotiga umumiy tavsif..................404
20.2. Mintaqa davlatlarining iqtisodiy rivojlanish tendensiyalari.................... 409
20.3. О ‘zbekistonning Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan iqtisodiy
integratsiyalashuvi................................................................................................. 414
21-MAVZU. 0 ‘ZBEKIST0NNING JAHON XO‘JALIGIGA
INTEGRATSIYALASHUVI................................................................................ 422
21.1. О ‘z bekistonning tashqi iqtisodiy faoliyatining huquqiy asoslari.............422
21.2. О ‘zbekistonning xorijiy vaqo'shni davlatlar bilan iqtisodiy hamkorligi 427
21.3. О ‘zbekistonning jahon bozoriga chiqish imkoniyatlari........................... 433
22-MAVZU. 0 ‘ZBEKIST0NDA RAQAMLI IQTISODIYOTNING
SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI..............................440
22.1. Raqamli iqtisodiyot tushunchasi, maqsadi va tavsifi.................................440
22.2. Blokcheyn texnologiyalarining yaratilishi va iqtisodiyotga ta ’s iri......... 446
22.3. Raqamli iqtisodiyotda kichik biznes va tadbirkorlik.................................449
22.4. Kriptovalyutalar bozorining rivojlanishi................................................... 455
GLOSSARIY............................................................................................................461
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI....................................... 504
Azizov Ulug‘bek 0 ‘ktamovich,
Abulqosimov Hasan Pirnazarovich,
Xoliyarov Nuriddin Aralovich,
Ismailov Alisher Agzamovich.
IQTISODIYOTNING ILMIYAMALIY ASOSLARI
DARSLIK
Muharrir Sh. Bazarova
Badiiy muharrir K. Boyxo'jayev
Kompyuterda sahifalovchi Z. UlugЪekova
Nashr. lits. AI № 305.
B o s is h g a ruxsat 20.06.2022-yilda berildi.
Bichimi 60x84/ie.
Ofset qog'ozi. «New Times Roman» gamiturasi.
Shartli b.t.29,5. Nashr hisob t.30,6.
Adadi 100 dona. 27-buyurtma.
“IQTISOD-MOLIYA” nashriyoti.
100000, Toshkent, Amir Temur, 60-A\
“DAVR MATBUOT SAVDO” MChJ
bosmaxonasida chop etildi.
100198, Toshkent, Qoyiiq, 4-mavze, 46.