“Mevachilik va sabzavotchilik”
fanidan tayyorlangan
MUSTAQIL
ISH
Mavzu: Danakli mevalarni yetishtirish
va ularga shakl berish texnologiyasi
R E J A:
Danak mevali daraxtlarni xalq xo’jaligidagi
ahamiyati.
2. Danakli mevalardan gilos va shaftolini navlari
haqida.
3. Danakli mevalardan olxo’ri va olcha haqida
4. Xulosa
5. Foydalanilgan adabiyotlar
1.

Danak mevali daraxtlarni asosan Farg’ona va zarafshon vodiysida
ko’p tarqalgan bo’lib umumiy mevazorlar maydonini 90 % o’rikka
to’g’ri keladi. O’rik xalq xo’jaligida sanoat uchun xom ashyo
vazifasini o’taydi, unda 20 % shakar bor. O’rik daraxti har xil
tuproqlarda, lekin tuproq qatlami 0,5—2 m bo’lgan toshloq yerlarda
yaxshi o’sadi. Tor qiyaliklari, suv bilan yaxshi ta‘minlangan,
unumdor toshloq yerlarda ham o’saveradi. Qurg’oqchilikka ancha
chidamli. Navi va o’stirilayotgan sharoitga qarab mevasi tarkibida
20% gacha shakar, organik kislotalar, karotin (provitamin A) vitamin
S, xushbuy va mineral moddalar, marizida 58% gacha moy va 20%
gacha oqsil bor. Mevasi yeyiladi, quritiladi hamda qonserva qilinadi
O’rta Osiyo ham shaftolining qadimiy markazi hisoblanadi. Bu yerda
asosan Farg’ona, Zarafshon vodiysida, O’zbekistonning janubig’arbiy zonasida, shuningdek, Tojikistoning tog’li rayonlarida ko’p. U
Armanistonda, Gro’ziyada, Dog’istonda ham keng tarqalgan.
Mevasining ta‘mi yaxshi. Tarkibida parvarishlash sharoitiga qarab
14% gacha shakar, 0,4—1,0% olma va limon kislotalar, 0,7% ga yaqin
pektin, shuningdek oshlovchi moddalar, A va S vitaminlar, mineral
to’zlar bor. Mevasi yangiligida iste‘mol kilinadi, konserva
tayyorlanadi, quritilib qoqi qilinadi.
Gilos navlari

Gilos mo‘tadil issiq va issiq iqlim o’simligidir. Kavkaz va Qrimning
tilog’och o’rmonlarida yovvoyi holda o’sadi. Ukgaina va
Moldaviyada yovvoyilashgan yakkayakka daraxtlarini uchratish
mumkin. Madaniy gilos Kgimda, Dogistonda, Ozarbayjon,
Armaniston va Gruziyada, Ukgainaning janubida, Kgasnodar
o’lkasida, Moldaviyada, o’rta Osiyoda, jumladan O’zbekistonda
keng tarqalgan. Keyingi vaqtda Baltika boyi respublikalarida ham
muvaffakiyatli ekib o’stirilmokda. Madaniy gilos yovvoyi turidan
chiqarilgan. Gilos boyi 10-15 m gacha yetadigan, shox-shabbasi
siyrak, yo’g’on shoxlari kam bo’lgan baland daraxt. O’zbekistonda
gilos daraxtining tanasi issiqdan qovjirab po’stlog’i yog’ilib ketadi.
Tinim holatidagi ko’rtaklari kam bo’ladi, shuning uchun ham
asosiy qismlari qurib qolganda shox-shabbasi yaxshi tiklanmaydi.
Gilosning ayrim daraxtlari 80— 100 yil yashaydi. Sovuqdan kam
zararlanadi.
 O’zbekiston sharoitida bir to’p gilosdan 150—300 kg gacha
hosil olinadi. Mevasi erta—may oxiri, iyun boshlarida
pishadi. Qattik etli navlari o’zoqqa tashishga chidamli.
Mevasi dumaloq, yuraksimon, sarik, qizil, tuq qizil rangda,
eti shirali, sirti tekis bo’ladi. Mevasining tarkibida 12,2%
shakar, 0,23% turli kislotalar va S hamda A vitaminlar
bo’ladi. Gilos yorug’lik va issiqlikka talabchan daraxt.
Shuning uchun bizda uning gul kurtaklarini,
ko’chatzorlardagi ko’chatini va yosh novdalarini ko’pincha
sovuq o’rib ketadi. O’zbekistonda o’stirilayotgan ko’pchilik
olcha navlari Cerasus Vulgaris Mill turidan kelib chiqqan.
Gilos bilan olchani chatishtirish natijasida duragaylar
chiqarilgan. Olcha daraxt va bo’ta shaklida o’sadi.
Daraxtsimon olcha navlarida hosili bir yillik novdalarda
joylashadi. Olcha danakli mevalar ichida sovuqqa ancha
chidamli o’simlikdir.
Shaftoli navlari

Shaftoli turlari: jaydari shaftoli (P.Vilgaris Mill). O’rta Osiyoda yovvoyi holda
uchraydi. Boyi 6—9 m gacha yetadi, shox-shabbalari tarvakaylagan. Daraxti tez
o’sadi. Ko’plab novdalar chiqaradi. Barglari lantsetsimon, tuksiz, cheti tishchali.
Kurtak chiqarmasdan oldin gullaydi. Ekilayotgan navlarning asosiy qismi
shaftolining oddiy turiga mansubdir. Farg’ona shaftolisi (anjir shaftoli) P.
Ferganensis (kost yet Riad) kovet kost). O’rta Osiyoda yetishtiriladi. Bu nav barg
tomirining to’zilishi, danagi sirtining parallel bujmayishi va ko’pincha mevasining
yapaloqligi bilan P. Vulgar s avlodidan farq qiladi.

David shaftolisi (P. DavidianaSarr). Daraxtining boyi 8 m gacha bo’ladi. Mevasi
bujmaygan, yashil-sarg’ish tusli bo’lib, Shimoliy Xitoyda yovvoyi holda o’sadi.
Sovuqqa, qo’rg’oqchilikka hamda issiqqa chidamli. Shaftoli, o’rik, bodom va
olxo’ri uchun payvandtag sifatida foydalanish mumkin.

Mir shaftolisi (P. mira (koehus). kov. yet kost). Xitoyda dengiz sathidan 3000 m
balandlikda yovvoyi holda o’sadi. Daraxtining boyi 8 m gacha yetadi, kech
gullaydi, sovuqqa chidamli navlar chiqarishda foydalanish mumkin. O’zbekistan
sharoitida shaftoli daraxtlari kuchli o’sadi, bir yillik novdasining o’zunligi 1—1,5 m
ga boradi. Sho’r yerlarda 7—10 yildan ortiqroq o’sadi. Issiqsevar o’simlik. Bahorgi
qora sovuqdan birinchi navbatda meva ko’rtaklari, g’unchalari va guli zararlanadi
Olxo’ri va olcha navlari.

O’zbekistonda xonaki olxo’ri navlari (Prunusdomestica) ko’p tarqalgan,
yovvoyi holda o’sadiganlari uchramaydi.

Daraxtining boyi 6—12 m ga yetadi. Bo’tasimon, to’psimon va daraxt
shaklida o’sadigan turlari bor. Tez hosilga kiradi. Yevropaning sharq va
janubidan keltirilgan vengerka tipidagi olxo’rilar O’zbekiston uchun juda
qimmatli hisoblanadi.

Olxo’ri o’rikka nisbatan sovuqqa chidamliroq bo’ladi. Samarkand,
Toshkent, Farg’ona, Surxondaryo oblastlarining baland tog’ etaklari
olxo’ri o’stirish uchun juda qulay hisoblanadi.

Tog’olcha — Tyanshanda va Kopet-Dog’da o’sadi. Tog’li rayonlarda, tog’
etaklarida ham ko’plab uchratish mumkin. Undan olxo’riga payvandtag
sifatida foydalaniladi. O’zbekistonda Eron, Turkiya va Armanistondan
keltirilgan Tog’olcha xillari ko’p tarqalgan. Bizda buni ko’ksulton deb
yuritiladi.
 O’rta Osiyo bog’larida olxo’ri bilan tog’olchani chatishtirish
natijasida olingan olxo’ri tog’olcha duragayi uchraydi. U
o’rikka nisbatan bahorgi sovuqlarga hamda kasalliklarga
chidamli hisoblanadi. O’rikka qaraganda kechroq gullaydi,
har yili hosil beradi. O’zbekiston sharoitida olxo’ri o’rtacha
30—35 yil yashaydi. Sovuqqa chidamli bo’ladi. Olxo’rining
ildizi yer betiga yaqin joylashadi. Shuning uchun olxo’ri
ekiladigan yer suv bilan yaxshi ta‘minlangan va unumdor
bilishi kerak. Sizot suvi 1,5—2 m dan past joylashgan
yerlarda olxo’ri yaxshi o’sadi va mo’l hosil beradi. Olcha har
xil to’proqlarda o’saveradi. Sizot suvlari yuza joylashgan
yerlarda yaxshi o’sadi, lekin sho’r yerlarni xohlamaydi.
Katta yoshli daraxtlarning shoxshabbasi qalinlashib
ketganda ular siyraklashtiriladi
Gilos ko’chatlarini ekish qoidalari

Ekish paytida gilos janubi-g'arbiy, janubdan yoki g'arbdan kichik bir hududning
yumshoq qiyaliklarini afzal ko'radi. Gilos ekish qoidalariga ko'ra, yaxshi havoni
tozalash kerak, chunki bunday joylarda tuproq yaxshi isiydi, bu esa o'simliklarga
ijobiy ta'sir qiladi. Biroq, gilosni balandroq erga ekish tavsiya etilmaydi, chunki
qishda o'simlik shamoldan tepalikdan qor ko'targanligi sababli o'simlikning ildiz
tizimi muzlashi mumkin.

Agar gilos ko'chatlari panjara bo'ylab ekilgan bo'lsa, ular yaxshi yoritilgan tomonga
joylashtirilishi kerak. Gilosning boshqa daraxtlar (masalan, olma daraxtlari) bilan
soyalanishini oldini olish uchun, janubiy tomondan ko'chatlar joylashtirilgan. Agar
siz shimol tomonda gilos eksangiz, daraxt cho'zilib ketadi va deyarli hech qanday
meva bermaydi. Mitti va yarim mitti daraxtlar ham etarli yorug'lik va issiqlikni
talab qiladi.

Gilos har xil turdagi tuproqlarda yaxshi o'sadi, ammo yuqori hosil va barqaror meva
olish uchun u juda ko'p havo oladigan, etarli darajada namlangan, yuqori jismoniy
xususiyatlarga ega unumdor tuproqqa ekilgan. Bunday xususiyatlar chernozem,
engil qumloq va o'rmon tuproqlariga ega.

Gilos og'ir loy tuproqlarga, shuningdek kislotaga toqat qilmaydi. Ushbu ekinni ekish
uchun pasttekisliklar va vodiylar yaroqsiz, chunki bu joylarda salqin havo va namlik
to'plangan. Gilosning to'liq o'sishi va rivojlanishi uchun eng qulay sharoit ozgina
kislotali yoki neytral reaktsiyaga ega bo'lgan tuproqlarda.
Ekish paytida gilos ko'chatlari orasidagi masofa

Rossiyaning janubida ham, o'rta bo'lagida ham gilos bog'ini ekish uchun eng yaxshi ekish materiallari
- bu yaxshi rivojlangan tojli yillik ko'chatlar. Biroq, shimoliy hududlarda ikki yillik ko'chat ekish
afzalroqdir.

Ko'chatlarni ekishdan oldin er osti suvlarining chuqurligini tekshirish kerak. Ular er yuzasidan 2 m
masofada joylashgan bo'lishi kerak. Ko'chatlar ekish uchun quyidagicha tayyorlanadi: qishda qazishni
olib borgandan so'ng, ular yaxshilab tekshiriladi, shikastlangan ildizlari qirqiladi, shuningdek tojning
qo'shimcha shoxlari olinadi.

Ekish erta bosqichlarda amalga oshiriladi, chunki qazilgan ko'chatlar tezda paydo bo'lib, o'sishni
boshlaydi. Agar siz ekish bilan kechiksangiz, ko'chatlar ildiz otmasligi mumkin (hatto ularga etarlicha
g'amxo'rlik bilan).

Tuproqni mineral va organik o'g'itlar bilan yotqizish, shuningdek zarur bo'lganda ohak daraxtlarni
ekishdan kamida 1,5-2 yil oldin va o'tgan yilning sentyabridan kechiktirmasdan amalga oshiriladi.

Agar tuproq o'rtacha unumdorlikka ega bo'lsa, go'ng, kompost yoki chirindi o'g'it sifatida ishlatiladi,
bu odatda 1 m2 uchun 5-6 kg ni tashkil qiladi. Tuproq buzilgan taqdirda, bunday o'g'itlarning tezligi 1
m2 uchun 8-9 kg ni tashkil qiladi. Mineral o'g'itlar organik o'g'itlarga nisbatan 2 baravar kam
miqdorda qo'llaniladi.

Gilos ko'chatlari orasidagi masofa xilma-xilligiga bog'liq. Yubileinaya, Vladimirskaya va Shubinka kabi
gilos navlari keng tojli daraxtlar bir-biridan 3,5 m masofada ekilgan. Yarim mitti tipidagi gilos ekish
paytida masofa o'rtacha 2,5 m.

Gilos ekishda siz daraxtlarning siqilgan tartibini o'z ichiga olgan sxemaga rioya qilishingiz mumkin.
Odatda bu mevaning ta'miga ta'sir qilmaydi.
Meva daraxtlarini ekish: olxo'ri ko'chatlari orasidagi masofa

Kuzda sotib olingan olxo'ri ko'chatlari qish uchun chuqur qazilgan, chuqurligi 45 sm
gacha cho'zilgan shakldagi teshikda qazilgan va ular xandaqqa burchak ostida
yotqizilgan, so'ngra poyaning yarmida tuproq bilan qoplangan. Keyin atrofdagi
tuproq tamplanadi. Qishda, ko'chatlar qor bilan qoplangan - shuning uchun ular
sovuqdan yaxshiroq himoya qilinadi. Olxo'ri o'sishi uchun tog'lar, engil qumloq
tuproqlar mos keladi. Bahorda daraxt ekish. Olxo'ri ekish paytida masofa birbiridan kamida 3 m.

Fide ekish uchun ular 60 sm chuqurlikdagi va 90 sm kenglikdagi teshik
qazishadi.Uning yuqori unumdor tuproq qatlami bir tomonga, pastki tomoni boshqa
tomonga joylashtirilgan. Keyin, chuqurning markazida qo'nish ustuni o'rnatiladi va
yuqori qatlamning uchdan ikki qismi tuproq bilan to'ldiriladi. Oldindan unga
organik va mineral o'g'itlar qo'shiladi: 12 kg kompost yoki chirigan go'ng, 1 kg
superfosfat, 0,5 stakan kaliy xlorid yoki 5 stakan o'tin kuli.

Olxo'ri ko'chatlarini ekish ikkalasiga ham mos keladi. Fidanni shimol tomonga
o'rnatish kerak, ildizlar höyüğün yuzasiga yoyiladi, keyin unumdor tuproq chuqurga
quyiladi. To'g'ri ekilganida, fide ildiz bo'yni tuproq yuzasidan 4-5 sm masofada
joylashgan. Ekishdan so'ng, yosh daraxt atrofida teshik qazilgan, shundan so'ng fide
sug'oriladi. Garter olxo'ri payvandlash plyonka yoki plyonka yordamida amalga
oshiriladi. Agar bog 'hududidagi er osti suvlari darajasi 1,5 m dan yuqori bo'lsa,
olxo'ri ekishdan oldin tuproq 0,5 m ga ko'tariladi.
Daraxtlarga shakl berish

bogʻdorchilik va manzarali bogʻdorchilikda qoʻllaniladigan agrotexnologik
usullardan biri, daraxt va butalar shox-novdalarini butash, siyraklatish,
qisqartirish yoʻli bilan ularni muayyan bir koʻrinishda oʻstirish. D.sh.b.
daraxtning havo, yorugʻlikdan yaxshi bahramand boʻlishi, oziq moddalarning
hosilli novdalarda toʻplanishi, hosildorlikni oshirish va mevalar sifatini
yaxshilashga imkoniyat yaratadi. Shakl berilmagan daraxtlar kam yashaydi va
kam hosil beradi. Daraxtni oʻstirish shakli joyning tuproq-iqlim sharoitlariga,
meva turi va navining biologik xususiyatlariga qarab tanla-nadi. Dastlabki
shakl berish ishlari koʻchatzorning ikkinchi dalasida boshlanadi, soʻngra bogʻda
6—8 yil davom ettiriladi.

Dunyo mamlakatlari bogdorchiligida D.sh.b.ning gʻoyat xilma-xil turlari
qoʻllaniladi. Oʻzbekistonda meva daraxtlarining koʻpchiligiga past tanali (asosiy
tana bal. 50—70 sm) qilib shakl beriladi, natijada meva daraxtlari hosilga erta
kiradi, ularni parvarish qilish, butash, zararkunandalarga qarshi kurash, hosilni
yigʻib-terib olish osonlashadi. Xiyobonlarga, yoʻllarning chetlariga
oʻtkaziladigan daraxtlarga baland tanali (150—200 sm), anjir, anor, koʻpgina
past boʻyli payvandtag daraxtlarga asosan buta (tana bal. 50 sm) koʻrinishida
shakl beriladi.
Daraxtlarga shakl berish

Markaziy tana va asosiy shoxlarning joylashishiga qarab D.sh.b. pogʻonali,
siyrak pogʻonali, kosasimon, butasimon va b. boʻlishi mumkin. Pogʻonali shakl
(olma, gilos, nok va b. qoʻllaniladi)da asosiy shoxlar tanada pogʻonalab
joylashtiriladi, pogʻonada 3—5 tadan shoxboʻladi. Siyrak pogʻonali shaklda
(koʻpchilik meva turlari uchun qabul qilingan) daraxtda 5—8 ta asosiy va 1—2
qoʻshimcha shoxlar qoldiriladi. Kosasimon shaklda koʻchat boqqa oʻtkazilishi
bilan tanadan chiqqan 3—5 ta shox 20—30 sm uzunlikda krldiriladi, markaziy
tana qirqib tashlanadi. Bu shaklda koʻproq shaftoli, olcha oʻstiriladi.
Butasimon shaklda (ildizidan rivojlanadigan oʻsimliklar — anor, anjir, turkman
olmasi, smorodina, malina va b.) markaziy tana boʻlmaydi, ildizdan 2—3 ta
mustaqil tana va ulardan shoxshabba chiqariladi, tanalar qariganidan keyin
ildizdan chiqqan yangi tana bilan almashtiriladi. 1970-yillardan boshlab
Oʻzbekistonda Italiyada (prof. Baldosari) kashf etilgan sunʼiy shakl berish
usullaridan biri — palmetta shakli (past boʻyli payvandtaglardagi meva
daraxtlari — olma, nokni shox-shabbaga yassi shakl berib, soʻri yoki
simbagʻazlarda oʻstirish) sinab koʻrildi, lekin sermehnatligi tufayli keng
yoyilmaydi.
XULOSA
Meva-sabzavotchilik mahsulotlarini nobud qilmay qayta ishlash, mavsumiyligini
uzaytirish ham foydalanilmagan imkoniyatlardan biridir. Yangiligicha saqlangan
ho'l mevalar assortimenti mo'lligi bozorlarda shu turdagi mahsulotlarni
tannarxining har yili qishki-bahorgi mavsumda sun'iy ravishda ko'tarilib ketishini
oldini oladi hamda aholi ijtimoiy himoyasiga ijobiy ta'sir etib, turdosh mahsulotlar
qishki mavsumdagi importiga hojat qolmaydi. Tahlillar natijasining ko'rsatkichiga
ko'ra, meva-sabzavotchilik mahsulotlari hajmlarining yildan-yilga oshib borishi
saqlash va qayta ishlash tarmog'idagi bir qator muammo va kamchiliklarni
bartaraf etish, sohani isloh qilishda zamonaviy innovasion, resurs tejaydigan
raqamli texnologiyalardan keng foydalangan holda tub burilishni amalga
oshirishni talab etmoqda.
Tahlillar va BMTning oziq-ovqat va qishloq xo'jaligi sohasidagi tashkilotining (FAO)
ma'lumotlariga ko'ra, meva-sabzavotchilik mahsulotlarini yig'ishtirish, tashish va
saqlashdagi yo'qotishlar hajmi 22-45 foizgacha, isrofgarchiliklar esa 12-18 foizni
tashkil etmoqda. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlarning hozirgi
bosqichida ushbu chora-tadbirlarni amalga oshirish, meva-sabzavotchilikni uzoq
muddat barqaror rivojlanishini ta'minlab, tarmoq samaradorligini oshirish orqali
oziq-ovqat mahsulotlariga bo'lgan talabni qondirish, uning xavfsizligini ta'minlash,
eksport geografiyasini kengaytirish hamda xalqimizning turmush sharoitini
oshirish imkonini beradi.
Asosiy adabiyotlar:

1. Ostanakulov T.E., Narziyeva S., yeulomov B.X. Mevachilik asoslari. S., 2011. O‘quv
kullanma.

2. Buriyev X, Ch. Mevachilik elektron darsligi. 2003.

3. G’ulomov B.X., Sh.Abrorov, I.Normuratov. Mevali daraxtlarga shakl

berish, kesish va payvandlash. Baktria press nashriyoti. Toshkent, 2013. B.7-65.

O‘quv kullanma.

4. Zuyev V.I., Qodirxoʻjaev O.K,., Adilov M.M., Akromov U.I. Sabzavotchilik va polizchilik,
oʻquv qo’llanma, 2009 y.,-10-25 b.

5. Ostonakulov T.E., Zuyev V.I., Qodirxoʻjaev O. D. “Sabzavotchilik". Oʻquv qo’llanma,
Toshkent. 2008 P., -5-25 b.
Internet saytlar

1. http://www.bfpais.ru Plodovodstvo i vinogradarstvo.
2. www.lnau.lg.ua/ssiyen_r9.htm Plodovodstvo i sadovodstvo.
3. http: //www.SNSHB.ru Plodovodstvo O‘zbekistana.
4. www.opb.ru/ogorod ov.html Ovoщevodstvo, kalendari rabot na uchastke, obmen opыtom,
sovetы.
5. www.adventus. info/bibl/ovochi.php Ovoщevodstvo po Mitlayderu.
6. www.bashedu.ru/ensikl/oooo/ovoshev.htm Ovoщevodstvo, otrasl
rasteniyevodstva.
7. http: //ziyo.edu.uz/rus/showinfo elektronnaya versiya knigi Ovoshevodstvo,
baxchevodstvo, plodov

odstvo i vinogradarstvo Uzbekistana.