Telekomunikatsiya injinering va kasbiy ta`lim
fakulteti
Mavzu: “Online noutbuk savdo WEB sayti”
Topshirdi__________________________Ubaydullayev Abduvahob
Qabul qildi__________________________________ X.Musayev
ONLINE NOUTBUK SAVDO WEB SAYTINI
YARATISH
MUNDARIJA
I. KIRISH ................................................................................................. 3
II. NAZARIY QISM. .............................................................................. 7
2.1. Web saytlar va ular haqida umumiy ma’lumotlar. ...................... 7
2.2. HTML, Java Script va CSS texnologiyalari. ................................. 8
III. AMALIY QISM. ............................................................................. 12
3.1. Web saytning tashqi dizayn ko’rinishini (front-end) yaratish. . 12
3.2. Web saytning ichki ko’rinishini (back-end) yaratish. ................ 13
XULOSA ................................................................................................ 17
Foydalanilgan adabiyotlar : ................................................................. 17
I. KIRISH
Bugungi kunda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) sohasi jahon
iqtisodiyotida eng tez rivojlanayotgan sohalardan biri hisoblanadi. Bu iqtisodiy
o’sish mexanizmi, hamda boshqa sohalarda iqtisodiy jarayonlarni sezilarli darajada
o’zgartirib va intellektual inson mehnat mahsuloti, ma’lumotlaridan foydalanish va
bilimlarga asoslangan yangi turdagi iqtisodiyotni shakllantirishga ta’sir ko’rsatishni
davom etmoqda. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF4947- sonli Farmoni bilan tasdiqlangan “2017-2021 yillarda
O’zbekiston
Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo’nalishi bo’yicha Harakatlar
strategiyasiga muvoffiq, iqtisodiyotni rivojlantirish va liberallashtirishning ustuvor
yo’nalishlaridan biri, tarkibiy islohotlarni chuqurlashtirish yo’li bilan milliy
iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirish xizmat ko’rsatish sohasining jadal
rivojlanishi, yalpi ichki mahsulotni shakllantirishda xizmatlarning roli va ulushini
oshirish, ko’rsatilayotgan xizmatlar tarkibida tub o’zgarishlarni, birinchi navbatda
zamonaviy
yuqori
texnologiyali
xizmatlar,
shuningdek,
yo’l-transport
infratuzilmasini yanada rivojlantirish, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish va
diversifikatsiya qilish, iqtisodiyotda, ijtimoiy sohada, boshqaruv tizimida axborotkommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish. O’zbekistonda zamonaviy axborotkommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish, hayotning barcha javxalarida
innovatsion usullar bilan bog`liq bo’lgan yuksak salohiyatli loyihalarni amalga
oshirish bo’yicha bir qator choratadbirlar amalga oshirilmokda.
Bugungi kunda respublikamiz AKT sohasidagi eng jadal rivojlanayotgan
mamlakat sifatida tan olingan. 2017 yilda Halqaro elektraloqa ittifoqi (“ Axborot
jamiyati o’lchovi”) ma’lumotlariga ko’ra, 2016 yil bilan taqqoslanganda
mamlakatimiz AKTni rivojlanish indeksi bo’yicha sakkiz pog`onaga ko’tarilib, 95
o’rinni egalladi. 2016 yilda respublika YaIMda AKT sektorining ulushi 2,6 % ni
tashkil etdi. AKT tarkibida yuqori ulush xizmatlar sohasiga to’g`ri keladi.
Bugun kompyutеr tеxnologiyalari dunyoda jadallik bilan rivojlanayotgan
sohalardan biriga aylanib, kompyutеrlar asta-sеkin insonlar hayotiga kirib
bormoqda. Ya’ni, faol ish yurituvchini intеrnеt global tarmog’isiz, intеllеktual
ishchini esa ish joyida kompyutеrsiz tasavvur qilish qiyin. Kompyutеr
tеxnologiyalari inson hayot tarzida, kichik va katta korxonalarda, kompaniyalarda,
o’quv dargohlarida, davlat muassasalarida bеhad ahamiyat kasb etmoqda.
Hozirgi vaqtda har bir tashkilot qaysi sohada ish olib bormasin, dunyo
bozoriga chiqish uchun o’z faoliyatida intеrnеtdan foydalanish zarurligiga katta
etibor qaratmoqda.
Intеrnеtda axborotni joylashtirish uchun uning ekrandagi ko’rinishi qulay
bo’lishiga e'tibor bеrish zarur. Aql bilan yaratilgan sayt, qoida bo’yicha,
informatsion yagona bus-butun bo’lishi va joylashtirilgan axborotning ahamiyatiga
qarab, ma'lum standartga ega bo’lishi kеrak.
Yuqorida
kеltirilganlardan
Web-saytni
yaratish
va
uni
loyihalash
jarayonlarini o’rganib chiqish muammolarining kundalik zarurligi va dolzarbliligi
kеlib chiqmoqda.
Ushbu qo’llanma o’quvchilar uchun qulaylik yaratish maqsadida yaratilgan
bo’lib, ular maktablar yoki o’quv markazlari haqida masofadan turib to’liq
ma’lumotga e’ga bo’lib o’zlari istagan o’qituvchining darslariga online ravishda
yozilish imkoniyatini yaratib beradi. Ayniqsa xozirgi COVID-19 pandemiyasi
paytida bunday loyihalar juda dolzarb xisoblanadi.
Shu sababdan, ushbu yo’nalish mutaxassislariga, ularning informatsion
intеllеktual faolligi va zamonaviy tеxnologik madaniyatiga yuqori talablar
qo’yilmoqda. Tashkilot va muassasalarning samarali ishlashi, mutaxassis va
umuman, jamoaning muvaffaqiyati tadqiqodchi va foydalanuvchilarning zamonaviy
kompyutеr va Web–tеxnologiya uslublari va instrumеntal vositalarini qanday
darajada o’zlashtirib olganliklariga ko’p jihatdan bog’liq bo’ladi.
Shuning uchun ushbu loyiha ishi informatsion tеxnologiyaning yangi va
samarali yo’nalishini o’rganishga yo’naltirilgan. Web-tеxnologiya va WWW butun
dunyo cho’lg’amining ishlab turish asoslarini, Web-sahifa saytlarini yaratish va
rеjalashtirishni va ularni intеrnеtga joylash va rеklama qilishning ahamiyati bеqiyos
katta dеsak, mubolag’a qilmagan bo’lamiz.
Internet, unga ulangan tarmoqda kiruvchi barcha kompyuterlarning o`zaro
ma`lumotlar almashish imkoniyatini yaratib beradi. O`zining kompyuteri orqali
internetning xap bir mijozi boshqa shahar yoki mamlakatga axborot uzatishi
mumkin.
Masalan,
Vashingtondagi
Kongress
kutubxonasi
katalogini
ko`rib chiqishi, Nyu-Yorkdagi Metropoliten muzeyining oxirgi ko`rgazmasiga
qo`yilgan suratlar bilan tanishishi, xalqaro anjumanlarda ishtirok etishi, bank
muomalalarini amalga oshirishi va xatto boshqa mamlakatlarda istiqomat qiluvchi
tarmoq mijozlari bilan shaxmat o`ynashi mumkin.
Internet XX asrning eng buyuk kashfiyotlaridan biri hisoblanadi. Ushbu
kashfiyot tufayli butun jahon bo`ylab yoyilib ketgan yuz millionlab kompyuterlarni
yagona informatsion muhitga biriktirish imkoniyati tug`ildi.
Foydalanuvchi nuqtai nazaridan taxlil kiladigan bo`lsak, internet birinchi
navbatda tarmoq mijozlariga o`zaro ma`lumotlar almashish, virtual muloqot qilish
imkonini yaratib beruvchi "informatsion magistral" vazifasini o`taydi, ikkinchidan
esa unda mavjud bo`lgan ma`lumotlar bazasi majmuasi dunyo bilimlar omborini
tashkil etadi. Bundan tashqari internet bugungi kunda dunyo bozorini o`rganishda,
marketing ishlarini tashkil etishda zamonaviy biznesning eng muhim vositalaridan
biriga aylanib bormoqda. Internet o`z-o`zini shakllantiruvchi va boshqaruvchi
murakkab tizim bo`lib, asosan uchta tarkibiy qismdan tashkil topgandir:
3.
Texnik
4.
Programmaviy
5.
Informatsion
Internetning programmaviy ta`minoti (tarkibiy kismi) tarmoqda ulangan
xilma-xil kompyuterlar va tarmoq vositalarini yagona standart asosida (yagona tilda)
muloqot qilish, ma`lumotlarni ixtiyoriy aloqa kanali yordamida uzatish darajasida
qayta ishlash, axborotlarni qidirib topish va saqlash, hamda tarmoqda informatsion
xavfsizlikni ta`minlash kabi muhim vazifalarni amalga oshiruvchi programmalar
majmuidan iboratdir.
Internetning informatsion tarkibiy qismi Internet tarmog`ida mavjud
bo`lgan turli elektron hujjat, grafik rasm, audio yozuv, video tasvir va hokazo
ko`rinishdagi axborotlar majmuasidan tashkil topgandir. Ushbu tarkibiy qismning
muhim biri, u butun tarmoq bo`ylab taqsimlanishi mumkin. Masalan, shaxsiy
kompyuteringizda o`qiyotgan elektron darsligingizning matni bir manbadan,
rasmlari va tovushi ikkinchi manbadan, videotasvir va izohlari esa uchinchi
manbadan yig`ilishi mumkin. Shunday qilib, tarmoqdagi elektron hujjatni o`zaro
moslashuvchan "giper-bog`lanishlar" orqali bir necha manbalar majmuasi
ko`rinishida tashkil etish mumkin ekan. Natijada millionlab o`zaro bog`langan
elektron hujjatlar majmuasidan tashkil topgan informatsion muhit hosil bo`ladi.
II. NAZARIY QISM.
2.1. Web saytlar va ular haqida umumiy ma’lumotlar.
Web-sayt atamasi har kuni bir necha marta qulog’imizga chalinadi. Ushbu
so’z internet manzil ekanligini bilamizku, ammo web-sayt tushunchasi, uning asl
mohiyati, nima uchun kerakligi, nega bu qadar ommalashib borayotganligi va balki
o’zimiz ham saytimizga ega bo’lishimiz kerakligi haqida o’ylab ko’rmaymi.Sayt
yoki web-sayt inglizcha website: web – «o’rgimchak to’ri, tarmoq» va site – «joy,
segment, tarmoqning bir qismi» degan ma’nolarni anglatadi. Sayt – bu bitta domen
nomidan foydalanadigan, bir-biriga bog’langan web-sahifalar to’plami. Web-saytlar
shaxs, guruh, korxona yoki tashkilot tomonidan turli maqsadlarda yaratilishi
mumkin. Barcha ommaviy web-saytlar butun dunyodagi internet to’rini tashkil
qiladi.Oddiy qilib aytganda, sayt – bu Internetda joylashgan, ba’zi ma’lumotlarni
(matn, video, fotosuratlar, hujjatlar, musiqa va hk) o’z ichiga olgan manzil. Internet
esa ushbu manzillar to’plamidir.
Saytlarning Turlari:
Ayni paytda turli xil web-saytlar mavjud: ta’lim, yangiliklar, forumlar,
ijtimoiy tarmoqlar, elektron tijorat saytlari (onlayn-do’konlar), bloglar, lendinglar
va h.k.
Web-sayt – nima uchun kerak?
Hozirda mijozlarga xizmat ko’rsatuvchi va o’z mahsulotlarini taklif etuvchi
shaxslar, kompaniya va tashkilotlar o’z web-saytlariga egalar. Ho’sh, internetdagi
sayt ular uchun nega keak?
1. Kompaniya yoki shaxs haqidagi batafsil ma’lumotlarni taqdim etish – websayt orqali kompaniya, xizmatlar, buyurtma shartlari va aloqalar haqida batafsil
ma’lumotlarni ommaga taqdim etish mumkin.
Sayt mijozlaringizni xizmat yoki mahsulotlaringiz haqida yil bo’yi, kecha-yu
kunduz xabardor qiladi.Siz o’z saytingizga havolani vizitkalar, suhbat davomida,
reklama materiallari va kataloglarda, qidiruv tizimlarida va shu kabi turli
ma’lumotnomalarda taqdim etishingiz mumkin.Qolaversa saytdagi ma’lumotlarni
o’zgartirish va yangilash ham juda oson. Bu avvalgi reklama bukletni
modellashtirish, chop etish va mijozlarga yuborish kabi sarf-harajatlarning oldini
oladi. Mijozlarni jalb qilish – web-sayt – xizmatlaringiz va mahsulotlaringizga
buyurtma berish jarayonini soddalashtirish va mijozlarni jalb qilishda yordam
beradi. Potensial mijozlar kataloglar va internet orqali qidiruvda kalit so’zlarni
kiritib sizning saytingizni topadilar, xizmat, mahsulotlar va shartlar bilan
tanishadilar. Mijozlarga xizmat ko’rsatish – web-sayt mavjud mijozlar bilan ishlash
vositasidir. Uning yordamida internet orqali mijozlarga turli xil ma’lumotlarni
taqdim etishingiz mumkin. Axborot almashish – web-sayt kompaniya xodimlari va
rahbarlarining o’zaro axborot almashinuv vositasi sifatida ham xizmat qiladi. Agar
siz
hujjatlar,
topshiriqlar,
hisobotlar
va
boshqa
ma’lumotlarni
saytga
joylashtirsangiz, kompaniya rahbariyati va boshqa xodimlari kerakli ma’lumotlarni
dunyoning istalgan nuqtasidan internet orqali olishlari mumkin bo’ladi. Kompaniya
imidji – sayt – sizning yoki kompaniyangiz imidji hisoblanadi. Sayt mavjudligi
kompaniyaning taraqqiyoti va uning zamon talablariga muvofiqligidan dalolat
beradi.
2.2. HTML, Java Script va CSS texnologiyalari.
JavaScript - bu interaktiv va dinamik veb-saytlarni yaratish uchun keng
qo'llaniladigan dasturlash tili. U birinchi marta 1995 yilda Brendan Eich tomonidan
ishlab chiqilgan va hozirda ECMAScript standartlari organi tomonidan qo'llabquvvatlanadi. JavaScript barcha asosiy veb-brauzerlar tomonidan qo'llabquvvatlanadigan yuqori darajali, talqin qilingan dasturlash tilidir.
JavaScript asosan veb-brauzerda ishlaydigan mijoz tomoni skriptlarini
yaratish uchun ishlatiladi. Bu shuni anglatadiki, u serverda emas, balki
foydalanuvchining kompyuterida bajariladi. Bu foydalanuvchi tajribasini tezroq va
sezgirroq qilish imkonini beradi, chunki kod to'g'ridan-to'g'ri brauzerda serverga
borishni talab qilmasdan ishlashi mumkin. Bundan tashqari, JavaScript-dan Node.js
kabi texnologiyalar yordamida server tomonidagi skriptlarni yaratish uchun
foydalanish mumkin. JavaScript-ning eng mashhur qo'llanilishidan biri bu interaktiv
veb-sahifalarni yaratishdir. Masalan, JavaScript-dan ochiladigan menyular, tasvir
slayderlarini yaratish va shaklni tekshirish uchun foydalanish mumkin. Bundan
tashqari, animatsiyalar, qalqib chiquvchi oynalar va modal oynalar kabi dinamik
effektlarni yaratish uchun ham foydalanish mumkin. Bundan tashqari, JavaScript
vazifalar ro'yxati va kalendarlar kabi veb-ilovalarni yaratish uchun ishlatilishi
mumkin.
JavaScript odatda HTML va CSS kabi boshqa veb-texnologiyalar bilan
birgalikda ishlatiladi. HTML veb-sahifaning tuzilishini ta'minlaydi, CSS esa maket
va dizaynni yaratish uchun ishlatiladi. JavaScript veb-sahifaga interaktivlik va
dinamik xatti-harakatlarni qo'shish uchun ishlatilishi mumkin. avaScript o'rganish
uchun nisbatan oson til bo'lib, barcha asosiy veb-brauzerlar tomonidan qo'llabquvvatlanadi. Sintaksis C va Java kabi boshqa dasturlash tillariga o'xshaydi va
JavaScript-ni o'rganish va boshlashga yordam beradigan ko'plab manbalar mavjud.
Bundan tashqari, Angular, React va Vue.js kabi ko'plab ramkalar va kutubxonalar
mavjud bo'lib, ular ishlab chiqish jarayonini soddalashtirish va murakkab ilovalarni
yaratishni osonlashtirish uchun ishlatilishi mumkin.
Shuni ta'kidlash kerakki, JavaScript mijoz tomoni tilidir, shuning uchun u
foydalanuvchi kompyuterida ishlaydi. Bu shuni anglatadiki, kod foydalanuvchiga
ko'rinadi va ular xohlasa, uni ko'rishi va o'zgartirishi mumkin. Bu xavfsizlik bilan
bog'liq bo'lishi mumkin, shuning uchun har qanday foydalanuvchi kiritgan
ma'lumotlarni serverga yuborishdan oldin tekshirish va tozalash muhim ahamiyatga
ega.
CSS (Cascading style sheets – Kaskadlangan stillar jadvali) — bu belgilash
tilidan foydalanib yozilgan hujjatlarning ko’rinishini tasvirlash uchun ishlatiladigan
rasmiy til hisoblanadi.U asosan HTML va XHTML belgilash tillari yordamida
yozilgan veb-sahifalarning ko’rinishini tasvirlash va loyihalash vositasi sifatida
ishlatiladi, ammo har qanday XML hujjatlariga, masalan, SVG yoki XUL-ga ham
qo’llanilishi mumkin.
CSS veb-sahifaning tashqi ko’rinishiga ishlov beradi. CSS dan foydalanib, siz
matnning rangini, shriftlarning uslubini, paragraflar orasidagi bo’shliqni,
ustunlarning o’lchamlari va joylashishini, fon rasmlari yoki ranglarning qanday
ishlatilishini, sxemaning tuzilishini, turli xil qurilmalar va ekran o’lchamlari uchun
displeyning o’zgarishini boshqarishingiz mumkin. shuningdek, turli xil effektlarni
ham.
CSS ning afzalliklari
CSS vaqtni tejaydi – Siz CSS ni bir marta yozib, keyin bir nechta HTML
sahifalarida qayta foydalanishingiz mumkin. Har bir HTML elementi uchun uslubni
aniqlab, uni istaganingizcha veb-sahifalarga qo’llashingiz mumkin.Sahifalar tezroq
yuklanadi – Agar siz CSSdan foydalanayotgan bo’lsangiz, har safar HTML
atributlarini yozishingiz shart emas. Bir tegning bitta CSS qoidasini yozing va uni
ushbu tegning barcha holatlariga qo’llang. Shunday qilib, kam kod degani tezroq
yuklab olish vaqtini anglatadi.Oson texnik xizmat ko’rsatish – global o’zgarishni
amalga oshirish uchun oddiygina uslubni o’zgartiring va barcha veb-sahifalardagi
barcha elementlar avtomatik ravishda yangilanadi.HTML ga nisbatan ustun uslublar
CSS da HTML ga nisbatan ancha kengroq xususiyatlar mavjud, shuning uchun
HTML atributlarga qaraganda HTML sahifangizga yanada yaxshiroq ko’rinish
berishingiz mumkin.
Bir nechta qurilmalar mosligi – Uslublar jadvallari bir nechta turdagi
qurilmalar uchun tarkibni optimallashtirishga imkon beradi. Xuddi shu HTML
hujjatidan foydalangan holda veb-saytning turli xil versiyalari uyali telefonlar kabi
qo’lda yoki qurilmalarda taqdim etilishi mumkin.
PHP juda keng qo'llanadigan dasturlash tilli bo'lib, internet juda katta qismini
egallab o'lgan. Nega aynan internetni deyishingiz mumkin. Chunki PHP web server
texnologiyalari hisoblanib, web server yani saytda ishlaydi. Masalan qolgan
dasturlash tillarida tuzilgan dasturlar konsolda yoki windows(oyna) shaklida
ishlaydi. Tuzgan dasturimizning natijasini ko'pchilikga yoqimsiz va tushunarsiz
bo'lgan konsolda ko'ramiz. Agarda biron-bir odamga oddiygina tuzgan dasturingizni
ko'rsatmoqchi bo'lsangizchi? Yoqimisiz, qop-qora konsolni ko'rsatasizmi? :)
Windows elementlaridan foydalanib, o'ziga xos dizaynga ega dastur tuzishga esa
anchagina vaqt ketadi. Lekin tuzgan taqdiringizda ham oddiy foydalanuvchini
e'tiborini qozonish juda qiyin bo'ladi.
Unda qanaqa dastur tuzish kerak deb o'ylaysiz. Masalan siz oddiy hisob kitob
qiluvchi dasturning kompyuter uchun C++ yozdingiz va huddi shu dasturni PHPda
yozib chiqdingiz. Endi shu dasturni do'stingizga foydalanishni tavsiya qilsangiz,
do'stingiz nima qiladi? Albatta o'sha PHPda yozilgan dasturni ishlatib ko'radi. U
oddiygina mobil telefoni yoki planshetidan o'sha dastur joylashtirilgan saytga kirib
ko'radi va albatta bu dasturingizdan qoyil qo'ladi :) Yani dastur foydalanish qulay
bo'lgan platformaga tuzish kerak. Ayni paytda web sayt va mobil telefonlar
foydalanish hamma uchun qulay. Masalan hozir internet juda rivojlanib, foydalanish
esa qulaylashib bormoqda. Demak kelajakda internet bundan ham rivojlanib ketadi.
Shuning uchun internetga dastur ya'ni Web App yozish kerak. Bunda esa bizga PHP
yordam beradi.
III. AMALIY QISM.
3.1. Web saytning tashqi dizayn ko’rinishini (front-end) yaratish.
Asosiy(home) qismi.
“Bizning o`qutuvchilar”
“Biz haqimizda”
3.2. Web saytning ichki ko’rinishini (back-end) yaratish.
Web saytga php qo`shish uchun “xampp”- dan foydalanamiz.
“PHP-ga ulanish kodi”
“PHPMyadmin”-yordamida baza yaratib olamiz.
Yaratilgan bazaga ma`lumot qo`shish
Yaratilgan bazadan ma`lumot o`chirish
Yaratilgan bazadan ma`lumotni taxrirash
Web sayhifadagi “Biz haqimizda”-ga malumot kiritish
XULOSA
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki hozirgi zamonda web dasturlash tili
rivojlanib bormoqda. Kundan kunga yangiliklar qoshilib bormoqda.Men qisqa vaqt
mobaynida web dasturlash fanidan ancha tushunchaga ega boldim.Ustozlarimiz
orqali bilimimni mustahkamlab tushunmagan joylarimni tushunib oldim.
Shu bilimim doirasida kichik loyiha ishini qildim. Loyiha ishida maksimal
darajada bilimlarimdan foydalanib tushunmagan joylarimni ustozlardan so`rab
o`raginib oldim va mustahkamladim.
Foydalanilgan adabiyotlar :
1. https://www.youtube.com/@AnglaUz
2. https://www.w3schools.com/html/default.asp
3. https://getbootstrap.com/docs/5.3/getting-started/introduction/
4. https://chat.openai.com/
5. https://fontawesome.com/