O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR
VAZIRLIGI MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
NURAFSHON FILIALI
“TASDIQLAYMAN”
________________________
(korxona nomi)
________________________
(F.I.Sh.)
________________________
(imzo)
«_____» __________ 2024 y.
ISHLAB CHIQARISH AMALIYOTI
HISOBOT
(amaliyot joyi, korxona nomi)
Amaliyotning ishlab chiqarishdagi rahbari
__________________________________________________________________
(lavozimi, imzo, F.I.Sh.)
Amaliyotning universitetdagi rahbari
__________________________________________________________________
(lavozimi, imzo, F.I.Sh.)
Amaliyotchi talaba
__________________________________________________________________
(guruhi, F.I.Sh., imzo)
TOSHKENT 2024
MUNDARIJA
1. KIRISH……………………………………………………………………..
2
“MIROBID TEKSTIL” MCHJ faoliyati va xavsizlik qoidalari bilan
tanishish ………………………………………………...
3
1
2
1.1
“MIROBID TEKSTIL” MCHJ haqida qisqacha
tasnif……………………………………………………………….
3
1.2
Xavfsizlik qoidalari bilan tanishish…………………………........
4
Axboratni ximoyalanganligi darajasini baholovchi mavjud xalqora va
miliy standartlar tahlili…………………………………………………..
7
2.1
Lokal tarmog’ serverlari, pochta aloqasi va internetga ulanish
ishlari…………………. ..................................................................
7
2.2
Lokal tarmog’ qurilmalari va ularning vazifalari …………………
22
2.3
Lokal, Global va Mintaqaviy tarmloqlar haqida…………….…...
35
2
1.
“MIROBID TEKSTIL” MCHJ faoliyati va xavsizlik qoidalari bilan
tanishish
1.1 “MIROBID TEKSTIL” MCHJ haqida qisqacha tasnif
Namangan viloyati Namangan shahrida joylashgan “MIROBID TEKSTIL”
MCHJ 2016-yilda tashkil etilgan bo’lib yangi binoga 2018-yilda yangi zamonaviy
binoga ko’chirilgan.
Korxona hozirgi kunda 60 ish o’rniga ega bo’lib 50 ta ishchi kuchiga ega
hamda hozirgi kunda korxona 10 ta ish o’rniga vakansiya e’lon qilgan.
Korxona ishchilari jamoasining
15 nafari oliy ma’lumotli.
15 nafari to‘liqsiz oliy
20 nafari o‘rta maxsus
Korxona hozirgi kunga qadar xalqimizning ishonchini oqlab kelmoqda va
doimiy ravishda rivojlanib bormoqda.
3
Korxona raxbari:
1.2 Xavfsizlik qoidalari bilan tanishish
Shaxsiy himoya vositalari : PPE ning ahamiyatini tushunib, tashkilotning
ko‘rsatmalariga va bajarilgan aniq vazifalarga muvofiq, xavfsizlik ko‘zoynagi kabi
kerakli xavfsizlik vositalaridan foydalanldi.
Xavfsizlik qo‘mitalari: tashkilot ichidagi xavfsizlik qo‘mitalari bilan
hamkorlik qilish imkoniga ega bo‘lindi. Ushbu qo‘mitalar potentsial xavflarni
aniqlashda, xavfsizlik tekshiruvlarini o‘tkazishda va xavfsizlikni yaxshilashni
taklif qilishda hal qiluvchi rol o‘ynadi.
Uzluksiz ta'lim: Xavfsizlik doimiy jarayon ekanligini tan olindi va bu sohada
uzluksiz o‘rganishga sodiq qolindi. Tashkilotning xavfsizlik madaniyatiga ijobiy
hissa qo‘shishga intilib, sohaga xos xavfsizlik standartlari va eng
yaxshi
amaliyotlar haqida ma’lumotga ega bo’lindi.
Xulosa qilib aytganda, Korxonada xavfsizlik qoidalari va protokollari bilan
tanishishga bo‘lgan sadoqat xavfsiz va sog‘lom ish muhitini ta'minlashga
sodiqligimning muhim qismi edi. Mashg‘ulotlarda, uchrashuvlarda va amaliy
mashg‘ulotlarda faol qatnashildi va hisobot berish va xavfsizlik choralariga rioya
qilishning ahamiyati tushunildi. Ushbu bilim nafaqat shaxsiy xavfsizligni oshirdi,
balki tashkilotning umumiy xavfsizlik madaniyatiga ham hissa qo‘shdi.
Shubhasiz, ishchilarga xavfsizlik qoidalari to‘g‘risida asosli tushuncha berish
ularning farovonligi va rivojlanishiga muhim hissa qo‘shadi. Korxonada
ishchilarga xavfsizlik qoidalari haqida ma'lumot berishda hal qiluvchi rol o‘ynash
sharafiga muyassar bo‘lindi.
4
Ta'lim mashg‘ulotlarini jalb qilish: Korxonada ish yurituvchi sifatida
ishchilar uchun maxsus tayyorlangan o‘quv mashg‘ulotlarini ishlab chiqildi va
osonlashtirildi. Ushbu mashg‘ulotlar xavfsizlik qoidalarini yosh kadrlar uchun
tushunarli va jozibali tarzda joriy etish uchun puxta tuzilgan.
Yoshga mos ko‘rsatma: kadrlarning turli xil kognitiv va hissiy rivojlanish
bosqichlarini tan olib o‘qitish uslub va tarkibi yosh guruhiga mos ravishda
moslashtirildi. Bu xavfsizlik ma'lumotlari ularning tushunish darajasiga mos
keladigan tarzda taqdim etilishini ta'minladi.
Interfaol o‘quv faoliyati: xavfsizlik bo‘yicha ta'limni qiziqarli va interaktiv
qilish uchun turli xil ijodiy o‘qitish strategiyalaridan foydalanildi. Bunga
xavfsizlikning asosiy tushunchalarini samarali etkazish uchun o‘yinlar, amaliy
mashg‘ulotlar, hikoyalar va ko‘rgazmali qurollardan foydalanish kiradi.
Amaliy stsenariylar: Haqiqiy hayot stsenariylarini darslarga kiritildi, bu
kadrlar xavfsiz o‘quv muhitida qaror qabul qilish va muammolarni hal qilishni
mashq qilish imkonini berdi. Ushbu yondashuv ularga kundalik hayotlarida
xavfsizlik qoidalarini qo‘llash huquqini berdi.
Keng qamrovli xavfsizlik mavzulari: Yo‘l harakati xavfsizligi, yong‘in
xavfsizligi, begona xavf, shaxsiy gigiena va birinchi tibbiy yordamning asosiy
ko‘nikmalarini o‘z ichiga olgan ko‘plab muhim xavfsizlik mavzularini qamrab
olindi. Har bir mavzu chuqur o‘rganilib, bolalarga ushbu qoidalarning ahamiyatini
tushunishga imkon berdi.
Mas'uliyatli xatti-harakatlarga urg‘u: xavfsizlik qoidalarini oddiygina
ro‘yxatlashdan tashqari, mas'uliyatli xatti-harakatlarning muhimligini ta'kidlanildi.
Kadrlarni potentsial xavflar haqida tanqidiy fikr yuritishga va xavfsizlik
tamoyillarini tushunishlariga asoslanib xavfsiz tanlov qilishga undaldi.
Ijobiy mustahkamlash: kadrlarni xavfsizlik qoidalarini qabul qilishga va
ularga rioya qilishga undash uchun ijobiy mustahkamlash usullaridan foydalanildi.
Bu ularni xavfsiz xatti-harakatlarini namoyish qilgani uchun maqtash va
5
mukofotlashni o‘z ichiga olgan, bu esa o‘z navbatida xavfsizlikni anglash
madaniyatini rag‘batlantirgan.
Ochiq muloqot: Kadrlar o‘zlarini qulay his qiladigan va xavfsizlik masalalari
bilan o‘rtoqlashadigan muhit yaratildi. Ushbu ochiq muloqot har qanday noto‘g‘ri
tushunchalarni hal qilish, qo‘rquvni engillashtirish va samarali yo‘l-yo‘riq berish
imkonini berdi.
Xulosa qilib aytganda, Koroxonada kadrlar xavfsizlik qoidalarini tushunishda
yangi hodimlarning rolim ham qoniqarli, ham muhim edi. Qiziqarli va yoshga mos
xavfsizlik bo‘yicha ta'lim berish orqali bolalarni o‘zdunyosini xavfsiz boshqarish
uchun zarur bo‘lgan bilim va ko‘nikmalar bilan jihozlashni maqsad qilingan edi.
Kadrlarda xavfsizlik to‘g‘risida xabardorlikning mustahkam poydevorini yaratish
nafaqat ularni hozirgi paytda himoya qiladi, balki hayotlari davomida xavfsiz
tanlov qilish imkoniyatini beradi.
6
2-BOB Axboratni ximoyalanganligi darajasini baholovchi
mavjud xalqora va miliy standartlar tahlili.
2.1 Lokal tarmog’ serverlari, pochta aloqasi va internetga
ulanish ishlari
Apparat qurilmalari va tarmoq dastur ta’minoti orqali o’zaro bir-birlari bilan
hamohang ishlay oladigan kompyuterlar majmuiga tarmoq deyiladi.
Tarmoqlarni turli me’yorlarga ko’ra sinflarga ajratish mumkin. Bular:
1) o’tkazish qobiliyati, ya’ni ma’lumotlarni tarmoqqa uzatish tezligiga muvofiq:
- past 100 Kbit/ s gacha;
- o’rta 0,5-10 Mbit/s gacha;
- yuqori 10 Mbit/s dan ortiq.
2) uzoq kommunikatsiya tarmoqlari bilan ishlash tezligi, ularning fizik o’lchoviga
muvofiq:
-
LAN ( Local-Area Network) lokal tarmoq (bir ofis, bino ichidagi aloqa);
-
CAN (Campus-Area Network) - kampus tarmoq, bir-biri bilan telefon yoki
modemlar bilan ulanish, ammo etarlicha bir-birlaridan uzoqda joylashgan
kompyuter lokal tarmoq;
-
MAN (Metropolitan-Area Network) katta tezlik bilan aloqa uzatish (100
Mbit/s) imkoniyatiga, katta radiusga (bir necha o’n km) axborot uzatuvchi
kengaytirilgan tarmoq;
-
WAN (Wide-Area Network) keng masshtabli (mintaqaviy) maxsus qurilma
va dasturlar bilan ta’minlangan alohida tarmoqlarni birlashtiruvchi yirik tarmoq;
-
GAN (Global-Agea Network) global (xalqaro, qit’alararo) tarmoq;
7
3) tarmoq tugunlari turi bo’yicha (tugun - hisoblash tarmoqlari va ularning
alohida elementlari ulangan joyi). Boshqacha aytganda, tugunga shaxsiy, mini- va
katta kompyuterlar, alohida tarmoq ham kiradi. Masalan, umumiy foydalanish
tarmoqlaridagi alohida kompyuterlar (boshqachasiga ularni stantsiyalar deb ham
yuritishadi) tugunlarga misol bo’la oladi. Unchalik katta bo’lmagan alohida
tarmoqlar kampus tarmog’i uchun tugun bo’ladi.
4) tugunlar munosabatiga ko’ra:- bir xil rangli (peer-to-peer), uncha katta
bo’lmagan, bir xil mavqega ega kompyuterlar (bu erda hamma kompyuterlar ham
«mijoz», ya’ni tarmoqning oddiy foydalanuvchisi, ham «server», ya’ni tarmoq
foydalanuvchilariga xizmat ko’rsatishni ta’minlovchi bo’lishi mumkin). Macalan,
WINDOWS 95 OS tarmog’i tarqatilgan (Distributed) tarmoqlar. Bunda serverlar
tarmoq foydalanuvchilariga xizmat ko’rsatadi, biroq tarmoqni boshqarmaydi;
-server (Server based) yoki markazlashgan boshqarishga ega tarmoqlar. Bu
erda tarmoqning bosh elementi serverdir. Qolgan tugunlar serverning resurslaridan
foydalanishi mumkin (masalan, Novell NetWare, Microsoft LAN Mananger va
boshqalar).
5) tarmoq operatsion sistemalarini ishlatish bo’yicha (tarmoq OS): gomogenli
- hamma tugunlarda bir xil yoki yaqin operatsion sistemalardan foydalaniladi
(masalan, WINDOWS OS tarmog’i);
geterogenli - bir vaqtning o’zida bir nechta tarmoq operatsion sistemalari ishlatiladi
(masalan, Novell NetWare va WINDOWS).
Tarmoq servisi
Tarmoqda bir necha xil serverlar bo’lishi mumkin. Kompyuter tarmog’i o’z
mijozlariga qanday xizmatlar turkumini taklif etishi, ularning servisi qanday bo’lishi
juda muhimdir. Ular bilan tanishamiz:
-fayl - server - mijozga axborot saqlash qurilmalarida saqlanuvchi fayllardan
foydalanish imkonini beradi. Bunda server barcha ishchi stantsiyalaridan fayllarga
8
kirish imkonini berishi zarur. Shunigdek, axborotlarni himoya qila olish vazifasi
ijobiy hal etiladi;
- print - server umumiy holda ko’pgina mijozlarga bir nechta printer orqali
xizmat ko’rsatishni ta’minlaydi. Bunda server chop etiluvchi axborotlarni qabul qila
olishi va ularni navbati bilan chop etishga chiqarishi kerak;
-faks
–
server-mijozlarga
faks-modem
telefon
tarmoqlari
bilan
mujassam tarmoqli xizmat ko’rsatishni ta’minlaydi. Bu go’yo axborot chiqarishga
o’xshaydi (printer kabi). Faks-server olgan faksimal xabarlar alohida tarmoqda
qayta ishlanadi.
-elektron pochta (E-mail) - mijozlar o’rtasida, ular bir-birlaridan qancha
uzoqlikda joylashganligidan qat’iy nazar, axborot almashishni ta’minlaydi. Bu erda
jarayon xuddi oddiy pochta kabi kechadi. Elektron xat o’z adresiga ega. Uni
jo’natuvchi desak, qabul qiluvchi xam o’z adresiga ega. «Xat» pochta qutisiga
tashlanadi (ya’ni pochta serveri) va pochta serverlar sistemasi yordamida qabul
qiluvchi pochta qutisiga etkaziladi, ya’ni bu erda uzatuvchi va qabul qiluvchining
maxsus kataloglari mijozga xizmat qiluvchi kompyuterda joylashtirilgan bo’ladi.
Shu tariqa xatlar fayllar sifatida uzatiladi.
-bevosita muloqot (Chat), bunda aniq vaqtda maxsus dastur ta’minoti
yordamida ikki yoki undan ortiq mijozlar o’zaro axborot (matnli, tovush, video)
almashinishi tushuniladi. Raqamli videokameralar, tovushli kartalar, mikrofonlar,
multimedia vositalarini qo’llaganda, videokonferentsiyalar o’tkazish imkoniyati
tug’iladi. Bunday holatlarda kompyuterlar yuksak unumdor va tarmoqning o’tkazish
qobiliyati kuchli bo’lishi lozim. MS Net Meeting – dasturi orqali bevosita
muloqotni amalga oshirish mumkin.
9
Lokal kompyuter tarmoqlari
Global tarmoqlar, ma’lumki, yirik shaharlar, mamlakat, qit’alarni qamrab
oladi. Lokal tarmoqlar esa etarlicha kichik maydonni o’z ichiga oladi. Ular 10, 100,
1000 metr chamasi radiusda 1000 nafarga etar-etmas mijozlarga xizmat qilishga
mo’ljallanadi. Bunday hajm LKT 10 Mbayt/s va undan ortiq tezlanishda ishlash
imkonini beradi. Odatda LKT ishchi stantsiyalar (IS) va maxsus kompyuterlarni
(fayl, print serverlari va boshqalar) o’zaro kabel bilan bog’lashdan iborat. Ular o’z
navbatida tarmoq adapterlari yordamida (tarmoq kartalari) ulanadi.
Alohida tugunlarni tarmoqda ulash usullari tarmoq topologiyasi deyiladi.
Odatda uchta topologiya qo’llaniladi:
1. Umumiy shina. Bu holda lokal tarmoqdagi barcha kompyuterlar bitta aloqa
chizig’iga parallel bog’lanadi. Bunday shinalarni boshqarish ham alohida, ham
markazlashgan bo’lishi mumkin. Markazlashgan boshqaruvda tarmoqqa maxsus
kompyuter-server
ulanadi,
uning
vazifasi
tarmoqda
axborotni
uzatishni
boshqarishdir. Alohida boshqaruvda hamma kompyuterlar bir xil maqomga ega, ular
mustaqil ma’lumotlarni uzatish imkoniyatiga ega.
2. Xalqa. Bu holatda barcha kompyuterlar yopiq xalqasimon, ketma-ket
bog’lanadilar. Bunda xabar birin-ketin kompyuterdan-kompyuterga uzatiladi.
Xabarni uzatgan kompyuter yana o’sha xabarni qayta qabul qilmaguncha, jarayon
davom etaveradi.
3. Yulduzcha. Yulduzcha topologiyaga ega tarmoqlar markaziy tugunga ega
(kommutator yoki kontsentrator). Mazkur markaziy tugunga barcha qolgan
kompyuterlar ulanadi. Dastlab uzatilgan xabar ana shu qurilmaga kelib tushadi,
so’ng boshqa kompyuterlarga uzatiladi.
Bog’lash uchun qo’llaniladigan kabellar uzatish muhiti deb yuritiladi.
10
Kabellar asosan uchga bo’linadi:
-koaksial kabellar (coaxial cable), ular televizion antennaga juda o’xshash.
O’tkazish tezligi: 10 Mbit/sek. Asosan bino ichidagi tarmoqni hosil qilishda
foydalaniladi.
-juftli o’ram kabellari (tvisted pair) telefon simini eslatadi. O’tkazish tezligi:
100 Mbit/sek. Asosan bino ichidagi tarmoqni hosil qilishda foydalaniladi.
-optiktolali kabel (fider-optic cable). Eng ishonchli va tez, shu bilan birga juda
qimmat kabel turi. Oralig’i 100 km masofadagi tarmoq uchun qo’llaniladi. O’tkazish
tezligi: 2 Gbit/sek.
Tarmoq kabellarini texnik ko’rsatkichi
Tarmoqni
O’tkazish
Kabel turi
tezligi,
Mbit/sek
hosil
Kabel
qiluvchi
uzilganda
nuqtalar
tiklash
orasidagi
mukinligi
Narxi
masofa
Koaksial kabellar 10 Mbit/sek
Juftli
o’ram kabellari
Optiktolali
kabellar
500 m
100 Mbit/sek 100 m
Past
100 so’m/metr
yaxshi
200 so’m/metr
Maxsus
1-2 Gbit/sek 100 km
qurilmalar
talab qilinadi
11
1000-3600
so’m/metr
Lokal tarmoqlarning qo’llanish sohasi juda keng. Bunga ofis ishlarini
avtomatlashtirish, korxona boshqaruv sistemalari, loyihalarni avtomatlashtirish
texnologik jarayonlari va robototexnika komplekslari, bank va axborot sistemalari,
elektron pochta sistemalarini boshqarish kiradi.
WINDOWS OSda lokal tarmog’ni sozlash va ishlatish uchun juda qulayligini
albatta e’tirof etish kerak. Tarmoq bilan ishlashdan avval, agar Sizning
kompyuteringiz lokal tarmoqqa ulanmagan bo’lsa, sozlash ishlari olib boriladi.
Kompyuter tarmoqda ishlashi uchun uni sozlash jarayoni quyidagicha:
Avvalo kompyuterda tarmoq plata (karta) borligiga ishonch hosil qilish
darkor.
RJ-45 raz’yomiga maxsus konnektor orqali simlar ulanadi. -konnektor.
Boot Rom mikrosxemasi tarmoqdagi boshqa kompyuterdan foydalanib,
operatsion sistemani yuklash imkonini beradi. Simlar
HUBlarga ulanib
tarmoq hosil qilinadi.
HUB (Switch) qurilmasidan foydalangan holda kompyuterni tarmoqqa ulash.
Hub lar xonadagi kompyuterlarni bir-biri bilan bog’lash uchun kerak bo’lsa,
Switchlar binolar orasiga qo’yiladi.
Tarmoqda ishlovchi har qanday kompyuter o’z nomi, maxsus TCP-IP adresi
va ishchi guruhiga ega bo’lishi kerak. Boshqa tarmoq ishtirokchilari unga shu nom
va TCP-IP adres bilan murojaat qilishlari mumkin (fayl va papka, xabar jo’natish).
Windows OC o’rnatilgan kompyuterlar orasida aloqa mavjudligini tekshirish uchun
ping <TCP-IP> (bu erda TCP-IP tarmoqdagi tekshirilayotgan kompyuter adresi)
buyrug’i ishlatiladi. Masalan, ping 10.1.14.27.
BlueTooth – simsiz tarmoq.
BlueTooth - kabelsiz tarmoq standartidir. Ishlash radiusi 10- 100 metr oralig’i
bo’lib, 2.5 GGts chastotada ishlaydi. O’tkazish tezligi 1Mbit/sek. Albatta qurilmalar
ham bu standart uchun mo’ljallangan bo’lishi shart. Shuningdek, qo’l (mobilniy)
12
telefoni bilan aloqa bog’lash mumkin. Agar telefon operatori (masalan,
Uzdunrobita) Internetga bog’lash imkonini bersa, u holda kompyuterdan va qo’l
telefonidan foydalangan holda simsiz Internetga bog’lanish mumkin (noutbuklar
uchun juda qulay).
1.2
Hisoblash
tarmoqlarini
tashkil
qilish
tamoyil
Informatsion
texnologiyalarda port – bu yuborilayotgan va qabul qilinayotgan axborotlar
o`rtasidagi bog`lanishni tashkil etadi (mantiqiy yoki fizik).Odatda quyidagilar:
Qurilmali (apparatli) portlar – bu asosan kompyuterning fizik qurilmasi
bo`lib u asosan vilka yoki kabel yordamida kompyuterga bog`lanadi.Ularga
quyidagilar kiradi:
Parallel port, Davomli port, USB, PATA/SATA, IEEE 1384 (FireWire), PS/2
Kiritish- chiqarish porti – mikroprotsessorlarda (masalan Intel) qurilmalar
yordamida ma`lumotlar almashish imkonini beradi. Kiritish- chiqarish porti dasturga
ma`lumotlar berish va uni almashishni tashkil etadi.
Tarmoqli port – TCP va UDP protokol parametrlari bo`lib u IP formatidagi
ma`lumotlar paketi qo`llanilishini aniqlaydi.
Kompyuterning tashqi qurilmalari bilan axborot almashishi jarayonini,
kopmyuterning tashqi interfeysi tashkil qiladi. Tashqi interfey tashqi portlar,
shinalar, kopmyuterlar birlashmasi va tashqi qurilmalar jamlamasidan iboratdi.
Asosan kopmyuter va tashqi qurilmalarni bir-biriga bog’lashda shinalardan
foydalaniladi.
Kopmyuterga printer, scaner, sichqoncha, klaviatura va shunga o’xshash
qurilmalarning kompyuterga ulanishi tashqi interfeysga misol bo’ladi. Tashqi
interfeysni amalga oshirish uchun unga apparat va dasturiy ta’minot: tashqi
qurilmani boshqaruvchisi (controller) va controller ni boshqaruvchi maxsus dastur,
drayver (driver) kerak bo’ladi. Har qanda kopmyuterda tashqi interfeys bir qancha
13
portlar, jumladan, LPT, PS/2, COM, USB, … kabilar orqali amalgam oshiriladi. (1rasmga qarang). Har bir portning o’ziga yarasha vazifasi bor.
IEEE 1284 (Printer port, parallel port, LPT) – shaxsiy kompyuterga
ulashga mo`ljallangan xalqaro parallel interfeys standartiga mos tushuvchi qurilma.
“LTP” nomi MS DOS oilasidagi operatsion tizimdagi “LTP1” (Line Printer
Terminal yoki Line PrinTer) standart nomidan kelib chiqqan. Hozirgi vaqtda bu
interfeys asosan USB interfeysi bilan mos tushadi va u yi`g`ma apparatlarni (skaner
– printer - kserokopiya) ulashsh uchun ishlatiladi. Lekin asosan yuqori tezlikda
chop etish va printer uchun ishlatiladi. Bu bilan asosan Cetronics, Betronics,
HP, Hewlett-Packard firmalari
tomonidan
ishlab
chiqariladi.
Ular 1284.3-
2000 va 1284.4-2000 standartiga asoslangan. Ishchi rejimlari:

SPP (Standart Paralell Port) — bir yo`nalishli port, to`laligicha
Cetronics interfeysi bilan mos tushadi.

Nibble Mode — SPP rejimida ikki
yo`nalishli
ma`lumotlar
almashinishga asoslangan (4 baytli) qo`shimcha qurilmalar bilan jihozlangan

Byte Mode — Ba`zida qo`llaniluvchi IEEE 1284 standartiga
asoslangan eski kontrollerlardan ikki tomonlama ma`lumot almashish uchun
foydalaniladi.

EPP (Enhanced Parallel Port) —ishchi qurilma Intel, Xircom va Zenith
Data Systems — firmalariga tegishli ikki tomonlama ma`lumot almashish, 2
Mbayt/sekund tezlikda

ЕСР (Extended Capabilities Port) — ishchi qurilma Hewlett-Packard
va Microsoft kompaniyalari, qo`shimcha ravishda ma`lumotlarni siqish appatiga ega
va DMA rejimida ishlovchi qurilma
Tarmoq kommutatori (TCP/IP port) yoki svitch (switch- qo`shmoq,
qaytaulagich)- kompyuter tizimlarida bir necha uzellarni bir segmentda birlashtirish
uchun mo`ljallangan qurilma. Konsentratorlardan asosiy farqi bitta qurilmaga
berilgan ma`lumotlar kommutator orqali boshqa kommutatorlarga uzatiladi.
14
Kommutatorlar OSI modelining kanal rejimida ishlaydi va bir- bir biriga MAC
adresslari orqali uzellar bir tarmoqqa bog`lanadi. Bir necha tarmoqlarni birlashtirish
uchun tarmoq darajali marshrutizatorlardan foydalaniladi.
Kompyuterning ichki portlari bilan ishlash.
Kompyuterning ichiki portlari ichiqi qurilmalarning bir-biri bilan aloqasini
ta’minlashga xizmat qiladi, xuddi tashqi portlarga o’xshab. Ichiki portlarda ham
axborot (signal) lar uzatish uchun qo’llaniladi va har bir portning maxsus raqami
mavjuddir. Har qanday ichiki qurilmaning o’zining porti mavjud. Bu portlardan
protsessorning buyrug’iga qarab, shu portdan axborot qabul qilishi yoki uzatishi
mumkin. Agar microprotsessor ma’lum raqamli portga OUT buyrug’ini bersa, shu
portdan ma’lumot uzatish mumkin. Bu ma’lumotning o’lchami 1 yoki 2 bayt bo’lishi
mumkin. Agar microprotsesseor IN buyrug’ini bersa, deman shu portdan axborot
o’qilishi lozimligini bildiradi.
Masalan, klaviaturada ixtiyori tugmaning bosilgani holati. Bu holatda darhol
natijasi namoyon bo’ladi. Lekin bu jarayon bir necha bosqichlardan o’tadi.
Klaviaturanig tugmasi bosilganda markaziy protsessor klaviaturaning portiga IN
buyrug’ini beradi. Qaysi tugma bosilgani aniqlanib chiqish portlariga uzatiladi.
Ichki portlarning 944 (ЗВ0(16))-sidan boshlanadigan bir qancha portlar oqqora grafikali rejim uchun, 976(3D0(16)) boshlanadiganlari ragli grafik rejim
uchun. 1008 (3F0(16)) dan boshlanadiganlari yumshoq disk (floppy) ni
boshqarish uchun, 1013(3F5(16)) da esa floppy diskka yozish va floppy diskdan
o’qish uchun qo’lladinlar.
Agar kopmyuterda tashqi portlar mavjud bo’lmasa u kopmyuterda faqat
o’zining ichida bor ma’lumotlar bilan ishlash mumkin, ya’ni tashqi qurilmalar ulab
bo’lmaydi. Bu esa ancha qiyinchiliklar tug’diradi. Ichiki portlarning mavjud
bo’lmasligi mumkin emas. Chunki ularsiz kopmuuter ishlashi emas yonishi qiyin.
Insonning qon tomirlari inson tanasini kislorodni eltib bersa, portlar esa
kopmyuterning qurilmalarini axborot (berilgan buyruq) ni eltib beradi. Ayonki,
15
insonning qon tomirlari bo’lmasa yashamasligi aniq, kopmyuter ham shundoq
portlari bo’lmasa u kopmyuter emas.
3.Interfeys bu ikki tizim, qurilma yoki dastur orasidagi chegara bo`lib u
elementlar orasidagi bog`lanishni tashkil etuvchi yordamchi boshqaruvchi
mikrosxemalar yoki bog`lanish qurilmasidir.
Foydalanuvchi interfeysi – foydalanuvchi bilan qurilmalar o`rtasidagi
aloqani ta’minlab beruvchi muhit:
Buyruqlar qatori interfeysi: matnli qator (buyruq) yordami bilan yo`l
ochuvchi kompyuter konstruksiyasi;
Foydalanuvchining
grafik
interfeysi(graphical user interface,
GUI):
Monitorning elementlarini taqdim etuvchi dasturiy funksiya;
Dialogli interfeys;
Yagona tilli interfeys: foydalanuvchi dastur bilan uning ona tilisida “gaplasha
oladi”.
Miya interfeysi (in english: brain- computer interface) – kompyuter
elektordlar va miyaga o`rnatilgan retseptorlar yordamida foydalanuvchi miyasidagi
o`zgarishlarga mos ravishda ovoz va nurlanishni boshqarib turishga javobgar
bo`ladi.
Fizik interfeys – bu fizik qurilmalar bilan ishlash muhiti. Bu muhit haqida
gapirilganda asosan kompyuter portlari tushuniladi:
Tarmoqli interfeys;
Shlyuz (telekommunikatsiya) – mahalliy tarmoqlarni undan kattaroq
tarmoqlar bilan, misol uchun Internet, bog`lovchi qurilma;
Shina(Kompyuter);
16
COM interfeys (Component Object Model interface) – mavhum funksiyalar
va xususiyatlarni shu interfeys komponentalari orqali boshqa dasturlarda aniq
funksiya ko`rinishida qo`llash imkonini beradi;
Ma’lumotlar almashish uslubiga ko`ra interfeys parallel va interfeyslarga
bo`linadi
4.Kompyuter tarmog`i (hisoblash tarmog`i, ma`lumotlar almashish tarmog`i)
– ikki yoki undan ortiq kompyuterlar o`rtasidagi aloqa tizimidir. Ma`lumotlar
almashish turli xil fizik hodisalarni qo`llash orqali amalga oshiriladi: elektr signallari
yoki elektromagnit nurlanishlarning turli xil ko`rinishlari orqali.
Kompyuter tarmog`i o`z navbatida ma`lum qoidalar asosida bir necha turlarga
bo`linadi.
Kompyuter tarmog`ini boshqarish davomida bir necha ko`rinishdagi
protokollar to`plamidan foydalanish mumkin. Quyida ulardan bir nechtasi berib
o`tilgan:
ARCNET, DECnet, Ethernet, IP, TCP, UDP, AppleTalk, Token Ring,
IPX, SPX, FDDI, HIPPI, Myrinet, QsNet, ATM, IEEE-488, USB, IEEE 1394
(Firewire, iLink), X.25, Frame relay, Bluetooth, IEEE 802.11, Systems Network
Architecture, RapidIO
Tarmoq konsentratori – tarmoq qurilmasi bo`lib, u asosan bir necha
Ethernet qurilmalarini bir segmentda birlashtirishga xizmat qiladi. Bu qurilma
koaksil kabel yoki optic tolali o`tkazgichlar bilan bog`lanadi. Hozirgi paytda ular
ko`p darajada qo`llanilmaydi- ular o`rnida tarmoq kommutatorlari alohida segment
ko`rinishida
ishlatiladi.
Bu
kommutatorlar
qo`pol
ravishda
“intellektual
konsentratorlar” deb ham yuritiladi.
Hozirgi zamonaviy texnologiyalarda asosan bir biriga o`xshash bo`lgan bir
necha qurilmalardan foydalaniladi, misol uchun konsentrator (concentrator), hab
17
(hub), takrorlagich (repeator). Ular bir- biriga o`xshash bo`lsada lekin ularning
bajaradigan vazifasi va konsrukturaviy qo`llanilishiga qarab farqlanadi.
Konsentratorlar odatda bir necha portlardan iborat bo`lib, ular tarmoq
uzellarininh alohida segment kabellariga ulangan bo`ladi. Konsentratorlar turli
mahalliy tarmoq protokolallarini bir segmentda joylashtirishga harakat qiladi, misol
uchun Ethernet, Token Ring. Bunga asosiy sabab turli mahalliy tarmoq
protokollarining har xilligidadir, misol uchun Ethernet, Tokent Ring, FDDI va
1OOVG- AnyLAN tarmoqlari.
Konsentratorlar tarmoqning OSI modelidagi fizik muhitida ishlaydi, bitta
portdan kelgan signalni barcha aktiv portlarga uzatadi. Agar bir vaqtda ikki yoki
undan ortiq portlardan kirish bo`lsa, kolliziya hosil bo`lib ma`lumot kadrlari
buziladi. Konsentratorlar doimo yarim dupleks rejimida ishlaydi.
Yuqorida aytib o`tilgan kolliziyani yo`qotish uchun asosan ko`p sonli
konsentratorlarni birlashtirish orqali bu muammoni hal etish mumkin.
Konsentratorlarning tavsifi:
·
Portlar miqdori – tarmoqqa bog`lanish uchun odatda 4, 5, 6, 8, 16
portli xablar (odatda oxirgi ikkitasi) ishlab chiqariladiva foydalaniladi va bir necha
konsentratorlardan foydalanilganda kaskad usulidan foydalaniladi;
·
Ma`lumot almashinish tezligi – konsentratorlarning ma`lumot
almashish tezligi odatda 10 va 100 Mb/s oralig`ida o`zgarib turadi. Tezlik avtomatik
ravishda yoki qayta ulagich yordamida o`zgartirilib boriladi. Konsentratorlarning
afzallik jihati u barcha portlarga axborotni bir xil tezlikda uzatadi;
·
Tarmoq o`tkazmalarining tipi- odatda maxsus o`tkazgich yoki optic
tolali o`tkazgich, ba`zi konsentratorlarda aralashgan o`tkazmalardan foydalaniladi.
Misol uchun maxsus o`tkazgichlar va koaksial kabellarni muvofiqlashtirgan holda;
Aniq bir protokol uchun ba`zan maxsus tuzilishga va ishlash
funksiyasiga ega bo`lgan konsentratorlar ishlatiladi, masalan Token Ring
18
konsentratorlari MSAU nomi bilan ham yuritiladi. Har bir konsentrator bir qancha
funksiya bajaradi va bu uning bir necha xususiyatlari va qaysi protkollarni
quvvatÿÿshigÿÿbog`liq. Uning aÿÿÿÿy funksiyasi bu qo`himcha funkÿÿÿÿangiÿÿdir.
Misol uchun Token Ring protokolida noto`gri ishlayotgan portni uzish va
qo`shimcha xalqaga qayta uzatishi mumkin bu uning yozilmagan tasniflaridan
biridir.
Ethernet konsentratorlari
Ethernet
texnologiyasi
qurilmasida
bir
necha
fizik
segmentlarni
birlashtirishda allaqachon koaksial kabellardan foydalanib kelinadi va u bajaradigan
asosiy funksiya – ya`ni bir portdan olingan signal tarmoqdagi barcha portlarga
yuborish xususiyati bilan “qaytargich” nomini oldi. Koaksial kabel qo`llanilgan
tarmoqlarda
faqat
ikkita
segmentni
birlashtirishda
odatda
qo`sh
portli
qaytargichlardan foydalaniladi va odatda unga nisbatan konsentrator atamasi
qo`llanilmaydi.
10 Base-T spesifikatsiyasi yordamida Ethenet tarmoqlarining qismlari hosil
qilinadi va agarda undan foydalanilmasa faqatgina ikkita uzel tarmog`ini boshqarish
mumkin bo`ladi. Ko`p portl Ethernet qaytargichlari konsentrator yoki xab nomi
bilan yuritiladi va odatda o`zidan ko`p uzelli segmentlarni markazlashtirishga
erishadi. Ethernet konsentratorida odatda 8 dan 72 gacha portlari bo`ladi, va
ularning asosiy qismi kabellarni tarmoqqa ulashga mo`ljallangan. Quyidagi rasmda
tipik konsentrator berilgan bo`lib, unda 16 ta port bor va 10Base-T standarti va RJ45 muhiti bilan hosil qiligan va shuningdek bitta AUI porti tashqi transferga ulashga
mo`ljallangan.
Odatda bu portga transiver ulanadi va bu koaksial yoki optic tolali
o`tkazgichlarda ishlaydi. Bu trannver yordamida konsentrator magistral kabelga
ulanishi mumkin va bu bir necha konsentratorlarda qo`llash mumkin va bu ishchi
stansiyadan odatda 100m dan ortiq masofagacha olib boorish mumkin.
19
Iyerarxik
tizimlarni
10Base-T
texnologiyasida
konsentratorlar
bilan
birlashtirishda koaksial yoki optic tolali o`tkazgichlar talab etilmaydi, bunda oxirgi
portlani birlashtishning o`zi kifoya qiladi. RJ- 45 oddiy porti tarmoq adapteriga
bog`lashga mo`ljallangan va u MDI-X (kesishgan MDI) nomi bilan yuritiladi.
Adapter konsentratorga standart bog`lovchi kabel yordamida kesishmali bo`lmagan
holatda bog`lanadi.
Ko`p portli qaytargich – Ethernet konsentratori to`rtlik xab qoidasi bo`yicha
ishlatiladi. Katta hajmli barcha portlar bitta qaytaruvchi blok bilan bog`liq bo`ladi
va ikkita portdagi qaytargichlar va qaytaruvchi blok orqali bir marta qaytarilish
orqali o`tadi. Bu faqat to`rtlik xab qoidasida bajariladi. Lekin, boshqa modellarda
har bir port uchun alohida biriktirilgan qaytaruvchi blok biriktirilgan bo`ladi.
Bir modali optik tolali kabellarda lazer nurlanishini qo`llash mumkin va bu
orqali axborotni 40- 100 kmgacha uzatish mumkin.
Ko`p segmentli konsentratorlar
Kompyuterlar
orasidagi
turli
xil
segmentlarni
birlashtirishda
konsentratorlardan foydalanib bo`lmaydi va konsentratorlardagi shinalar bilan hech
qanaqa aloqa o`rnatib bo`lmaydi. Ko`p segmentlarni bo`lish uchun ko`p segnetli
konsentratorlar zarur bo`ladi va bu uni oson o`zgartirish imkonini beradi. (quyidagi
rasm)
Katta hajmdagi ko`p segmentli konsentratorlar, misol uchun Nortel Networks
kompaniyasining
System 5000
yoki 3Com kompaniyasining
PortSwitch
konsentratorlari ichki shinalardan biri bilan portni bog`lash uchun alohida dastruriy
ta`minotni talab qiladi, masalan mahalliy konfiguratsiyani konsol port orqali osil
qiladi.
Natijada
administrator
tarmoqdagi
foydalanuvchining
kompyuteriga
konsentratordagi istalgan portlar orqali ulanishi (bog`lanishi mumkin). Keyin bu har
bir segmentni konsentratorning tuzilmasi dasturi orqali boshqarishi mumkin. Agarda
20
ertasi kuni biror bir segment yuklanish (peregruzka) holatida bo`lsa konsentratordagi
boshqa segmentlar orqali kompyuterga murojaat qilishi mumkin.
Konsentratorlaning tuzilmaviy qo`llanilishi
Konsentratorlarning tuzilmasiga qarab uning foydalanish sohasi farqlanadi va
uni ko`rsatib beradi. Ishchi guruh konsentratorlarining barchasi ma`lum aniqlangan
sondagi portlar bilan ishlab chiqiladi, korporativ konsentratorlar esa modulli
ko`rinishda bo`ladi, bo`lim konsentratorlar esa oqim tuzilmali bo`ldi. Bunday
bo`linish muhim hisoblanmaydi, va korporativ konsentratorlar sifatida modulli
konsentratorlani ham qo`llash mumkin.
Konsentrator portlarini ko`pyatirish usullari
Bu juda sodda tuzilmaviy qo`llanish bo`lib, bu qurilma doimo keraksiz
elementlar (masalan portlar, indikatsiya bo`limi va ta`minlash manbai) uchun
alohida korpusni hosil qiladi. Chunki bu elementlarni band qilish foydasiz
hisoblanadi. Odatda bu turdagi konsentratorlar faqat bir axborot almashnish muhitini
hosil qilishi mumkin, va umumiy portlar soni 4-8 dan 24 tagacha o`zgartirish
mumkin. Bitta port albatta tarmoq magistaraliga ulanish uchun ajratilgan bo`lishi
shart (bu port AUI interfeysi bilan ishlaydi). Bu usl bilan ixtiyoriy fizik muhitdagi
konsentrator portiga amaliy jihatdan murojaat qilish mumkin.
Ulanish usullari
1.
modulli konsentratorlar;
2.
oqimli konsentrator;
3.
modul- oqimli konsentratorlar;
21
2.2 Lokal tarmog’ qurilmalari va ularning vazifalari
OSI modelidagi fizik darajasi

Ma’lumot uzatish vositasi orqali bit oqimini uzatiladi.

O’tkazilgan ma’lumotlar hech qanday ma’noga ega emas, tahlil
qilinmaydi.

Axborot uzatish birligi – bit.
Tarmoqda kommutatsiya jarayoni

Full-duplex

Half duplex
22
Ma’lumot uzatish vositalari
Kabel

Telefon kabeli

Koaksiyal kabel

O’ralgan juftlik

Optik kabel

220V kuchlanishli simlar
Simsiz texnologiyalar

Radio to’lqinlari

Infraqizil nurlanish
Sun’iy yo’ldosh kanallari
Simsiz optikasi (lazer)
Radioto’lqinlar
Simsiz muhitning xususiyatlari

Signal bir necha yo’nalishda uzatiladi;

Axborotni qabul qiluvchilar ko’p bo’lishi mumkin;

Bir nechta signal manbalari bir-birini buzadi va ishni
muvofiqlashtirishni talab qiladi

GSM – 900 MHz

Litsenziyalash talab qilinadi
Wifi

2,4 GHz va 5 GHz

Litsenziyalash talab qilinmaydi

Boshqa qurilmalar ham shu chastotada ishlaydi
23
OSI Model
Qurilma
Fizik
Hub
Kanal
Switch, Access Point
Tarmoq
Router
Aloqa kanallaridagi qurilmalar
Tarmoqning apparat tashkiletuvchilari:
Tarmoq kartasi – Hisoblash qurilmasining ajralmas qismi bо‘lib,
qurilmani tarmoqqa ulash imkoniyatini taqdim etadi.
Tarmoq
repetiri – odatda signalni tiklash
foydalaniladi. Repetirlarning quyidagi turlari mavjud:

telefon repetirlari;

optik aloqa repetirlari;

radio repetirlar.
24
yoki
qaytarish
uchun
Hub – tarmoq qurilmasi bо‘lib, kо‘plab tarmoqlarni ulash uchun yoki LAN
segmentlarini bog‘lash uchun xizmat qiladi.

Hubga bir portdan qabul qilingan ma’lumotlar nuxsalangan holda
chiqishdagi bir qancha portlar orqali uzatiladi.

Hublarga turli sondagi chiqish portlari bо‘lishi mumkin (masalan, 12,
14, 24).

Hublarning bir qancha turlari mavjud bо‘lib, ularga passiv xablarni,
aktiv xablarni, intelektual hublarni, ulovchi xablarni, repetir xablarni misol
keltirish mumkin.
25
Switch – tarmoq qurilmasi bо‘lib, kо‘plab tarmoqlarni ulash uchun yoki
LAN segmentlarini bog‘lash uchun xizmat qiladi.

Simli va simsiz LANlar uchun tarmoq switchlari asos qurilma
hisoblanadi.

Har ikkala holda ham qabul qilgan signalni LAN orqali
kompyuterlarga uzatadi.

Switchlar hublardan farqli qabul qilingan signalni barcha chiquvchi
portlarga emas balki paketda manzili keltirilgan portga uzatadi.
ARP
ARP-Adress Resolution Protocol manzilni aniqlash degan ma’noni
anglatadi. MAC manzillarni aniqlash va keyin ularni IP manzilga yo’nlatirish
uchun mo’ljallangan.
HUB, Bridge, ASIC, Switch

HUB (ARP)

Bridge
26

Switch

ASIC

CAM table

Stackwise

Switchdagi CAM table cheklangan;

MAC – Media Access Control;

MAC 48 bitdan tashkil topgan bo’ladi;

MAC table = CAM table;

Switch qurilmasi IP addressni bilmaydi, u faqat MAC addresslar bilan
ishlaydi;

L3 switchlari aqlli hisoblanadi, IP addresslar bilan ishlay oladi;
27
Routerlar yuqorida keltirilgan tarmoq qurilmalariga qaraganda murakkab
tuzilishga ega qurilma bо‘lib, OSI sathining tarmoq sathida ishlaydi.

Router qabul qilingan ma’lumotlarni tarmoq sathiga tegishli
manzillarga kо‘ra (IP manzil) uzatadi.

Bundan tashqari routerlar qabul qilingan paketlarni uzatishda kо‘plab
protokollar ishlashini madadlaydi va paketlarni filterlash amallarini bajaradi.

Ikkita yoki undan ortiq tarmoqlarni bog’lash;

Tarmoqlar o’rtasida ma’lumot almashish;

Console port;

Ethernet port;

Serial port;

Qo’shimcha modul (fa 0/1).
28
Bridge

Kо‘priklar tarmoq chegarasida trafikni filterlashni amalga oshiradi.

Kо‘prik har bir ma’lumotlar paketidagi MAC manzillarni о‘qib oladi
va ularni masofadagi qurilmaga yuboradi.

Kо‘priklar OSI modelini kanal sathida ishlaydi.

Kо‘priklarda MAC manzillar saqlanuvchi jadvallar bо‘lib, u asosida
qabul qilingan paketlarni yuborishni amalga oshiradi.
WAP & Controller

WAP (Wireless Access Point)

2.4 GHz & 5 GHz

11 channel

Clear channel (1,6,11)

Controller
29
Korporativ axborot tizimlari "Axborot texnologiyalari" tushunchasi
"axborot
tizimi"
tushunchasi
bilan
chambarchas
bog'liqdir.
"Tizim"
tushunchasining ko'plab ta'riflari mavjud. Masalan, tizimumumiy maqsadga
erishish uchun birlashtirilgan, atrof-muhitdan ajratilgan, u bilan umuman o'zaro
aloqada bo'lgan va tizimli xususiyatlarni namoyish qiluvchi o'zaro bog'liq
elementlar (ob'ektlar) to'plami sifatida qaraladi. Keng ma'noda tizimning talqini
avtomatlashtirish,
informatika
va
kompyuter
texnologiyalari
bo'yicha
terminologik lug'at tomonidan berilgan: tizim Atrof-muhit sharoitlarini hisobga
olgan holda ma'lum bir maqsadga bo'ysunadigan o'zaro bog'liq ob'ektlar
to'plamidir.
Tizim
elementlarining
tartiblangan
to'plami
va
ularning
o'zaro
bog'lanishlari tizim tuzilishi.
Tuzilishi va mavjud tushunchasini tahlil qilgandan so'ng tizim ta'riflari ,
quyidagilar uning asosiy qismidir tarkibiy qismlar :
1) tizim bu elementlarning tartiblangan to'plami;
2) tizim elementlari o'zaro bog'langan va ushbu tizim doirasida o'zaro
aloqada bo'lib, uning quyi tizimlari hisoblanadi;
30
3) tizim umuman o'zi tomonidan o'rnatilgan funktsiyani bajaradi, uni
alohida element funktsiyasiga tushirish mumkin emas;
4) tizim elementlari tizim ichida bir-biri bilan, shuningdek tashqi muhit
bilan mustaqil ravishda o'zaro ta'sirlashishi va ularning mazmuni yoki ichki
tuzilishini o'zgartirishi mumkin.
Axborot tizimi (IP) - bu atrof-muhit, uning tarkibiy elementlari
kompyuterlar, kompyuter tarmoqlari, dasturiy mahsulotlar, ma'lumotlar bazalari,
odamlar va boshqalar.
Axborot tizimining asosiy maqsadi - qaror qabul qilish uchun zarur bo'lgan
yakuniy ma'lumotlarni saqlash, qayta ishlash va uzatishni tashkil etish.
Axborot tizimi - bu kompyuter-kompyuter orqali ma'lumotlarni qayta
ishlash tizimi.
Axborot texnologiyalari - bu operatsiyalarni bajarish uchun aniq tartibga
solingan qoidalardan iborat bo'lgan axborot bilan ishlash jarayoni.
Axborot texnologiyalarining asosiy maqsadi - foydalanuvchi uchun zarur
bo'lgan ma'lumotlarni ishlab chiqarish.
Axborot tizimining vazifalari unga yo'naltirilgan axborot texnologiyalari
bilimisiz mumkin emas.
Zamonaviy axborot tizimi Bu axborotning hayotiy tsiklini qo'llabquvvatlashga qaratilgan va bu jarayonning uchta asosiy tarkibiy qismini o'z ichiga
olgan axborot texnologiyalari to'plamidir: ma'lumotlarni qayta ishlash, boshqarish,
axborotni boshqarish va bilimlarni boshqarish. Axborot tizimlari tushunchasi
butun hayoti davomida jiddiy o'zgarishlarga duch keldi. Quyida IP rivojlanish
tarixi va ulardan foydalanishning turli davrlarida foydalanish maqsadlari
keltirilgan.
950-yillarda. axborotning korxona, tashkilot, mintaqa, umuman jamiyatning
eng
muhim
manbai
sifatida
roli
amalga
31
oshirildi;
har
xil
turdagi
avtomatlashtirilgan IC ishlab chiqara boshladi. Birinchi IClar fakturalarni qayta
ishlash va ish haqini hisoblash uchun mo'ljallangan bo'lib, buxgalteriya hisobi
mashinalarida amalga oshirildi. Bu qog'oz hujjatlarni tayyorlash xarajatlari va
vaqtining bir oz qisqarishiga olib keldi. Dastlab, kompyuter texnologiyalaridan
foydalangan holda ma'lumotlarni qayta ishlash imkoniyati paydo bo'lganda,
"ma'lumotlarni qayta ishlash tizimlari" (DDS) atamasi keng tarqaldi; bu atama
raketalar va boshqa kosmik ob'ektlarni radio boshqaruv tizimini ishlab chiqishda,
atmosfera holati to'g'risidagi statistik ma'lumotlarni yig'ish va qayta ishlash
tizimlarini yaratishda keng qo'llanildi. korxonalarning buxgalteriya ma'lumotlari
va boshqalar. Kompyuter xotirasining ko'payishi bilan asosiy e'tibor ma'lumotlar
bazalarini (JB) tashkil etish muammolariga qaratildi.
1960-yillar IP-ga bo'lgan munosabat o'zgarishi bilan ajralib turadi. Ulardan
olingan ma'lumotlar ko'p jihatdan davriy hisobot uchun ishlatila boshlandi. Buning
uchun tashkilotlarga ko'pgina funktsiyalarni bajarishga qodir bo'lgan umumiy
maqsadlar uchun mo'ljallangan kompyuter uskunalari kerak bo'lib, ular nafaqat
korxonada avvalgidek hisob-fakturalarni qayta ishlash va ish haqini hisoblash
bilan shug'ullanadilar.
Tizimlarning texnik ta'minoti kam avlodli 2-3 avlod kompyuterlaridan iborat
edi;
Axborotni qo'llab-quvvatlash (IO) ma'lumotlar massivlarini (fayllarini)
namoyish etdi, ularning tuzilishi ular ishlatilgan dastur tomonidan aniqlandi;
Dasturiy ta'minot - ish haqi to'lash dasturi kabi ixtisoslashtirilgan amaliy
dasturlar;
IS arxitekturasi markazlashtirilgan. Qoida tariqasida topshiriqlarni ommaviy
qayta ishlash ishlatilgan. Oxirgi foydalanuvchi ISh bilan bevosita aloqada
bo'lmagan, barcha dastlabki ma'lumotlarni qayta ishlash va kiritish IS xodimlari
tomonidan amalga oshirilgan.
32
Dasturlar va ma'lumotlar o'rtasidagi to'g'ridan-to'g'ri munosabatlar, ya'ni.
mavzu sohasidagi o'zgarishlar ma'lumotlar strukturasining o'zgarishiga olib keldi
va bu majburiy ravishda qayta ishlash dasturlari;
Tizimlarning rivojlanishi va modifikatsiyasining mehnat zichligi;
Turli xil davrlarda turli xil odamlar tomonidan ishlab chiqilgan tizim
qismlarini yarashtirish qiyinligi.
1980-yillarning oxiriga kelib. - 1990 yil boshida IP-dan foydalanish
kontseptsiyasi yana o'zgarib bormoqda. Ular strategik ma'lumot manbaiga
aylanadi va har qanday profildagi korxonaning barcha darajalarida qo'llaniladi.
Ushbu davrdagi IT kerakli ma'lumotlarni o'z vaqtida taqdim etib, tashkilotga o'z
faoliyatida muvaffaqiyatlarga erishish, yangi mahsulot va xizmatlarni yaratish,
yangi savdo bozorlarini topish, munosib sheriklarni ta'minlash, arzon narxlarda
yuqori sifatli mahsulotlar ishlab chiqarishni tashkil etish va h.k.da yordam beradi.
Ushbu avlod IP-ning asosiy xususiyatlari:
IO ma'lumotlar bazasiga asoslangan;
Dasturiy ta'minot dasturiy ta'minot va ma'lumotlar bazasi ma'lumotlar
bazasidan iborat;
Texnik vositalar: 3-4 avlod kompyuterlari va shaxsiy kompyuterlar;
ISni ishlab chiqish vositalari: ma'lumotlar bazalari (SQL, QBE) bilan ishlash
uchun til tomonidan kengaytirilgan 3-4 avlod protsessual dasturlash tillari;
IS arxitekturasi: eng mashhurlari ikki xil: shaxsiy lokal IS, tarmoqqa kirish
imkoniyatiga ega markazlashtirilgan ma'lumotlar bazasi.
Oldinga katta qadam - foydalanuvchiga (oxirgi foydalanuvchiga ham, ISni
ishlab chiquvchiga ham) nisbatan "do'stona interfeys" tamoyilini ishlab chiqish
edi. Masalan, grafik interfeys, foydalanuvchiga yordam va ko'rsatmalarning ishlab
chiqilgan tizimlari, ISning rivojlanishini soddalashtirish uchun turli xil vositalar
33
keng qo'llaniladi: tezkor dastur ishlab chiqish tizimlari (RAD tizimlari), IS (CASE
vositalari) uchun kompyuter yordamida loyihalash vositalari.
Ushbu avlod IC ning kamchiliklari:
Korxonalarni kompyuterlashtirishga qo'yilgan katta sarmoyalar xarajatlarga
mos keladigan kutilgan samarani bermadi (qo'shimcha xarajatlar oshdi, ammo
unumdorlikning keskin o'sishi kuzatilmadi);
IP-ning kiritilishi odamlarning harakatsizligi, oxirgi foydalanuvchilarning
odatdagi ish uslubini o'zgartirishni, yangi texnologiyalarni o'zlashtirishni
istamasligi bilan duch keldi;
Foydalanuvchilarning malakasiga yuqori darajadagi talablar qo'yila
boshlandi (shaxsiy kompyuterlar, amaliy dasturlar va DBMSlarni bilish, o'z
malakalarini doimiy ravishda oshirish qobiliyati).
1990-yillarning oxiridan boshlab. yuqoridagi kamchiliklar bilan bog'liq
ravishda IP-ning zamonaviy avlodi asta-sekin shakllana boshladi.
Ushbu IP-avlodning asosiy xususiyatlari:
Texnik platforma kuchli 5-avlod kompyuterlaridan iborat bo'lib, bitta ICda
turli platformalardan foydalaniladi (asosiy kompyuterlar, kuchli statsionar
kompyuterlar, mobil kompyuterlar). Eng xarakterli tomoni - kompyuter
tarmoqlaridan keng foydalanish - lokaldan globalgacha;
Axborotni qo'llab-quvvatlash quyidagi yo'nalishlar bo'yicha ma'lumotlar
banklarining razvedkasini oshirishga qaratilgan:
· Nafaqat ma'lumotlarning tuzilishini, balki bilimlarning faol xususiyatlarini
hisobga olgan holda yangi bilim modellari;
· Axborotni onlayn tahlil qilish vositalari (OLAP) va qarorlarni qo'llabquvvatlash vositalari (DSS);
34
· Odamlar uchun tabiiy bo'lgan yangi taqdimot shakllari (multimedia, to'liq
hujjatli ma'lumotlar bazalari, giper-hujjatli ma'lumotlar bazalari, nutqni idrok etish
va sintez qilish vositalari).
2.3 Lokal, Global va Mintaqaviy tarmloqlar haqida
Kompyuterdan turli masalalarni hal qilishda foydalanish mumkin. Axborot
almashish uchun magnit va kompakt disklardan foydalanish yoki boshka
kompyuterlar bilan umumiy ulanish kerak bo'ladi. Kompyuterlarning o'zaro axborot
almashish imkoniyatlarini beruvchi qurilmalar majmuiga kompyuter tarmoqlari
deyiladi.Tarmoqning asosiy imkoniyatlari tarmoqqa ulangan kompyuterlar va
axborot ashyolariga bog'liq.Axborot ashyolari deganda arxiv, kutubxona, fondlar,
ma'lumotlar ombori va boshka axborot tizimlaridagi hujjatlar yig'indisi tushuniladi.
Tarmoqdagi kompyuterlarda saqlanayotgan axborot ashyolariga ushbu
tarmoqqa ulangan boshqa kompyuterlar yordamida kirish mumkin. Jamiyatning
hozirgi bosqichda axborot texnologiyalarining rivojlanishini kompyuter tarmog'isiz
tasavvur qilib bo'lmaydi.Kompyuter tarmog'i - bu aloqa kanallari orqali yagona
tizimga bog'langan kompyuter va terminallar majmuidir. Tarmoq axborotni ishlab
chiqaruvchi va undan foydalanuvchi ob'ektlar tarmoq ob'ektlari deyiladi. Tarmoq
ob'ektlari alohida kompyuter, kompyuter kompleksi, ishlab chiqarish robotlari va
boshqalar bo'lishi mumkin. Axborotni territorial joylashuviga qarab kompyuter
tarmoqlarini 3 ta asosiy sinfga ajratish mumkin:
1. Global tarmoqlar.
2. Regional (mintaqaviy) tarmoqlar.
3. Lokal (mahalliy) tarmoqlar.
Global kompyuter tarmoqlari turli mamlakatlarda turli qit'alarda joylashgan
obonentlarni birlashtiradi. Obonentlar orasida aloqa bunday tarmoqlarda telefon
aloqa liniyalarida, radio aloqa, sputnik aloqa tizimlari asosida amalga oshiriladi.
35
Mintaqaviy kompyuter tarmoqlari bir-biridan ancha uzoqda joylashgan biror
bir mintaqaga tegishli obonentlarni birlashtiradi. Misol: biror shahar ichidagi yoki
iqtisodiy regionda yoki alohida bir mamlakatda joylashgan obonentlarni
birlashtiruvchi tarmoq.Lokal tarmoq kichik bir hududda joylashgan obonentlarni
birlashtiradi. Bunday tarmoq odatda aniq bir joyga bog'langan bo'ladi. Misol: biror
korxona yoki tashkilotga mahallliy tarmoqning uzunligini 2-3 km bilan cheklash
mumkin.Bunday tarmoqlarda axborot almashinish aloqa kabellari (ba'zan, telefon
tizimi yoki radiokanal) orqali amalga oshiriladi.
Lokal tarmoqda kompyuterlar orasidagi masofa yaqin bo'lganligi bois, telefon
kanallaridan foydalanmasdan axborotni uzatish tezligini oshirish mumkin.Lokal
tarmoqda axborotni uzatish uchun axborotni marshrutlash va selektsiyalash lozim
buladi.Marshrutlash bu - kerakli manzilga axborot blokini uzatish yo'lini aniqlash
jarayonidir.Selektsiyalash - tegishli manzildagi axboroni saralash demakdir.
Lokal tarmoqlar axborotni marshrutlash va selektsiyalash usuli buyicha
ikki sinfga ajratiladi.
Lokal tarmoqlar selektsiyalash orqali axborotni bir abonent tizimidan boshka
tizimga uzatishni ta'minlaydi.
Ishchi tizimlar katta miqdordagi ma'lumotni saqlash, izlash, murakkab
hisoblashlar, modellashtirish, dasturiy ta'minotni rivojlantirishga xizmat kiladi.
Ma'muriyat tizimlari—tarmoqni boshqaradi. Kommunikatsion tizimlar
abonent
tizimlar
orasidagi
axborotlarni
uzatish
uchun
marshrutlash
bog'lanishlarni kommutatsiya kilish vazifasini bajaradi.
Kompyuterning mahalliy tarmoqqa ulashning 3 turi mavjud.
1. Xalqasimon.
2. Shinali.
36
va
3. Yulduzsimon.
Xalqasimon bog'lanishda kompyuterlar yopiq chiziq bo'yicha bog'langan
bo'ladi. Tarmoqning kirish qismi chiqish qismi bilan ulangan bo'ladi. Axborot xalqa
bo'yicha kompyuterdan kompyuterga o'tadi.
Shinali bog'lanishda esa ma'lumotlar uzatuvchi kompyuterdan shina bo'yicha
har ikki tomonga uzatiladi.
Yulduzsimon bog'lanishda markaziy kompyuter mavjud bo'lib, unga qolgan
barcha kompyuterlar bog'langan bo'ladi.
Axborot texnologiyasi shu jumladan kompyuterlar keng qo'llanilib kelayotgan
ayrim sohalarni ko'rib chiqamiz.
1. Biznes sohasi - biznes reja tuzishda va kutilayotgan daromad va chiqimlarni
hisoblashda;
• mijoz haqida ma'lumotlar ro'yhatini saqlash va u bilanishlashda va hok.
2. Bank sohasi-yil davomida sutkasiga 24 soat mijozlarga aloqa uchun va
tegishli ma'lumotlarni olish, balansni tekshirish, hisobni to'lash imkoniyatini
yaratish.
• mijozlarga xizmat ko'rsatish madaniyatini oshirish;
• kredit kartochkalari yordamida telefon yoki Internet orqali xizmatni yo'lga
qo'yish va h.k.
3. Robototexnika sohasida. Kompyuter asri boshlanishi bilan inson og'ir va
zararli mehnatdan ozod etadigan robotlar paydo bo'ldi. Ular odam qiyofasida
bo'lmasa ham ko'plab funktsiyalarni bajara oladilar. Misol: UZDAEWOO avto
O'zbekiston-Koreya qo'shma avtomobil korxonasida turli ishlarni bajaradigan
robotlar keng qo'llanilmoqda.
37
4. Marketing sohasi. Marketingda eng asosiy bozorni haridorlar talab
ehtiyojlarini chuqur va har taraflama o'rganish va ishlab chiqarishni shuning asosida
qurish, ikkinchi tomondan esa mavjud talab va ehtiyojga faol ta'sir ko'rsatish
haridorlarni muayyan omillarga bo'lgan talablarni shakllantirishdan iborat.
5. Ishlab chiqarish sohasida. Ishlab chiqarishning deyarli barcha sohalarida
kompyuterlar
qo'llanilib
kelinmoqda.
Kompyuterlar
ko'pgina
texnologik
jarayonlarni boshqarmoqda. Maxsulotni ishlab chiqarishda axborot asosiy
kompyuterdan ishlab chiqarish liniyalariga yetkaziladi. U yerda axborotni qabul
qilishga tayyor turgan robotlar kompyuter uzatgan dastur asosida mahsulotni yig'a
boshlaydi. Tayyor mahsulotlar esa robotlar yordamida tekshirilib omborlarga
jo'natiladi.
MDH tuzilmasiga menejmentni hujjatlashtirish, predmet sohalarini axborot
bilan ta'minlash, aloqa vositalarini kiritish kerak dasturiy ta'minot, xodimlarning
va boshqa yordamchi (texnologik) mahsulotlarning jamoaviy ishini tashkil etish
vositalari. Bundan, xususan, korporativ axborot tizimlari uchun majburiy talab bu integratsiya ekanligi kelib chiqadi katta raqam dasturiy mahsulotlar.
Axborot tizimi, masalan, notijorat tashkilotlarning ilmiy-texnik tadqiqotlariga
xizmat qilishi mumkin, ammo tijorat korxonalari faoliyatida MDHdan keng
foydalanilishini hisobga olgan holda, ko'pincha mavjud echimlar MDH biznesning
eng dolzarb muammolarini hal qilishga yo'naltirilgan. Korporativ axborot tizimlari
kontseptsiyasi mahalliy avtomatlashtirilgan tizimlar tushunchalaridan kelib
chiqadi (AS - avtomatlashtirilgan tizim, ACS - avtomatlashtirilgan boshqaruv
tizimi, ACS - avtomatlashtirilgan korxonalarni boshqarish tizimi, ISUP integratsiyalashgan korxonalarni boshqarish tizimi) va MRP, ERP ning xorijiy
tizimlaridan kelib chiqadi. sinflar va h.k. Ammo, ikkinchisi kiritilgandan so'ng,
"ACS" turidagi qisqartmalar amalda foydalanishni to'xtatdi va "KIS" umumiy
qisqartmasiga yo'l qo'ydi. Shunga qaramay, korporativ axborot tizimining umumiy
qabul qilingan ta'rifi mavjud emas.
38
Xulosa
Ushbu jarayonlar tarmoq infratuzilmasining asosiy qismlari bo'lib, ular
kompyuterlar, qurilmalar va foydalanuvchilar o'rtasidagi almashishni ta'minlaydi.
Lokal tarmoq serverlari foydalanuvchilar uchun xizmatlarni taqdim etish va
ma'lumot almashish imkoniyatini yaratishda muhim rol o'ynaydi. Pochta aloqasi,
foydalanuvchilar uchun elektron xabarlar almashish va yuborishni ta'minlaydi, bu
esa bizning kommunikatsiya sohasidagi ko'p asosli jarayonlardan biri. Internetga
ulanish esa global tarmoqlar orqali dunyo bo'ylab almashishni ta'minlaydi, bu esa
ma'lumotlar almashish va xizmatlarga internet orqali kirish imkoniyatini beradi.
Bular barchasi birgalikda, foydalanuvchilar uchun mohiyatli va ishonchli tarmoq
xizmatlarini taqdim etishda katta ahamiyatga ega.
39
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.S.Rahmonqulov “IBM PC shaxsiy kompyuterida ishlash”, T.: “Sharq”,
1998 y.
2. A. Axmedov N. Taylaqov “Informatika”, Toshkent “O‘zbekiston”, 2001 y.
3. A. Abduqodirov va boshqalar “Informatika”, T.: “Me’ros”. 2002 yil.
4. A. Sattorov «Informatika va axborot texnologiyalari» Toshkent
«O'qituvchi», 2002 y.
5. http://www.microsoft.com/
6. http://www.ziyonet.uz/
7. http://www.ref.uz/
40