Kapitulli 15 – File system Internals
15.1 Sistemet e Skedarëve
Ky kapitull fokusohet në sistemet e skedarëve dhe mënyrën se si ato ofrojnë ruajtje dhe akses në përmbajtjen e
skedarëve, duke përfshirë të dhënat dhe programet. Ai trajton struktura të brendshme të sistemeve të skedarëve dhe
operacionet që mund të bëhen mbi këto sisteme.
Struktura e Sistemit të Skedarëve:



Skedarët ruhen në pajisje ruajtëse me akses të rastësishëm, si disqet e ngurtë, disqet optike dhe pajisje të
tjera memorie të qëndrueshme.
Pajisjet ruajtëse mund të copëzohen në ndarje, të cilat mbajnë vëllime dhe sistemi i skedarëve mund të
menaxhojë këto vëllime.
Në një sistem kompjuterik mund të ketë shumë skedarë dhe çdo sistem mund të ketë lloje të ndryshme
skedarësh, siç është rasti me sistemin Solaris.
Lloje të Sistemeve të Skedarëve në Solaris:






tmpfs: Sistemi skedar i përkohshëm që krijohet në memorien kryesore dhe fshihet nëse sistemi riniset.
objfs: Sistemi skedar virtual që u jep përdoruesve akses në simbolet e kernelit.
ctfs: Sistemi skedarësh që menaxhon proceset që fillojnë gjatë nisjes së sistemit.
lofs: Sistemi skedar i loop-back që lejon akses në një sistem skedarësh tjetër.
procfs: Sistemi skedar virtual që paraqet informacion për proceset në sistem.
ufs, zfs: Sistemet e skedarëve për qëllime të përgjithshme.
Përdorimi i Direktorive për Organizimin e Skedarëve:

Për menaxhimin e skedarëve dhe veprimet mbi to, është e dobishme të përdoren direktoritë, duke i ndarë
skedarët në grupe dhe menaxhuar operacionet për secilën grup.
Kjo qasje ndihmon në organizimin dhe menaxhimin efikas të skedarëve, duke u siguruar që sistemet e skedarëve të
jenë të strukturuara dhe të mund të ofrojnë mbështetje për operacione të ndryshme, si për të ruajtur, për të
menaxhuar dhe për të ndërlidhur pjesët e tjera të sistemit operativ me ruajtjen dytësore.
15.2 Montimi i Sistemit të Skedarëve
Montimi i një sistemi skedarësh është një proces i nevojshëm për të bërë një sistem skedarësh të disponueshëm për
përdorim nga proceset e sistemit. Kjo përfshin bashkëngjitjen e skedarëve dhe vëllimeve në një pikë specifike të
montimit brenda strukturës së direktorive të sistemit të skedarëve.
Procesi i Montimit:




Hapi 1: Sistemi operativ merr emrin e pajisjes dhe pikën e montimit (vendndodhja brenda strukturës së
dosjeve ku do të bashkëngjitet sistemi skedarësh).
Hapi 2: Sistemi mund të kërkojë që të sigurohet lloji i sistemit të skedarëve ose mund të inspektojë vetë
pajisjen për të përcaktuar llojin e tij.
Hapi 3: Sistemi operativ verifikon që pajisja ka një skedar të vlefshëm dhe se formati i skedarit është i
pritshëm.
Hapi 4: Pas verifikimit, sistemi operativ regjistron montimin e sistemit të skedarëve në strukturën e tij të
dosjeve dhe mund të kalojë mes sistemeve të ndryshme të skedarëve dhe llojeve të ndryshme të skedarëve.
Shembuj të Montimit:


Në një sistem UNIX, një sistem skedarësh mund të montohet në një direktori si /home, dhe kjo mund të
lidhet me një dosje specifike (p.sh., /home/jane).
Pas montimit të një vëllimi në një pikë të caktuar montimi, përdoruesi mund të qaset në përmbajtjen e atij
sistemi skedarësh si pjesë të strukturës së dosjeve të sistemit të skedarëve.
Rregullat e Montimit:



Sistemet mund të kenë rregulla për të parandaluar montimin e një sistemi skedarësh mbi një dosje që ka
skedarë ekzistues.
Në disa raste, montimi mund të "errësojë" skedarët e dosjes ekzistuese derisa sistemi i skedarëve të
çmontohet, duke ndërprerë përdorimin e skedarëve ekzistues.
Sistemet mund të lejojnë montimin e të njëjtit sistem skedarësh në pika të ndryshme ose mund të kërkojnë
montimin vetëm në një pikë specifike.
Sistemet Operative dhe Montimi:


macOS: Kur një disk është ndeshur për herë të parë, sistemi operativ macOS automatikisht monton
sistemin e skedarëve dhe e shfaq atë në direktorinë /Volumes.
Microsoft Windows: Windows përdor një strukturë me dy nivele, ku pajisjet dhe vëllimet janë të lidhura
me shkronja dhe montohen automatikisht. Versionet më të fundit lejojnë montimin e skedarëve si në UNIX,
ku përdoruesi mund të montojë sisteme skedarësh në çdo pikë të pemës së direktorive.
Dallime në Sistemet Operative:


Sistemet UNIX kanë komanda të drejtpërdrejta për montimin e skedarëve, ndërsa në Windows, montimi
është i automatizuar për pajisjet dhe vëllimet në kohën e nisjes.
Sistemet si UNIX kërkojnë montimin manual të skedarëve të tjerë, ndërsa Windows e bën këtë
automatikisht për pajisjet e zbuluara.
Përfundim:
Montimi është një pjesë thelbësore e operacioneve të sistemeve të skedarëve, që siguron që skedarët dhe vëllimet të
jenë të disponueshme për përdorim në mënyrë të organizuar dhe efikase. Sistemet operativë mund të kenë
mekanizma të ndryshëm për të mbështetur montimin dhe çmontimin e skedarëve, duke siguruar qasje të lehtë dhe të
sigurt në përmbajtjen e tyre.
15.3 Ndarjet dhe Montimi
Disku mund të ndahet në disa pjesë (ndarje), dhe një vëllim mund të përfshijë ndarje të shumta të disqeve të shumta.
Disku mund të jetë i papërpunuar ose i përpunuar, varësisht nga përdorimi i sistemit skedar dhe kërkesat e softuerit.
Llojet e Ndarjeve:
1.
2.
Ndarja e Papërpunuar: Nuk përmban një sistem skedarësh dhe përdoret për qëllime të tjera, siç janë:
o Hapësira e shkëmbimit në UNIX, që përdor formatin e vet për të menaxhuar të dhënat.
o Sistemet RAID që mbajnë informacionin për blloqet dhe ndryshimet e blloqeve të pasqyruara.
Ndarja e Përpunuar: Përdoret për të përmbajtur një sistem skedarësh dhe mund të jetë e boot-ueshme. Kjo
ndarje përmban informacionin e nevojshëm për të nisur një sistem operativ.
Ngarkuesi i Nisjes dhe Sistemi i Boot-imit:
Kur një ndarje përmban një sistem skedarësh që është i boot-ueshëm, ajo ka nevojë për informacion nisje. Ky
informacion është i nevojshëm sepse, në momentin e nisjes, sistemi operativ nuk ka ngarkuar ende kodin e sistemit
të skedarëve. Ky informacion është një seri blloqesh që ngarkohen si imazh në memorie dhe mund të ngarkojnë
kernelin dhe të fillojnë ekzekutimin.
Në disa raste, mund të përdoret një ngarkues boot që mbështet shumë sisteme operative. Ky mund të zërë hapësirën
e nisjes dhe të ofrojë mundësinë e ngarkimit të sistemeve operative të ndryshme në një sistem të vetëm.
Montimi i Ndarjeve:


Ndarja Rrënjë: Ngarkuesi i nisjes zgjedh ndarjen rrënjë, e cila përmban kernelin e sistemit operativ dhe
ndoshta skedarët e tjerë të sistemit. Ky montim mund të bëhet automatikisht gjatë nisjes, ndërsa vëllimet e
tjera mund të montohen më vonë, manualisht ose automatikisht, në varësi të sistemit operativ.
Verifikimi i Ndarjes: Sistemi operativ kontrollon që ndarja të përmbajë një sistem skedarësh të vlefshëm.
Kjo bëhet duke kërkuar direktorinë e pajisjes dhe verifikuar që ajo ka formatin e duhur. Nëse formati është
i pavlefshëm, ndarja mund të kontrollojë dhe të rregullojë konsistencën e saj me ose pa ndërhyrjen e
përdoruesit.
Montimi në Sistemet Operative:
1.
2.
Microsoft Windows: Windows monton çdo vëllim në një hapësirë të emrit të veçantë, siç është shkronja
dhe dy pika (p.sh., F:). Kur një proces specifikon një shkronjë drejtuesi, sistemi operativ e gjen dhe
përshkon strukturën e direktorive mbi atë drejtues për të gjetur skedarin e kërkuar. Versionet më të reja të
Windows lejojnë montimin e sistemeve skedarësh në çdo pikë brenda strukturës së direktorive.
UNIX: Sistemet e UNIX mund të montohen në çdo direktori. Kur një ndarje montohet, sistemi operativ
vendos një flamur në kopjen e direktorisë në memorien e "inode" dhe regjistron informacionin në tabelën e
montimit. Kjo mundëson kalimin pa probleme midis sistemeve të skedarëve të llojeve të ndryshme.