OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TAʼLIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI TOSHKENT AXBOROT
TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
PROFESSIONAL TAʼLIMNI RIVOJLANTIRISH INSTITUTI
OʻRTA MAXSUS PROFFESONAL TAʼLIMINING
NAMUNAVIY OʻQUV DASTURI
Bilim sohasi
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari
Taʼlim sohasi
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari
Taʼlim yoʻnalishi
Kompyuter injiniringi
Mutaxassislik nomi
Kompyuter injiniring
Mutaxassislik kodi
50610401
Kvalifikatsiya(lar) nomi:
Kompyuter tizimlari bo‘yicha mutaxassis
Modul nomi
Tarmoq qurilmalari va tizimlarini boshqarish
Modul kodi
5PM0852
Modulga ajratilgan soat
Jami
yuklama:
180-soat
Mustaqil
taʼlim:
60-soat
6
ECTS-kreditlar miqdori
Majburiy
Modul turi (majburiy/tanlov)
Taʼlim tili
Auditoriya
mashgʻuloti:
120-soat
Guruhga belgilangan o‘qitish tili asosida
Toshkent – 2024
1. Modul oʻquv dasturi umumiy talablari
Modul to‘liq nomi
Modulning maqsadi
Oʻzlashtirish (oʻqitish)
natijalari
Modul mazmuni
Egallanadigan
kompetensiyalar
Bilimlar
Tarmoq qurilmalari va tizimlarini boshqarish
Kompyuter tarmog‘i tamoyillari, Internet protokollari, vazifalari,
ilovalari va qoidalarini o‘rganishga qiziqishini uyg‘otish, shu bilan
birga ularga bilim va ko‘nikmalarni berish bilan birga, ularni
tushunish va qo‘llashni kuchaytirishga qaratilgan.
Mehnatni muhofaza qilish,Tarmoq qurilmalari hamda operatsion
tizimlari boshqaruvi va profilaktik ishlarni olib boorish,
Boshqariladigan tarmoq qurilmalarini o‘rnatish, Boshqariladigan
tarmoq dasturiy ta’minotini boshqarish.
Tarmoq
qurilmalarini
o‘rnatishning har
xil
usullari,
Boshqariladigan
tarmoq
qurilmalarining
(konsentratorlar,
ko‘priklar, yo‘nalish beruvchilar, shlyuzlar, modemlar,
multipleksorlar, konverterlar, kommutator)larni funksionalligini
baholash, ularni o‘rnatish vaqtidagi hodisalarni qayd etish va
boshlang‘ich va o‘zgartirilgan sozlamalarni hujjatlashtirish;
Operatsion tizimlar, tarmoq protokollari bilan ishlash
ko‘nikmalarini egallash.
Tarmoq qurilmalarini boshqarish va hujjatlashtirish
Tarmoq qurilmalari dasturiy ta’minotini sozlash va nazorat qilish
– Mehnat muhofazasi qoidalari;
– Tarmoq uskunasining ishlash tamoyillari;
– Tarmoq apparat arxitekturasi;
– Operatsion tizimlarning ishlash tamoyillari;
– Operatsion tizimlar arxitekturasi;
– Ochiq tizimlarning o‘zaro ta’siri modelining kanal, tarmoq,
transport va dastur darajalari protokollari;
– Tarmoq tizimlarini boshqarish protokollari;
– Konfiguratsiya qilingan tarmoq qurilmasining operatsion tizimi
uchun texnik hujjatlar.
– Boshqariladigan tarmoq qurilmalarini o‘rnatish bo‘yicha
ko‘rsatmalar;
– Boshqariladigan tarmoq qurilmalari uchun foydalanish
ko‘rsatmalari;
– Boshqariladigan axborot-kommunikatsiya tizimida profilaktika
ishlarini olib borish qoidalari;
– Boshqariladigan tarmoqning tarmoq uskunalari bilan ishlashda
mehnatni muhofaza qilish talablari.
–
–
–
Koʻnikmalar
–
–
–
Mehnat muhofazasi qoidalariga amal qilish;
Tarmoq qurilmalarini boshqarish usullarini qo‘llash;
Asosiy parametrlarni va operatsion tizimlarga ruxsatsiz
kirishdan himoya parametrlarini o‘rnatish usullarini qo‘llash;
Operatsion tizim parametrlarining statik va dinamik
konfiguratsiyasi usullarini qo‘llash
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohasida me’yoriytexnik hujjatlardan foydalanish.
Boshqariladigan tarmoqning tarmoq uskunalari bilan ishlashda
mehnatni muhofaza qilish;
–
Oʻqitishni tashkiliy shakli
Baholash tartibi
Axborot manbalari
Ta’lim jarayonia tavsiya
etiladigan jihozalar
Tuzuvchilar:
Taqrizchilar:
Boshqariladigan axborot-kommunikatsiya tizimida profilaktika
ishlarini olib borish;
Kunduzgi
Baholash bo‘yicha amaldagi tartib asosida
1. V. Olifer, N. Olifer "Kompyuter tarmoqlari. Prinsiplar,
texnologiyalar, protokollar. Darslik" (2016), 5-nashr.
2. E. Tanenbaum, D. Weatherall "Kompyuter tarmoqlari" 5-nashr.
(2016)
3. D. Kurose, K. Ross "Kompyuter tarmoqlari. Yuqoridan pastga
yondashuv" 6-nashr (2016)
4. Sergeev “Lokal kompyuter tarmoqlari asoslari” (2016 y.)
5. D. Kurose, T. Ross "Kompyuter tarmoqlari. Tizim ma’murining
qo‘llanmasi" (2016)
6. W. Odom "Rasmiy Cisco CCNA ICND2 200-101 Sertifikatlash
imtihoniga tayyorgarlik bo‘yicha yo‘riqnoma va kommutatsiya"
(2016)
Kompyuter, Proektor, aloqa kabellari(o‘ralgan juft kabel, koaksial,
optik
tolali),
tarmoq
kartasi,
takrorlagichlar(repeatr),
konsentaratorlar, ko‘priklar(мостик), kommutatorlar, routerlar.
I.T.Mirsaidov - Professional ta’limni rivojlantirish institute
tayanch doktoranti
D.S.Aniyozova - Urganch Davlat Universiteti huzuridagi Urganch
tuman ko‘p tarmoqli texnikumi maxsus fan o‘qituvchisi
F.Raxmatov- Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent
axborot texnologiyalari universitetining hududiy o‘quv
muassasalari boshqarmasi boshlig`i
M.F.Raximov - Muhammad al-Xorazmiy nomidani Toshkent
axborot texnologiyalari universiteti “Kompyuter tizimlari
kafedrasi” mudiri
Oʻquv dasturi Professional taʼlimni rivojlantirish instituti Aloqa va axborotlashtirish,
telekommunikatsiya texnologiyalari yoʻnalishi boʻyichaoʻquv-metodik birlashmasining 2024-yil
30-apreldagi 2-sonli majlis bayoni bilan maʼqullangan.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy, oʻrta maxsus va professional taʼlim yoʻnalishlari boʻyicha
oʻquv-uslubiy birlashmalar faoliyatini Muvofiqlashtiruvchi kengashining 2024-yil 20-maydagi 4son yig‘ilishida ma’qullangan va Vazirlikning 2024-yil 29- maydagi 194-son buyrug‘i bilan
TASDIQLANDI VA JORIY ETILDI.
1
Kompyuter tarmoqlari.
Asosiy tushunchalar.
2
Kompyuter
tarmoqlarining maqsadi
3
Kompyuter
tarmoqlarining sinflarga
bo‘linishi.
4
Aktiv
va
passiv
uskunalar. Yakuniy oraliq
tizimlar
5
Tarmoq texnologiyalari
va ma’lumotlarni uzatish
muhitiga kirish usullari
Mavzuning qisqacha mazmuni
Tarmoq arxitekturasi to‘g‘risida asosiy
tushunchalar, kompyuter tarmoqlarini
qo‘llanish
sohalari,
kompyuter
tarmoqlarining
rivojlanish
tarixi,
kompyuter tarmog‘ining tarkibi, kompyuter
tarmog‘ining asosiy elementlari, asosiy
apparat va dasturiy ta’minot komponentlari.
Zamonaviy
kompyuter
tarmoqlariga
qo‘yiladigan talablar.
Barcha turdagi kompyuter tarmoqlarining
maqsadi ikkita funktsiya
bilan belgilanadi:
- tarmoqning apparat-dasturiy resurslaridan
umumiy foydalanishni
ta’minlash;
- ma’lumotlar resurslaridan umumiy
foydalanishni ta’minlash.
Kompyuter
tarmoqlarining
sinflarga
bo‘linishi CAN, LCAN, VAN, kompyuter
tarmoqlarini turlari bo‘yicha sinflash,
kompyuter
tarmoqlarini
topologiyasi
bo‘yicha tasniflash, ma’lumotlarni jismoniy
tashuvchisiga kirish usuli bo‘yicha
kompyuter
tarmoqlarini
tasniflash,
kompyuter
tarmoqlarini
qurishdagi
muammolarni tan olish va aniqlash.
Kompyuter
tarmoqlarining
turlari:
mahalliy, mintaqaviy, global.
Tushuncha va farq: Aktiv va passiv
uskunalar. Yakuniy oraliq tizimlar.
Ma’lumotlarni uzatishning sinxron va
asinxron rejimi. Amaliy ish “Aktiv, passiv
uskunalar va tarmoqlarning yakuniy oraliq
tizimlarini tanlash” - uskunalar bilan
kartalar bo‘yicha qiyosiy jadval tuzish.
Tarmoq
texnologiyalari
Tarmoq
texnologiyalari bilan tanishish: Token
Ring (fizik qatlam, protokollar, uskunalar).
Arcnet texnologiyasi. (fizik qatlam,
protokollar, uskunalar). Fast Ethernet,
Gigabit Ethernet, 10 Gigabit Ethernet
texnologiyasi. (CSMA/CD-ga kirish usuli,
Mustaqil taʼlim
Mavzuning nomi
Auditoriya soati
№
Umumiy yuklama
2. Modul oʻquv dasturi mazmuni
8
4
4
6
4
2
12
8
2
8
6
2
12
8
2
6
7
8
9
10
manzillash,
standartlar,
protokollar,
uskunalar,
ruxsat
etilgan
tarmoq
o‘lchamlarini hisoblash). ATM va X.25
texnologiyasi
(adreslash,
standartlar,
protokollar, uskunalar, ruxsat etilgan
tarmoq o‘lchamlarini hisoblash). Amaliy
ish: “Tarmoq texnologiyalarining qiyosiy
tavsiflarini ishlab chiqish va yaratish”
Tarmoq
texnologiyalarining
qiyosiy
tavsiflarini jadval shaklida ishlab chiqish.
Kirish usullari: to‘qnashuv rezolyutsiyasi
Kirish usullari CSMA (CSMA/CD), token uzatish usuli (TPMA),
/CD, CSM/CA. Tokenga tizimlar o‘rtasida kanal vaqtini taqsimlash
kirish usullari
(TDMA) asosida vaqt taqsimoti bo‘yicha
bir nechta kirish.
Tarmoq
topologiyasi
tushunchasi.
“Yulduz”,
“shina”,
“aylana”
kabi
topologiyasi. Daraxt topologiyalari.
Mesh
topologiyasi
Ma’lumotlarni
uzatishning fizik jarayoniga kirish usuli
bo‘yiocha kompyuter tarmoqlarining tasnifi
Zamonaviy
kompyuter
tarmoqlariga
Lokal tarmoqlarning
qo‘yiladigan
talablarn,
kompyuter
tarmoq topologiyasi
tarmoqlarini
qurishning
asosiy
muammolarini amaliy o‘rganish.
“Asosiy va aralash tarmoq topologiyalarini
ishlab chiqish” Asosiy
tarmoq topologiyalarini ishlab chiqish.
Tarmoq arxitekturasini qurish. Tarmoqni
aralashga asoslangan holda rivojlantirish.
Tarmoq modeli tushunchasi. OSI tarmoq
Tarmoqning o‘zaro ta’sir modeli. Asosiy OSI modeli. OSI modeli
Muammosining
qatlamlari. Tarmoq sohasidagi normalar.
parchalanishi. OSIga mos Xalqaro standartlar. Standartlashtirish
yozuvlar modeli. Aloqa bo‘yicha
tashkilotlar.
OSI
modeli
protokollari
qatlamlari
bo‘yicha
vazifalar
va
funktsiyalarni o‘rganish.
Tarmoq moduli va standartlashtirish.
Standartlar manbalari. Tarmoqqa bog‘liq va
Tarmoq protokoli
tarmoqdan mustaqil darajadagi protokollar,
tushunchasi.
ularning tarmoqdagi o‘zaro ta’siri. Ma’lum
protokollarning farqlari va xususiyatlari.
OTda protokollarni o‘rnatish.
Tarmoq modelining turli darajadagi
protokollarini ishlash prinsiplari.
Turli darajadagi
Protokollar stegi haqida tushuncha. OSI
protokollarning
steklari, TCP/IP, IPX/SPX, NetBIOS/SMB.
ishlash prinsiplari
Turli steklar protokollarining mos kelishi.
Stek protokollarining OSI modeliga
muvofiqligi.
8
6
2
10
8
2
12
8
4
8
6
2
8
6
2
11
12
13
14
15
16
17
18
19
TCP/IP protokoli stekini o‘rganish, ochiq
qatlami
tizimlarning o‘zaro ta’sir modeliga
TCP/IP,
muvofiqligi ICMPni tushunish - Internetni
boshqarish xabari protokoli.
IP-marshrutlash protokollarini tushunish
Marshrutlash protokoli qanday ishlaydi
Marshrutlash protokollari
Dinamik
marshrutlash
protokolining
ishlashi
OSPF marshrutlash protokoli va BGPni
Marshrutlash Protokollari
tushunish OSPF va BGP marshrutlash
OSPF i BGP, STP
protokollarining ishlashi
Telnet ilovasini tushunish DNS ilovasini
Telnet va DNS ilovalari
tushunish Telnet ilovasining ishlashi
DNS ilovasi qanday ishlaydi
Aloqa liniyalari to‘g‘risida tushuncha
ularning turlari va apparaturalari. Aloqa
liniyalarining xarakteristikalari: chastota
xarakteristikasi,
utkazish
kengligi,
tebranishlarning
sunishi,
shovqinga
chidamliligi, liniyaning oxiridagi o‘zaro
Aloqa
liniyalarining
aloqa, o‘tkazuvchanlik, ma’lumotlarni
tarkibi va xususiyatlari.
uzatishning
ishonchliligi,
solishtirma
Ma’lumotlarni
uzatish
qiymati. Radio kanali va sun’iy yo‘ldosh
kanali
aloqasi.
Radiokanallarning
turlari,
foydalaniladigan
diapazonlar.
Sun’iy
yo‘ldosh tizimlari tomonidan ishlatiladigan
chastotalar.
Ma’lumotlarni
uzatish
kanalining asosiy funksiyalari va vazifalari.
Ma’lumotlar sathi qatlamini tushunish.
Himoyalanmagan va ekranlangan o‘ralgan
juftlik kabellar. Koaksiyal kabellar. Optik
tolali kabellar. Kabellarning qiyosiy
xarakteristikalari. Kabellarning asosiy
Kabellarning turlari va
xarakteristikalari: signal sunishi, o‘zaro
xarakteristikalari.
bog‘liqlik, impedans (to‘lqin qarshiligi),
Kabellarning standartlari
aktiv qarshilik, sig‘im, elektr shovqini,
o‘tkazgichning kesim maydoni. Aloqa
liniyasining tarkibi va xususiyatlarini
amaliy o‘rganish.
Kabel
tizimlarini
Har xil turdagi kabellar uchun ulagichlar
o‘rnatish va sinovdan
o‘tkazish uchun asboblar
Ethernet texnologiyasining xususiyatlari.
Ethernet: koaksial (qalin
Ethernetning
jismoniy
xususiyatlari.
va yupqa) kabelda. Turli
Koaksiyal kabelda (qalin va ingichka)
Ulagichlar
yordamida
Ethernet
qurish.
Qabul
qiluvchi
koaksial kabel bilan
takrorlagichlardan foydalanish. Koaksiyal
ishlash.
kabelni ikki usulda o‘rnatish.
Himoyalanmagan
o‘ralgan
juftlikka
Ethernet:
o‘ralgan
asoslangan Ethernetni qurish. Qo‘shimcha
juftlikda (para). Crimper
uskunalarni
qo‘llash:
markazlar,
va ulagichlar yordamida
kontsentratorlar. Optik tolali Ethernet.
Transport
protokollari
ICMP
4
2
2
4
2
2
4
2
2
4
2
2
8
6
2
6
4
2
8
6
2
8
6
2
6
4
2
o‘ralgan juftlik kabeli
bilan ishlash. O‘rnatilgan
kabellarning ulanishini
sinovdan o‘tkazish.
20
Tarmoq
uskunasidan
foydalangan
holda
murakkab
tarmoqni
yaratish va uni o‘rnatish
21
TCP/IP protocol steki va
stek manzillari.
22
IP protokoli
23
IP manzil tushunchasi va
uning versiyasi. IPv4
tuzilishi. Va printsipi.
24
Niqoblardan foydalanish
Twisted Pair tarmoq kabelini o‘rnatish
to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulanish 100 Mbit / s
tezlikda o‘ralgan tarmoq kabelini o‘rnatish
1 Gb/s krossoverli o‘ralgan tarmoq kabelini
o‘rnatish.
Tarmoq
uskunasi.
Konsentratorlar
(takrorlagichlar, markazlar) – ishlash
printsipi. Portni o‘chirish (avtomatik
segmentatsiya), kirishni boshqarish, ko‘p
segmentli markazlar, SNMP boshqaruvi.
Ko‘priklar: shaffof va manba yo‘naltirilgan
ko‘priklar uchun algoritm, tarmoq
topologiyasi
cheklovlari,
masofaviy
ko‘priklar. Kalitlar: parallel kommutatsiya,
ramka bufersiz kommutatsiya, to‘liq
dupleks ishlash. Kommutatorning sxematik
diagrammasi (kommutatsiya matritsasi,
umumiy shina, umumiy xotira). Routerlar:
maqsadi, ishlash tamoyillari. Statik, oddiy
va dinamik marshrutlash. IP tarmoqlarida
marshrutlash
jadvallari.
Yangi
texnologiyalar:
korporativ
modulli
markazlar, 3-qavatli kalitlar. Elektr
rozetkasidan foydalangan holda murakkab
mahalliy tarmoqni o‘rnatish Yamoq paneli
yordamida murakkab mahalliy tarmoqni
o‘rnatish Tarmoq uskunasiga asoslangan
murakkab lokal tarmoqni o‘rnatish.
TCP/IP protokoli OSI, TCP/IP steklari,
TCP/IP
protokolining
ishlashi
va
konfiguratsiyasisi. Amaliy ish. TCP/IP
protokoli
stekini
o‘rganish,
ochiq
tizimlarning o‘zaro ta’siri modelga
muvofiqligi. Amaliy ish. TCP/IP tarmoq
protokollarini sozlash.
(IP) Internet Protokolini tushunchasi IP
manzilini tushunchasi Tarmoq sinflari
tushunchalari
Subtarmoq
yordamida
4 N,А 2 pastki tarmoqni yig‘ish.
Kompyuterlar va tarmoq uskunalaridan
foydalanish amaliyoti. IP manzilni qo‘llash
Tarmoqni ajratish: pastki tarmoqlar va
pastki tarmoq maskalari. pastki tarmoq
manzili.
Kichik biznesning mahalliy tarmog‘ida
IPv4 protokolining ishlashini sinovdan
o‘tkazish. Kichik biznes tarmog‘ida IPv4 ni
qo‘llab-quvvatlash
uchun
tarmoq
uskunalarini
sozlash.
O‘zingizning
mahalliy IPv4 tarmog‘ingizni yarating
Maskalardan
foydalangan
holda
tarmoqlarni tuzish. Maxsus IP manzillar.
12
8
2
4
2
2
8
6
2
4
2
2
8
4
4
tamoyillari. Shaxsiy va Unicast pochta. IP tarmoqlarida manzillash.
umumiy IP manzillar IP manzil formatlari va ularni konvertatsiya
tushunchasi
qilish. Subnet arxitekturasini amalga
oshirish. Subtarmoq niqobi ta’rifi. IP
manzilini hisoblash
Jami
180
120
60
O‘quvchilar bilimini baholash mezonlari
O‘quvchilarning bilimi quyidagi mezonlar asosida:
o‘quvchi mustaqil xulosa va qaror qabul qiladi, ijodiy fikrlay oladi, mustaqil
mushohada yuritadi, olgan bilimini amalda qo‘llay oladi, fanning (mavzuning)
mohiyatini tushunadi, biladi, ifodalay oladi, aytib beradi hamda fan (mavzu)
bo‘yicha tasavvurga ega deb topilganda — 5 (a’lo) baho;
o‘quvchi mustaqil mushohada yuritadi, olgan bilimini amalda qo‘llay oladi,
fanning (mavzuning) mohiyatni tushunadi, biladi, ifodalay oladi, aytib beradi hamda
fan (mavzu) bo‘yicha tasavvurga ega deb topilganda — 4 (yaxshi) baho;
o‘quvchi olgan bilimini amalda qo‘llay oladi, fanning (mavzuning)
mohiyatni tushunadi, biladi, ifodalay oladi, aytib beradi hamda fan (mavzu) bo‘yicha
tasavvurga ega deb topilganda — 3 (qoniqarli) baho;
o‘quvchi fan dasturini o‘zlashtirmagan, fanning (mavzuning) mohiyatini
tushunmaydi hamda fan (mavzu) bo‘yicha tasavvurga ega emas deb topilganda — 2
(qoniqarsiz) baho bilan baholanadi.
Harf tizimida
baholash
Ballarning raqamli
Foiz
ekvivalenti
ko‘rsatkichi
A
4,0
95-100
A–
3,67
90-94
B+
3,33
85-89
B
3,0
80-84
An'anaviy
baholash
5 (A’lo)
4 (Yaxshi)
B–
2,67
75-79
C+
2,33
70-74
C
2,0
65-69
C–
1,67
60-64
D+
1.33
55-59
3 (Qoniqarli)
2 (Qoniqarsiz)
D
1,0
50-54