Egri Soliqlar va Budjet Daromadlari: Bitiruv Malakaviy Ishi

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA‘LIM VAZIRLIGI TOSHKENT MOLIYA INSTITUTI SUG'URTA FAKULTETI “SOLIQLAR VA SOLIQQA TORTISH” KAFEDRASI QURBASHEV OLLAYOR XUDYAROVICH “EGRI SOLIQLAR VA ULARNING BUDJET DAROMADLARINI SHAKLLANTIRISHDAGI O’RNI” BITIRUV MALAKAVIY ISHI 5230800-“Soliqlar va soliqqa tortish” bakalavriat ta'lim yo'nalishi “HIMOYAGA RUXSAT ETILDI” Sug'urta fakulteti dekani v.v.b. __________ i.f.n., dots. H.Abdurahmanov “____”__________2017 y. Bitiruvchi: Ilmiy rahbar: “HIMOYAGA RUXSAT ETILDI” “Soliqlar va soliqqa tortish” kafedrasi mudiri ___________ i.f.d., prof. A.Jo'rayev “____”__________2017 y. 5230800 – “Soliqlar va soliqqa tortish” ta‘lim yo‘nalishi 4-kurs talabasi Qurbashev Ollayor Xudyarovich__________ dots. M.Usmanova ___________ TOSHKENT - 2017 MUNDARIJA KIRISH............................................................................................................... 3 1- BOB. EGRI SOLIQLARNI UNDIRISHNING NAZARIY JIHATLARI VA BUDJET DAROMADLARINI SHAKLLANTIRISHDA TUTGAN O’RNI……………………… 7 1.1. Egri soliqlarning iqtisodiy mohiyati va obyektiv zarurligi ……….. 7 1.2. Egri soliqlarni o’ziga xos xususiyatlari va budjet daromadlarida 12 tutgan o`rni..................................................................................... 1-bob bo’yicha xulosa……………………………………………… 17 2-BOB. MAMLAKATIMIZDA EGRI SOLIQLARNI UNDIRISH MEXANIZMINING AMALDAGI HOLATI TAHLILI (XORAZM VILOYATI YANGIBOZOR TUMANI DSI MA’LUMOTLARI ASOSIDA)............................................................... 19 2.1. Qo`shilgan qiymat soligìni undirish mexanizmining amaldagi 19 holati tahlili................................................................................... 28 2.2. Aksiz soligìni undirish mexanizmining amaldagi holati 33 tahlili.................................................................................................... 2-bob bo’yicha xulosa……………………………………………… 42 3-BOB IQTISODIYOTNI MODERNIZATSIYALASH SHAROITIDA EGRI SOLIQLARNI UNDIRISH MEXANIZMINI 43 TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI ….…………………. 3.1 Yuridik shaxslardan olinadigan egri soliqlarni hisoblashda mavjud 43 muammolar va ularning yechimlari ……………………………. 8 3.2.. Egri soliqlarni undirish mexanizmini takomillashtirish 49 yo`nalishlari................................................................................... 3-bob bo’yicha xulosa……………………………………………… 60 XULOSA VA TAKLIFLAR……………………………………… 62 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI………… 64 1 KIRISH Mavzuning dolzarbligi.O’zbekiston Respublikasi bozor munosabatlarini rivojlantirish jarayonining muhim bosqichidan o’tmoqda. Iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida tadbirkorlik faoliyati va davlatning bilvosita boshqarishga asoslangan holda, raqobatchilik mexanizmiga tayanib chuqur tuzilmaviy islohotlar amalga o’shirilmoqda. Hozirgi kunda, soliq siyosatining asosini soliqqa tortish tizimidagi islohotlarni amalga oshirish va soliq siyosatini yanada erkinlashtirish bo’lib, buning asosiy yo’nalishi yuridik va jismoniy shaxslardan olinadigan soliq yukni kamaytirish hamda budjet daromadlarini yanada oshirishga qaratilgan chora tadbirlar tashkil qilmoqda. Bu haqda Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma’ruzasida Prezidentimiz Sh.Mirziyoyev quyidagilarga to’xtalib o’tdilar: “Soliqbudjet siyosatiga qat’iy amal qilish, davlatning ijtimoiy majburiyatlarini bajarish, ish haqi, pensiya, nafaqa va stipendiyalar hajmi, yirik investitsiya loyihalari va mamlakat mudofaa qobiliyatini mustahkamlashni moliyalashtirish – ushbu eng muhim vazifalarni amalga oshirish, avvalo, Moliya vazirligi va shaxsan vazirning faoliyati samaradorligi bilan belgilanadi”1. Soliq islohotlarini o’tkazishda soliqqa tortishning an’anaviy tamoyillari o’zgarmaydi. Lekin amaldagi soliq tizimining iqtisodiy-huquqiy tamoyillarini takomillashtirib boriladi. Bunda soliq munosabatlarining tamoyillari o’tkazilgan har bir islohotlar natijasida sayqallanadi va mohiyati, mazmuni maqsadlari borgan sari nazariy tamoyillar darajasiga yaqinlashib boradi. Zero har bir davming o’ziga xos soliq tizimining adolatlilik, samaradorlik va soddalashtirilgan namunasi mavjud. Ana shu ko’rsatkichlar muayyan davrga moslashtirilgan soliq islohotlari o’tkazilishi natijasida an’anaviy mezonlarga yaqinlashib boradi. Soliqlar har bir davlatning moddiy jihatlarini ta’minlaydi. Jahon iqtisodiyoti taraqqiyotining hozirgi bosqichida ular iqtisodiyotini davlat tomonidan tartibga 1 O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning mamlakatimizni 2016 yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning asosiy yakunlari va 2017 yilga mo’ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan Vazirlar Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi ma’ruzasi. //Xalq so’zi gazetasi 2017 yil 16 yanvar 2 solishning muhim vositasi hisoblanadi. Iqtisodiy islohotlarni yanada erkinlashtirish va chuqurlashtirish jarayonida kichik biznesni rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki, bozor iqtisodiyotiga o’tish sharoitida xususiy tadbirkorlik, kichik biznesni rivojlantirish, mulkdorlar sinfini shakllantirish, bozorlami tovarlar bilan to’ldirish, raqobat muhitini yaratish, ishsizlika barham berish mamlakat oldida turgan asosiy vazifalardan hisoblanadi. O’zbekiston Respublikasida soliq tizimini isloh qilish va davlat soliq siyosati samaradorligini oshirishning hozirgi kundagi amaliyoti nazariyotchilar oldiga uning qator yangi muammolariga yechim topishni ko’ndalang qilib qo’ymoqda. Bu borada respublikamiz Birinchi Prezidenti I.A.Karimovning quyida bildirgan fikrlarini keltirib o’tish joiz: “Birinchi navbatda amalga oshiriladigan vazifalar qatoriga daromad solig’i stavkasining 7,5% ga kamaytirish kiradi shu bilan birga qurulish sohasida faoliyat yuritayotgan korxonalar uchun yagona soliq to’lovi stavkasisanoat koxonalarida bo’lganidek 6% dan 5%ga tushuriladi.”2 Bitiruv malakaviy ishi mavzusining obyekti va predmeti. Bitiruv malakaviy ishida izlanish obyektini soliq tizimini muhim bo’g’ini bo’lgan egri soliqlar, shu jumladan, qo’shilgan qiymat solig’i hamda aksiz solig’ini Respublikamiz hamda Xorazm viloyati Yangibozor tumanida undirish jarayoni tashkil etadi. Yuridik va jismoniy shaxslar tominidan egri soliqlarni ya`ni qo’shilgan qiymat va aksiz soligìni budjetga undirish jarayonida vujudga keladigan iqtisodiy munosabatlar yigìndisi bitiruv malakaviy ishining predmeti hisoblanadi. Bitiruv malakaviy ishi mavzusining nazariy-amaliy ahamiyati. Bitiruv malakaviy ishining nazariy ahamiyati shundaki, ish natijalaridan jismoniy va yurudik shaxslardan egri soliqlarni undirishga hamda egri soliqlarning davlat budjeti daromadlaridagi o’rnini tadqiq etishga qaratilgan ilmiy ishlarda foydalanish mumkin. Bitiruv malakaviy ishi natijalarining amaliy ahamiyati shundaki, ishning 2 O’zbekiston Prezidenti Islom Karimovning mamlakatimizni 2014-yilda ijitimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2015-yilga mo’ljalangan iqtisodiy dasturining eng muhim ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan Vazirlar Maxkamasi majlisidagi ma’ruzasi.2015-yil 16-yanvar 3 xulosalari va amaliy takliflaridan mamlakatimizda egri soliqlarninig davlat budjeti daromadlaridagi o’rnini va ushbu soliqlarni undirishni takomillashtirishda, o’quv uslubiy majmualarni yangilashda va akademik litsey hamda kasb-hunar kollejlarida “Soliq tizimi”, “Yuridik va jismoniy shaxslarni soliqqa tortish” fanlari o’quv dasturlarini takomillashtirish va o’qitishda foydalanish mumkin. Bitiruv malakaviy ishining maqsad va vazifalari. Bitiruv malakaviy ishining maqsadi egri soliqlar bo`yicha chuqur izlanishlar olib brogan holda uni mohiyatini, maqsadini o`rganish, hamda davlat budjetini shakllantirishdagi o`rnini aniqlagan holda unga tahliliy xulosalar chiqarish va egri soliqlar yuzasidan afzallik va kamchiliklarini o`rgangan holda xulosa va takliflar berishdan iborat. Bitiruv malakaviy ishining vazifalari esa ushbu maqsaddan kelib chiqqan holda: -egri soliqlarning iqtisodiy mohiyati va obyektiv zarurligi o’rganish; -egri soliqlarni o’ziga xos xususiyatlari va budjet daromadlarida tutgan o`rni yoritib berish; -qo`shilgan qiymat soligìni undirish mexanizmining amaldagi holati tahlil qilish; -aksiz soligìni undirish mexanizmining amaldagi holati tahlil qilish; -yuridik shaxslardan olinadigan egri soliqlarni hisoblashda mavjud muammolar va ularning yechimlari aniqlash; -egri soliqlarni undirishni takomillashtirish yo`nalishlari yuzasida takliflar ishlab chiqishdan iborat. Bitiruv malakaviy ishining tarkibi. Bitiruv malakaviy ishi kirish, oltita pararrafni qamrab olgan uch bob, xulosa va takliflar hamda foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan tashkil topgan. Bitiruv malakaviy ishning kirish qismida mavzuning dolzarbligi asoslab berilgan. Bitiruv malakaviy ishning birinchi bobida egri soliqlarni undirishning nazariy jihatlari budjet daromadlarini shakllantirishda tutgan o`rni atroflicha o’rganib chiqilib, egri soliqlarning iqtisodiy mohiyati va obyektiv zarurligi, egri 4 soliqlarni o’ziga xos xususiyatlari va budjet daromadlarida tutgan o`rni ko`rib chiqilgan. Ishning ikkinchi bobida mamlakatimizda egri soliqlarni undirishning amaldagi holati tahlili, ya`ni qo`shilgan qiymat va aksiz soligìni undirish mexanizmining amaldagi holati tahlili Xorazm viloyati Yangibozorr tumani DSI ma`lumotlari asosida yoritib o`tilgan. Bitiruv malakaviy ishning uchinchi bobida iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida egri soliqlarni undirish mexanizmini takomillashtirish masalalariga bag’ishlangan bo’lib, unda yuridik shaxslardan olinadigan egri soliqlarni hisoblashda mavjud muammolar va ularning yechimlari hamda egri soliqlarni undirishni takomillashtirish yo`nalishlari yuzasidan amaliy fikrlar bildirilgan. Mavzuni nazariy va amaliy ko’rsatkichlar asosida o’rganish orqali bitiruv malakaviy ishi yuzasidan tavsiyalar va takliflar keltirilgan. Bitiruv malakaviy ishning hajmi 69 betdan iborat bo’lib, unda 5 ta jadval va 6 ta rasm keltirilgan. 5 1- BOB. EGRI SOLIQLARNI UNDIRISHNING NAZARIY JIHATLARI VA BUDJET DAROMADLARINI SHAKLLANTIRISHDA TUTGAN O’RNI 1.1. Egri soliqlarning iqtisodiy mohiyati va obyektiv zarurligi Soliqlarni tasniflashga doir qarashlarni ilk shakllaridan biri ularni to`g`ri va egri soliqlar guruhlariga ajaratishdir. Soliqlarni bunday tasniflash respublikamiz soliq tizimida ham amal qilib ular o`rtasidagi maqbul nisbatni ta`minlashda ularning har birini o`ziga xos xususiyatlari afzalliklari va kamchiliklarini e`tiborga olish lozim. Shu o`rinda soliqlarni tasniflashga bo`lgan ushbu yondashuvning shakllanishi va rivojlanishini ko`rib chiqish muhim ahamiyatga ega. Soliqlarni to`g`ri va egriga ajratish mezoni va ular nisbatini ta`minlashga doir munozaralar o`rta asrlardan e`tiboran mavjud bo`lib, moliya fanida to`g`ri va egri soliqlar nisbati nazariyasini oldi. Bu nazariyaning asosiy gòyasi to`g`ri va egri soliqlarni belgilash mezoni sifatida nima bo`lishi kerakligi va ularni qaysi biriga ustuvorlik berish iqtisodiyot uchun samarali hisoblanishini nazariy jihatdan asoslashga qaratilgan. Ushbu gòyadan kelib chiqqan holda to`gri yoki egri soliqqa tortish nazariyasi tarafdorlari o`z gòyalarini asoslashga harakat qildilar. To`g`ri va egri soliqlar nisbati nazariyasi soliqqa oid nazariyalar ichida muhim ahamiyatga ega bo`lib, hozirgi paytda ham o`z ahamiyatini yoqotmagan va ko`plab davlatlar uning ijobiy gòyalaridan foydalangan holda o`z soliq tizimlariga o`zgartirishlar kiritib, barqaror soliq tizimini shakllantirishga erishib kelmoqda.3 Soliqlarni tasniflashga bo`lgan bunday yondashuv moliya faniga XVI asr amaliyotidan olingan bo`lib, XVII asr oxirida ingliz filosofi D.Lokk to`g`ri va egri soliqlar tarkibini aniqlashda asos qilib, ularni oxir oqibat kimga yuklanishi nuqtai nazaridan yondashdi uning fikricha yer soligÌ to`g`ri soliq qolgan barcha soliqlar egri soliqlardir. Sababi sifatida egri soliqlar oxir oqibat yer egalari tomonidan to`lanishini qayd etib, bunda sotuvchilar soliq yukini iste’molchi hisoblangan ishchilarga, ular yer ijarachilarga yer ijarachilari esa yer egalariga yuklashi 3 A.Jo`rayev, O.Meyliyev, G`.Safarov. Soliq nazariyasi - O`quv qo`llanma – T:Toshkent moliya instituti-2004. 221-b 6 natijasida soliqlarning manbai bo`lib oxir-oqibat yer egalarining daromadlari ekanligini nazariy jihatdan asoslashga harakat qilgan va barcha soliqlar o`rniga yagona yer soligì joriy etishni taklif etgan. Faqat yer egasining sof daromadidan barcha soliqlar to`lanishidan kelib chiqqan holda, fiziokratlar ushbu gòyani qo`llab-quvvatladilar va yanada chuqurlashtirdilar. D.Lokk va fiziokratlarni soliqlarni to`g`ri va egriga ajratishning mezoni sifatidagiyondashuvida ular nazariyalarning asosiy gòyasi hisoblangan daromadlar faqatgina yerdan keladi deb hisoblashidir. Bizga ma`lumki daromadlar nafaqat yerdan, shuning bilan birgalikda capital va mehnat faoliyati davomida olinishi mumkinligini nazariy jihatdan asoslab berdi. Olinishi mumkin bo`lgan daromadlar tarkibining o`zgarishi tadbirkorlik daromadi va ish haqidan olinadigan soliqlarni ham to`g`ri soliqlarga, qolgan soliqlarni esa egri soliqlarga kiritish kerak degan xulosaga olib keldi. Natijada daromad – mulk (yer, uy, kasb, pu mablag`lari va shaxsiy mehnatdan) soliqlari to`g`ri soliqlar qatoriga xarajat soliqlari, ya`ni keng ma`nodagi iste`mol predmetlariga soliqlar esa egri soliqlar qatoriga kiritilishini, soliqlarni ushbu ko`rinishida to`g`ri va egriga ajratish shaxsning to`lov qobilyatidan, ya`ni uning daromadi va iste`moli o`rtasidagi aloqadan kelib chiqishini asoslab berdi. Soliqlar rivojlanish bosqichlarida soliq tizimlari asosan to`g`ri soliqlarga asoslanib tuzilgan. Egri soliqlar tovar qiymatini oshirishini hisobga olib, ular ancha ogìr va xalq ahvoliga salbiy ta`sir qiladi deb hisoblangan. Shunga qaramasdan o`rta asrlarda egri soliqlarga ustuvorlik berilib, asosan iste`mol uchun birlamchi bo`lgan tovarlarga nisbatan qo`llanilgan (masalan, tuzga soliq). Egrisoliqlarga nisbatan ilk yondashuvga muvofiq egri soliqlar soliq to`lovchilar moliyaviy ahvolini yomonlashtirganligi uchun ularni keng joriy etish maqsadga muvofiq emas deb hisoblangan. O`rta asrlar oxirlarida paydo bo`lgan ushbu nazariyaga ikkinchi yondashuv esa, aksincha, egri soliqlarni joriy qilinishi zarurligini asoslab berdi. Egri soliqlar yordamida soliqqa tortishning teng sharoitlarini ta`minlash taklif etilib, boy tabaqa vakillari soliqlar bo`yicha turli imtiyozlarga ega bo`lganligi sababli ular oladigan 7 daromadlar soliqqa tortilmay qolishini e’tirof etilgan holda, egri soliqqa tortishtarafdorlari soliqlarni tovar narxiga ustama shaklida belgilanishini yoqlab chiqdilar. Hattoki, A.Smit va D.Rikardolar ham egri soliqqa tortish tarafdorlari hisoblanishgan, ular uni ixtiyoriylik gòyasi orqali asoslab berishdi. Bu gòya egri soliqlar to`g`ri soliqlarga qaraganda yengilroq degan tasdiqdan kelib chiqadi, chunki ulardan egri soliqlarga tovarlarni xarid qilmasdan oson qochish mumkin degan xulosani beradi. Lekin XIX asr oxirida to`g`ri soliqlar tenglashtirish maqsadi uchun, egri soliqlar esa samarali tushumlarga erishish uchun mo`ljallanishi, ushbu masala bo`yicha hamma baxslashuvlar to`g`ri va soliqqa tortish o`rtasida o`zaro muvozanatni ta`minlash zarur degan xulosaga kelindi. Buning sababi sifatida aytish mumkinki, to`g`ri va egri soliqlarning har birini ijobiy va salbiy jihatlari o`rganildi. Shunga qaramasdan bu boradagi baxsli munozaralar bugungi kunga kelib ham davom etmoqda. Soliq tizimi barqarorligini ta`minlashda to`g`ri va egri soliqlarga oid bo`lgan nazariyalarni o`rganish, yondashuvlarni uygùnlashtirgan holda tahlil qilish hamda respublikamiz ijtimoiy-iqtisodiy shart-sharoitlaridan kelib chiqqan holda yondashish, to`g`ri va egri soliqlar o`rtasidagi maqbul nisbatni ta`minlashga qartilgan soliq tizimini takomillashtirish yo`nalishidagi muhim omillaridan biri hisoblanadi. Soliqlar iqtisodiy mohiyatiga, to`lovchi bilan davlatning o`zaro munosabatlariga bevosita yoki bilvosita bog`liqligiga ko`ra to`g`ri va egri soliqlarga bo`linishiga doir zamonaviy yondashuvga muvofiq, to`g`ri soliqlar to`g`ridan-to`g`ri daromadga va mol-mulkka qaratiladi (soliqqa tortishning bevosita shakli). Tovarning bahosida to`lanadigan yoki ta’rifga kiritiladigan tovarlar va xizmatlardan olinadigan soliqlar egri soliqlarga kiradi. Tovar va 8 xizmatlarning egasi ularni sotishdan soliq summalarini olib, ularni davlatga o`tkazadi.4 Daromadlar oladigan (mol-mulkka va shu kabilargaegalik qiladigan) xo`jalik yurituvchi subyektlar to`g`ri soliqlarning pirovard to`lovchisi hisoblanadi, narxlarga ustamalar orqali soliq yuki yuklab qo`yiladigan tovarning iste`molchisi esa egri soliqlarning pirovard to`lovchisi hisoblanadi. Egri soliqlar bahoga yoki tarifga ustama sifatida belgilanadigan tovarlar va xizmatlardan olinadigan soliqlardir. Egri soliqlarga tortishda davlat Tovar yoki xizmatlarnig sotilishi paytida ushbu qiymatning bir qismiga o`z huquqlarini da`vo qilish bilan aslida yangi qiymatning taqsimlanishining ishtirokchisi bo`lib qoladi. Egri soliqlar to`g`ri soliqlardan farqli ravishda to`lovchining daromadi yoki molmulki bilan bevosita bog`liq bo`lmaydi. Tovarlar, odatda, shaxsiy iste`mol tovarlari, shuningdek xizmat ko`rsatish sohasining (sartaroshxonalar, hammomlar, kimyoviy tozalash xizmatlari) pullik aylanmasi, tomosha ko`rsatadigan va transport korxonalarining pattalari va shu kabilar soliqqa tortish obyekti bo`ladi. Egri soliqlarga tortiladigan tovarlar va xizmatlar soni muntazam ko`payib bormoqda. Xaridor iste’molchi egri soliqlarning to`lovchisi bo`ladi. Tovarning sohibi yoki xizmatlar ko`rsatadigan shaxs aslida soliqni yegùvchi hisoblanadi. Egri soliqlarning anchagina qismi mulkdor tomonidan tovarning yoki xizmatlarning narxiga qo`shiladi. Davlat korxonalari va monopoliyalar soliqning butun summasiga narxlarni oshirish bo`yich ajuda kata imkoniyatlarga egadir. Tarmoq ichidagi raqobat yuksak bo`lganida va talab barqaror bo`lmagan holda soliqning muayyan hissasi tovarning ishlab chiqaruvchisi va sotuvchi tomonidan to`lanadi. Egri soliqlarning asosiy to`lovchisi pirovard oqibatda iste`molchilar bo`ladilar. Egri soliqlar daromadlilikni, oilaviy ahvolni hisobga olmaydi. Hamma fuqarolar o`z daromadlarining miqdoridan qatìy nazar, bunday soliqlarni 4 A.Jo`rayev, O.Meyliyev, G`.Safarov. Soliq nazariyasi - O`quv qo`llanma – T:Toshkent moliya instituti-2004. 221-b 9 to`laydilar, chunki egri soliqlarga tortiladigan turmush uchun zarur bo`lgan tovarlarni iste`mol qilishadi va xizmatlardan foydalanishadi. Egri soliqlarning stavkalari qatìy (Tovar o`lchamining birligiga) va foizli (tovarning narxiga muayyan hissada) bo`ladi. Foizli stavkalar davlat uchun ko`proq foydalidir, chunki narxlar oshganida soliq tushumlari ham ko`payadi. Soliq stavkalarining oshirilishi ularning tovarlar narxidagi hissasini ortishiga olib keladi. Soliqlarning ayrim turlarining nisbati jamiyatning rivojlanishiga qarab o`zgaradi. XIX asrda va XX asr boshida undirilishining soddaligi bilan ajralib turadigan egri soliqlar asosiy ahamiyat kasb etgan bo`lsa, 20-yillardan boshlab ko`pgina mamlakatlarda to`g`ri soliqlar ko`proq ahamiyat kasb eta boshladi. Ikkinchi jahon urushidan so`ng rivojlangan mamalakatlarning soliq tizimida to`g`ri soliqlar alohida ahamiyatga ega bo`lib qoldi, daromad soligÌ va korporatsiyalarning foydasidan olinadigan soliq ular ichida asosiy o`rin tutardi. Yuqoridagilarga asoslangan holda xulosa qilib aytish mumkinki, to`g`ri soliqlarni to`g`ridan to`g`ri soliq to`lovchilarni o`zi to`laydi, ya`ni soliqni huquqiy va haqiqiy to`lovchisi ham bitta shaxs hisoblanadi. Egri soliqlarni huquqiy to`lovchisi esa mahsulotni ortuvchilar, ish xizmatni bajaruvchilar hamda xizmat ko`rsatuvchilar, haqiqiy to`lovchisi esa iste’molchilar hisoblanadi.5 Respublikamizda amal qilayotgan soliqlar hozirgi kunda yalpi ichki mahsulotning qariyb uchdan bir qismini taqsimlab, budjetga jalb etadi va u orqali davlatning ijtimoiy zaruriy xarajatlarini moliyalashtirishga yo`naltiriladi. So`ngi yillarda to`g`ri soliqlarning salmogì yalpi ichki mahsulotda biroz kamayib, egri soliqlar salmogì oshgan. Bu holda to`g`ri tendetsiya mavjuddir, chunki egri soliqlar to`g`ridan-to`g`ri korxonaning investitsion faoliyatini susayishiga olib kelmaydi. Xulosa qilib aytganda, egri soliqlarning undirishning iqtisodiy mohiyati va ahamiyati hamda egri soliqlarni budjet daromadlarida tutgan o`rni bilan qisqacha 5 A.Jo`rayev. O.Meyliev. G`. Safarov. “Soliq nazariyasi” ma`ruza matnlari to`plami T:.TMI2005. – 148-bet. 10 tanishib chiqdik, bu mavzuda egri soliqlarning mohiyati, mazmuni hamda bu soliq bo`yicha olimlarning turli hil qarashlaridan kelib chiqib yanada mustahkamroq bilim va tushunchaga ega bo`lish mumkin. Endi quyidagi 2-rejamiz orqali biz egri soliqlarni budjet daromadlarida tutgan o`rni bilan qisqacha tanishib o`tamiz. 1.2. Egri soliqlarni o’ziga xos xususiyatlari va budjet daromadlarida tutgan o`rni Davlat faoliyatini barcha yo`nalishlarini mablag` bilan taìminlashning asosiy iqtisodiy vositalaridan biri, bu soliqlar hisoblanadi. Davlat budjeti daromadlarini shakllanishida, hamda iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solishda soliqlar juda katta ahamiyatga egadir. Soliqdan tushadigan tushumlar davlat iqtisodiy mustaqilligining asosiy manbai hisoblanib, davlat rivojlanishini ta`minlaydi. Egri soliqlami huquqiy to‘lovchilari mahsulot (ish, xizmatni) yuklab yuboruvchilar hisoblanadi. Lekin soliq og‘irligini haqiqatan ham budjetga to'lovchilari tovar (ish, xizmat)ni iste’mol qiluvchilardir, ya’ni egri soliqlarning barchasi bevosita iste’molchilar zimmasiga tushadi. Bu soliqlar tovar (ish, xizmat) qiymati ustiga qo'shimcha ravishda qo'yiladi. Egri soliqlarning ijobiy tomoni shundaki, ular respublikada ishlab chiqarilgan tovarlami respublikadan tashqariga chiqib ketishini chegaralaydi, mamlakat ichida tovarlarning serob bo‘lishiga yordam beradi hamda inflyatsiya darajasini (muomaladagi ortiqcha pul massasini) birmuncha jilovlab turadi. Egri soliqlar stavkasining asosli ravishda oshirilishi korxonalar faoliyatining moliyaviy yakuniga to‘g‘ridan to‘g‘ri ta’sir etmaydi, ya’ni investitsion faoliyatini qisqartirmaydi. Ammo soliq stavkasi ilmiy asoslanmasdan oshirib yuborilsa, bunday holatda korxonalar o‘z tovarlarini sotish qiyinchiligiga duch kelishlari mumkin. Jahon soliq amaliyotida Davlat budjeti daromadlari tarkibida to‘g‘ri va egri soliqlarning nisbatiga qarab u yoki bu mamlakat iqtisodiyotining rivojlanganlik darajasiga baho berish mumkin. Masalan, AQSHda budjet daromadlari tarkibida 11 to‘g‘ri soliqlar salmog'ining 90 foizga yaqin bo'lishi bu mamlakat iqtisodiyotining yuqori darajada rivojlanganligidan darak beradi.6 O’zbekiston Respublikasi davlat budjeti daromadlari tarkibida egrisoliqlarning o’rnini quyidagi 1-rasm orqali ko`rib o`tamiz. 100 100 100 54,3 100 51,9 26,2 25,2 13,3 1,2 6 2012-YIL 52,9 51,8 25,8 15 1,2 5,7 23,6 15 1,3 6,1 2013-YIL 2014-YIL Davlat maqsadli jamgàrmalari daromadlarisiz jami To`g`ri soliqlar Egri soliqlar Mol-mulk va resurs to`lovlari soligì Ustamafoyda soligì Boshqa daromadlar 15,9 1,5 6,1 2015-YIL 1-rasm.O`zbekiston Respublikasi davlat budjeti daromadlari tarkibi7 Yuqoridagi ma`lumotlardan ko`rinib turibtiki O`zbekiston Respublikasi Davlat budjeti daromadlari tarkibining asosiy qismini egri soliqlar tashkil qilar ekan, 2012-yildan 2015 yilgacha egri soliqlarning miqdori kamaygan bo`lsa ham boshqa soliqlarga nisbatan yuqori darajani kasb etmoqda. Bundan ko’rinadiki Davlat budjetining asosiy qismi egri soliqlar orqali shakllangan va u 2012-yilda Davlat budjetining 54,3 foizini tashkil etgan bo’lsa, 2013-yilda 51,9 foizni, 2014-yilda 51,8 foizni, 2015-yilda esa 52.9 foizni tashkil etmoqda(1-rasm). Bu rasmdan egri soliqlar ulushini kamayib borishini kuzatishimiz mumkin, bunga sabab boshqa soliqlar asosan mol-mulk va resurslar to’lovlari solig’ini ulushini ortib borishi hisobiga hamda hozirgi vaqtda ko’pgina kichik biznes subyektlariga berilayotgan soliq imtiyozlari natijasi sifatida 6 Vahobov A.V., Jo`rayev A.S. “Soliqlar va soliqqa tortish” “sharq” nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati TOSHKENT-2009. 59-bet. 7 O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2012 yil 25 dekabr №1887-sonli, 2013-yil 25 dekabrdagi №2099 sonli 2014- yil 25- dekabrdagi №2270 qarorlari, lex.uz ma`lumotlari asosida tayyorlandi. 12 qarashimiz mumkin. Prezidentimiz kichik biznes subyektlarini qo’llab quvvatlash maqsadida QQSni stavkasini kichik biznes subyektlari uchun pasaytirilishi va ularning ishlab chiqarish saloxiyatini oshirish, mahsulotlarini raqobatbardoshligini taminlash va mahsulotga bo’lgan talabni oshirishni ko’zlagandir. Bu haqda birinchi prezidentimiz quidagi fikrlarni aytib o’tgan “Korxonalar zimmasidagi soliq yukining yengillashtirilishi, qo’shilgan qiymatdan olinadigan soliq stavkasining kamaytirilishi oqibat natijada ishlab chiqarishni jonlantirishga olib kelishi lozimki, bu narsa iqtisodiyotni barqarorlashtirish muammosini hal etishda g’oyat katta ahamiyatga ega”8. QQS stavkasi 1992-yilda 30 foizni tashkil etgan bo’lsa, 1997yilda 18 foizni va 1998-yildan hozirgi kungacha 20 foizni tashkil etmoqda. Egri soliqlarni tarkibini ko’rib chiqadigan bo’lsak ular tarkibida asosiy o’rinni qo’shilgan qiymat solig’i egallaydi, undan keyngi o’rinda aksiz va boj to’lovlari egallaydi hamda eng kam ulushni Transport vositalariga benzin, dizel yoqilg’isi va gaz iste’moli uchun soliq egallaydi. Buni quyidagi jadvalda ham ko’rishimiz mumkin. (1-jadval) 1-jadval O’zbekiston Respublikasi davlat budjetida egri soliqlarning tarkibi va dinamikasi(%)9 Ko’rsatkichlar 2012-yil 2013-yil 2014-yil 2015-yil 2016-yil Egri soliqlar – jami 100 100 100 100 100 QQS 57.2 56.4 58.4 56.2 56,0 Aksiz solig’i 30.4 31.1 28.9 28.9 29,0 Boj solig’i 7.3 7.5 7.3 8.3 7,7 5.1 5 5.4 6.6 7,1 Shu jumladan: Transport vositalariga benzin, dizel yoqilg’isi va gaz iste’moli uchun soliq 8 Karimov. I. A. O’zbekiston buyuk kelajak sari. T.: O’zbekiston, 1998. 360-bet Moliya vazirligining 2012-2016-yillardagi Davlat budjeti ijrosi to’g’risidagi malumotlari asosida tayyorlangan 9 13 Yuqoridagi 1-jadval ma‘lumotlaridan ko`rinadiki egri soliqlarni asosiy ulushini QQS tashkil qilar ekan. QQS 2012-yilda egri soliqlarni 57.2 foizinitashkil qilgan bo`lsa, 2013-yilda 56.4 foizni, 2014 yilda 58.4 foizni, 2015 yilda esa 56,2 foizni, 2016 yilda ham 56.0 foizni tashkil qilib o`zining egri soliqlardagi ulushini saqlab kelmoqda. Aksiz soligì ham huddi shunday, ya`ni 2012-yilda 30.4 fizni, 2013-yilda 31.1 foizni, 2014-yilda 28.9 foizni, 2015-yilda ham 28.9 foizni, 2016 yilda esa 29.0 foizni tashkil etib egri soliqlardagi ulushini bir maromda saqlab kelmoqda. Boj soligìni esa 2012-yildan 2016-yilgacha o`sish tendetsiyasining guvohi bo`lishimiz mumkin, ya’ni 2012-yilda7.3 foiz, 2013-yilda 7.5 foiz, 2014-yilda 7.3 foiz, 2015-yilda esa 8.3 foizga yetganini guvohi bo`lishimiz mumkin. Bundan xulosa qilib shuni aytish mumkinki, respublikamizda xo’jalik yurituvchi subyektlarning va aholining tashqi savdo operatsiyalarni rivojlanib borayotganidan dalolat beradi. Transport vositalariga benzin, dizel yoqilg’isi va gaz iste’moli uchun soliq turining ham keyingi yillarda egri soliqlar tarkibida o’sganligini ko’rishimiz mumkin. Ya`ni transport vositalariga benzin, dizel yoqilg’isi va gaz iste’moli uchun soliq 2012-yilda egri soliqlardagi ulushi 5.1 foiz bo`lgan bo`lsa, 2016-yilda 7.1 foizga yetgan, bu holat so’nggi yillarda mazkur yoqilg’i mahsulotlariga talabning oshib borayotganligi bilan izohlanadi. Quyidagi rasm orqali daromad turlarining umumiy daromadlardagi ulushi qanday dinamika orqali rivojlanib borayotganligini ko’rishimiz mumkin(2-rasm). Quyidagi 2-rasm malumotlarni ko’zdan kechiradigan bo’lsak, to’g’ri soliqlarning umumiy daromadlar tarkibidagi ulushi 2012-yilda 25.2 foizni, 2013-yilda 26.2 foizni, 2015-yilda esa 23.6 foizni tashkil etib nisbatan barqarorlik xolatini ko’rish mumkin. Egri soliqlar to’g’risida shuni aytish mumkinki, ularning ulushi 2012yilda 54.3 foizga, 2013-yilda 51.9 foizga hamda 2014-yilda 51.8 foizga va 2015yilda 52.9 foizga teng bo’lgan. Ya’ni yildan yilga ulushi nisbatan kamayib bormoqda. Resurs to’lovlari hamda mol-mulk solig’i esa 2012-yilgi 13.3 foizdan 2013-yilda birdaniga 15 foizga ko’tarilgan va 2014-yilda ham shu ulushini egallab 14 qolgan va 2015-yildaesa 16 foizga ortgan. Bunga sabab qilib respublikamizda bir muncha resurs to’lovlari, mol-mulk solig’i stavkalarini oshganligini, jismoniy va yuridik shaxslarning mulki yildan yilga o’sib borayotganligini aytishimiz mumkin. Ta‘kidlash joiz davlat budjetining soliqsiz daromadlari ham yildan-yilga oshib bormoqda. To`g`ri soliqlar 60 54,3 Egri soliqlar 51,9 Resurs to`lovlari 52,9 51,8 50 40 30 26,2 25,2 20 25,8 15 13.3 23,6 16 15 10 0 2012 2013 2014 2015 2-rasm. O`zbekiston Respublikasi Davlat Budjeti daromadlari tarkibi10 Yuqorida keltirib o`tilgan paragraf orqali biz,O`zbekiston Respublikasi davlat budjeti tarkibidagi egri soliqlarni tutgan o`rni va ulushi bo`yicha m`lumotlarga ega bo`ldik va bularni rasm va jadvallar orqali ko`rib o`tdik hamda ushbu jadval ma`lumotlari yuzasida tahliliy hulosalar keltirib o`tdik. Bundan shunday xulosaga kelishimiz mumkinki, davlat budjeti tarkibida asosiy o`rinni egri soliqlar egallar ekan. Egri soliqlarni o`zini tarkibini ko’rib chiqadigan bo’lsak ular tarkibida asosiy o’rinni qo’shilgan qiymat solig’i, hamda undan keyngi o’rinda 10 O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2012-2014- yillardagi yil yakunlari bo’yicha Vazirlar Mahkamasini qarori asosida tayyorlandi 15 aksiz va boj to’lovlari, hamda eng kam ulushni transport vositalariga benzin, dizel yoqilg’isi va gaz iste’moli uchun soliq egallar ekan. Bu ma`lumotlar asosida yana shuni guvohi bo`lishimiz mumkunki, egri soliqlar ichida boj to`lovlar va transport vositalariga benzin, dizel yoqilg’isi va gaz iste’moli uchun soliqlarni yildan yilga o`sish tendetsiyasiga ega ekanligini ko`rdik, bu esa respublikamizda xo’jalik yurituvchi subektlarning va aholining tashqi savdo operatsiyalarni rivojlanib borayotganidan, hamda so’nggi yillarda yurtimizda transport vositalari ko`payganligi sababli, mazkur yoqilg’i mahsulotlariga talabning oshib borayotganligidan dalolat beradi. Bu esa ijobiy ko`rsatkich hisoblanishini yana bir bor guvohi bo`ldik. 1-bob bo`yicha xulosa Bitiruv malakaviy ishining birinchi bobida egri soliqlarning undirishning iqtisodiy mohiyati va ahamiyati hamda egri soliqlarni budjet daromadlarida tutgan o`rni bilan qisqacha tanishib chiqdik, xulosa qilib shuni aytish mumkinki, bu mavzuda egri soliqlarning mohiyati, mazmuni hamda bu soliq bo`yicha olimlarning turli hil qarashlaridan kelib chiqib yanada mustahkamroq bilim va tushunchaga ega bo`lish mumkin. Soliq tizimi barqarorligini ta`minlashda to`g`ri va egri soliqlarga oid bo`lgan nazariyalarni o`rganish, yondashuvlarni uygùnlashtirgan holda tahlil qilish hamda respublikamiz ijtimoiy-iqtisodiy shart-sharoitlaridan kelib chiqqan holda yondashish, to`g`ri va egri soliqlar o`rtasidagi maqbul nisbatni ta`minlashga qartilgan soliq tizimini takomillashtirish yo`nalishidagi muhim omillaridan biri hisoblanadi. Soliqlar iqtisodiy mohiyatiga, to`lovchi bilan davlatning o`zaro munosabatlariga bevosita yoki bilvosita bog`liqligiga ko`ra to`g`ri va egri soliqlarga bo`linishiga doir zamonaviy yondashuvga muvofiq, to`g`ri soliqlar to`g`ridan-to`g`ri daromadga va mol-mulkka qaratiladi (soliqqa tortishning 16 bevosita shakli). Tovarning bahosida to`lanadigan yoki ta’rifga kiritiladigan tovarlar va xizmatlardan olinadigan soliqlar egri soliqlarga kiradi. Ikkinchi reja orqali O`zbekiston Respublikasi davlat budjeti tarkibidagi egri soliqlarni tutgan o`rni va ulushi bo`yicha ma`lumotlarga ega bo`ldik va bularni diagramma va jadvallar orqali ko`rib o`tdik hamda ushbu jadval ma`lumotlari yuzasida tahliliy hulosalar keltirib o`tdik. Bundan shunday xulosaga kelishimiz mumkinki, davlat budjeti tarkibida asosiy o`rinni egri soliqlar egallar ekan. Egri soliqlarni o`zini tarkibini ko’rib chiqadigan bo’lsak ular tarkibida asosiy o’rinni qo’shilgan qiymat solig’i, hamda undan keyngi o’rinda aksiz va boj to’lovlari, hamda eng kam ulushni transport vositalariga benzin, dizel yoqilg’isi va gaz iste’moli uchun soliq egallar ekan. Egri soliqlarning ijobiy tomoni shundaki, ular respublikada ishlab chiqarilgan tovarlami respublikadan tashqariga chiqib ketishini chegaralaydi, mamlakat ichida tovarlarning serob bo‘lishiga yordam beradi hamda inflyatsiya darajasini (muomaladagi ortiqcha pul massasini) birmuncha jilovlab turadi. Egri soliqlar stavkasining asosli ravishda oshirilishi korxonalar faoliyatining moliyaviy yakuniga to‘g‘ridan to‘g‘ri ta’sir etmaydi, ya’ni investitsion faoliyatini qisqartirmaydi. Ammo soliq stavkasi ilmiy asoslanmasdan oshirib yuborilsa, bunday holatda korxonalar o‘z tovarlarini sotish qiyinchiligiga duch kelishlari mumkin. Bu ma`lumotlar asosida yana shuni guvohi bo`lishimiz mumkunki, egri soliqlar ichida boj to`lovlar va transport vositalariga benzin, dizel yoqilg’isi va gaz iste’moli uchun soliqlarni yildan yilga o`sish tendetsiyasiga ega ekanligini ko`rdik, bu esa respublikamizda xo’jalik yurituvchi subektlarning va aholining tashqi savdo operatsiyalarni rivojlanib borayotganidan, hamda so’nggi yillarda yurtimizda transport vositalari ko`payganligi sababli, mazkur yoqilg’i mahsulotlariga talabning oshib borayotganligidan dalolat beradi. Bu esa ijobiy ko`rsatkich hisoblanishini yana bir bor guvohi bo`ldik. 17 2-BOB. MAMLAKATIMIZDA MEXANIZMINING EGRI AMALDAGI SOLIQLARNI HOLATI TAHLILI UNDIRISH (HORAZM VILOYATI YANGIBOZOR TUMANI DSI MA’LUMOTLARI ASOSIDA) 2.1. Qo`shilgan qiymat soligìni undirish mexanizmining amaldagi holati tahlili Barcha bilvosita soliqlar kabi QQS ham asosan soliqlarning fiskal funksyasini bajaradi, uni joriy qilishdan asosiy maqsad davlat budjetini mablag` bilan to`ldirish bilan bog`liq. QQS soliq tushumlarini narx-navoning o`sishi bilan to`g`ridan to`g`ri bog`lab turganligi uchun u budjet mablag`larini inflyatsiya bo`lishidan saqlab qoluvchi vositalardan biri hisoblanadi. Qo`shilgan qiymat soligì har bir ishlab chiqarish bosqichida va realizatsiya jarayonida undiriladigan ko`p qirrali bilvosita soliqdir. Korxona kundalik xo`jalik faoliyatida mahsulot yetkazib beruvchilardan Tovar va homashyo sotib oladi va ulardan mahsulot yoki ish xizmatlar ishlab chiqaradi. Demak, qayta ishlab chiqarish, ishlab chiqarish va sotishda qo`shilgan qiymat yaratiladi. Qo`shilgan qiymat o`zining iqtisodiy mohiyatiga ko`ra, sotilgan mahsulotlar, bajarilgan ishlar va ko`rsatilgan xizmatlarning qiymati bilan ishlab chiqarish jarayonida iste`mol qilingan tovarlar, xomashyolar va xizmatlarning qiymati o`rtasidagi farqdan iboratdir. Tabiiyki ishlab chiqarish jarayonida va keyinchalik mehnat taqsimoti natijasida ma`lum bir tovar bozorga olib chiqilgunga qadar ishlab chiqarish va muomala jarayonidagi bir nechta bosqichlardan o`tadi, bu bosqichlarning har birida qo`shilgan qiymat yaratiladi. Qo`shilgan qiymat soligìga xos bo`lgan muhim xususiyatlardan biri shundaki, soliqqa tortishning obyekti bo`lib nafaqat ichki bozordagi tovar aylanma, balki mamlakat korxonalarining tashqi bozorlaridagi tovar aylanma ham hisoblanadi.11 11 Xusainov . Moliya va soliqlar. (II-qism) T: “Voris nashriyot”-2014-y. 334-bet 18 Bunday holatda soliqqa solish obyekti bo`lib tovarning yoki xizmatning sotish narxi xizmat qiladi. QQS soliq solish tizimida har bir ishlab chiqaruvchi (sotib oluvchi) o`zining xaridori (buyurtmachisi)dan qonunda ko`zda tutilgan soliq summasini undiradi va avval xomashyo sotib olishda soliqning to`langan qismi mavjud bo`lsa uni chegirib tashlab, qolgan qismini budjetga to`laydi. Qo`shilgan qiymat soligìning to`lovchilari bo`lib, soliq kodeksiga asosan ushbu soliqni budjet oldida hisob-kitobini amalga oshiruvchi tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullanuvchi yuridik shaxslar tushuniladi. Jumladan: Qo’shilgan qiymat solig’ini to’lovchilar quyidagilardir: oddiy shirkat soliq solinadigan oborotlarni amalga oshirayotganda zimmasiga uning ishlarini yuritish yuklatilgan (ishonchli shaxs) sherik (ishtirokchi) — yuridik shaxs soliq solinadigan oborotlarga ega bo’lgan yuridik shaxslar, agar ushbu moddada boshqacha qoida nazarda tutilmagan bo’lsa zimmasiga O’zbekiston Respublikasi norezidentlari tomonidan amalga oshirilayotgan soliq solinadigan oborotlar uchun qo’shilgan qiymat solig’i to’lash bo’yicha majburiyat yuklatiladigan yuridik shaxslar tovarlarni O’zbekiston Respublikasi hududiga import qiluvchi yuridik va jismoniy shaxslar, o’z ehtiyojlari uchun bojsiz olib kirish normalari doirasida tovarlar olib kiruvchi jismoniy shaxslar bundan mustasno 3-rasm. Qo’shilgan qiymat solig’i to’lovchilarining guruhlanishi12 12 O’zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi asosida muallif tomonidan tayyorlandi 19 Notijorat tashkilotlar (tadbirkorlik faoliyati doirasida tovarlarni (ishlami, xizmatlami) realizatsiya qilish oborotlari mustasno) hamda soliq solishning soddalashtirilgan tartibi bo‘yicha soliq to'lovchilar qo'shilgan qiymat solig‘ini to‘lovchilari bo‘lib hisoblanishmaydi. Soliq qonunchiligida nazarda tutilgan holda yagona soliq to'lovini to'lovchilar bo'lgan yuridik shaxslar soliq bo'yicha hisobga olish joyidagi davlat soliq xizmati organlariga yilning navbatdagi choragi boshlanguniga qadar bir oydan kechiktirmasdan, yangi tashkil etilayotgan yagona soliq to'lovini to'lovchilar bo'lgan yuridik shaxslar esa faoliyat boshlanguniga qadar taqdim etiladigan yozma bildirishga asosan ixtiyoriy asosda qo'shilgan qiymat solig'ini to'lashi mumkin. Amaldagi Soliq kodeksining 198-moddasiga ko‘ra qo'shilgan qiymat solig'ining obyekti bo'lib, tovar (ish, xizmat)larni realizatsiya qilish oboroti hamda tovarlarning importi hisoblanadi. Tovarlarni (ish va xizmatlami) realizatsiya qilish oboroti deganda — yuklab jo'natilgan tovarlar (ish va xizmatlar) qiymati tushuniladi, ya’ni yuklab jo'natilgan tovarlar (ish va xizmatlar) uchun mablag'i kelib tushishi davridan qat’i nazar korxona qo'shilgan qiymat solig'i bo'yicha budjet oldida hisob-kitoblami amalga oshirishi shart. Soliq solinadigan import deganda esa 0‘zbekiston Respublikasining bojxona hududiga olib kirilayotgan tovarlar hisoblanadi (qo'shilgan qiymat solig'idan ozod etilgan import tovarlardan tashqari). Tovarlar natural haq tarzida berilganda yoki kassa orqali o‘z xodimlariga tannarx bahosidan past qilib sotilganda soliqqa tortiladigan oborot tovarlar (ish va xizmatlar)ni ishlab chiqarishning haqiqiy xarajatidan kam bo'lmagan miqdorda belgilanadi. Soliq kodeksiga ko‘ra quyidagilar tovarlami (ishlami, xizmatlami) realizatsiya qilish oboroti hisoblanmaydi: 1) soliq to'lovchining xarajatlari sifatida qaraladigan uning o‘z ehtiyojlari uchun tovar berish, ishlar bajarish, xizmatlar ko‘rsatish (yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘ini hisoblab chiqarishda chegirilmaydigan xarajatlar bundan 20 mustasno); 2) bitta yuridik shaxsning bir tarkibiy bo‘linmasi tomonidan boshqa tarkibiy bo‘linmasiga ishlab chiqarish ehtiyojlari (zavod ichki oboroti) uchun, agar tarkibiy bo'linmalar Soliq kodeksiga muvofiq mustaqil soliq to‘lovchilar bo‘lmasa, molmulk berilishi, ishlar bajarilishi, xizmatlar ko'rsatilishi; 3) soliq to'lovchining o‘z ehtiyojlari uchun o‘z kuchi bilan qurilish, montaj, qurilish-montaj ishlarini bajarishi; 4) garov qiymatiga ega bo'lgan qaytariladigan tarani, shu jumladan, shisha idishni jo'natish. Qaytariladigan tara mahsulot solib jo'natilgan, qiymati ushbu mahsulot qiymatiga kiritilmaydigan hamda shu mahsulotni yetkazib berish uchun tuzilgan shartnomada (kontraktda) belgilangan shartlarda va muddatlarda mahsulot yetkazib beruvchiga qaytarilishi lozim bo'lgan taradir. Agar tara belgilangan muddatda qaytarilmasa, bunday tarani berish soliq solinadigan oborotga kiritiladi; 5) yuridik shaxsning ishtirokchisi (muassisi) muassislar (ishtirokchilar) tarkibidan chiqqanda (chiqib ketganda), shu jumladan, tugatilganlik (bankrotlik) yoki qayta tashkil etilganlik munosabati bilan chiqqanda (chiqib ketganda) unga dastlabki hissa doirasida mol-mulkni berish, shuningdek, oddiy shirkat shartnomasi bo'yicha sherikka (ishtirokchiga) uning mazkur shartnoma bo'yicha sheriklari (ishtirokchilari) umumiy mulkida bo'lgan ulushi qaytarilayotganda yoki bunday mol-mulk taqsimlanganda mol-mulkni berish; 6) tugallanmagan qurilishning asosiy vositalari, nomoddiy aktivlari va obyektlarini bepul asosda berish; 7) banklaming mol-mulkni o‘z filiallariga berishi; 8)oddiy shirkat shartnomasi bo'yicha sherikning (ishtirokchining) ulushi sifatida tovarlarni (ishlarni, xizmatlami), boshqa mol-mulk va mulkiy huquqlarni berish; 9)tovarlarni va boshqa mol-mulkni qayta ishlash asosida berish; 10)ishonchli boshqaruv shartnomasi asosida mol-mulkni mulkdordan ishonchli boshqaruvchiga berish; 11) ishonchli boshqaruv shartnomasi tugatilgan taqdirda, mol-mulkni 21 mulkdorga berish; 12) obyekt qiymatini ijaraga beruvchi (lizingga beruvchi) oladigan ijara (lizing) to'lovining bir qismi tarzida qoplash. Soliq kodeksiga ko'ra quyidagilar tovarlarni (ishlarni, xizmatlami) sotish oboroti hisoblanmaydi: -soliq to'lovchining xarajatlari sifatida qaraladigan uning o'z ehtiyojlari uchun tovar berish, ishlar bajarish, xizmatlar ko'rsatish (yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig'ini hisoblab chiqarishda chegirilmaydigan xarajatlar bundan mustasno); -bitta yuridik shaxsning bir tarkibiy bo'linmasi tomonidan boshqa tarkibiy bo'linmasiga ishlab chiqarish ehtiyojlari (zavod ichki oboroti) uchun mol-mulk berilishi, ishlar bajarilishi, xizmatlar ko'rsatilishi; -soliq to'lovchining o'z ehtiyojlari uchun o'z kuchi bilan qurilish, montaj, qurilish-montaj ishlarini bajarishi; -garov qiymatiga ega bo'lgan qaytariladigan tarani, shu jumladan, shisha idishni jo'natish. Qaytariladigan tara mahsulot solib jo'natilgan, qiymati ushbu mahsulot qiymatiga kiritilmaydigan hamda shu mahsulotni yetkazib berish uchun tuzilgan shartnomada (kontraktda) belgilangan shartlarda va muddatlarda mahsulot yetkazib beruvchiga qaytarilishi lozim bo'lgan taradir. Agar tara belgilangan muddatda qaytarilmasa, bunday tarani berish soliq solinadigan oborotga kiritiladi; -tugallanmagan qurilishning asosiy vositalari, nomoddiy aktivlari va obyektlarini bepul asosda berish; -banklaming mol-mulkni o'z filiallariga berishi; -va boshqa qonunchilikda ko'zda tutilgan oborotlar.13 2000-yildan hozirgi kungacha soliq Kodeksiga ko‘ra respublikamizda 20 foizli va «0» foizli stavka qo'llanilib kelinmoqda. Umuman olganda «0» stavka deganda korxona ishlab chiqarayotgan tovarlaming (bajarilgan ish, xizmat- laming) qiymatiga qo'shilgan qiymat solig'i qo'llanilmaydi, ya’ni «nol»ga teng degani. 13 Vahobov A.V., Jo`rayev A.S “Soliqlar va soliqqa tortish” Darslik.-T: “Sharq” nashriyotmatbaa aksiyadorlik kompaniy.asi bosh tahririyati,-2009. 241-bet. 22 Quyidagilarga «0» darajali stavka bo'yicha soliq solinadi: -tovarlaming, shuningdek, O'zbekiston Respublikasi hududidan tashqarida bajariladigan ishlaming (ko'rsatiladigan xizmatlami) erkin konvertatsiya qilinadigan valyutadagi eksportiga, shu jumladan, Mustaqil Davlatlar Hamdo'stligi (MDH) mamlakatlariga yetkazib berilishiga, agar O'zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalarida boshqacha qoida nazarda tutilmagan bo'lsa. Ayrim MDH davlatlarida bu tartib boshqacha. Masalan: Armanistonda, Tojikistonda, Turkmanistonda MDH davlatlaridan tashqariga eksport soliqqa tortilmaydi, «0» stavka ham qo'llanilmaydi. Qozog'istonda esa MDHdan tashqariga eksport «0» stavkada soliqqa tortiladi. Eksport qilingan tovarlami qo'shilgan qiymat solig'i bo'yicha soliqqa tortish masalasida O'zbekiston bilan boshqa davlatlar o'rtasida davlatlararo bilvosita soliqlami undirish prinsiplari bo'yicha shartnomalar tuzilgan bo'lib, ammo ratifikatsiya qilinmagan (tasdiqlanmagan) holatlarda imtiyozni qo'llashning iloji bo'lmaydi, ya'ni imtiyoz qo'llash uchun qonuniy asos bo'lmaydi. Hozirgi vaqtda Qirg'iziston, Ozarbayjon, Moldova, Rossiya, Qozog'iston bilan ham bilvosita soliqlami undirish prinsiplari bo'yicha shartnomalar tuzilgan. Shartnomada kelishilgan davlatlar bojxona hududlarida tovarlar (ish va xizmatlar) eksport qilinganda «0» stavkadagi qo‘shilgan qiymat solig'ini qo'llash ko'zda tutilgan, shuningdek: -chet el diplomatik vakolatxonalari hamda ularga tenglashtirilgan vakolatxonalaming rasmiy foydalanishi uchun realizatsiya qilinayotgan tovar (ish va xizmat)larga. O‘zbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligining Diplomatik servis xizmati tomonidan keyinchalik chet el diplomatik vakolatxonalari va ularga tenglashtirilgan vakolatxonalarga realizatsiya qilish uchun olinayotgan tovarlarga (ishlarga, xizmatlarga) nol darajali stavka bo‘yicha qo'shilgan qiymat solig'i solinadi. Tovarlarni (ishlami, xizmatlarni) realizatsiya qilishda nol darajali stavka 23 qo‘llanilishi tatbiq etiladigan O‘zbekiston Respublikasida akkreditatsiya qilingan chet el diplomatik vakolatxonalarining va diplomatik vakolatxonalariga tenglashtirilgan xalqaro tashkilotlaming ro‘yxati O‘zbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi tomonidan tasdiqlanadi: -suv ta’minoti, issiqlik ta’minoti, kanalizatsiya va gaz ta’minoti bo'yicha aholiga ko'rsatiladigan kommunal xizmatlarga; -xorijiy davlatlaming O‘zbekiston Respublikasi hududi orqali olib o'tiladigan tranzit yuklarini tashish bo'yicha ko'rsatiladigan xizmatlarga, jumladan, yo‘lovchilar, bagajlar va pochtani xalqaro yo'nalishda tashish. 2006-yildan boshlab qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishi ehtiyojlari uchun qishloq xo‘jalik korxonalariga yetkazib beriladigan mineral o‘g‘itlar va yonilg‘imoylash materiallariga «0» stavka bekor qilindi. Qo'shilgan qiymat solig‘idan ozod bo‘lgan (imtiyozli) oborotlardan farqli «0» stavka qo‘llanilganda qo'shilgan qiymat solig'i tovarlaming tannarxiga olib borilmasdan hisobga kiritiladi. Agarda hisobot davrida hisobga kiritilishi lozim bo‘lgan qo'shilgan qiymat solig'i summasidan «0» stavkada hisoblanishi lozim bo'lgan qo'shilgan qiymat solig'ining summasi qiymati jihatidan ko'p bo'lsa, u holda oshiqcha summa soliq to'lovchining boshqa soliq va to'lovlar bo'yicha qarzi bo'lmagan taqdirda, unga belgilangan tartibda qaytariladi. Qo'shilgan qiymat solig'ini qoplash (ya’ni qaytarish) tartibi 2003-yil 13maydagi hisob-kitoblar mexanizmini takomillashtirish va budjetga undiriladigan to'lovlar intizominimustahkamlash bo‘yicha Hukumat komissiyasi tomonidan tasdiqlangan (30-sonli bayonnoma) «Xo‘jalik yurituvchi subyektlarga qo‘shilgan qiymat solig'i bo'yicha yuzaga kelgan manfiy farqni qoplash to‘g‘risida»gi Nizom asosida olib boriladi. Ushbu Nizom Adliya vazirligi tomonidan 2003-yil 6-iyunda 1246-son bilan tasdiqlangan. Qo'shilgan qiymat solig'i bo'yicha salbiy qoldiqni paydo bo'lishi muammosi, asosan, mahsulotini eksport qiluvchi yirik korxonalarda kuzatiladi. Masalan: Olmaliq tog'-kon metallurgiya kombinatining 1 oylik ortiqcha to'lovi 100 mln 24 so'm, Navoiy tog'-kon metallurgiya kombinatida 200 mln so'm, Kabul Tekstaylz O'zbek qo'shma korxonasida 30 mln so'm (bu korxonada eksport jami sotilgan tovarlaming 90 foizni tashkil qiladi). Bu muammo «0» stavkada soliqqa tortish natijasida ortilgan mahsulotga qo'shilgan qiymat solig'i hisoblanmasligini va olingan materiallarga qo'shilgan qiymat solig'i hisobga olinishi oqibatida yuzaga keladi.14 Soliq qonunchiligiga binoan qo`shilgan qiymat soligìni hisoblanishisoliq to`lovchilarni olib borayotgan xo`jalik operatsiyalariga bog`liq ravishda soliqqa tortiladigan bazani aniqlashning o`ziga xos hususiyatlari mavjud. Tovarlar sotilganda, ish va xizmatlar bajarilganda qo‘shilgan qiymat solig'ining hisoblanishi. Respublikamizda qo'shilgan qiymat solig'i joriy etilgandan buyon soliqni hisoblashning ikki turdagi usuli amal qilgan, ya’ni ishlab chiqarilgan tovarlami jo‘natish, ishlar bajarish va xizmatlar ko‘rsatish bo‘yicha hisobga olish usuli yoki hisobvaraq-faktura usuli hamda ulguiji va chakana savdo, vositachilik xizmati ko'rsatish sohalarida hisobdan chiqarish usuli qo'llanilgan. Bunda qo‘shilgan qiymat solig'iga tortiladigan baza narxlar farqi sifatida, ustama va mukofot haqi summasi sifatida aniqlanib, shu summadan soliq hisoblangan. 1992-yildan 1994-yilga qadar savdo va umumiy ovqatlanish korxonalari qo'shilgan qiymat solig'i to'lovchisi bo'lib hisoblanar edi. 1994-yildan ular budjetga qo'shilgan qiymat solig'i va foyda solig'i o'miga yalpi daromad solig'i hamda molmulk solig'ini to'laydigan bo'lishdi. Keyingi davrlarda soliq hisoblashning «yalpi foyda» (chegirish) usuli asta-sekin «hisobga olish — hisobvaraq» usuliga aylanib bordi. Soliq kodeksi kuchga kirgandan boshlab qo'shilgan qiymat solig'ini hisoblashning «yalpi foyda» (chegirish) usuli faqat vositachilik va «O'zdonmahsulot» DAK tizimi tarkibiga kiradigan, birlamchi ishlovdan keyingi don, qo'shimcha mahsulot va chiqindilami sanoatdan donni qayta ishlashga sotishni amalga oshiradigan korxonalar uchun qo'llaniladi. Boshqa holatlarda «hisobga olish — hisob-faktura» usuli qo'llaniladi. 14 Vahobov A.V., Jo`rayev A.S., “Soliqlar va soliqqa tortish”, “Sharq” nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati Toshkent-2009. 241-bet 25 Qo'shilgan qiymat solig'i hisoblashning «hisobga olish — hisob-faktura» usulining mohiyati shundaki, korxona budjetga to'lanishi lozim bo'lgan soliq summasi ishlab chiqarilgan mahsulotlarga (xizmatlarga) hisoblangan soliq miqdoridan shu mahsulotni ishlab chiqarish uchun sotib olingan xomashyo, materiallar uchun to'langan soliq miqdorini chiqarib tashlash yo'li bilan aniqlanadi. Chegirishga hisobot davrida hisob-faktura bilan qabul qilingan xomashyo, materiallar, shu jumladan, import qilingan tovarlarga to‘g‘ri keladigan qo‘shilgan qiymat solig'i summasi qabul qilinadi. Quyidagi shartlami bajargan holda hisobga olish amalga oshiriladi: -birinchidan, bu hisobot davrida tovar va xizmatlar haqiqatda sotib olingan bo‘lishi kerak; -ikkinchidan, ular bo‘yicha tovar yetkazuvchidan hisob-faktura to‘ldirilgan bo'lishi; -uchinchidan, ular soliqqa tortiladigan faoliyatda ishlatilgan bo‘lishi kerak. Asosiy vosita va nomoddiy aktivlami sotishda qo‘shilgan qiymat solig ‘ini hisoblash.Korxonaning o‘z ehtiyoji uchun olingan asosiy vosita va nomoddiy aktivlari korxonaning buxgalteriya balansida mol yetkazib beruvchiga to'langan qo'shilgan qiymat solig‘i summasi bilan birga yozilib, kirim qilinadi. Agar balansdagi asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar sotilsa, u holda asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar bo'yicha soliqqa tortish obyekti bo'lib, sotish bahosi bilan qoldiq qiymat o‘rtasidagi farq hisoblanadi. Bunda, agar korxona asosiy vositalar va nomoddiy aktivlami qoldiq qiymatida sotsa, u holda soliqqa tortiladigan obyekt bo‘lmaydi va budjetga soliq to‘lanmaydi. Shuningdek, asosiy vositalar va nomoddiy aktivlami ishlab chiqaruvchi va uni oldi-sotdi faoliyati bilan shug'ullanuvchi korxonalar uchun qo'shilgan qiymat solig'i hisoblashning alohida tartibi mavjud. Vositachilik xizmatlari ко‘rsatilganda qo‘shilgan qiymat solig‘ining hisoblanishi. Vositachilik xizmatlari bo yicha qo‘shilgan qiymat soligìni hisoblashda «yalpi foyda» (chegirish) usuli qo‘llaniladi. Ushbu usulning mohiyati shundaki, soliq baho farqi, ustama va mukofotlar sifatida olingan daromaddan 26 hisoblanadi. Budjetga soliq to'lashda hisoblangan soliq summasi ushbu daromadni olishga sarflanadigan xizmatlarning qo‘shilgan qiymat solig'i summasiga kamaytiriladi. Demak, qo'shilgan qiymat solig'i summasini vositachilik korxonalari mukofotlar summasidan hisoblaydilar. Qo ‘shilgan qiymat solig‘ini hisobga olish.Umumdavlat soliqlarini to'lovchi korxonalarda qo‘shilgan qiymat soligìni hisoblashning amaldagi mexanizmi soliqni ishlab chiqarish jarayonida paydo bo‘lgan yangidan yaratilgan qiymatdan to‘lanishini ko‘zda tutadi. Qo'shilgan qiymat ikki marotaba soliqqa tortilmaydi. Respublikamizda 1998-yildan Soliq kodeksi joriy etilishi bilan birga hisobvaraq-fakturalar kiritilgan bo‘lib, u kirimdagi soliq summasini hisobga olish uchun asosiy hujjat hisoblanadi. Ammo amaliyotda bu tartib o'zining vazifasini to‘laqonli bajara olmadi, chunki bu davrda budjetga to‘lanadigan qo‘shilgan qiymat solig'i summasi yetkazib beriladigan mahsulotga hisoblangan soliq summasi bilan bevosita ishlab chiqarishga sarflangan material resurslarga hisoblangan soliq summasi o'rtasidagi farqi sifatida aniqlanar edi. Bu tartibdagi hisoblash mexanizmi 1999-yilga qadar amaliyotda qollanilib kelindi va uning ayrim kamchiliklari mavjud edi. Jumladan: -ishlab hisoblangan chiqarishga soliq sarflangan summasini paytda budjet xomashyo bilan va materiallarga hisob-kitobda chegirilishi korxonalarning oborot mablaglarini cheklanishiga olib keldi; -qo'shilgan qiymat solig'ini hisobvaraq faktura asosida hisoblanish mexanizmi ishlamadi, chunki amalda hisobvaraq fakturada ko'rsatilgan soliq summasi budjetga hisobga olib borishda asos bo'lmadi; -bunday hisoblash tartibi xalqaro soliq amaliyotidagi qo'shilgan qiymat solig'ini hisoblash tamoyillariga zid kelardi. Ushbu holatlar tahlil qilinib, 1999-yildan boshlab qo‘shilgan qiymat solig'ini hisoblash mexanizmi o‘zgartirildi va xalqaro amaliyotga qo‘shilgan qiymat solig'ini hisoblash tamoyillariga moslashtirildi. 1999-yildan qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisoblashning yangi tartibini joriy etilishi uni hisoblashning soddalashtirilganmexanizmini qo'llanilishiga olib keldi, 27 ya’ni hisobvaraq faktura usulining ishlab ketishini ta’minladi va bunda material resurslarining ishlab chiqarishga sarflanishidan qat’i nazar, hisobot davrida sotib olingan material resurslarga to'langan soliq summasi hisobvaraq faktura asosida budjet bilan hisob-kitobga olib boriladigan bo‘ldi. Bu tartibdagi hisoblash mexanizmi korxonalarning oborot mablag‘larini chetlanishini keskin kamaytiradi. Qo`shilgan qiymat soligÌ bo`yicha hisob-kitoblarni korxona ortib boruvchi yakun bilan ro`yxatdan o`tgan joyidagi Davlat soliq idoralariga har oyda, hisobot oyidan keying oyning 25-kunidan kechiktirmasdan va yil yakunlari bo`yicha yillik moliyaviy hisobotni topshirish muddatida qo`shilgan qiymat soligìni to`lovchilari hisoblangan mikrofirma va kichik korxonalar yilning har choragida hisobot davridan keyingi oyning 25-kunidan kechiktirmay, yil yakunlari bo`yicha esa yillik moliyaviy hisobot topshirilgan muddatda taqdim etiladi. Soliq to'lovchilar qo'shilgan qiymat solig'ining hisob-kitoblari bilan bir vaqtda hisobot davri mobaynida olingan tovarlar (ishlar, xizmatlar) bo'yicha hisobvaraq-fakturalar reyestrini ham taqdim etadilar. Hisobvaraq-fakturalar reyestrining shakli davlat soliq qo'mitasi tomonidan belgilanadi. Hisobotlami o'z vaqtida topshirmaslik korxona va korxonaning mansabdor shaxslariga nisbatan Davlat soliq idoralari tomonidan moliyaviy va ma’muriy jazo choralarini qo'llanishiga olib keladi. Korxonalar qo‘shilgan qiymat soligìni soliq hisobini topshirgan kundan kechiktirmay tegishli davrdagi haqiqiy sotish oborotidan kelib chiqib to'laydi. Agar korxona hisoblangan soliq summasini budjetga o‘z vaqtida o‘tkazib bermasa, bunday holatda Davlat soliq idoralari mas’ul xodimlari tomonidan hisoblangan soliq sumasiga nisbatan kechiktirilgan har bir kun uchun0.033 foiz miqdorida penya (moliyaviy jazo) qo‘llanilishiga olib keladi. Bunda korxona rahbariyatiga nisbatan ma'muriy chora qo'llanilmaydi. Yuqoridagi ma`lumotlar asosida biz qo`shilgan qiymat soligìni iqtisodiy mohiyati to`lovchilari, obyekti, stavkasi, hisoblash tartibi va budjetga to`lash jarayonlari bilan tanishib chiqdik, endi qo`shilgan qiymat soligìdan avval davlat 28 budjetidagi egri soliqlar tarkibini va ulushlarini aniqroq holda ya`ni rasm ko`rinishida ko`rib, tahlillari bilan tanishib chiqsak. (4-rasm) 120 100 100 100 100 100 80 60 57,2 58,4 56,4 56,2 40 31,1 30,4 28,9 28,9 20 7,3 7,5 5,1 8,3 6,6 7,3 5,4 5 0 2012 Egri soliqlar jami QQS 2013 Aksiz Boj soligì 2014 2015 Transport vositalariga benzin, dizel yoqilgìsi va gaz iste`moli uchun soliq 4-rasm. O`zbekiston Respublikasi Davlat budjetida jami egri soliqlar ulushi(%da)15 Yuqoridagi rasm orqali ko`rishimiz mumkinki, egri soliqlar tarkibida yarmidan ko’p qismini qo’shilgan qiymat solig’i egallagan. Ya’ni qo`shilgan qiymat soligì 2012-yilda egri soliqlarning 57.2 foizini, 2013-yilda 56.4 foizini, 2014-yilda 58.4 foizini va 2015-yilda esa 56.2 foiz ko`rsatkichlarini egallab kelmoqda. Ko’rinib turibdik, eng kam ulush transport vositalariga benzin, dizel yoqilg’isi va gaz istemoli uchun soliq egallamoqda. Bunga sabab soliq miqdori faqat transportlar istemoli uchun qabul qiladigan benzin, dizel, gaz miqdoriga 15 Moliya vazirligining 2012-2015-yillardagi Davlat budjeti ijrosi to’g’risidagi malumotlari asosida tayyorlangan 29 bog’liq. Ya’ni bu soliq transport vositalari harakatlanishi uchun kerak bo’ladigan yoqilg’ilarga nisbatan malum summada ustama shaklida qo’llaniladi. Qo‘shilgan qiymat solig‘ining to‘g‘ri hisoblab chiqarilishi va o‘z vaqtida to‘lanishi uchun javobgarlik deklarant (to‘lovchi) zimmasiga yuklanadi. Qo‘shilgan qiymat solig‘i belgilangan tartibga muvofiq to‘lanmagan taqdirda tegishli to‘lovlarning summalari bojxona organlari tomonidan ularni to‘lash uchun javobgar shaxslardan so‘zsiz tartibda, bojxona qonunlari tomonidan belgilangan miqdorda penyani hisoblab yozish bilan undiriladi. Qo‘shilgan qiymat solig‘ining to‘g‘ri hisoblab yozilishi va budjetga to‘lanishi ustidan nazoratni bojxona organlari bojxona va soliq qonunlariga muvofiq amalga oshiradilar. Korxonalar qo‘shilgan qiymat solig‘ining to‘g‘ri hisoblanishi va o‘z vaqtida to‘lanishi uchun O‘zbekiston Respublikasining amaldagi qonunlariga muvofiq javobgar bo‘ladilar. Soliqlar to‘g‘risidagi qonunlarning to‘g‘ri qo‘llanilishi ustidan nazorat O‘zbekiston Respublikasining "Davlat soliq xizmati to‘g‘risida"gi Qonuniga, O‘zbekiston Respublikasining Soliq kodeksiga va O‘zbekiston Respublikasining boshqa qonun hujjatlariga muvofiq davlat soliq xizmati organlari tomonidan amalga oshiriladi. Qo‘shilgan qiymat solig‘ini to‘g‘ri hisoblab chiqarilgani va o‘z vaqtida to‘lanishi bo‘yicha javobgarlik soliq to‘lovchining zimmasiga yuklanadi. Qo‘shilgan qiymat solig‘i to‘lanmagan taqdirda belgilangan tartibga muvofiq to‘lanishi lozim bo‘lgan to‘lovlar summasi soliq qonun hujjatlarida belgilangan miqdorda penya hisoblangan holda soliq organlari tomonidan undiriladi. Qo‘shilgan qiymat solig‘ini to‘g‘ri hisoblab chiqarish va budjetga to‘lash ustidan nazoratni soliq organi soliqqa oid qonun hujjatlariga muvofiq amalga oshiradilar.16 Yuqorida keltirilgan ma`lumotlar asosida qo`shilgan qiymat soligìni to`lovchilari stavkasi, hamda to`lash tartibi bo`yicha oz bo`lsada ma`lumotga ega bo`ldik. Endi esa quyidagi 2-jadval ma`lumotlari asosida biz Horazm viloyati 16 A.V.Vahobov, A.S. Jo`rayev “Soliqlar va soliqqa tortish” “Sharq” nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati Toshkent-2009. 241-bet 30 Yangibozor tumani davlat soliq inspeksiyasi ma`lumotlari asosida egri solilar tarkibi bo`yicha qo`shilgan qiymat soligìni 2014 yildan 2016yilgacha bo`lgan amaldagi holati bilan tanishib chiqamiz, hamda ushbu ma`lumotlar asosida tahliliy hulosalarni keltirib o`tamiz. 2-jadval Horazm viloyati Yangibozor tumani mahalliy budjetida egri soliqlar bo`yicha tushumlari17 (2014-2016 yillar) Ko`rsatkichlar 2014-yil ming so`m % 2015-yil ming so`m % 2016-yil ming so`m % 125922117 100 134278989 100 141775927 100 Egri soliqlar Shu jumladan: QQS 97800540 77.6 102616021 76.4 106609345 75.1 9721232 7.7 Aksiz Transport 18400345 vositalari uchun benzun dizel ishlatganligi uchun soliq 12059473 14.6 19603495 8.9 13286981 9.3 14.5 21879601 15.4 Yuqoridagi jadval ma`lumotlari asosida, Horazm viloyati Yangibozor tumanining mahalliy budjetida jami egri soliqlarning o`rni bilan tanishib o`tdik. Ya`ni ma`lumotlardan ko`rinib turibtiki mahalliy budjet egri soliqlarining asosiy qismini qo`shilgan qiymat soligÌ tashkil qilar ekan, keyingi o`rinda esa transport vositalari uchun benzin to`lovlari hamda undan keyingi o`rinda aksiz soligì egallagan. Qo`shilgan qiymat soligì bo`yicha tushumlar yildan yilga ortib borsada, lekin egri soliqda egallagan ulushi pasayish tendetsiyasini ko`rsatmoqda, ya`ni 2014-yilda 77.6 foiz bo`lgan bo`lsa, 2015-yilda 76.4 va 2016-yilda 75.1 foizni tashkil qilgan. Bunga sabab, aksiz soligì va transport vositalaridan foydalanganlik 17 Horazm viloyati Yangibozor tumani DSI ma`lumotlari asosida tayyorlandi 31 uchun benzin soliqlarning tushumi ortib borishi natijasida qo`shilgan qiymatning ulushi pasaygan, bundan ko`rinib turibtiki demak, Yangibozor tumanida faoliyat yurituvchi aksizosti tovarlarini ishlab chiqaruvchi va eksport qiluvchi yuridik va jismoniy shaxslarning faoliyatini rivojlanib borayotgani va transport vositalari uchun ishlatiladigan benzin va dizelga talabni ortganligidan dalolat beradi. Xulosa qilib shuni aytish mumkunki, bu mavzu orqali biz qo`shilgan qiymat soligìni amaldagi holati tahlili bilan tanishib o`tdik. Ma`lumotlar O`zbekiston Respublikasi davlat budjeti, hamda Horazm viloyati Yangibozor tumani mahalliy budjeti ma`lumotlari asosida tayyorlandi. Mavzu bo`yicha yuqorida rasm va jadvallar tayyorlandi, hamda qo`shilgan qiymat solig` bo`yicha qisqacha ma`lumot va to`lovchilar haqida chizmalar keltirib o`tildi. Ushbu rasm va jadvallarda keltirilgan ma`lumotlardan kelib chiqib yana shunday xulosaga keldikki, egri soliqlarning asosiy qismini qo`shilgan qiymat soligì tashkil etar ekan. 2.2. Aksiz soligìni undirish mexanizmining amaldagi holati tahlili O`zbekistonda Aksiz soligì 1992 yilda qo`shilgan qiymat soligì bilan birgalikda oborot soligì va sotuvdan olinadigan soliqlar o`rniga joriy qilingan. Uning QQSdan farqli tomoni shundaki, u ayrim tovarlar va mahsulotlarni chegaralab olgan va u bajarilgan ish, ko`rsatilgan xizmatlarga nisbatan qo`llanilmaydi. Aksiz soligì individual xarakterga ega bo`lib, faqat aksiz osti tovarlarga qo`llaniladi. Aksiz soligì qo`shilgan qiymat soligìga tortiladigan bazada va narxda hisobga olinadigan yuklab jo`natilgan tovarlar qiymatining bir qismini egri soliq sifatida budjetga undirish shakli hisoblanadi. Aksiz soligì Davlat budjeti daromadlarini shakllantirishda salmoqli o`rin egalaydi, buni quyidagi 3 -jadval orqali 2014-2017-yillarda O`zbekiston Respublikasi Davlat budjeti daromadlarining asosiy ko`rsatkichlari ma`lumotlari va tahlilini ko`rib o`tishimiz mumkin. 32 3-jadval 2014-2017-yillarda O’zbekiston Respublikasi Davlat budjeti daromadlarining asosiy ko’rsatkichlari18 Ko’rsatkichlar 2014 yil 2015 yil I. Davlat maqsadli jamg’armalarisiz- jami 30160,8 jami nis-n, %da 100 1.To’g’ri soliqlar 7790,4 2. Egri soliqlar 2016 yil 36184,9 jami nis-n, %da 100 25,8 8554,3 15618,2 51,8 2.1. Qo’shilgan qiymat solig’i 9123,1 2.2. Aksiz solig’i 2017 yil (reja) 40505,8 jami jami nis-n, mld.so‘m nis-n, %da %da 100 44469,6 100 23,6 9338,5 23,0 10674,2 24,0 19115,8 52,9 22298,1 55,1 24285,4 54,6 30,2 10721,7 29,7 12505 30,8 13422,1 30,2 4506 15,0 5528,8 15,3 6480 16,0 6870,8 15,5 2.3. Bojxona boji 1142 3,8 1583,6 4,4 1717,4 4,2 1632,2 3,7 2.4.Transport vositalariga benzin, dizel yoqilg’isi va gaz ishlatganlik uchun olinadigan soliq 3. Mol-mulk solig’i va resurs to’ovlari 847,1 2,8 1281,7 3,5 1595,7 4,0 1940,3 4,3 4521,4 15,0 5741,8 15,9 5806,5 14,3 6049,5 13,7 4. UStama foyda solig’i 388,4 1,3 548,2 1,5 390,2 1,0 723,2 1,6 5. Boshqa daromadlar 1842,4 6,1 2224,8 6,1 2672,5 6,6 2737,3 6,1 mld.so‘m mld.so‘m mld.so‘m Yuqoridagi jadval asosida 2014-2017 yillarda O’zbekiston Respublikasi Davlat budjeti daromadlarining asosiy ko’rsatkichlarini ko`rib o`tdik. 3-jadval malumotlaridan ko’rishimiz mumkinki, 2014-yilda davlat budjetida davlat maqsadli jamgàrmalarining jami 30160,8 mld. so’mni tashkil etgan bo’lsa, 2015- yil 36184,9 mld. so’mni, 2016 – yilda 40505,8 mld.so’mni tashkil etgan va 18 O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2014-2016- yillardagi yil yakunlari bo’yicha Vazirlar Mahkamasigi qarori asosida 33 2017-yilda esa 44469,6 mld. so’mni tashkil etishi rejalashtirilmoqda. Ya`ni yuqoridagi jadval orqali, davlatning asosiy tushumlarini egri soliqlar tashkil yetishini yana bir bor guvohi bo`lishimiz mumkin. Hamda bundan tashqari davlat budjeti tarkibida aksiz soligìni ham yillar bo`yicha o`sish tendetsiyasiga ega ekanligini guvohi bo`lib turibmiz. Ya`ni aksiz soligì 2014-yilda davlat budjetidagi ulushi 15.0 foizni, 2015-yilda 15.3 foizni, 2016-yilda 16 foizni va 2017-yilda esa 15.5 foiz bo`lishi rejalashtirilmoqda. Bu bevosita mamlakat YaIMni o’sishi, kichik biznes va tadbirkorlarga yaratilayotgan keng imkoniyatlar natijasida mamlakatda soliq bazasining o’sishi natijasi deb bilamiz. Egri soliqlarning ham yildan-yilga daromadi oshib borayotgani mamlakatda ishlab chiqarish quvvatlarining oshayotganligi bilan baholashimiz mumkin. Aksiz solig’i to’lovchilarini quidagi rasm orqali ko`rib o`tamiz: Aksiz soligì to`lovchilari O`zbekiston Respublikasi hududida aksiz soligì solinadigan tovarlarni ishlab chiqaruvchilar O`zbekiston Respublikasi bojxona hududidagi aksiz to`lanadigan tovarlarni import qiluvchilar Oddiy shirkat aksiz to`lanadigan tovar ishlab chiqargan taqdirda,oddiy shirkat shartnomasini, oddiy shirkat ishlarini yuritish zimmasigayuklatilgan sherigi (ishtirokchisi) 5-rasm. Aksiz soligì to`lovchilarning guruhlanishi19 Soliq kodeksining 230-moddasiga ko‘ra quyidagi operatsiyalar aksiz solig'i solinadigan obyekt hisoblanadi: 19 O’zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi asosida muallif tomonidan tayyorlandi 34 1) aksiz to'lanadigan tovarlarni realizatsiya qilish, shu jumladan: -tovami sotish (jo'natish); -garov bilan ta’minlangan majburiyat bajarilmagan taqdirda, garovga qo‘yilgan aksiz toManadigan tovarlarni garovga qo‘yuvchi tomonidan topshirish; -aksiz to‘lanadigan tovarlarni bepul topshirish; aksiz to'lanadigan tovarlarni ish beruvchi tomonidan ish haqi hisobiga yollangan xodimga qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollarda topshirish yoki hisoblangan dividendlar hisobiga yuridik shaxsning muassisiga (ishtirokchisiga) topshirish; -aksiz tolanadigan tovarlami qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollarda boshqa tovarlarga (ishlarga, xizmatlarga) ayirboshlash uchun topshirish; 1) aksiz to‘lanadigan tovarlami yuridik shaxsning ustav fondiga (ustav kapitaliga) hissa yoki pay badali tariqasida yoxud oddiy shirkat shartnomasi bo‘yicha sherikning (ishtirokchining) hissasi sifatida topshirish; 2)aksiz to‘lanadigan tovarlami yuridik shaxsning ishtirokchisiga (muassisiga) u yuridik shaxs tarkibidan chiqqan (chiqib ketgan) taqdirda yoki yuridik shaxs qayta tashkil etilganligi, tugatilganligi (bankrotligi) munosabati bilan topshirish, shuningdek, oddiy shirkat shartnomasi doirasida ishlab chiqarilgan aksiz to'lanadigan tovarlami mazkur shartnoma sherigiga (ishtirokchisiga) uning shartnoma ishtirokchilari umumiy mulkidagi mol-mulkdan ulushi ajratib berilgan yoki bunday mol-mulk taqsimlangan taqdirda topshirish; 3) aksiz to‘lanadigan tovarlami ulush qo‘shish asosida qayta ishlashga topshirish, shuningdek, ulush qo‘shish asosida xomashyo va materiallami, shu jumladan, aksiz to‘lanadigan xomashyo va materiallami qayta ishlash mahsuli bo'lgan aksiz to‘lanadigan tovarlami ishlab chiqamvchi tomonidan qayta ishlashga berilgan xomashyo va materiallaming mulkdoriga topshirish; 4) ishlab chiqarilgan va (yoki) qazib olingan aksiz toianadigan tovarlami o‘z ehtiyojlari uchun topshirish, 5) aksiz to'lanadigan tovarlami 0‘zbekiston Respublikasining bojxona hududiga import qilish. 35 Tekinga beriladigan aksizlanadigan mahsulot bo ‘yicha quyidagilar soliq solish obyekti bo ‘lib hisoblanadi: -aksiz solig‘ining qat’i stavkalari belgilangan alkogolli mahsulot, tamaki mahsulotlari, o‘simlik (paxta) yog‘i, etil spirti, pivo, vino bo'yicha — sotilgan mahsulot hajmi natura ifodasida; -boshqa aksizlanadigan mahsulotlar bo‘yicha soliq to‘lovchida tovami berish paytida shakllangan narxlar darajasidan kelib chiqib hisoblangan, biroq mazkur aksizlanadigan tovami ishlab chiqarish bo'yicha haqiqatda shakllangan xarajatlardan past bo‘lmagan qiymat. Quyidagi aksizosti tovarlarga aksiz solig‘i solinmaydi: 1) aksiz to'lanadigan tovarlami ularning ishlab chiqaruvchilari tomonidan eksportga realizatsiya qilishga, bundan O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadigan aksiz to‘lanadigan tovarlaming ayrim turlari mustasno; 2) keyinchalik O‘zbekiston Respublikasining bojxona hududidan olib chiqib ketilishi sharti bilan «bojxona hududida qayta ishlash» bojxona rejimiga joylashtirilgan tovarlardan ishlab chiqarilgan qayta ishlash mahsuli bo'lgan aksiz to‘lanadigan tovarlami topshirishga; 3) tabiiy ofatlar, qurolli mojarolar, baxtsiz hodisalar yoki avariyalar yuz berganda yordam ko‘rsatish uchun, insonparvarlik yordami va beg'araz texnik ko‘mak sifatida, shuningdek, xayriya maqsadlari uchun aksiz to'lanadigan tovarlami davlatlar, hukumatlar, xalqaro tashkilotlar tomonidan O'zbekiston Respublikasining bojxona hududiga import qilishga; 4) aksiz to'lanadigan tovarlami O‘zbekiston Respublikasining bojxona hududiga aksiz solig‘i solinmaydigan tovarlami olib kirish normalari doirasida jismoniy shaxslar tomonidan import qilishga; 5)vakolatli davlat organining yozma tasdig‘i mavjud bo'lgan taqdirda, telekommunikatsiyalar operatorlari va tezkor-qidiruv tadbirlari tizimining texnik vositalarini sertifikatlashtirish bo'yicha maxsus organ tomonidan olinadigan 36 tezkor-qidiruv tadbirlari tizimi texnik vositalarini import qilishga.20 Aksizlanadigan tovarlar uchun soliq solish bazasi bo‘lib quyidagilar hisoblanadi: -aksiz solig‘ining qat’i stavkalari belgilangan tamaki mahsulotlari, o‘simlik (paxta) yog‘i, etil spirti, pivo, konyak, aroq va boshqa alkogolli aroq mahsulotlari, filtrli va filtrsiz sigaretalar, neft mahsulotlari (benzin, dizel yoqilg‘isi va aviakerosin) bo‘yicha — sotilgan mahsulotning natural ko'rinishidagi hajmi; -aksiz solig‘i to‘lanadigan boshqa mahsulotlar (zargarlik buyumlari, kumushdan qilingan oshxona buyumlari, tabiiy gaz, suyultirilgan gaz, «O‘zDEUavto» aksiyadorlik jamiyati avtomobillari) bo'yicha qo'shilgan qiymat solig‘i va aksiz solig‘i hisobga olmagan holda, shartnomaviy narxlar bo‘yicha yuklab jo‘natilgan tovaming qiymatiga foiz hisobida. Buyurtmachi tomonidan beriladigan xom ashyodan mahsulotga aksiz solig'ini hisoblash chog'ida aksiz solig’i solinadigan mahsulotni sotishga doir aylanma quyidagicha belgilanadi: -aksiz solig‘ining qat’i stavkalari belgilangan mahsulot bo‘yicha tayyor mahsulotning fizik hajmidan kelib chiqib; -boshqa mahsulotlar bo'yicha tayyor mahsulotni ishlabchiqarishga doir ishlar qiymatidan va buyurtmachi tomonidan beriladigan xomashyo qiymatidan kelib chiqib. Aksiz soligì stavkalari va aksiz osti tovarlar ro`yxati O`zbekiston Respublikasi Prezidentinmg qarori bilan belgilanadi va soliq to‘lovchilarga Moliya vazirligi va Davlat soliq qo‘mitasining quyi organlari tomonidan belgilangan tartibda yetkaziladi.Aksiz sоlig’ining stavkalari mutlaq summada (qatìy) belgilangan Aksiz to’lanadigan tоvarlar bo’yicha sоliq sоlinadigan baza Aksiz to’lanadigan tоvarlarning naturada ifоdalangan hajmi asоsida aniqlanadi. 2016yilda O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2015-yil 22-dekabrdagi PQ-2455son qaroriga 13-ilovasiga asosanaksizosti tovarlarga belgilangan soliq stavkalari quyidagilardan iborat: 20 O`zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi asosida tayyorlandi 37 4-jadval O’zbekiston Respublikasidaishlab chiqariladigan, aksiz solig’iga tortiladigan tovarlarga nisbatan aksiz solig’i STAVKALARI21 Soliq stavkasi Aksiz solig’i va QQSni hisobga olmagan holda sotilgan tovarlar qiymatiga nisbatan foizlarda Tovarlar nomi 1. Etil spirti (1 dal uchun) 2. Vino (1 dal tayyor mahsulot uchun)(1): tabiiy ravishda achitilgan natural vinolar (etil spirti qo’shilmagan holda) boshqa vinolar 3. Konyak (1 dal tayyor mahsulot uchun)(1) 4. Aroq va boshqa alkogolli mahsulotlar (1 dal tayyor mahsulot uchun)(1) 5. Pivo (1 dal tayyor mahsulot uchun)(1) 6. O’simlik (paxta) yog’i (1 tonna uchun)(1): oziq-ovqat yog’i (salomac ishlab chiqarish uchun ishlatiladigan yog’ va «O’zbekiston» yog’idan tashqari) texnik moy (kislota miqdori 0,3 mg KON/g dan yuqori, oziq-ovqat mahsulotlari tarkibiga qo’shishga yaroqsiz bo’lgan) 7. Filtrli, filtrsiz sigaretalar, papiroslar (1 ming dona uchun)(1) 8. Zargarlik buyumlari 9. «Jeneral Motors O’zbekiston» AJ ishlab chiqargan avtomobillar(2) 10. Kumushdan ishlangan oshxona anjomlari 11. Qimmatbaho metallar(2) 12. Neft mahsulotlari(1): Ai-80 benzini 5 020 6 055 8 333 45 878* 43 246** 5 133 919 448 505 773 28 794 25 29 11 321 430 so’m/tonna 353 430 so’m/tonna 408 890 so’m/tonna 273 400 so’m/tonna 284 250 so’m/tonna 50 580 so’m/tonna 207 000 so’m/tonna Ai-91, Ai-92, Ai-93 benzini Ai-95 benzini dizel yoqilg’isi EKO dizel yoqilg’isi aviakerosin dizel yoki karbyurator (injektor) dvigatellari uchun motor moyi 13. Tabiiy gaz, shu jumladan, eksport(2) 14. Ishlab chiqaruvchi korxonalar tomonidan sotiladigan suyultirilgan gaz («O’ztransgaz» AK mintaqalararo unitar korxonalari tomonidan aholiga sotiladigan gaz hajmi bundan mustasno), shu jumladan, eksport(2) 21 Bir o’lchov birligiga so’mda 25 26 O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2015-yil 22-dekabrdagi PQ-2455-son qaroriga 13ilova 38 “Aksiz soligÌ stavkalari espublikada ishlab chiqariladigan tabiiy vino-5 foizga, boshqa turdagi vinolar- 15 foizga, filtrli, filtrsizsigaretlar, papiroslar-50 foizga etilspiritmahsulotlari-15 foizga, pivo25 foizga, respublikada ishlab chiqarilgan o`simlik yogìga aksiz soligÌ 5 foizga indeksatsiyaqilindi."22 Endi biz quida keltirilgan diagramma orqali Horazm viloyati Yangibozor tumani mahalliy budjeti tarkibidagi egri soliqlarni tarkibi bo`yicha aksiz soligìni ulushi va tahlilini ko`rib chiqamiz. 100 100 100 100 90 80 77,6 76,4 75,1 70 60 50 40 30 14,6 20 14,5 14,5 15,4 8,9 7,7 10 0 2013 2014 2015 Egri soliqlar QQS Aksiz Transport vositalariga benzin, dizel yoqilg’isi va gaz ishlatganlik uchun olinadigan soliq 2 6-rasm. 2013-2015-yillarda Horazm viloyati Yangibozor tumani mahalliy budjetida egri soliqlar ulushi (%) 23 Ushbu 6-rasm ma`lumotlari orqli biz aksiz soligìni 2013-2015-yillar ichida, egri soliqlar tarkibida egallagan ulushini yanada aniqroq ko`rib o`tdik. Hamda ushbu ma`lumotlar orqali shuni guvohi bo`lib turipmizki, aksiz soligì mahalliy budjet tarkibida ham yillar bo`yicha o`sish tendetsiyasiga ega ekan. Ya`ni, 2013-yilda mahalliy budjet egri soligì tarkibida aksiz soligì 7.7 foiz bo`lgan bo`lsa, 2014 yilda 8.9 foizni va 2015 yilda esa 14.5 foizni tashkil qilib yildan yilga o`sganligini guvohi bo`lishimiz mumkin. Bu esa yaxshi ko`rsatkich 22 23 www.lex.uz 2016 yil soliq stavkalari Horazm viloyati Yangibozor tumani DSI ma`lumotlari asosida tayyorlandi 39 ekanligidan dalolat beradi, hamda mahalliy budjetga aksiz soligì to`lovchilarni soni ortgani hamda aksiz tovarlariga bo`lgan talabni ortganligidan dalolat beradi. Biz yuqorida Horazm viloyati Yangibozor tumani mahalliy budjetidagi egri soliqlar bo`yicha aksiz soligìni ko`rib o`tgan edik, endi esa quida keltirilgan – jadval ma`lumotlari asosida Yangibozor tumani mahalliy budjetiga, aksiz soligì to`lovchilarni 2014-2016-yillar bo`yicha tarkibi bilan tanishib chiqamiz. 5-jadval Horazm viloyati Yangibozor tumani mahalliy budjetida ro`yxatdan o`tgan, aksiz soligì to`lovchilar tarkibi24 Soliq to`lovchilar 2014 yil 2015 yil 2016 yil soni foizda soni foizda soni foizda 4978 100 5169 100 5487 100 Shundan: Aksiz soligÌ to`lovchi 162 yuridik shaxslar 3.2 211 4.0 174 3.1 Jami ro`yxatdan o`tgan yuridik shaxslar Jadval ma`lumotlaridan ko`rinib turibtiki, aksiz soligì to`lovchilari tumanda ro`yxatdan o`tgan jami yuridik shaxslarga nisbatan 2014-yilda 3.2 foiz, 2015-yilda 4 foiz, 2016-yilda esa 3.1 foiz bo`lib pasayish tendetsiyasiga ega, lekin shunga qaramay egri soliqlar tarkibida aksiz soligì o`sish tendetsiyasiga ega, bu esa yaxshi ko`rsatkich hisoblanadi. Xulosa qilib aytganda bu mavzu orqali biz, aksiz soligìni amaldagi holati tahlilini O`zbekiston Respublikasi davlat budjeti, hamda Horazm viloyati Yangibozor tumani mahalliy budjeti ma`lumotlari asosida tanishib, ko`rib chiqdik. Ushbu ma`lumotlar asosida yuqorida jadval va rasmlar keltirib o`tildi, hamda ushbu jadval va rasmlarga tahlillar yozildi. Bu ma`lumotlardan tashqari yana mavzuda aksiz soligì bo`yicha ma`lumotlar ularni to`lovchilari haqida ma`lumot 24 Horazm viloyati Yangibozor tumani DSI ma`lumotlari asosida 40 va chizmalar, hamda Horazm viloyati Yangibozor tumani mahalliy budjeti ma`lumotlari asosida 2014-2016-yillar ichida budjetga soliq to`lovchi yuridik shaxslarni soni bo`yicha ma`lumotlar keltirildi. Endi biz quidagi 3-bob orqali iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida egri soliqlarni undirish mexanizmini takomillashtirish masalalari bilan tanishib o`tamiz. 2-bob bo`yicha xulosa Xulosa qilib shuni aytish mumkunki, ikkinchi bobda egri soliqlarning undirishning amaldagi holati tahlili mavzusi keltirilgan edi, hamda uni birinchi rejasi, qo`shilgan qiymat soligìni amaldagi holati tahlili edi. Bu mavzu orqali biz qo`shilgan qiymat soligìni amaldagi holati tahlili bilan tanishib o`tdik. Ma`lumotlar O`zbekiston Respublikasi davlat budjeti, hamda Horazm viloyati Yangibozor tumani mahalliy budjeti ma`lumotlari asosida tayyorlandi. Mavzu bo`yicha yuqorida diagramma va jadvallar tayyorlandi, hamda qo`shilgan qiymat solig` bo`yicha qisqacha ma`lumot va to`lovchilar haqida chizmalar keltirib o`tildi. Ma`lumotlar asosida yana shunday xulosaga keldimki egri soliqlarning asosiy qismini qo`shilgan qiymat soligì tashkil etar ekan. Ikkinchi rejada esa, aksiz soligìni amaldagi holati tahlili keltirilgan edi, bu reja orqali biz aksiz soligìni amaldagi holati tahlilini, O`zbekiston Respublikasi davlat budjeti , hamda Horazm viloyati Yangibozor tumani mahalliy budjeti ma`lumotlari asosida tanishib, ko`rib chiqdik. Hamda ushbu ma`lumotlar asosida yuqorida jadval va diagrammalr keltirib o`tildi, hamda ushbu jadval va diagrammalrga tahlillar yozildi. Bu ma`lumotlardan tashqari yana mavzuda aksiz soligì bo`yicha ma`lumotlar ularni to`lovchilari haqida ma`lumot va chizmalar, hamda Horazm viloyati Yangibozor tumani mahalliy budjeti ma`lumotlari asosida 2013-2015-yillar ichida budjetga soliq to`lovchi yuridik shaxslarni soni bo`yicha ma`lumotlar keltirildi. modernizatsiyalash Endi biz quidagi uchinchi bob orqali iqtisodiyotni sharoitida egri soliqlarni takomillashtirish masalalari bilan tanishib o`tamiz. 41 undirish mexanizmini 3-BOB. IQTISODIYOTNI MODERNIZATSIYALASH SHAROITIDA EGRI SOLIQLARNI UNDIRISH MEXANIZMINI TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI 3.1. Yuridik shaxslardan olinadigan egri soliqlarni hisoblashda mavjud muammolar va ularning yechimlari Egri soliqlarning soliq tizimidagi ahamiyatini oshirishda shuni alohida qayd etish lozimki, bu jarayonda mamlakat soliq tizimida bevosita va egri soliqlar nisbatini ta'minlash nuqatai-nazaridan yondashish maqsadga muvofiq. Bunda albatta bevosita va egri soliqlarning ijobiy va salbiy jihatlari e'tiborga olinishi lozim. To’g’ri va egri soliqlar nisbatini optimal darajasini tanlashda ishlab chiqaruvchilar va iste'molchilar manfaatlari o’rtasida muvofiqlikka erishish, shu bilan birga davlat budjeti daromadlarini kamaymasligini ta'minlash lozim. Bu muammoni echishda xorijiy davlatalar tajribasidan foydalanish albatta o’rinli, lekin avvalambor, hozirgi bosqichda respublikamizdagi soliqlar borasidagi vaziyatni tahlil qilib chiqish kerak bo’ladi. Soliqqa tortish tizimining naqadar to’g’ri va adolatli tashkil kilinganligini soliq aniqlab beradi. Soliq yukining darajasini kuyidagi omillar belgilab beradi:  -soliq va turli majburiy tulovlar soni;  -ularning stavkalari darajasi;  -soliq bazasining keng yoki torligi. Ushbu omillardan birining kamayishi(usishi) boshqa omillar uzgarmagandagina soliq yukini kamayishi(usishiga) ta'sir etishi mumkin. Aytaylik, soliq stavkalari kamaytirilsa-yu, soliqlar soni ko’paysa yoki soliq ob'ekti elementlari kengaytirilsa soliq stavkasining pasaytirilishi xech kanday natija bermaydi va soliq yuki uzgarmaydi. Masalan, 1995 yilda foyda soliqi bazasidan ish haqlari chiqarildi, ammo soliq stavkasi 18 foizdan 38 foizga kutarildi. Natijada soliq yuki ortdi. 1998 yilda foyda soliqi stavkasi 35 foizga tushirildi, ammo korxona ixtiyorida koladigan foydadan 42 tulanadigan yangi soliq-ijtimoiy infratuzilma soliqi kiritildi, QQS, mol-mulk, yer soliqlari stavkalari oshdi va baza kengaytirildi. Natijada soliq yuki yanada oshdi. 1999 yilda foyda soligi 33 foizga tushirildi. Ammo ishlab chikarish zahiralariga soliq joriy etildi, 2000 yildan yuridik shaxslar foyda soliqi stavkasi 26 foizga tushirildi, ammo mol-mulk soligi stavkasi oshirildi, 2003 yilda foyda soligi stavkasi 20 foiz qilib belgilandi, molmulk soligi esa 2 foizdan 3 foizga ko’tarildi. 2005 yilda foyda soliqi stavkasi 15 foiz bo’lgan bo’lsada, aktsiz solig’ini stavkasi ayrim tovar turlari bo’yicha oshdi. Soliq yukini ishlab chiqarish va iste'molchi o’rtasida taqsimlanishi deyilganda, alohida olingan mahsulotning (ish, xizmat) oxirgi iste'mol qiymatiga kiritilgan barcha soliqlar va yig’imlarning qancha qismi iste'molchi zimmasiga (egri soliq sifatida) va qanchasi ishlab chiqaruvchi (sotuvchi) foydasi hisobidan to’lanayotganligini nazarda tutiladi. G’arb iqtisodchilari Kempbell R.Makonell va Stenli L.Bryu «Ekonomiks» da soliq yukining ishlab chiqaruvchi va iste'molchi o’rtasida taqsimlanishi talab va taklifning elastik yoki noelastik ekanligiga bog’liqligini taxlil etgan. Ular fikricha, talab va taklif teng bo’lgan sharoitda yangi o’rnatilgan egri soliq yoki uning oshirilgan stavkasi ishlab chiqaruvchi va iste'molchi o’rtasida teng taqsimlanadi. Buning sababi shundaki, agar yangi o’rnatilgan soliq to’liq haridor zimmasiga yuklansa, mahsulot realizatsiyasining keskin kamayishiga, binobarin ishlab chiqaruvchi daromadining pasayishiga olib keladi. Shu tufayli mahsulotni sotuvchilari egri soliqlarning bir qismini o’z zimmasiga olish evaziga realizatsiyani bir maromda saqlashga va shu orqali daromadlarni keskin kamayishidan saqlanishga harakat qiladilar. Soliq yukining bunday taqsimlanishiga: 1. Mahsulot turining birinchi zarurat ekanligi yoki emasligi; 2. Ma'lum bir davrda ayni bir mahsulotning rasm bo’lganligi tufayli talabning oshishi; 3. Mazkur tovarning o’rnini bosuvchi boshqatovarlarning mavjudligi; 4. Ishlab chiqaruvchilar o’rtasidagi raqobat ham ta'sir etadi. Egri soliqlar, asosan QQS va aktsizlar to’laligicha iste'molchi zimmasiga to’g’ri keladi. Lekin ular ishlab chiqaruvchi faoliyatiga ikki jihatdan ta'sir etadi: 43 1. Soliq summalari korxona hisob rahamiga pul hali kelib tushmasidan to’lanadi; 2. Egri soliqlar narxlarni maksimal darajaga etkazib, sotish hajmini kamaytiradi. Ko’pchilik xorijiy davlatlarda soliq yukining narxlarga va iste'molga ta'sirini kamaytirish maqsadida QQSning tabaqalashgan stavkalari qo’llaniladi. Bunda birinchi iste'mol tovarlari uchun imtiyozli yoki nollik stavka qo’llaniladi. Soliq yukini muqobillashtirishning yana bir yo’li - bu korxonalar narxlarni nisbatan pasaytirib, egri soliqlarning bir qismini o’z zimmalariga oladilar va bu orqali sotish hajmini oshirishlari mumkin. Egri soliqlarning yuridik jihatdan to’lovchilari mahsulot (ish, xizmat)ni ortgan bajargan korxonalar hisoblanadi. Lekin umumiy hoida bo’yicha ular soliqning biror so’mini ham o’z daromadlaridan to’lamaydilar. Soliq, summasini sotilgan (ortilgan) mahsulot (ish, xizmat) qiymati ustiga qo’yib uni iste'mol qiluvchidan undirib oladi va o’zi sotib olgan mahsulotga tegishli soliq summasini chegirib tashlab farqini budjetga o’tkazadi. Demak, egri soliqlar kelib chiqishi mohiyatiga ko’ra soliqning yuridik to’lovchisiga nisbatan betarafdir binobarin uning faoliyati moliyaviy natijasiga ta'sir etmasligi kerak. Biroq qisman bo’lsada, korxonalarning moliyaviy imkoniyatiga ta'sir etadi. Ammo soliq stavkalari past bo’lsa bu ta'sir ham uncha qiyinchilik yaratmasdan korxonaning budjet oldidagi xissasini biroz ko’paytiradi. Sababi QQS korxona olgan aniq daromadni to’g’ridan-to’g’ri qisqartirmaydi. Shu nuqtai nazardan olganda bu soliq amaliyotda ishlatilganda mahsulot sotuvchi ish bajaruvchi xizmat ko’rsatuvchi korxona uchun nisbatan yaxshi. Uni quyidagi misol bilan tushuntiramiz. Masalan: A korxona B korxonaga aytaylik, 100 ming so’mlik mahsulot ortdi. QQS stavkasi 20 foiz bo’lganda B korxonadan jami 120 ming so’m o’ndirib oladi. Uning 20 ming so’mi QQS summasidir. Biroq A korxonaning uzi shu 100 ming so’mlik mahsulotni ishlab chiqarish uchun G korxonadan 50 ming so’mga mahsulot sotib olgan va energetika tashkilotlariga 10 ming so’m energiya haqi to’lagan. Ayni paytda mahsulot etkazgan korxonaga va energetika 44 korxonasiga 12 ming so’m QQS to’lagan ((50 + 10)x20:100). Shu to’langan summa uzi undirib olgan 20 ming so’mdan hisobga olinib, davlat budjetiga A korxona 8 ming so’m QQS to’laydi. Demak A korxona o’z daromadidan bir so’m ham QQS summasini to’lamagan. Bu umumiy hol egri soliq mohiyatini to’liq ochib turibdi jahon soliq amaliyotiga mos keladi. Ammo bizning soliq qonunchiligimizda quyidagi yuridik shaxslarga QQSdan imtiyoz berilgan ya'ni ular budjetga QQS tulashdan ozod etilgan;  yagona soliq to’lovchi kichik korxonalar;  yagona yer soliqi to’lovchi qishloq xo’jalik tovar ishlab chiqaruvchilari;  yalpi daromaddan soliq to’lovchi savdo va umumiy ov?atlanish korxonalari;  korxonaning umumiy ishlovchilari tarkibida 50 foizi nogironlar bo’lgan korxonalar va boshqalar. Bilvosita bu tadbir soliqlarni ixchamlashtirish maqsadida amalga oshirilganda QQS ni ham to’lanmaydigan qilib belgilangan. Lekin bu erda bir taraflamalikka yo’l qo’yilgan. Ya'ni yuqoridagi yuridik shaxslar budjetga QQSni to’lamaydilar. Mahsulot (ish, xizmat) etkazuvchilarga esa to’laydilar. Agar haqiqatan ham kichik biznes va boshqa tadbirkorlarni rag’batlantirish zarur bo’lsa, ularga nisbatan ham QQSning nolli stavkasini qo’llanib soliqdan tamomila ozod qilish maqsadga muvofiq bo’ladi yoki to’langan soliqni hisobga olish zarur. Tilga olingan yuridik shaxslarni QQSdan to’liq ozod etish bilan ya'ni ularga 30 dan ko’proq mahsulot ish xizmat turlari bo’yicha imtiyozlar berilib korxonalar ishi ancha ko’paytirilgan. Bu erda imtiyoz olmoqchi bo’lgan korxona imtiyozga tegishli xizmat, ish, mahsulot turi bo’yicha alohida buxgalteriya hisobini yuritishi kerak. Ishlar, xizmatlar, mahsulotlar turlariga imtiyozlar berish QQS mohiyatiga mos kelmaydi. Bunday imtiyozdan budjetga ham korxonaga ham naf yo’q. Aksincha korxonaning moliyaviy ahvoliga salbiy ta'sir etadi. Imtiyozga ega korxonalar mahsulot etkazuvchilardan olgan tovarlar (ishlar, xizmatlar)ga tulagan QQS summasini to’laligicha ishlab chiqarish harajatlariga 45 qo’shishga majbur bo’ladilar. Chunki hisobga olish mumkin emas. Natijada ularning mahsulotlari qiymati 20 yoki 15 foizga oshib, korxona daromadini kamaytiradi. Demak, bunday holatlarda QQSning betaraflik tamoyili buzilib u ham to’g’ri soliqlarga o’xshab qolmoqda. Bu esa korxonalar faoliyatining moliyaviy natijalarini yomonlashtiradi. Shu bois egri soliqlardan umuman imtiyoz kerakmi, degan savolni atroflicha o’ylab ko’rishga to’g’ri keladi. Bizning fikrimizcha QQSdan imtiyozlarning hojati yo’q chunki, ular korxonalarning moliyaviy ishlarini chalkashtiradi. Bu o’rinda korxona QQSdan imtiyoz olganga haraganda soliq to’lasa imtiyozga ega bo’ladi. Agar bu erda mahsulot (ish, xizmat) ortgan, sotgan korxonani emas, iste'molchi manfaatini o’ylaydigan bo’lsak, boshqaimtiyozlardan foydalanish masalasini o’rtaga so’yish kerak. Masalan budjetdan ularga maqsadli va adresli subsidiya berish va boshqahar ikki tomonga ham qulaylik yaratadigan variantlarni qo’llashni taqozo etadi. Bu fikrlarning amaliyotda qo’llanilishi esa egri soliqlar mohiyatini ifodalaydi, ularni o’z o’rnida to’liq, ishlatish imkonini beradi va budjetga soliqlarning to’liq tushishini ta'minlaydi. Egri soliqlarning yuki oxiri iste'molchiga borib tushadi, deb hisoblash noto’g’ridir. Birinchidan, egri soliqlarning o’sishi tovarning narxini oshiradi, bu esa o’z navbatida, sotib oluvchi korxonalarning talabining qisharishiga olib keladi. Natijada taklif mos ravishda qisqaradi, bu esa real (haqiqiy) soliq bazasining kamayishiga olib keladi. Ikkinchidan, davlat tomonidan ishlab chiqarish sohasidagi moliyaviy qiyinchiliklar davrida egri soliqlarning haddan ortiq soliq yuki to’lanmagan hisob to’lovlari va budjetga tushmagan tushumlarning ko’payishiga olib keladi. Shu sababli egri-soliq yukini tovarlarni aholiga realizatsiya qilishda iste'mol soliqini (sotishdan soliq) kiritish maqsadga muvofiq. Birinchidan, iste'mol soliqini kiritish odilona soliqqa tortish tamoyillariga javob beradi, o’z navbatida, iste'molning yuqori sur'ati orqali katta soliq tushumiga erishiladi. Ikkinchidan, iste'mol soliqi boshqa bevosita va egri soliqlarning yo’qotishlarini qoplashi lozim. QQS eng jiddiy tahlil va optimallashtirishni talab qiladi, chunki u birinchidan, korxona-ishlab chiqaruvchining oraliq iste'mol tovarlari jarayonida narxni oshiradi. 46 Ikkinchidan, tomondan ikki yoqlama soliqqa tortishni nazarda tutadi (soliqqa qo’shilgan qiymat - ish haqi, foyda tortiladi). Quyidagilarni amalga oshirish maqsadga muvofiq hisoblanadi: QQS stavkasini keyingi yillarda 15 foiz tushirish va asta-sekin QQSni tabaqalashgan soliqqa tortishga o’tish (masalan, ijtimoiy muhim tovar va xizmatlar uchun stavkani pasaytirish, shu vaqtda boshqa tovarlar uchun esa stavkani oshirish); QQSni soliqqa tortiladigan bazasi ichidan aktsiz solig’i bojxona bojlarini chiqarib tashlash. Iste'mol soliqlarining kiritilishi adolatlilik tamoyiliga to’g’ri keladi, chunki yuqori daromadli aholi qatlami iste'mol darajasining yuqoriligiga muvofiq yuqori soliq summasini to’laydi. Ikkinchidan, iste'mol soliqi boshqa bevosita va egri soliqlarning pasaygan qismini qoplashi lozim. Rivojlangan davlatlar tajribasi shuni ko’rsatadiki, YaIMga nisbatan soliqlarni budjetga jalb etishning aniq me'yoriy chegaralari shakllantirilgan. Bu chegara o’rtacha 20-22 foizni tashkil etadi. Bizning respublikamizda ham ushbu me'yoriy chegara darajasiga erishish va barqaror holatda saqlab turish lozim. Buning uchun budjet daromadlari va xarajatlari bo’yicha chuqur tarkibiy o’zgarishlar va islohotlarni amalga oshirish zarur. Xususan, budjet daromadlarini shakllantirish jarayonini takomillashtirish maqsadida:  soliq qonunchiligini takomillashtirish, soddalashtirish, ularga qonuniy aniqlik kiritish, soliq stavkalarini pasaytirish, soliqqa tortish bazasini kengaytirish;  soliq imtiyozlarini real tarzda qayta ko’rib chiqish, samarasiz imtiyozlardan voz kechish;  soliqqa oid jinoyatchilikka harshi kurashda keskin choralar qo’llash va boshqalar. O’zbekistonda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlarning va soliq-budjet siyosatining asosiy maqsadlaridan biri mamlakatda ishlab chiqaruvchilar o’rtasida erkin raqobatni yuzaga keltirish orqali ichki bozorni to’yintirish hisoblandi. Ammo bizning fikrimizcha soliq siyosatining imtiyozli yo’nalishlari bu maqsadni ba'zan inkor etishini ko’zatamiz, ya'ni bir tarmoqdagi ikki xo’jalik yurituvchi sub'ektning 47 biriga imtiyoz berish orqali, ikkinchisining imkoniyatlarini kamaytirib qo’yish mumkin. Shuning uchun imtiyozlarni belgilashda asosiy omil qilib tarmoq xususiyatini olish maqsadga muvofiq deb o’ylaymiz. Bu esa bir tarmoq ichida erkin raqobatni va narxlar tengligini ta'minlaydi. Davlat moliyasini strategik taxminlashtirishda fiskal va iqtisodiy funktsiyalarning muvofiqligini ta'minlash zaruriyatidan kelib chiqib, soliq turlari, soliq stavkalari, imtiyozlar tizimini va xarajatlar tarkibi va tuzilishi hamda ular samaradorligini oshirish bo’yicha quyidagilar taklif qilinadi:  qo’shilgan qiymat solig’ini hisoblash mexanizmining soddalashtirilgan tartibini ishlab chiqish, imtiyozlarni qaytadan ko’rib chiqish va mazkur soliq bo’yicha tabawalashtirilgan soliq stavkalarini joriy qilish kerak deb o’ylaymiz;  aktsiz solig’i ko’pgina mamlakatlar qatorida O’zbekistonda ham qo’llanilmoqda. Ammo, aktsiz solig’ini uning asosiy tamoyillaridan kelib chiqib qo’llanilishi, ya'ni narxlar darajasining o’zgarishi iste'molga bo’lgan talabga ta'sir o’tkazmaydigan tovarlarga: bezak buyumlari, aholining boylik darajasini belgilab beruvchi tovarlar, inson va jamiyat sog’lig’i uchun zararli tovarlarga qo’llanilishi maqsadga muvofiq deb o’ylaymiz. Birinchi darajali iste'mol tovarlari: paxta yog’i, xo’jalik sovuni, guruch va boshqa mahsulotlar uchun aktsiz solig’ining joriy qilinishi budjetning ijtimoiy yo’naltirilganligiga ziddir. 3.2. Egri soliqlarni undirish mexanizmini takomillashtirish yo`nalishlari Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida egri soliqlarni undirish mexanizmini takomillashtirish yuzasidan, qo`shilgan qiymat soligì hamda askiz soligìni takomillashtirish masalalarini ko`rib chiqamiz. Qo`shilgan qiymat soligìni takomillashtirish masalalariga to’xtaladigan bo’lsak, umuman Respublikamizda qo`shilgan qiymat soligìni hisoblash mexanizmini takomillashtirishga alohida e`tibor qaratilmoqda. Ya`ni avvallari eksport qiluvchi korxonalarda, qo`shilgan qiymat soligì summasini o`ttiz kun ichida qaytarilgan bo`lsa, hozirgi kunga kelib buni yengillashtirish maqsadida 48 yigirma kungacha qisqartirish ko`zda tutilmoqda, bu esa korxonalarni moliyaviy resurslar bilan ta`minlanishini yanada kuchaytirishi mumkin. Respublikamizda import qilingan tovarlar bo‘yicha hisobga o‘tkazilgan qo‘shilgan qiymat solig‘ini aniqlashda importchi tomonidan olib kirilayotgan tovar bojxona qiymatiga nisbatan hisoblab chiqarilgan qo‘shilgan qiymat solig‘i miqdori hisobga o‘tkaziladi. Lekin importchi tomonidan bayon qilingan bojxona qiymatiga nisbatan bojxona idoralari tomonidan hisoblanib aniqlangan bojxona qiymati o‘rtasida farq bo‘lishi mumkin. Bunday hollarda hisobga o‘tkazilgan qo‘shilgan qiymat solig‘i miqdori importchi tomonidan bayon qilingan bojxona qiymatidan kelib chiqib hisoblangan QQS miqdoridan kelib chiqib aniqlanadi, haqiqatda to‘langan QQS miqdori bilan hisobga o‘tkazilgan QQS o‘rtasidagi farq miqdori import qilinib olib kirilayotgan tovarlarning narxiga kiritiladi. Bu holat birinchidan, hisobga o‘tkazilgan qo‘shilgan qiymat solig‘ini aniqlashdagi qonuniy talablarini buzilishini keltirib chiqarmoqda. Shunga asosan import tovarlari bo‘yicha hisobga o‘tkaziladigan qo‘shilgan qiymat solig‘i miqdorini aniqlashda bojxona idoralari tomonidan import qilinayotgan tovarlarni olib kirilishida haqiqatda to‘langan qo‘shilgan qiymat solig‘i asos qilib olinishi maqsadga muvofiqdir. Bu qonun osti me’yoriy hujjatlarining yakdilligini ta’minlaydi, shu bilan birga import tovarlarini asossiz oshib ketishiga yo‘l qo‘ymaydi. Shunga asosan import tovarlari bo‘yicha hisobga o‘tkaziladigan qo‘shilgan qiymat solig‘i miqdorini aniqlashda bojxona idoralari tomonidan import qilinayotgan tovarlarni olib kirilishida haqiqatda to‘langan qo‘shilgan qiymat solig‘i asos qilib olinishi maqsadga muvofiqdir. Bu qonun osti me’yoriy hujjatlarining yakdilligini ta’minlaydi, shu bilan birga import tovarlarini asossiz oshib ketishiga yo‘l qo‘ymaydi. Korxonalarda boqimanda qarzlarning vujudga kelishiga yuzaki qaraganda, ularning moliyaviy faoiyatiga katta ta’sir etmaydigandek tuyuladi. Mavjud debitor qarzlari undirilgandan so‘ng boqimanda qarzlar yopiladi, lekin korxona boqimanda qarzlarga ega bo‘lib 49 turgan muddatda mol etkazib beruvchilar bilan hisob-kitob qilish imkoniga ega bo‘lmaydi, chunki amaldagi qonunchiliklarga asosan birinchi navbatda budjet oldidagi qarzdorlik yopilishi zarur. Demak korxonaning ishlab chiqarish sikli sekinlashadi va bu moliyaviy faoliyatga salbiy ta’sir etadi. Budjetdagi mutanosiblikni takomillashtirish bilan mustahkamlash, to‘lov debitorlik va bir kuchaytirish qatorda, korxonalarningmoliyaviy aylanmasini kreditorlik maqsadida, soliq siyosatini bir intizomini me’yorga keltirish, to‘lamaslikning qarzlarining salbiy oqibatlarini to‘gatish katta ahamiyatga ega, bu esa oqibatda boqimanda qarzlar miqdorini kamaytirishga olib keladi. Shunga qaramay soliq turlari bo‘yicha qarzdorlikning yuqori darajada saqlanib qolishi QQSni hisoblanishi va undirilishida surunkali muammoning mavjudligini va bu qarzdorlikni bartaraf etilishi bo‘yicha takliflarning ishlab chiqilishi zarurligini isbotlab turibdi. Korxonalarda boqimanda qarzlarning vujudga kelishiga yuzaki qaraganda, ularning moliyaviy faoiyatiga katta ta’sir etmaydigandek tuyuladi. Mavjud debitor qarzlari undirilgandan so‘ng boqimanda qarzlar yopiladi, lekin korxona boqimanda qarzlarga ega bo‘lib turgan muddatda mol etkazib beruvchilar bilan hisob-kitob qilish imkoniga ega bo‘lmaydi, chunki amaldagi qonunchiliklarga asosan birinchi navbatda budjet oldidagi qarzdorlik yopilishi zarur. Demak korxonaning ishlab chiqarish sikli sekinlashadi va bu moliyaviy faoliyatga salbiy ta’sir etadi. Qo‘shilgan qiymat solig‘i bo‘yicha boqimanda summalarning paydo bo‘lishi birinchi navbatda bajarilgan ishlar, ko‘rsatilgan xizmatlar hisobiga buyurtmachilar tomonidan pul mablag‘larini o‘z vaqtida kelib tushmasligi bilan bog‘liqdir. Respublikamizda aksariyat hollarda buyurtmachilar bo‘lib budjet tashkilotlari maydonga chiqadi. Ma’lumki hozirgi mahsulotlarni jo‘natish tartibiga muvofiq 15 foizli oldindan to‘lov amalga oshirilib keyin mahsulotlar yuboriladi. Lekin oldindan amalga oshirilgan to‘lovlar miqdori korxonaning soliq to‘lovlari bo‘yicha hisob50 kitoblarni amalga oshirish uchun etarli darajada emas, chunki respublikamiz bo‘yicha soliq yuki budjetdan tashqar ajratmalarsiz 20 foizni tashkil etadi. Shundan miqdorining kelib chiqib, mahsulotlar kamida 30 foizga boqimandalarni, shuningdek jo‘natishdagi soliq yetkazilishi boqimandalar oldindan to‘lovlari salmog‘idagi to‘lov bo‘yicha eng yuqori ko‘rsatkichni egallab turgan qo‘shilgan qiymat solig‘i bo‘yicha boqimanda miqdorlarini kamayishiga olib keladi hamda korxonada sog‘lom moliyaviy muhitni yaralishiga asos bo‘lib xizmat qiladi. Bugungi kunda jahon soliq amaliyotida ijtimoiy maqsadlar uchun tabaqalashtirilgan soliq stavkalaridan keng va samarali foydalanib kelinmoqda. QQS qo‘llaniladigan barcha rivojlangan davlatlarda 3 xil stavkalar, ya’ni eng yuqori (zeb-ziynat buyumlari, tamaki, alkogol); o‘rta (barcha tovar va xizmatlarga) va pasaytirilgan stavka (birinchi darajali zaruriy xizmatlarga, oziq-ovqat mahsulotlariga, medikamentlar, uy-joy, transportga) qo‘llaniladi. Bir muncha murakkabliklarga qaramay, ular ancha muvaffaqiyatli qo‘llanilib kelinmoqda va katta ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lmoqda. Chunki pasaytirilgan stavkalar umumiy stavkalardan bir qadar pastroq qilib belgilangan. Respublikamizda amalga oshirilayotgan soliq islohotlarida soliq tizimida ijtimoiy maqsadlar uchun berilgan imtiyozlarni saqlab qolgan holda soliq stavkalaridan ham ijtimoiy maqsadlar uchun foydalanishni takomillashtirish maqsadga muvofiq. Jumladan, respublika soliq tizimida asosiy soliq hisoblangan qo‘shilgan qiymat solig‘i bo‘yicha tabaqalashgan stavkalarni amaliyotga joriy etish va ijtimoiy muammolarni hal etish uchun foydalanish lozim. Mamlakatning ijtimoiy maqsadlaridan kelib chiqib qo‘shilgan qiymat solig‘idan nol darajali stavka bo‘yicha soliq solinadigan oborotlarni kengaytirish maqsadga muvofiq. Bizningcha, respublikada medikamentlar ishlab chiqaruvchi va aholiga meditsina xizmatlarini ko‘rsatuvchilarga ham nol darajali stavkani qo‘llash lozim. Aksiz solig‘ini takomillashtirish. Aksiz solig‘ining fiskal ahamiyati boshqa soliqlarga qaraganda ancha yuqori ekanligi, mazkur soliq mexanizmini 51 takomillashtirishga ehtiyotkorona bo‘lishni taqozo etadi. Shu bois, respublikamiz soliq tizimini isloh qilishda aksiz solig‘ini takomillashtirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. So‘nggi yillar davomida aksiz solig‘i borasida amalga oshirilgan o‘zgarishlar shubhasiz, respublika soliq tizimini samarali tashkil etish uchun xizmat qilib kelmoqda. Bu borada aksiz solig‘i qo‘llaniladigan tovarlarning keskin kamaytirilishi bilan birga, so‘nggi yillarda aksiz solig‘i stavkalarining qat’iy miqdorlarini qo‘llanilishi va 2008 yildan e’tiboran aksiz solig‘ini hisoblash mexanizmiga kirtitilgan o‘zgarish mazkur soliqni ancha soddalashtirishga va erkinlashtirishga, eng asosiysi soliq yukini yashiringan qismini oshkora qilib belgilanganligi bilan ahamiyatlidir. 2008 yil 1 yanvardan aksiz solig‘i bo‘yicha respublikamizda ishlab chiqarilgan mebellar, billurdan tayyorlanadigan buyumlar, video va audio uskunalariga aksiz solig‘i bekor qilindi. Alkogol va tamaki mahsulotlari bo‘yicha aksiz solig‘i stavkalari birxillashtirildi. Aksiz solig’idagi muammolardan biri shuki, ayrim tovarlar buyicha, ya’ni juda ham zarur bo‘lmagan va boylik belgisi hisoblangan zargarlik buyumlari, chinni servislari va boshqa ayrim tovarlar bo‘yicha soliq stavkasi juda past, lekin ishlab chiqarish va xo‘jalik maqsadlari uchun zarur bo‘lgan neft mahulotlarining soliq stavkasi nisbatan yuqori foizni tashkil etadi, bu esa albatta jamiyat miqyosida boshqa tovarlar narxining o‘sishiga olib keladi. Biroq shuni ham ta’kidlab o‘tish kerakki, ushbu soliq stavkasining neft mahsulotlariga nisbatan ko‘tarilishining ijobiy tomonlari ham mavjud. Jumladan, bu ishni amalga oshirish bilan boshqa soliq stavkalarining pasayishiga olib keladi. Mamlakatda hozirgi kunda ayrim xizmatlarga ham aksiz solig‘ini joriy qilish sharoiti yuzaga kelgan. Bunday xizmatlar ichida birinchi nomzodi sifatida uyali aloqa xizmatini aytish mumkin. Ushbu xizmat turiga aksiz solig‘i joriy etish aksizlarning asl mohiyatiga ham to‘g‘ri keladi. Chunki, birinchidan, aksiz solig‘i inson sog‘lig‘i uchun zararli bo‘lgan mahsulotlarga nisbatan qo‘llaniladi. Uyali aloqa ham insonga nurlanish orqali zararli hisoblanadi. Ushbu xizmat bozoridagi hozirgi raqobat sharoitida uyali 52 aloqa xizmatidan foydalanganlik uchun haq keskin pasayib borayotganligi ushbu xizmatdan foydalanishni rag‘batlantirmoqda va ulardan foydalanuvchilarning soni ham ko‘payib bormoqda. Mana shuning o‘zi aksizlarning ikkinchi xususiyatini namoyon qilishga zamin yaratmoqda, ya’ni uyali aloqa xizmatidan foydalanish ko‘lamining kengligi unga aksiz solig‘i joriy qilish uchun qulay sharoitdir, yoki fikrimizni talab va taklif qonuni asosida tushuntiradigan bo‘lsak, uyali aloqa xizmatiga bo‘lgan talab unga bo‘lgan taklifga nisbatan elastikroqdir. Uchinchidan, uyali aloqa xizmatidan asosan aholining boy va o‘rta hol qatlami foydalanadi. Demak, shu nuqtai-nazardan unga aksiz solig‘ini joriy qilinishi soliqning ijtimoiy funksiyasini ham amalga oshishini ta’minlaydi. To‘rtinchidan, uyali aloqa xizmati xaridorgir, bozori chaqqon tovar bo‘lganligidan, shuningdek ushbu xizmatning taklifi juda xarajattalab emasligidan unga aksiz solig‘ini joriy qilinish davlat budjetining yana bir barqaror daromad manbaini shakllantirish imkoniyatini beradi. Shuningdek, uyali aloqaga aksiz solig‘ining joriy qilinishi o‘simlik yog‘iga qo‘llanilayotgan aksiz solig‘ini pasaytirish yoki butunlay olib tashlash imkoniyatini yaratadi. Bu esa, iste’molga soliqlar yukining adolatli taqsimlanishini ta’minlaydi. Bizningcha, respublikada tashqi iqtisodiy munosabatlarni tarif tizimi orqali tartibga solishni takomillashtirish uchun bojxona to‘lovlari stavkalarini, jumladan aksiz solig‘i stavkalarini qayta ko‘rib chiqish maqsadga muvofiq. Amalda qo‘llanilayotgan stavkalarning ko‘pligi va ularning miqdorini yuqoriligi, ichki bozorda import tovarlarining bahosini o‘sishiga olib kelmoqda. Bu holat, mamlakatda valyuta kursining barqaror darajadasaqlanishiga qaramasdan, import tovarlari bahosining o‘sishiga sababbo‘lmoqda. Egri soliqlar tizimida aniq masalalar shu soliq xususiyati va vazifalaridan kelib chiqkan holda hal etilishi kerak, balki bu soliq turiga unga xos bo‘lmagan boshqa vazifani qo‘llash bilan emas. Faqatgina shunda egri soliqlar tizimini bir qolipga keltirish mumkin. Shuning uchun aksiz solig‘i doirasida yangiliklar kiritish kerak, ya’ni stavkalarni belgilashda 53 tovarlarning talab egiluvchanligiga e’tibor berish, qat’iy aksizosti tovarlar ro‘yxatini belgilash kabilar. Boshka mamlakatlar bilan savdo aloqalariga ega ekanmiz, shu nuqtai nazardan ham aksizlarda yangilik qilish darkordir. Shular bilan bir qatorda mamlakat ichkarisida ishlab chiqarilayotgan tovarlar himoyasi uchun, masalan, video va audio apparaturalar, dorilar kabi tovarlarga nisbatan soliq va bojxona nazoratini o‘rnatish maqsadga muvofiq bo‘lar edi. O’zbekiston Respublikasi iqtisodiyotini rivojlantirishning hozirgi bosqichida xo’jalik subeklarining investitsion faoligini oshirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Buning sababi shundaki, milliy iqtisodiyotni rivojlantirishning daslabki bosqichlarida asosiy e’tibor davlat budjeti mablag’lari va hukumatning kafolatlari asosida jalb qilingan xorijiy investitsiyalar va kreditlar hisobidan investitsion jarayonlarni moliyalashtirishga qaratildi. Davlat investitsion jarayonlarni moliyalshtirish makroiqtisodiy tomonidan barqarorliknin ta’minlashda muhim rol o’ynadi. Hozirgi kunda investitsion jarayonlarni moliyalashtirishda xo’jalik subektlarni mavqeni oshirishga qaratilmoqda. Bunda asosiy e’tibor korxonalar-ning o’z mablag’lari va tijorat banklari kreditlarining investitsion jarayonlarni moliyalashtirish manbalarining umumiy hajmidagi salmog’ini oshirishga qaratilmoqda. Birinchi Prezidentimiz I. A. Karimov mamlakatimizdagi investitsion jarayonlarni moliyalashtirishning zamonaviy holatini tahlil qilar ekan, jumladan shunday xulosaga keldilar: “Mamlakatimiz iqtisodiyotiga investitsiya kiritish hajmi yalpi ichki mahsulotga nisbatan 23 foizdan iborat bo‘ldi.O‘zlashtirilgan umumiy kapital qo‘yilmalar hajmining 3 milliard dollardan ortig‘ini xorijiy investitsiyalar tashkil etdi. Shuning 72 foizdan ziyodi yoki 2 milliard 200 million dollari to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalardir. O‘ylaymanki, hammamiz yaxshi ang-lab olganmiz: agar o‘zimiz harakat qilmasak, chetdan sarmoya va investitsiyalarning mamlakatimizga, o‘lkamizga kirib kelishi uchun qulay sharoit va imtiyozlar tashkil etmasak, kerak bo‘lsa, ayni shu yo‘nalishda 54 astoydil, butun vujudimiz bilan ishlamasak, bunday raqamlarni tushimizda ham ko‘rmasdik. Bu – aniq gap”.37 Bilvosita soliqlar korxonalar faoliyatiga neytral (xolis) pozitsiyadadir, degan nazariyadan kelib chiqib, respublikamizda ularni fiskal ahamiyatiga qarab katta e’tibor berilmoqda. Soliq solinadigan bazalarni aniqlashda, soliq summasini hisoblashda, budjetga undirilishda, imtiyozlar berishda qator kamchiliklar mavjud: 1. Bular qatoriga qo’shilgan qiymat solig’ini (QQS) to’laydigan ayrim korxonalar faoliyati xususiyatlarini hisobga olmaslik ham kiradi. Ayrim korxonalarda faqat o’z faoliyati natijasida yaratilgan qo’shilgan qiymatgina soliqqa tortilmay, balki mahsulotni ishlab chiqarish uchun ketgan xom-ashyo bo’yicha ham QQS to’lash; 2. Olingan daromadni emas, kutilayotgan daromadni soliqqa tortish; 3. Aksizosti tovarlarning realizatsiyasidan QQS undirish chog’ida, soliqqa tortish ob’ektiga aksiz summasini qo’shilishi; 4. Birlamchi ehtiyojga ega bo’lgan oziq-ovqat mahsulotlarini soliqqa tortish va hokazo. Soliqlar yalpi ichki mahsulot va uning tarkibiy qismi bo’lgan milliy daromadni qayta taqsimlashda ishtirok etib, yagona takror ishlab chiqarish jarayonining bir qismi, ishlab chiqarish munosabatlarining o’ziga xos shakli hisoblanadi. Bular soliqlarning ijtimoiy mazmunini shakllantiradi. Soliqlar jamiyatdagi taqsimlash munosabatlarining tarkibiy qismi sifatida ishlab chiqarish qonuniyatlarini o’zida ifoda etadi. Korxonalarning investitsiya faoliyatini rag’batlantirishda qo’shilgan qiymat solig’i muhim rol o’ynaydi. Bunda qo’shilgan qiymat solig’iga tortilmaydigan oborot miqdorini belgilash, ayrim korxonalarga va ayrim opertasiyalarga nisbatan soliq imtiyozlarini belgilash asosiy o’rinni egallaydi. Xususan, qo’shilgan qiymat solig’i bo’yicha soliqqa tortilmaydigan oborot miqdorini belgilash kichik biznes 37 O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimovning mamlakatimizni 2013-yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2014-yilga mo‘ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma’ruzasi. Toshkent. 18.01.2014 55 korxonalariga faoliyatlarini rivojlantirish uchun kuchli turtki beradi. Buning natijasida ular tomonidan ishlab chiqarilgan tovarlarning raqobatbardoshligi oshadi. Bu esa, o’z navbatida, tovarlarni sotishdan olingan tushumlar summasini ko’payishiga olib keladi va pirovard natijada investitsion xarajatlarni moliyalashtirishning muhim manbai bo’lgan sof foydaning miqdori oshadi. Aksiz solig’i investitsion jarayonlarga faol tarzda ta’sir ko’rsatuvchi asosiy soliq turlaridan biri hisoblanadi. Aksiz solig’i, birinchi navbatda, fiskal funksiyasini bajarishga yo’naltirilgan. Ayni vaqtda uning iqtisodiy funksiyasidan foydalanish uchun ham yetarli darajada imkonyatlar mavjud. Aksiz solig’i bo’yicha maxsus stavkalarni belgilash va soliqqa tortish obektini aniqlashda o’zgartirishlar kiritish yo’li bilan aksiz solig’iga tortiladigan tovarlar ishlab chiqaruvchi korxonalarning rentabelligiga ta’sir ko’rsatishi mumkin. Mamlakatimizda xo’jalik subektlarining investitsion faolligini oshirishda soliqlar ta’sirini kuchaytirish maqsadida quyidagi tadbirlarni amalga oshirish maqsadga muvofiqdir: -mahsulot tannarxiga kiritiladigan xarajat turlarining darajasini mo’tadillashtirish maqsadida bank kreditlari bo’yicha foiz to’lovlarini Markaziy bankning qayta moliyalashtirish stavkasidan kelib chiqqan holda ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar tannarxiga kiritishni joriy qilish lozim; -xo’jalik sub’ektlarining investitsion faolligini oshirish maqsadida ularning soliq to’lovlari hajmida asosiy o’rinni egallaydigan soliqlarni oqilona darajaga keltirish lozim; -xo’jalik sub’ektlarining investitsion xarajatlarini moliyalashtirishning asosiy manbalaridan biri bo’lgan amortizatsiya ajratmalaridan foydalanish samaradorligini oshirish lozim. Iqtisodiyotni moderniaztsiya qilish sharoitida davlat budjeti daromadlarini barqarorligini ta’minlashda soliq imtiyozlaridan keng foydalaniladi. Ularning ushbu mavzuga oid qarashlari o’z navbatida soliq imtiyozlariga ham bevosita taalluqli bo’lgan. Bu fikr-mulohazalar nafaqat soliq imtiyozlariga yondashuvning har xil bo’lishini, balki uning tadbirlari tizimini izohlashda ham 56 keskin farqlanadi. Jumladan, F. Akvinskiy soliqlar masalasida “talonchilikning ruxsat etilgan shakli”38 deb ta’rif bergan va soliq to’lovchilarga nisbatan yengillik berishni tarafdori bo’lgan. Olim va davlat arbobi L. Erxard esa, soliqlardan imtiyoz berish kerakligini ta’kidlagan holda, bu maqsadga erishi mushkul ekanligini tan oladi. “Barcha fuqarolarning, xo’jalik yurituvchi doiralarning soliq yukini pasaytirish haqidagi istaklarini adolatli deb tan olish mumkin”. Ammo bunda u maqsadga erishish vositalai haqida ham gapirib o’tadi: agar talab qilingan “xarajatlar barqarorligiga erishilganda edi, unumdorlik sur’atlari shunday shiddat bilan o’sar ediki, soliqlarni qanday pasaytirish yetarli ekanligini his qilish va hisoblash oson bo’lar edi”. G’arb mamlakatlarida soliq imtiyozlari, birinchi navbatda, investitsiyalarni va ilmiy-texnika faoliyatini, shuningdek, ayrim tarmoqlar va mintaqalarni rivojlantirishni rag’batlantirish uchun joriy qilinadi. Butun mamlakat miqyosida, mintaqa doirasida va alohida faoliyat sohalarida investitsiya, ilmiy-texnika faoliyati hamda tadbirkorlikni rag’batlantirishga qaratilgan soliq imtiyozlari eng barqaror hisoblanadi. Soliq imtiyozlari, soliq krediti (foyda solig’idan chegirma ko’rinishida); foydaning soliqqa tortiladigan summasini kamaytirishdan tashlama; soliqdan butunlay ozod qilish yoki pasaytirilgan soliq stavkalarini belgilash; jadallashtirilgan amortizatsiyani qo’llash shakllarida beriladi. Respublikada amalda bo’lgan soliq imtiyozlarini to’rt guruhga bo’lish mumkin: 1) soliq to’lahdan vaqtinchalik ozod qilish; 2) soliq tortiladigan bazani toraytirish; 3) soliq stavkasini kamaytirish; 4) soliq majburyatlarini bajarishni kechiktirish (soliq krediti). Keltirilgan rag’batlar ayniqsa chet el investitsiyalaridan foydalanayotgan hamda eksport salohiyatini kengaytirayotgan xo’jalik subyektlariga keng qo’llaniladi. Jumladan, korxonalarning eksport salohiyatini kengaytirish maqsadida 38 Пушкарева. В. М. История финансовой мысли и политика налогов. М.: Инфра-М. 2008. с. 170 57 yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig’i stavkasi agar korxona ishlab chiqargan mahsulotini 15 foizdan 30 foizgacha bo’lgan qismini eksport qilsa 30 foizga, 30 foizdan yuqori qismini eksport qilsa unda 50 foizgacha kamaytitiladi25. O’zbekiston Respublikasi soliq amaliyotida korxonalarimiz uchun imtiyozlar tizimi tahlilida daromad solig’i bo’yicha imtiyozlar, qo’shilgan qiymat solig’i bo’yicha imtiyozlar, aksiz solig’i bo’yicha imtiyozlar, mol-mulk solig’i bo’yicha imtiyozlarga to’xtalib o’tish kerak. Chunki davlat budjeti daromadlarining katta qismi ushbu soliqlar hissasiga to’g’ri keladi. O’zbekiston Respublikasida QQS orqali korxonalarning eksport salohiyati yuksaltirishda faol tarzda foydalanilmoqda. Ya’ni eksportga 0 foizli stavka qo’llaniladi va bu orqali tadbirkorlik subektlarini eksport salohiyatini kengaytirib borilmoqda. Buning natijasida davlat budjetida QQSning ulushi 2005-yildagi 35.7 foiz o’rniga 2014-yilda 30.2 foizni tashkil etmoqda. Bu holatni ijobiy baxolash mumkin, chunki raqobatli bozor sharoitida milliy maxsulotlarimizni jahon bozoridagi o’rnini mustahkamlashga keng imkoniyatlar yaratadi. Aksiz solig’i bo’yicha berilgan imtiyozlarni o’rganish shuni ko’rsatdiki, birinchidan, aksiz solig’ining funksiyasi to’liq saqlanib qolingan, chunki iqtisodiyotning asosiy tarmoqlariga mansub korxonalar tomonidan ishlab chiqariladigan aksizosti tovarlar bo’yicha cheklanagan miqdorda imtiyozlar joriy qilingan; ikkinchidan aksiz solig’i, asosan, ijtimoiy zararli, ikkinchi darajali iste’mol qilinadigan hamda shohona buyumlarga nisbatan yuqori belgilangan. Bundan xulosa shuki, aksiz solig’i to’liq fiskal funksiyani bajaradi hamda ijtimoiy zararli mahsulotlar iste’molini cheklashga xizmat qiladi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida soliq siyosatining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: 1.Iqtisodiyotda ishlab chiqarish jarayonini pasayib ketishiga yo’l qo’ymaslik; ya’ni ishlab chiqarishni rag’batlantirishga yo’naltirilgan chora25 O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “O’zbekiston Respublikasining 2014-yilgi asosiy makroiqsodiy ko’rsatkichlari prognozi va Davlat budjeti parametrlari to’g’risida”gi PQ-2099sonli Qarori. 25.12.2013 58 tadbirlar ishlab chiqish. Buning uchun soliq siyosati sohasida soliq stavkalarini pasaytirish, yangi investitsiyalar uchun soliq imtiyozlarini berish, tezlashtirilgan amortizatsiyani qo’llash kabi tadbirlar amalga oshiriladi. 2.Soliq siyosatini takomillashtirish; soliqning iqtisodiyotga ta’sirini kuchaytirish: Soliq tizimining ishlab chiqarishni rivojlantirishga, moddiy tabiiy moliyaviy va mehnat resurslaridan, to’plangan mol-mulkdan samarali foydalanishga rag’batlantiruvchi ta’sirini oshirish; Korxonalar zimmasidagi soliq yukini keskin kamaytirish, qo’shilgan qiymat va foyda solig’idan olinadigan soliq stavkasini kamaytirish va shu asosda ishlab chiqarishni jonlantirishga turtki berish; 3.Soliq siyosati belgilab bergan chora-tadbirlarni amaliyotga tadbiq etuvchi tegishli moliya mexanizmini ishlab chiqish va takomillashtirishdan iboratdir. Yuqorida keltirilgan ma`lumotlar orqali biz, egri soliqlarni undirishni takomillashtirish yo`nalishlarini qisqacha bo`lsada ko`rib o`tdik, va xulosa qilib shuni aytish mumkinki yurtimizda egri soliqlar yildan yilga takomillashib bormoqda, bunga misol qilib davlat budjeti tarkibida egri soliqlarning ulushini oshib borishini ham aytshimiz mumkin. 3-bob bo`yicha xulosa Bitiruv malakaviy ishining uchinchi bobida iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida egri soliqlarni undirish mexanizmini takomillashtirish masalalari, uni birinchi qismida yuridik shaxslardan olinadigan egri soliqlarni hisoblashda mavjud muammolar va ularning yechimlari, ikkinchi qismida esa, egri soliqlarni undirishni takomillashtirish yo`nalishlari keltirilgan. Yuqoridigilardan kelib chiqqan holda shunday xulosa bildirish mumkin. Yuqorida yuridik shaxslardan olinadigan egri soliqlarni hisoblashda mavjud muammolar va ularning yechimlari bilan qisqacha bo`lsada tanishib o`tdik. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, egri soliqlar kelib chiqishi mohiyatiga ko’ra soliqning yuridik to’lovchisiga nisbatan betarafdir binobarin uning faoliyati moliyaviy natijasiga ta'sir etmasligi kerak. Biroq qisman bo’lsada, korxonalarning moliyaviy imkoniyatiga ta'sir etadi. Ammo soliq stavkalari past bo’lsa bu ta'sir ham uncha 59 qiyinchilik yaratmasdan korxonaning budjet oldidagi xissasini biroz ko’paytiradi. Sababi QQS korxona olgan aniq daromadni to’g’ridan-to’g’ri qisqartirmaydi. Shu nuqtai nazardan olganda bu soliq amaliyotda ishlatilganda mahsulot sotuvchi ish bajaruvchi xizmat ko’rsatuvchi korxona uchun nisbatan yaxshi. Egri soliqlarning yuki oxiri iste'molchiga borib tushadi, deb hisoblash noto’g’ridir. Birinchidan, egri soliqlarning o’sishi tovarning narxini oshiradi, bu esa o’z navbatida, sotib oluvchi korxonalarning talabining qisharishiga olib keladi. Natijada taklif mos ravishda qisqaradi, bu esa real (haqiqiy) soliq bazasining kamayishiga olib keladi. Ikkinchidan, davlat tomonidan ishlab chiqarish sohasidagi moliyaviy qiyinchiliklar davrida egri soliqlarning haddan ortiq soliq yuki to’lanmagan hisob to’lovlari va budjetga tushmagan tushumlarning ko’payishiga olib keladi. O’zbekistonda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlarning va soliq-budjet siyosatining asosiy maqsadlaridan biri mamlakatda ishlab chiqaruvchilar o’rtasida erkin raqobatni yuzaga keltirish orqali ichki bozorni to’yintirish hisoblandi. Ammo bizning fikrimizcha soliq siyosatining imtiyozli yo’nalishlari bu maqsadni ba'zan inkor etishini ko’zatamiz, ya'ni bir tarmoqdagi ikki xo’jalik yurituvchi sub'ektning biriga imtiyoz berish orqali, ikkinchisining imkoniyatlarini kamaytirib qo’yish mumkin. Shuning uchun imtiyozlarni belgilashda asosiy omil qilib tarmoq xususiyatini olish maqsadga muvofiq deb o’ylaymiz. Bu esa bir tarmoq ichida erkin raqobatni va narxlar tengligini ta'minlaydi. Yuqorida keltirilgan ma`lumotlar orqali biz, egri soliqlarni undirishni takomillashtirish yo`nalishlarini qisqacha bo`lsada ko`rib o`tdik, va xulosa qilib shuni aytish mumkinki yurtimizda egri soliqlar yildan yilga takomillashib bormoqda, bunga misol qilib davlat budjeti tarkibida egri soliqlarning ulushini oshib borishini ham aytshimiz mumkin. 60 XULOSA VA TAKLIFLAR Ushbu bitiruv malakaviy ishi egri soliqlar va ularning budjet daromadlarini shakllantirishdagi o’rniga bag’ishlangan bo`lib, egri soliqlarni undirishning nazariy jihatlari, mamlaktimizda egri soliqlarni budjet daromadlarini shakllantirishdagi o’rni va ushbu soliqlarni undirishning amaldagi holati tahlili, iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida egri soliqlarni undirishni takomillashtirish masalalarini yoritib quyidagi xulosalarga keldik: - egri soliqlarning mohiyati, mazmuni hamda bu soliq bo`yicha olimlarning turli hil qarashlaridan kelib chiqib yanada mustahkamroq bilim va tushunchaga ega bo`lish mumkin; - davlat budjeti tarkibida asosiy o`rinni egri soliqlar egallar ekan. Egri soliqlarni o`zini tarkibini ko’rib chiqadigan bo’lsak ular tarkibida asosiy o’rinni qo’shilgan qiymat solig’i, hamda undan keyngi o’rinda aksiz va boj to’lovlari, hamda eng kam ulushni transport vositalariga benzin, dizel yoqilg’isi va gaz iste’moli uchun soliq egallar ekan; - egri soliqlar ichida boj to`lovlari va transport vositalariga benzin, dizel yoqilg’isi va gaz iste’moli uchun soliqlarni yildan yilga o`sish tendentsiyasiga ega ekanligini ko`rdik, bu esa respublikamizda xo’jalik yurituvchi subyektlarning va aholining tashqi savdo operatsiyalarni rivojlanib borayotganidan, hamda so’nggi yillarda yurtimizda transport vositalari ko`payganligi sababli, mazkur yoqilg’i mahsulotlariga talabning oshib borayotganligidan dalolat beradi. Bu esa ijobiy ko`rsatkich hisoblanishini yana bir bor guvohi bo`ldik; - ikkinchi bobda egri soliqlarning undirishning amaldagi holati tahliliga bag‘ishlangan bo`lib buni biz Horazm viloyati Yangibozor tumani ma`lumotlari asosida ko`rib chiqdik va xulosa qilib aytadigan bo`lsak, Horazm viloyati Yangibozor tumani mahalliy budjetidagi egri soliqlar tarkibida ham qo`shilgan qiymat soligì asosiy o`rinni tashkil etar ekan; Yuqoridagi xulosalardan kelib chiqib quyidagi taklif va tavsiyalarimizni berishimiz mumkin: 1. Agarda hisobot davrida hisobga kiritilishi lozim bo‘lgan qo'shilgan qiymat 61 solig'i summasidan «0» stavkada hisoblanishi lozim bo'lgan qo'shilgan qiymat solig'ining summasi qiymati jihatidan ko'p bo'lsa, u holda oshiqcha summa soliq to'lovchining boshqa soliq va to'lovlar bo'yicha qarzi bo'lmagan taqdirda, unga belgilangan tartibda qaytariladi. Mana shuni, mahalliy budjetga tushgan qo`shilgan qiymat soliqlari bo`yicha emas balki davlat budjetiga tushganda qaytarilsa yaxshiroq bo`lar edi, sababi summa ham tezroq qaytariladi va mahalliy budjet tarkibidagi qo`shilgan qiymat soligì bo`yicha sezilarli kamayishlarni keltirib chiqarmaydi. 2. Korxonalar qo‘shilgan qiymat soligìni soliq hisobini topshirgan kundan kechiktirmay tegishli davrdagi haqiqiy sotish oborotidan kelib chiqib to'laydi. Agar korxona hisoblangan soliq summasini budjetga o‘z vaqtida o‘tkazib bermasa, bunday holatda Davlat soliq idoralari mas’ul xodimlari tomonidan hisoblangan soliq sumasiga nisbatan kechiktirilgan har bir kun uchun 0.033 foiz miqdorida penya (moliyaviy jazo) qo‘llanilishiga olib keladi. mana shu penya miqdorini yana oshirilsa soliqlarni o`z vaqtida to`lanishiga yana bir imkon yaratilgan bo`lar edi. 3. Bilamizki, aksiz soligì asosan inson sog`ligìga zarar yetkazuvchi mahsulotlarga ya`ni alkogolli ichimliklarga solinadi, shundan kelib chiqib aksiz soligìni pepsi va koka-kola ichimliklariga ham qollansa maqsadga muvofiq bo`lar edi. Ya`ni soliq to`lovini mahsulotni qiymatiga qo`shgan holda amalga oshirib uni iste`molchilar zimmasiga yuklatilsa, bu bir tomondan zararli narsalarga bo`lgan talabni oz bo`lsada kamaytirsa ikkinchi tomondan davlat budjetida aksiz soligìni ulushini yanada ko`payishiga sabab bo`lgan bo`lar edi. 4. Aksiz soligì bo`yicha yana bir taklifimiz shundan iboratki, O`zbekiston Respublikasida o`simlik yogì uchun ham aksiz soligì joriy qilingan, mana shu soliqni bekor qilish ham maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz, sababi o`simlik yogì bu birlamchi ehtiyoj bo`lganligi sababli bu iste`molchilarga biroz bo`lsada yengillik yaratgan bo`lar edi. Yuqorida qayd etilgan takliflar amaliyotga joriy etilsa, O’zbekiston Respublikasi davlat budjetida soliq tushumlarini yanada oshiradi deb hisoblaymiz. 62 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI 1. Normativ-huquqiy hujjatlar: 1. O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. –T.: “O’zbekiston”, 2015 2. O’zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi. –T.: “Adolat”, 2015 3. O’zbekiston Respublikasining “Davlat soliq xizmati to’g’risida”gi Qonuni. //Xalq so’zi, 1997 yil 29 avgust 4. O’zbekiston Respublikasining “Soliq maslahati to’g’risida”gi Qonuni. //Xalq so’zi, 2006 yil 21 sentyabr 5. O’zbekiston Respublikasining “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to’g’risida”gi Qonuni. //Xalq so’zi, 2012 yil 2 may 6. O’zbekiston Respublikasining “Oilaviy tadbirkorlik to’g’risida”gi Qonuni. //Xalq so’zi, 2012 yil 26 aprel 7. O’zbekiston Respublikasining “Soliq va budjet siyosatining 2012 yilga mo’ljallangan asosiy yo’nalishlari qabul qilinganligi munosabati bilan O’zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o’zgartish va qo’shimchalar kiritish to’g’risida”gi Qonuni. //Xalq so’zi, 2011 yil 30 dekabr 8. O’zbekiston Respublikasining “O’zbekiston Respublikasining “Soliq va budjet siyosatining 2013 yilga mo’ljallangan asosiy yo’nalishlari qabul qilinganligi, shuningdek soliq hisoboti davriyligi qisqartirilishi munosabati bilan O’zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o’zgartirish va qo’shimchalar kiritish to’g’risida”gi Qonuni. //Xalq so’zi, 2012 yil 25 dekabr 9. O’zbekiston Respublikasining 2012 yil 29 dekabrdagi “O’zbekiston Respublikasining “O’zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o’zgartish va qo’shimchalar kiritish to’g’risida”gi O’RQ-345-son Qonuni. //Xalq so’zi, 2012 yil 29 dekabr 10. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2014 yil 15 apreldagi “Tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish va davlat xizmatlarini ko’rsatish bilan bog’liq tartibotlarni yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi 2164sonli qarori 63 11. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2014 yil 7 apreldagi “O’zbekiston Respublikasida investitsiya iqlimi va ishbilarmonlik muhitini yanada takomillashtirishga doir qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida” gi 4609-sonli Farmoni 12. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2013 yil 8 avgustdagi “Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlari eksportini qo’llab quvvatlash borasidagi qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida”gi 2022-sonli Qarori 13. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasining 2017 yilgi asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari prognozi va Davlat budjeti parametrlari to‘g‘risida”gi 2699-sonli Qarori (2016 yil 27 dekabr). 14. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasining 2016 yilgi asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari prognozi va Davlat budjeti parametrlari to‘g‘risida”gi 2455-sonli Qarori (2015 yil 22 dekabr). 15. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasining 2015 yilgi asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari prognozi va Davlat budjeti parametrlari to‘g‘risida”gi 2270-sonli Qarori (2014 yil 4 dekabr). 16. O’zbekiston “O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Respublikasining 2014 2013 yilgi yil asosiy 25 dekabrdagi makroiqtisodiy ko’rsatkichlari prognozi va Davlat budjeti parametrlari to’g’risida”gi 2099sonli Qarori 17. O’zbekiston “O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Respublikasining 2013 2012 yilgi yil asosiy 25 dekabrdagi makroiqtisodiy ko’rsatkichlari prognozi va Davlat budjeti parametrlari to’g’risida”gi 1887sonli Qarori 18. O’zbekiston “O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Respublikasining 2012 2011 yilgi yil asosiy 30 dekabrdagi makroiqtisodiy ko’rsatkichlari prognozi va Davlat budjeti parametrlari to’g’risida”gi 1675sonli Qarori 19. O’zbekiston “O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Respublikasining 2011 64 2010 yilgi yil asosiy 24 dekabrdagi makroiqtisodiy ko’rsatkichlari prognozi va Davlat budjeti parametrlari to’g’risida”gi 1449sonli Qarori 20. O’zbekiston “O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Respublikasining 2010 2009 yilgi yil asosiy 22 dekabrdagi makroiqtisodiy ko’rsatkichlari prognozi va Davlat budjeti parametrlari to’g’risida”gi 1245sonli Qarori. 2. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari va ma’ruzalari: 21. Mirziyoyev Sh. “Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak” mamlakatimizni 2016 yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning asosiy yakunlari va 2017 yilga mo’ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan Vazirlar Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi ma’ruzasi.// Xalq so’zi gazetasi. 2017 yil 16 yanvar. 22. “O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha harakatlar strategiyasi to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-sonli Farmoni. 23. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. – Toshkent: “O’zbekiston” NMIU, 2017. – 488 b. 24. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. – Toshkent: “O’zbekiston” NMIU, 2017. – 56 b. 25. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. – Toshkent: “O’zbekiston” NMIU, 2017. – 48 b 26. Karimov I.A. 2014 yil yuqori o’sish sur’atlari bilan rivojlanish, barcha mavjud imkoniyatlarni safarbar etish, o’zini oqlagan islohotlar strategiyasini izchil davom ettirish yili bo’ladi. –T.: “O’zbekiston”, 2014. -64 b. 65 27. Karimov I.A. Mamlakatimizni yanada obod etish va modernizatsiya qilishni qat’iyat bilan davom ettirish yo’lida. –T.: “O’zbekiston”, 2013. -384 b. 28. Karimov I.A. Amalga oshirilayotgan islohotlarimizni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyati qurish – yorug’ kelajagimizning asosiy omilidir. –T.: “O’zbekiston”, 2013. -80 b. 3. Darslik va o’quv adabiyotlari: 30. Almardonov M. Yuridik shaxslarni soliqqa tortish. –T.: “Cho’lpon nomidagi NMIU”, 2013. -296 b. 31. Abdukarimov V. Ichki savdo iqtisodiyoti. Darslik. –T.: “IQTISODMOLIYA”, 2010. –384 b. 32. Алиев Б., Абдулгалимов А., Алиев М. Теория и история налогообложения. Учебное пособие. –М.: “Вузовский учебник”, 2011. – 240 с. 33. Александров И. Налоги и налогообложение. Учебник. –М.: “Дашков и К”, 2006. –318 с. 34. Александров И. Налоговие системи России и зарубежних стран. -М.: “Бератов-Пресс”. 2002. –380 с. 35. Vaxabov A., Toshmatov Sh., Haydarov N. Moliya savodxonligi asoslari. –T.: “Bakteriya-press”, 2013. -288 bet 36. Vahobov A., Jo’raev A. Soliqlar va soliqqa tortish. Darslik. –T: “Sharq”, 2009. –448 b. 37. Nigmadjanov U. Ekonomicheskaya teoriya. Uchebnik. –T.: “IQTISODMOLIYA”, 2013. -328 s. 38. Soliev A. Korxona iqtisodiyoti. –T.: “Fan va texnologiya”, 2013. -368 b. 39. Malikov T., Vahobov A. Moliya. Darslik. –T.: “NOSHIR”, 2010. –712 b. 40. Mirzamaxmudov M. Davlat maqsadli jamg’armalaridan foydalanish samaradorligini oshirishda iqtisodiy tejamkorlik. –T.: “Fan va texnologiya”, 2013. -112 b. 66 41. Xusainov . Moliya va soliqlar. (II qism). –T.: “Voris nashriyoti”, 2014. -334 bet 42. Usmanova M. Jismoniy shaxslarning daromadlarini deklaratsiya usulida soliqqa tortish muammolari. Monografiya. –T.: “Tamaddun”, 2013. -144 b. 43. Meyliev O. Hududiy iqtisodiyotni rivojlantirishda soliqlarning o’rni. Monografiya. –T.: “Tamaddun”, 2013. -136 b. 44. Jo’raev A., Toshmatov Sh., Abdurahmonov O. Soliqlar va soliqqa tortish. O’quv qo’llanma. –T.: “NORMA”, 2009. –184 b. 45. Yo’ldoshev A. Soliq va soliqqa tortish. O’quv qo’llanma. –T.: “NORMA”, 2007. –128 b. 46. Sanaqulova B. Kichik biznes va tadbirkorlikni soliqqa tortish. O’quv qo’llanma. –T.: “NOSHIR”, 2012. –236 b. 47. Gadoev E. Foyda solig’i. –T.: “NORMA”, 2011. –408 b. 48. Zavalishina I. Soliqlar: nazariya va amaliyot. –T.: “Iqtisodiyot va huquq dunyosi”, 2005. –544 b. 49. Jo’raev A., O.Meliyev, Safarov G’. Soliq nazariyasi. O’quv qo’llanma. –T.: “Iqtisod-moliya”, 2004. –211 b. 50. Jo’raev A., O.Meliyev, Safarov G’. Soliq nazariyasi. Ma`ruza matnlari to`plami. –T.: TMI, 2005. –211 b. 51. Jo’raev A. Davlat budjeti daromadlarini shakllantirishning samarali yo’llari. Monografiya. –T.: “Fan nashriyoti”, 2004. –148 b. 52. Пушкарева В.М. История финансовой мысли и политика налогов. М.: Инфра-М. 2008. С. 170 53. Тарасова В., Владика М., Саприкина Т., Семикина Л. Налоги и налогообложение. Учебник. –М.: “Кнорус”, 2012. –488 с. 54. Дорофеева Н., Брилон А., Брилон Н. Налоговое администрирование. Учебник. –М.: “Дашков и К”, 2010. –296 с. 55. Черник Д.Г. Налоги и налогообложения: Учебник. –М.: “ЮНИТИ”, 2010. –310 с. 67 56. Скворцов О. Налоги и налогообложение. Практикум. Учебное пособие. –М.: “Академия”, 2010. –208 с. 57. Жидкова Е. Налоги и налогообложение. Учебное пособие. –М.: “Ексмо”, 2010. –240 с. 58. Перов А., Толкушкин А. Налоги и налогообложение. Учебное пособие. – М.: “Юрайт”, 2012. –899 с. 59. Toshmatov Sh . Qo’shilgan qiymat solig’i. -T.: Iqtisodiyot va huquq dunyosi. 2004. –228 b. 4. Davriy nashrlar (gazeta va jurnallar): 59. Elmirzaev S., Qurbanqulova N. Korxonalarda soliqni budjetlashtirishning ahamiyatli jihatlari. //Moliya. 2013, №4. –96 b. 60. Shirinov S. Soliq to’lovchilarning daromadlari va ular asosida soliqqa tortish bazani aniqlash usullari. //Moliya. 2013, №4. –100 b. 61. Umarova N.,Odilova D. Soliq tizimini taomillashtirish – iqtisodiy islohotlarning ustuvor yo’nalishi. //Moliya. 2013, №4. –105 b. 62. Horazm viloyati Yangibozor tuman DSI ma’lumotlari. 5. Internet saytlari: 63. http://www.gov.uz - O’zbekiston Respublikasi hukumat portali 64. http://www.soliq.uz - O’zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo’mitasi 65. http://www.lex.uz - O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzuridagi huquqiy axborot bilan ta’minlash markazi 66. http://www.mf.uz - O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi 67. http://www.norma.uz – “Norma hamkor” mas’ulyati cheklangan jamiyati 68. http://www.stat.uz - O’zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo’mitasi 69. http://www. ziyonet.uz - Jamoat axborot ta’lim tarmog’i 68

Egri Soliqlar va Budjet Daromadlari: Bitiruv Malakaviy Ishi

Products

Support

Egri Soliqlar va Budjet Daromadlari: Bitiruv Malakaviy Ishi

Add this document to collection(s)

Add this document to saved

Suggest us how to improve StudyLib