O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM , FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
TOSHKENT DAVLAT IQTISODIYOT UNIVERSITETI
[ TOSHKENT MOLIYA INSTITUTI 2024]
,,MOLIYA’’ fakulteti
,,XALQARO MOLIYA-KREDIT’’ kafedrasi
,,XALQARO IQTISODIYOT’’ fanidan
KURS ISHI
Bajardi :
Abdullayev Izzatbek Moliya fakulteti
XVKM-60/23 guruh 1-kurs talabasi
Ilmiy rahbar :
Toshkent 2024
Reja
1.Kirish
2.Jahon Savdo Tashkiloti va O’zbekiston aloqalari
3.Xulosa
Mazkur KURS ISHIda Jahon savdo tashkilotiga a’zolik jarayonlari, uning tartib
taomillari va a’zolik uchun harakat qilayotgan davlatlardan talab qilinadigan
vazifalar yoritilgan. Bundan tashqari, a’zo bo‘lishdagi davlatlarning a’zolik
maqomlari (status) va ularga beriladigan qo‘shimcha muddatlar, kotibyat
tomonidan ko‘rsatiladigan yordamlar haqida ma’lumot berilgan.
“Jahon savdo tashkilotiga a’zo bo‘lish bo‘yicha asosiy
muzokaralarni yakunlab, ichki qonunchilikni moslashtirish,
yangi standartlarni joriy etish ishlarini jadallashtiramiz…’
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yildagi Parlamentga
Murojaatnomasidagi nutqidan.
Hozirgi kunda davlatimiz oldida turgan istiqbolli maqsadlardan biri bu
Jahon savdo tashkilotiga (JST keying o‘rinlarda) a’zo bo‘lishdir. Ushbu
KURS ISHIda JST ga a’zo bo‘lish tartib taomillari va undan kutiladigan
natijalar haqida ma’lumot keltiriladi.
Jahon Savdo Tashkiloti (keyingi o’rinlarda - JST) - 1995-yilda aʼzo-davlatlar
oʻrtasidagi xalqaro savdoni liberallashtirish, savdo va siyosiy munosabatlarini
tartibga solish maqsadida tashkil etilgan xalqaro tashkilot sifatida o’z fa’oliyatini
yuritadi. JST 1947-yilda tuzilgan xalqaro bitim — GATT(ing. General Agreement
on Tariffs and Trade)ning davomchisi hisoblanadi.
Xalqaro savdoda tashkilotga aʼzo va ishtirokchi mamlakatlar uchun majburiy
boʻlgan tamoyillar va qoidalar belgilangan hukumatlararo koʻp tomonlama
shartnomalar asosida faoliyat olib boradi.
JSTga a’zo bo’lish shunday jarayonki, ushbu tashkilotga a’zo bo’lishga harakat
qilayotgan davlatlar JSTning barcha a’zo davlatlari bilan muzokaralar amalga
oshiriladi. Bu jarayonning asosiy maqsadi shundaki , a’zolik uchun harakat
qilayotgan davlatning qonunchiligi va siyosati JST qoidalariga uyg’unlashtirilishi
kerak va davlat a’zolikka erishganida to’liq JST qoidalarida savdo munosabatlari
va mutanosib sohalarda faoliyatini tartibga solishi kerak. O’zbekiston
Respublikasida ham bu borada muayyan ishlar amalga oshirilmoqda , jumladan
Milliy qonunchilik normalari JST bitimlariga uyg‘unlashtirilyapti
Senatning qirq to‘qqizinchi yalpi majlisida “Ayrim qonun hujjatlariga milliy
qonunchilikni Jahon savdo tashkiloti bitimlariga muvofiqlashtirishni nazarda
tutuvchi o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”gi qonun ko‘rib chiqildi.
“Davlat boji to‘g‘risida”gi qonunga xorijiy investitsiyaga ega hamda mahalliy
korxonalarga bir xilda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishga qaratilgan
o‘zgartirishlar kiritilmoqda. Chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxonalarni
davlat ro‘yxatidan o‘tkazganlik uchun davlat boji stavkasi bazaviy hisoblash
miqdorining 10 baravaridan 1 barobarigacha tushirilmoqda.
Qonunda ixtirolar, foydali modellar, sanoat namunalarini huquqiy muhofaza qilish
uchun patent berishga, rasmiy ekspertiza o‘tkazishga va ma’lumotlarni e’lon
qilishga talabnoma berish uchun davlat bojlari miqdorlari Intellektual mulkning
savdo jihatlari bo‘yicha JST bitimi talablariga uyg‘unlashtirilmoqda.
Muhokamadan so‘ng senatorlar ushbu qonunni ma’qulladi.
Savol tug’ilishi tabiiy hol, nimaga davlatlar JSTga a’zo bo’lishga intilishadi?.
bunga bir qancha arzirli sabablar mavjud , quyida ko’rib chiqamiz:
1) Xalqaro bozorga kirish imkoniyatlarining o’sishi
2) Mahalliy institutsional strukturaklarda islohotlar bo’lishi
3) Savdo va xizmatlar sohasida shaffof va prognozlash imkoniyatini beruvchi
qoidalar shakllanishi
4) Xalqaro savdo munosabatlarida va qoidlarida o’z so’ziga ega bo’lishi
5) Xalqaro bozorda hamkorlik imkoniyatlarining kengayishi
6) Proteksionistik tendensiyalarning liberallashuvi.
JSTga a’zo bo’lishda shaxsan davlatimiz rahbarining dadil va shahdam qadamlar
bilan intilayotganini ko’rish mumkin:
Shavkat Mirziyoyev JST bosh direktori bilan tashkilotga a’zolik masalasini
muhokama qildi
O‘zbekiston prezidenti Nyu-Yorkda Jahon savdo tashkiloti bosh direktori
bilan uchrashib, tashkilotga a’zo bo‘lish bo‘yicha ishlarni muhokama qildi.
Unda ishchi guruh yig‘ilishiga tayyorgarlikni tezlashtirish, mutaxassislar
malakasini oshirish va qonunchilikni JST talablariga uyg‘unlashtirish
yuzasidan kelishuvga erishildi.
Shavkat Mirziyoyev 19-sentabr kuni BMT Bosh assambleyasining 78-sessiyasi
doirasida Jahon savdo tashkiloti (JST) bosh direktori Ngozi Okonjo-Iveala bilan
uchrashdi.Unda O‘zbekistonning tez fursatda JSTga a’zo bo‘lishi bo‘yicha
ko‘rilayotgan chora-tadbirlar muhokama qilindi.
Davlat rahbari O‘zbekiston o‘z oldiga o‘rta va uzoq muddatli rivojlanish bo‘yicha
qo‘ygan maqsadlardan kelib chiqqan holda tashkilotga qo‘shilish muhim
ahamiyatga ega ekanini alohida ta’kidladi.
Ishchi guruhning navbatdagi yig‘ilishini tayyorlash, shuningdek,
jarayonda ishtirok etayotgan mutaxassislar salohiyatini kuchaytirish
va malakasini oshirish masalalariga to‘xtalib o‘tildi.
“JST bosh direktori O‘zbekiston tomonidan tashkilotga a’zo bo‘lish borasida
ko‘rilayotgan choralarni yuqori baholadi. Ngozi Okonjo-Iveala JST kotibiyati
O‘zbekistonning sa’y-harakatlarini to‘liq qo‘llab-quvvatlashini hamda
mamlakatimiz yaqin kelajakda tashkilotga qo‘shilishiga ishonch bildirdi”.
O‘zbekiston Jahon savdo tashkilotiga a’zo bo‘lish uchun ariza berganiga 28 yil
bo‘ldi. Uzoq yillar to‘xtab qolgan a’zolik jarayoni 2020 yilda qayta jonlandi.
Amaldorlar bu safar qaror qat’iy ekanini aytishyapti. Lekin hukumatning tashqi
savdoni liberallashtirish niyati samimiyligiga shubha uyg‘otayotgan holatlar
talaygina. Oʻzbekistonning aʼzo boʻlish jarayoni 2020-yil iyul oyida Ishchi
guruhning 4-yigʻilishi bilan rasman qayta tiklandi. Yana ikkita uchrashuv 2022 yil
iyun va 2023 yil mart oylarida bo'lib o'tdi. Ushbu qilinayotgan barcha amallar
a’zolik sari harakatlarni tezlashtirishga qaratilgan.
Nima uchun dunyoga bu tashkilot kerak, degan savolga javob bersak, mamlakatlar
a’zolari tashkilotga qo‘shilishi bilan boyiy boshlashgan, ya’ni mamlakatlar o‘zaro
savdo tufayli bir-birlarini boy qilishadi.
Eng asosiysi, teng sharoitlarda savdo hamkorligi tufayli mamlakatlar iqtisodiy
jihatdan boyishi va rivojlanishda o‘sishi mumkin.
O‘zbekiston nega bu tashkilotga qo‘shilishi kerak deydigan bo‘lsak, mamlakatdagi
kompaniya va bizneslar xorijda ham faoliyat yuritishi mumkin bo‘ladi, umuman
chetda biznes ochish oson. Biz bilamizki, o‘zbek kompaniyalari yuqori soliqlar
to‘lab, cheklangan sharoitlarda faoliyat yuritishga majbur bo‘lishyapti, chetga
tovar eksport qilishda qiyinchiliklarga duch kelishyapti.
O‘zbekiston dengizdan uzoq va eksport uchun bir nechta davlatlar chegaralarini
bosib o‘tishiga to‘g‘ri keladi. JSTga qo‘shilish chetga tovar eksport qilish uchun
chegaralarni kesib o‘tishni osonlashtiradi.
Jahon savdo tashkilotiga a’zo bo‘lishdan asosiy maqsad – dunyo mamlakatlari
bilan savdoni osonlashtirish. Buning uchun soliq va bojxona to‘lovlarini
kamaytirish, talab qilinadigan tegishli hujjatlarni to‘ldirishni, taqdim etishni
kamaytirish, ya’ni ortiqcha byurokratiyani kamaytirish kerak. Bu O‘zbekiston
korxonalariga ham xorijga eksport qilishni osonlashtiradi, ba’zi bir holatlarda
keragidan ortiq bo‘lgan soliq yukini kamaytirishga imkon beradi.
Xo’sh unda tashkilotga a’zo bo‘lish masalasida O‘zbekistonga nima
yetishmayapti?
— O‘zbekistonda korxonalar va aholi orasida JST to‘g‘risida ogohlik darajasini
oshirish kerak. ushbu tashkilot qanday ishlashi, qanday faoliyat yuritishi haqida
(odamlar) ko‘proq ma’lumotga ega bo‘lishlari kerak. Bu yo‘nalishda mamlakat
hukumati hamda Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi faol ishlayapti. Shu bilan
birga, JSTga a’zo boshqa mamlakatlar bilan ikki tomonlama muzokaralar olib
boryapti.
Bunday muzokaralar vaqt talab qiladi. O‘zbekistonda qator qonunchilik va
me’yoriy hujjatlarga ham o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish hamda tegishli
sohalarda islohotlar qilish kerak. Adliya vazirligi, Davlat bojxona qo‘mitasi
tomonidan ham tegishli me’yoriy huquqiy hujjatlarga o‘zgartirishlar kiritilmoqda.
Ayniqsa, texnik jihatdan ko‘p talablarni uyg‘unlashtirishga zarurat bor.
“O‘zbekistonning JSTga a’zo bo‘lishini qo‘llab-quvvatlash” loyihasining xalqaro
huquqshunosi Viktor Kroshet O’zbekistonni JSTga a’zo bo’lishi borasidagi
fikrlarini keltirib o’tish orqali jarayondagi vaiyatga baho berishimiz mumkin;
“Men O‘zbekiston bilan bu yo‘nalishda bir yildan ko‘proq vaqtdan beri
ishlayotgan bo‘lsam, aytishim mumkinki, hukumat tomonidan ushbu islohotlar
uchun hozirlik ko‘rilyapti. Vazirliklar qator me’yoriy hujjatlarga o‘zgartirish
kiritmoqda. Tegishli me’yoriy hujjatlar parlamentga topshirilgan, ular qabul
qilinishi kutilmoqda.
Albatta, bu ishlarning hammasini birdaniga bajarib bo‘lmaydi, bular ancha vaqt
oladigan sa’y-harakatlardir. Umuman, O‘zbekistonda xorijiy biznes uchun qulay
muhit yaratish borasida ham katta ishlar qilingan, ijobiy natijalarini Toshkentda
aylanib yurib ham ko‘ryapmiz. O‘zbekiston a’zolikka ilk qadamni juda yaxshi
tashladi, ammo JSTga qo‘shilish uchun bir necha yil ketadi. Agar biz bu
bosqichdan o‘tgan davlatlar tajribasiga qarasak, ko‘plab mamlakatlar 4-10 yil
orasida a’zo bo‘lgan. Bu – reformalarning tezlashishiga bog‘liq. O‘zbekiston 2 yil
oldin jiddiy reformalar boshladi, lekin tashkilotga a’zo bo‘lish borasida boshlagan
ishlarini davom ettirishi kerak. Hozir O’zbekistoning statusini 10 pog’onalik
zinaning 5-pog’onasiga kelgan deb ayta olamiz. Reformalar qancha jadallashsa,
tashkilotga a’zolik ham shuncha tezlashadi. Bundan tashqari, tashqi omillar ham
borki, O‘zbekistonning tashkilotga a’zoligiga boshqa a’zo mamlakatlar ham rozilik
bildirishi kerak, AQSh, Yevropa Ittifoqi va boshqalar.” O‘zbekiston Respublikasi
ham JST ga a’zolik jarayonida talab etilgan bosqichlarni bosib o‘tmoqda. Aytish
kerak, O‘zbekistonning a’zolik jarayonlari ancha cho‘zilyapti, hozirgi vaqtda
O‘zbekistoning a’zolik jaryonining qaysi bosqichida ekanligini quyidagi jadvaldan
bilish mumkin;
Ayni vaqtdagi ma’lumotlarga e’tibor beradigan bo’lsak O’zbekiston Respublikasi
11 ta davlat bilan muzokaralar olib borib ulardan 9 tasi bilan kelishuvga
erishganini qayd etishimiz mumkin. Masalan , Isroil davlati O’zbekistonni rasman
Jahon Savdo Tashkilotiga a’zo bo’lib kirishini ma’qulladi.
Foydalanilgan adabiyotlar va materiallar
1. wto.org
2. wikipedia.com
3. Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social
sciences ,,JAHON SAVDO TASHKILOTIGA A’ZO BO‘LISH
JARAYONLARI VA UNING AHAMIYATLI JIHATLARI”
mavzusidagi ma’qola
4. ,,Jahon iqtisodiyoti va xalqaro iqtisodiy munosbatlar’’ Darslik.2015
Vahabov A.V
5. Lex.uz