ARALING PANLIPUNAN 3 Ikatlong Markahan Araling Panlipunan 3 Supplementary Learning Material Ikatlong Markahan Isinasaad sa Batas Republika 8293, Seksiyon 176 na: Hindi maaaring magkaroon ng karapatang-sipi sa anomang akda ang Pamahalaan ng Pilipinas. Gayonpaman, kailangan muna ang pahintulot ng ahensiya o tanggapan ng pamahalaan na naghanda ng akda kung ito ay pagkakakitaan. Kabilang sa mga maaaring gawin ng nasabing ahensiya o tanggapan ay ang pagtakda ng kaukulang bayad. Ang mga akda (kuwento, seleksiyon, tula, awit, larawan, ngalan ng produkto o brand name, tatak o trademark, palabas sa telebisiyon, pelikula, atbp.) na ginamit sa modyul na ito ay nagtataglay ng karapatang-ari ng mga iyon. Pinagsumikapang matunton ang mga ito upang makuha ang pahintulot sa paggamit ng materyales. Hindi inaangkin ng mga tagapaglathala at mga may-akda ang karapatang-aring iyon. Ang anomang gamit maliban sa modyul na ito ay kinakailangan ng pahintulot mula sa mga orihinal na may-akda ng mga ito. Walang anomang parte ng materyales na ito ang maaaring kopyahin o ilimbag sa anomang paraan nang walang pahintulot. BUMUO SA PAGSUSULAT NG MODYUL: Eric John D. Lao, Angelita Poquiz. Frank Guardians, Theodosia Martel, Mary Ann DR. Carińola Jovy A. Swing, TAGAPAMAHALA NG MODYUL: Romela M. Cruz, CESO VI, Aurelio G. Alfonso, CESE, Alyn G. Mendoza, Emma G. Arrubio, Ceasar A. Nachor, Ruby E. Baniqued, Dorothy Grace I. Reyes at Calixto N. Camangeg Mahahalagang paalala sa paggamit ng modyul: 1. Gamitin ang modyul nang may pag-iingat. Gamitin ang modyul sa pagsagot sa mga pagsasanay. 2. Basahing mabuti ang mga panuto bago gawin ang bawat pagsasanay. 3. Ang mga gawain sa modyul na ito ay maaaring sagutan nang mag-isa o sa tulong ng mga guro, magulang, tagapangalaga, nakatatandang kapatid at iba pang may kakayahan na magturo. 4. Tapusin ang modyul ayon sa nakatakdang Linggo. 5. Pakibalik ang modyul na ito sa tagapagdaloy kung tapos ng sagutan ang lahat ng pagsasanay. KUWARTER 3 ARALIN 1: Ating Pagkakakilanlang Kultural ng Rehiyon MELCs Code: AP3KLR- IIla-1 Pangalan:_____________________________ Petsa:_______ Iskor:______ Layunin: a.Nailalarawan ang kultura ng mga lalawigan sa kinabibilangang rehiyon b. Naipaliliwanag ang kahulugan ng kultura c. Naibibigay ang pagkakaiba ng materyal at dimateryal na kultura Konsepto: Ang bawat lugar ay may nakagawiang mga gawain na nagpapasalin-salin mula pa sa mga ninuno hanggang sa kasalukuyan. Ito ang pamamaraan na ginagawa ng mga tao upang sagutin ang kanilang suliranin o tugunan ang kanilang pangangailangan. Nakikita ito sa araw-araw nilang pamumuhay. Sa kanilang mga tradisyon at paniniwala, sa kanilang mga pagdiriwang na panlalawigan, sa mga kagamitan, sa mga kasabihan at pananaw, at sa kanilang mga awit at iba pang sining. Kasama sa kanilang kultura ang kabuoan ng lahat ng ito na naging paraan o sistema ng kanilang pamumuhay. 3 Ano ang Kultura? Kultura -ito ay tumutukoy sa kabuuang paraan ng pamumuhay ng mga tao bilang kasapi ng isang lipunan o komunidad. Ito ay may dalawang uri, ang material na kultura at di-materyal na kultura. Dalawang Uri ng Kultura Kulturang Materyal Kulturang Di-Materyal ✓ kasangkapan ✓ kasuotan ✓ pagkain ✓ tahanan ✓ edukasyon ✓ pamahalaan ✓ pamahiin ✓ paniniwala ✓ relihiyon at pananampalataya ✓ kaugalian ✓ sining at agham ✓ wika Kung susuriin ang mga materyal na kultura ay mga bagay na ating nahahawakan at nakikita. Samantalang ang di-materyal na kultura naman ay mga bagay na hindi nahahawakan at hindi rin nakikita. Kulturang Materyal Kasangkapan Bago pa man dumating ang mga dayuhang Espanyol sa Pilipinas, may iba’t ibang uri ng kagamitang gawa ang ating mga ninuno para sa pang-araw-araw nilang pamumuhay. Natuklasan ito sa mga yungib na ginawa nilang panirahan at sa loob ng mga banga. 4 Inukit, hinasa, pinakinis, at nililok nila ang mga kasangkapan ayon sa kagamitang nais nilang mabuo. Ito ay isang katangian ng pagiging malikhain.Sa kasalukuyan, nakikita ang ating kultura sa mga disenyo ng ating kasangkapan iba’t iba man ang uri ng materyal nito. Kasuotan Katangi-tangi rin ang pananamit ng ating mga ninuno noon. Nagkakaiba-iba sila ayon sa kanilang pinagmulan at pag-aangkop sa klima ng kapaligiran. Para sa mga kalalakihan Kangan -pang-itaas na damit na walang kuwelyo at manggas Bahag -kapirasong tela na ginagamit pang-ibaba Putong -kapirasong tela na iniikot sa ulo Para sa mga kababaihan Baro- pang-itaas na may mahabang manggas Saya-kapirasong tela o tapis na iniikot sa baywang. Patadyong - ang tawag ng mga Bisaya rito. Pagkain Dahil hindi pa marunong magtanim ang mga ninunong Pilipino noong unang yugto ng prehistorikong panahon nanggagaling lamang sa dagat, ilog, at mga punongkahoy sa kagubatan ang kanilang pagkain. Sa pakikipag-ugnayan sa ibang pangkat ng tao sa lalawigan ay natuto silang magsaka kung kaya’t naidagdag sa kanilang pagkain ang kanin at mga lamang ugat. Niluluto nila ang kanilang pagkain sa palayok o sa bumbong ng kawayan. Nakakamay sila kung kumain sa dahon o sa bao ng niyog. Umiinom sila sa pinakinis na bao o biyas ng kawayan. 5 Tahanan Walang naging tiyak na tirahan ang ating mga ninuno kaya sila ay tinawag na nomadiko. Kung saan may pagkain silang makukuha doon sila namamalagi ng pansamantala. Batay sa mga pagsasaliksik ng mga magaaral o dalubhasa sa pinagmulan ng tao, nanirahan muna sila sa loob ng kuweba. Sa paglipas ng panahon, natuto silang gumawa ng isang palapag na bahay na yari sa pawid, kahoy, kawayan, sawali, at kugon. Ang sahig ay yari sa kawayan at nakaangat sa lupa. Ang silong ng bahay ay imbakan ng mga panggatong, kagamitan sa pagsasaka, at kulungan ng mga alagang hayop. Ang batalan naman ang bahagi ng bahay na pinaglalagyan ng tapayan ng tubig. Kulturang di-Materyal Edukasyon Natutong sumulat at bumasa ang ating mga ninuno bunga ng kanilang karanasan at pagmamasid sa kalikasan. Sa tahanan, ang mga babae ay tinuturuan ng mga ina ng gawaing pantahanan tulad ng pagluluto, paglalaba, at pag-aalaga ng bata. Ang mga lalaki naman ay tinuturuan ng kanilang ama sa mga gawaing kailangan sa pang- araw-araw na pamumuhay tulad ng pangangaso at pangingisda. Ang kalalakihan at kababaihan ay nagtutulungan sa pagbubungkal ng lupa, pagtatanim, at pag-aani sa mga lupang sakahan. Kaugalian Maraming kaugalian ang ating mga ninuno. Halimbawa, bago mag-asawa ang lalaki ay naninilbihan sa pamilya ng babaeng ibig niyang pakasalan. Siya ay umiigib ng tubig, nagsisibak ng kahoy, at tumutulong sa pagbubungkal ng lupa. 6 Pamahalaan Noon pa man ay may kaalaman na sa pamamahala ang ating mga ninuno. Balangay ang tawag sa kanilang pamayanan. Binubuo ito ng tatlumpu hanggang isangdaang pamilya. Datu ang tawag sa pinuno na tinutulungan ng pangkat ng mga matatanda na tinatawag na Maginoo. Sila ang nagbibigay payo sa datu. Ang datu ang nagpapatupad ng mga itinakdang batas. Bagama’t ang sistema ng pamamahala sa kasalukuyan ay sumusunod sa batas na itinakda ng ating bansa, may ilang bahagi ng kultura ng ating mga ninuno ang umiiral pa rin. Halimbawa, ang mga tao ay naghahain ng reklamo at nilulutas ang hindi pagkakaunawaan sa kanilang Barangay Hall. Ang kapitan ang siyang namamagitan sa dalawang panig. Pamahiin Karamihan sa atin ay naniniwala sa mga pamahiin superstitious beliefs. Halos lahat ng mga okasyon sa ating buhay ay may mga pamahiin na pinaniniwalaan ng mga nakatatanda. May mga taong nagsasabing wala naman tayong napapala sa pagsunod nito sa kadahilanang ito ay hindi nakabatay sa katuwiran o kaalaman tulad ng baligtarin ang kasuotan kapag naliligaw sa kagubatan dahil maaari raw pinaglalaruan ng mga engkanto, iwasan ang pagputol sa mga punong pinaniniwalaang tinitirhan ng mga engkanto dahil babalikan ka nito. Paniniwala at Relihiyon Bathala ang tawag sa itinuturing na Panginoon ng ating mga ninuno. Itinuturing nila itong 7 pinakamakapangyarihan sa lahat. Naniniwala silang may lugar na pinupuntahan ang mga kaluluwa kapag namatay na ang mga tao. Naniniwala din sila sa kapangyarihan ng iba’t ibang espirituwal na tagabantay tulad ng diyos, diwata, at anito. Ang mga ito ay kaisa ng kalikasan kaya’t sinasamba, pinapahalagahan, at pinapangalagaan nila ang mga ito sa pamamagitan ng pagsamba sa imahe na yari sa kahoy, bato, o ginto. Dinadasalan at inaalayan pa nila ang mga ito ng pagkain. Sining at Agham Makikita ang mga nakaukit at nakalilok sa bubong at ibang bahagi ng bahay ng ating mga ninuno. Ibaiba rin ang disenyo at hugis ng kanilang mga kagamitan gaya ng krus, bulaklak, tatsulok, at iba pa. Ang pagkahilig nila sa sining ay ipinapakita rin sa mga tattoo nila sa katawan. Ito ay patunay na nakaka-angat sa buhay ang ating mga ninuno. Wika Mahigit 100 wika at diyalekto ang salita ng ating mga ninuno. Ang walong pangunahing wika ay Iloko, Pangasinan, Kapampangan, Tagalog, Bikolano, Hiligaynon, Sinugbuanong Binisaya, at Waray. PANIMULANG PAGTATAYA PANUTO: Isulat sa linya ang salitang TAMA kung ang pangungusap ay nagpapahayag ng wasto at MALI naman kung hindi wasto. _____1. Ang bawat lugar ay may nakagawiang mga gawain na nagpapasalin-salin mula pa sa mga ninuno hanggang sa kasalukuyan. 8 _____2. May dalawang uri ng kultura ang Pilipinas. _____3. Ang pagkain ay hindi bahagi ng ating kultura. _____4. Katangi-tangi rin ang pananamit ng ating mga ninuno noon. _____5. Ang kulturang materyal ay mga bagay na hindi nahahawakan at hindi rin nakikita _____6. Ang kulturang di-materyal ay mga bagay na nahahawakan at nakikita. _____7. Walang tiyak na tirahan ang ating mga ninuno noong unang panahon. ____8. Ang pagluluto sa palayok ay ginagawa pa rin sa iba’t ibang lalawigan. ____9. May mahigit na 200 wika at diyalekto ang salita ng ating mga ninuno. _____10. Natutong sumulat at bumasa ang ating mga ninuno bunga ng kanilang karanasan at pagmamasid sa kalikasan PAGSANAYAN NATIN PANUTO: Isulat sa linya ang KM kung ang nasa bilang ay Kulturang Materyal at KDM kung ito ay Kulturang Di- Materyal. ______1. tahanan ______9. agham ______2. wika ______10. kaugalian ______3. relihiyon ______11. paniniwala ______4. kasuotan ______12. pananamit ______5. kasangkapan ______13. simbahan ______6. sining ______14. edukasyon ______7. pamahalaan ______15. pamahiin ______8. pagkain 9 LINANGIN NATIN Gawain 1. PANUTO: Hanapin ang tamang sagot sa loob ng kahon. Isulat ang letra sa linya. a. edukasyon b. kasangkapan c. kasuotan d. kaugalian e. pagkain f. pamahalaan g. paniniwala h. pananampalataya i. sining j. tahanan k. wika ___1. Inukit, hinasa, pinakinis, at nililok ang ilan sa mga kagamitan na ginamit nila sa kanilang pang araw – araw na pamumuhay. ___2. Baro’t saya ang kasuotan ng kababaihan noong panahon ng mga Espanyol. ___3. Ang mga magulang ang nagtuturo sa kanilang mga anak ng mga gawaing bahay, pangangaso, pangingisda, at pagsasaka. ___4. Karamihan sa mga ninunong Pilipino ay palipat-lipat ng tirahan. ___5. Naniniwala ang ating mga ninuno sa iba’t ibang espirituwal na taga-bantay tulad ng diyos, diwata, at anito. ___6. May walong pangunahing wika o diyalekto ang ginagamit sa bansa. ___7. Ang namamahala sa buong komunidad ng sinaunang Pilipino ay isang datu. ___8. Ang pagbibigay ng dote o bigay-kaya sa magulang ng babae. 10 ___9. Nagkakamay kung kumain ang mga sinaunang Pilipino. ___10. Makikita sa mga haligi ng bahay ang nakaukit at nakalilok na mga disenyo. PAUNLARIN NATIN Panuto: Hanapin ang tamang sagot sa loob ng kahon at Isulat sa linya. Bathala bahag kultura putong tattoo baro silong batalan patadyong nomadiko ___1. Ito ang tawag sa kasuotan ng kababaihan na pang- itaas na may mahabang manggas. ___2. Tumutukoy sa kabuoang paraan ng pamumuhay ng mga tao bilang kasapi ng isang lipunan o komunidad. ___3. Ang bahagi ng bahay na pinaglalagyan ng tapayan ng tubig. ___4. Ito ay isang sining ng ating mga ninuno na makikita sa kanilang mga katawan. __5. Ito ang tawag ng mga Bisaya sa isang kasuotan ng kababaihan. ___6. Ito ang imbakan ng mga panggatong ng ating mga ninuno. ___7. Ito ang tawag sa mga sinaunang tao dahil walang silang permanenteng tirahan. ___8. Kapirasong tela na ginagamit pang-ibaba ng kalalakihan. ___9. Tawag sa itinuturing na Panginoon ng ating mga ninuno. ___10. Kapirasong tela na iniikot sa ulo ng kalalakihan. 11 KUWARTER 3 ARALIN 2: MELCs Code: AP3KLR- IIla-2 Pangalan:_____________________________ Petsa:_______ Iskor:______ Layunin: a. Naipaliliwanag ang kaugnayan ng heograpiya sa pagbuo ng uri ng pamumuhay ng mga lungsod o bayan b. Nakatutukoy ng mga halimbawa ng epekto ng lokasyon at klima sa uri ng pamumuhay ng kinabibilangang lungsod o bayan c Naipaliliwanag kung paano nakaiimpluwensiya ang lokasyon at klima sa uri ng pamumuhay ng sariling lungsod o bayan sa rehiyon Konsepto: Mayroong kaugnayan ang pisikal na kapaligiran ng lugar at ang uri ng pamumuhay ng mga tao rito. Saan matatagpuan ang iyong lungsod o bayan? Ano ang panahon sa iyong lungsod o bayan ngayon? Maulan ba o maaraw? Giniginaw ka ba o naiinitan? Sa pagkakaiba-iba ng lokasyon at klima ay nahuhubog at nabubuo ang uri ng pamumuhay sa isang lugar. Heograpiya ang tawag sa pag-aaral tungkol sa kinalalagyan o kinaroroonan ng isang lugar maging ang pamumuhay ng mga tao at iba pang katangian nito. Klima ang tawag sa pangkalahatang kalagayan ng panahon sa isang lugar sa loob ng mahabang panahon. Ang lagay ng panahon o weather naman ang pang araw-araw na kalagayan ng papawirin, kasama na ang ulap, hangin, at temperatura sa isang lugar. 12 Sa lugar ng Mandaluyong ay may mahigit pitong kilometro sa Timog-Silangan ng Maynila. Matatagpuan ang Makati sa Timog nito, Pasig sa Silangan, at sa Hilaga naman ay San Juan at Lungsod ng Quezon. Ang Mandaluyong ay binubuo ng dalawampu’t pitong (27) barangay at may lawak na 11.26 kilometro kwadrado (2596 ektarya) at nahahati sa dalawang distrito. Ang lugar ay bulubundukin at tinatayang natatamnan noon ng mga punong “luyong”, na naging isang basehan sa pagbibigay ng pangalan sa lugar. Ang pinakamataas na lugar ay umaabot sa 40-metro mas mataas sa “sea level” sa may Barangay Wack-Wack, Greenhills. Ang Mandaluyong ay mayroong tatlong daluyan ng tubig, ito ay ang; Maytunas Creek, Buhangin Creek, at Maysilo Creek. Ang Mandaluyong ay nasa gitna ng Metropolitan Manila at tinatawag na “The Heart of the Golden Triangle” sapagkat napapagitnaan ito ng Lungsod Quezon, Maynila at Pasig. Ang dating lupain na natatamnan ng mga puno at palay ay nagtataglay ngayon ng mga naglalakihang mga gusali, pabrika at shopping malls. Sa kabila ng komersiyalisasyon at industriyalisasyon, ang lupain ng Mandaluyong ay nanatiling pang residensiyal pa rin. Ang Lungsod ng Mandaluyong ang isa sa sentro ng kalakalan, industriya at ekonomiya ng Pambansang Punong Rehiyon o NCR at ng bansa. Pangunahing ikinabubuhay ng mga tao rito ay iba’t ibang uri ng serbisyo at industriya. Ang mga lungsod na malapit sa dagat tulad ng Caloocan, Malabon, Navotas, Valenzuela (CAMANAVA) Taguig, Bayan ng Pateros, at iba pa ay pangingisda ang kanilang pangunahing ikinabubuhay. Kapag masama ang panahon o maulan naaapektuhan ang kanilang panghuhuli ng isda. 13 Kung may matinding pag-ulan na nagdudulot ng pagbaha naaapektuhan din ang iba pang kabuhayan ng Kalakhang Maynila. Pansinin natin ang klima ng mga karatig-lugar ng rehiyon. Lahat ng produkto ng ibang mga rehiyon ay dinadala sa NCR tulad ng abaka, niyog, at bigas na karaniwang pananim at pinagkakakitaan sa Rehiyon ng Bicol. Tubo at niyog naman ang angkop sa lugar na ang klima ay higit na maulan kaysa maaraw tulad ng Zamboanga at Tarlac. Kung panahon naman ng tag-ulan at bagyo ay humihina ang kita ng mga mangingisda sa Naujan, Oriental Mindoro. Mapanganib ang dagat dahil sa alon at malakas na hangin. Hindi rin sila makapagbilad ng isdang dinadaing. Ngunit pinaghahandaan ng mga mangingisda ang ganitong pagkakataon. Sila ay nagtatanim, nag-iipon ng tuba, nagpapawid at iba pang maaari nilang pagkakitaan. Gayundin, sa NCR sa mga buwan ng Hunyo hanggang Nobyembre dahil sa habagat kaya ibayong paghahanda ang ginagawa ng mga nasa industriya, pagawaan at serbisyo para matugunan nang matiwasay at maayos ang pangangailangan ng mga tao. Hindi lamang mga pananim at pinagkakakitaan ang nakakaimpluwensiya sa uri ng pamumuhay ng mga tao sa isang lugar. Ibinabagay rin nila ang kanilang kasuotan ayon sa kanilang klima. Sa Pambansang Punong Rehiyon o National Capital Region (NCR) ang modernong kasuotan na kanilang isinusuot ay impluwensya ng mga dayuhang bansa. Ibinabagay din nila ang kanilang kasuotan sa uri ng lugar, trabaho o hanapbuhay na mayroon sila. Halimbawa, kung ikaw ay nagtatrabaho sa isang opisina sa Mandaluyong, corporate attire o damit pang-opisina ang kasuotan mo, kung ikaw naman ay sa Divisoria nagtatrabaho maaari na ang mga 14 pangkaraniwang kasuotang maayos at maganda sa paningin ng tao. Sa ibang lalawigan, klima ang pinagbabatayan ng kanilang kasuotan. Sa lugar na malamig tulad ng Baguio, ang mga tao ay nagsusuot ng makakapal na damit upang hindi ginawin. Manipis at maluwang naman sa katawan ang kasuotan ng mga nasa maiinit na lugar tulad ng Isabela at Tuguegarao. Kung ang lokasyon naman ng isang lalawigan ay laging dinadaanan ng bagyo tulad ng Batanes, ibayong paghahanda ang kanilang ginagawa. Bukod dito, ang kanilang mga bahay ay karaniwang mababa at yari sa bato at kugon ang atip. Bangkang-bahay naman ang tirahan ng mga Samal at Badjao. Ito ang angkop sa kanilang lugar. Dahil dito, masasabing nakakaimpluwensiya ang lokasyon at klima ng isang lugar sa uri ng pamumuhay ng mga tao. PANIMULANG PAGTATAYA PANUTO: Iguhit ang masayang mukha kung ang tinutukoy sa bawat pangungusap ay wasto at malungkot na mukha naman kung hindi. ___1. Ang Mandaluyong ay nasa gitna ng Metropolitan Manila. ___2. Manipis at maluwang sa katawan ang kasuotan ng mga nasa maiinit na lugar tulad ng Lungsod ng Baguio. ___3. Ang Mandaluyong ay mayroong apat na daluyan ng tubig. ___4. Hindi lamang mga pananim ang nakakaimpluwensiya sa uri ng pamumuhay ng mga tao sa isang lugar. ___5. Ang Lungsod ng Mandaluyong ang isa sa sentro ng 15 kalakalan, industriya at ekonomiya ng Pambansang Punong Rehiyon o NCR at ng bansa. ___6. Sa ibang lalawigan, klima ang pinagbabatayan ng kanilang kasuotan. ___7. Pangunahing ikinabubuhay ng mga tao sa Lungsod ng Mandaluyong ay pagsasaka. ___8. Mahalaga ang pagkakaroon ng kaalaman patungkol sa heograpiya. ___ 9. Walang kinalaman ang lokasyon sa pamumuhay at hanapbuhay ng isang tao. ___10. Ang Lungsod ng Mandaluyong ay nahahati sa dalawang distrito. PAGSANAYAN NATIN PANUTO: Hanapin sa loob ng kahon ang tamang sagot at Isulat ito sa linya bago ang bilang. *luyong *corporate attire *klima *bangkay-bahay *lagay ng panahon *Mandaluyong *pangingisda *NCR *serbisyo at industriya *heograpiya ___1. Tawag sa pangkalahatang kalagayan ng panahon sa isang lugar sa loob ng mahabang panahon. ___2. Tinaguriang “The Heart of the Golden Triangle” ___3. Ito ang tirahan ng mga Samal at Badjao. ___4. Ito ang karaniwang kasuotan ng mga taong nagtatrabaho sa isang opisina. ___5. Tawag sa pag-aaral tungkol sa kinalalagyan o kinaroroonan ng isang lugar maging ang pamumuhay ng mga tao. 16 ___6. Ito ay binubuo ng 16 na lungsod at 1 bayan. ___ 7. Ito ang iba’t ibang uri na ikinabubuhay ng mga taong nakatira sa isang lungsod tulad ng Mandaluyong. ___ 8. Pangunahing hanapbuhay sa CAMANAVA. ___ 9. Ito ang tawag sa pang araw-araw na kalagayan ng papawirin, kasama na ang ulap, hangin, at temperatura sa isang lugar. ___ 10 Tawag sa punong pinagmulan ng pangalan ng Lungsod ng Mandaluyong. LINANGIN NATIN Gawain 1. PANUTO: Gamit ang pangunahing direksiyon isulat sa loob ng bawat kahon ang mga lungsod na nakapaligid sa Mandaluyong. 1. 3. 2. Gawain 2 4. PANUTO: Sa loob ng bawat ulap isulat ang tatlong daluyan ng tubig sa Lungsod ng Mandaluyong. (kahit hindi sunod-sunod) PAUNLARIN NATIN Panuto: Bilang isang mag-aaral mahalaga ba saiyo ang pagkakaroon ng kaalaman tungkol sa heograpiya? Bakit? ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ 17 KUWARTER 3 ARALIN 3: Ang Kultura ng Aming Bayan at Lungsod MELCs Code: AP3PKRIIIb-c-3 Pangalan:_____________________________ Petsa:_______ Iskor:______ Layunin: a. Nakatutukoy ang mga halimbawa ng ilang aspeto ng kultura ng sariling lungsod o bayan b. Nailalarawan ang kultura na nagpapakilala ng sariling lungsod o bayan KONSEPTO Kultura Ito ay ang kabuuang paraan ng pamumuhay ng mga tao bilang kasapi ng komunidad o lipunan. Ito ang kabuuan ng mga paraan kung paano ginagawa ng isang pangkat ng mga tao ang mga bagaybagay upang mabuhay. Ito ay maaaring makita sa kanilang wika, panitikan, paniniwala o relihiyon, kaugalian, tradisyon, pagkain at sining tulad ng musika at sayaw. Maaari din itong makita sa kanilang mga batas, kaalaman at moralidad. 18 Ang NCR ay tahanan din ito ng mga makasaysayang lugar at magandang pasyalan at mga industriya at pagawaan ng mga produkto. Maituturing na kayamanan ng Pilipinas ang musikang likha sa kawayan. Taon-taon, dinudumog ng mga bumibisitang dayuhan at mga Kababayang Pilipino ang Bamboo Organ ng Lungsod ng Las Piñas upang marinig ang kahali-halinang himig nito mula sa ihip ng kawayan. Ito ay nakalilikha ng tunog na gaya ng huni ng umaawit na ibon at iba pang himig mula sa trumpeta, baritone at iba pang kasangkapang pang-musika. Ang taunang International Bamboo Festival ay ipinagdiriwang sa Lungsod ng Las Piñas. International Bamboo Festival Sa Lungsod ng San Juan, na karatig-lungsod ng Maynila ay may pagdiriwang din, ito ay ang pagdiriwang ng Pista ni San Juan Bautista Pista ng San Juan 19 Ngunit kaiba ito sa pagdiriwang ng Pista ng Itim na Nazareno. Madalas na ipinagdiriwang ang kapistahan ng mga santo sa kanilang kamatayan ngunit hindi si San Juan Bautista. Siya lamang ang santo na ang kaniyang kapanganakan ang ginugunita. Karaniwang nagbabasaan ang mga handang makipagsaya, na halos maligo na sa kalsada; habang binubuhusan naman ng tubig ang ilang naglalakad o mga nakasasakyang dumaraang motorsiklo, pedicab, traysikel, dyip, bus, at iba pa. Ang tradisyong ito ay pinaniniwalaang tanda ng ating pagkakabinyag bilang mga Kristiyano. Dagdag pa rito ay ang paniniwalang ang mabasa sa pagdiriwang na ito ay simbolo sa pagtanggap ng biyaya mula sa Panginoon. Pista ng Itim na Nazareno. Katulad ng Pista ng Itim na Nazareno, Ipinapakita ng bawat deboto ang mga paraan ng kanilang pananampalataya at pananalig sa Diyos. Pagmasdan ang mga paraan ng pananampalataya at pananalig Pista ng Itim na Nazareno ng mga deboto sa mga nabanggit na pagdiriwang. Pamaypay Festival. Nagkaroon ng paligsahan sa pagsayaw na gamit ang pamaypay sa pagdiriwang na ito. Pamaypay Festival 20 Ipinapakita rito ang iba’t ibang uri ng pamaypay na may iba’t ibang hugis at kulay na siyang sumisimbolo sa makulay na kasaysayan at mayamang tradisyon ng mga taga-Caloocan sa paggamit ng pamaypay sa iba’t ibang paraan. PANIMULANG PAGTATAYA PANUTO: Bilugan ang mga halimbawa ng ilang aspeto ng kultura ng sariling lungsod o bayan. Isulat sa patlang ang iyong nabilugang sagot. P I S T A N I S A N J U A N B A U T I S T A A Z O P U Y T R E W Q A Z W A A L Z Q A Z L M V H Y U I K U J H G D S S M Q T X W N X O A B K K J H G D C X S A N L B A U C E J C O Y N B U J D S V H D E H S G O S R V R U V I P M J H G D F S C G F G D G O D A N T A B U A K B M N K R I S T I Y A N O D F T K V Y Y L V D S C D D S F S F S F R C H J Y I N T F I B I E H O X A Y R U I J G L J D U N B R 1. ___________________________ 2. ___________________________ 3. ___________________________ 4. ___________________________ 5. ___________________________ 21 E O J H F D S X G H C C D Y A F K M U M N E S P K H J K F S S C B G C X N K L H I K M W T A K I K H H F S X C V B N M F L D H I D O I T I M N A N A Z R E N O K J G I T D O D C V E X D G H V F E W S D F G K L Y R F A A F A T A S D F G H J K L Z X C V B T M S K Y D L Y O I U Y Y T R E W Q H L J K J H G L P S PAGSANAYAN NATIN PANUTO: Hanapin sa loob ng kahon ang tamang sagot at isulat sa patlang. baritone Huni ng ibon Mandaluyong Bamboo Organ Itim na Nazareno Kristiyano kultura trumpeta Pamaypay Festival Caloocan Las Piñas Pista ni San Juan Bautista kultura 1. Ang kabuuang paraan ng pamumuhay ng mga tao bilang kasapi ng komunidad o lipunan ay tinatawag nating _________________________. 2. Dinudumog ng dayuhan ang ___________________________ upang marinig ang kahali-halinang himig nito mula sa ihip ng kawayan. 3. Ang taunang International Bamboo Festival ay ipinagdiriwang sa __________________________. 4. Pagpapakita ng bawat deboto ng kanilang pananampalataya at pananalig sa Diyos. Ito ay ang pista ng ___________________ 5. Ang tradisyong ito ay pinaniniwalaang tanda ng ating pagkakabinyag bilang mga __________________________. 6. Ang pagdiriwang na ito ay pagpapakita ng iba’t ibang uri ng pamaypay na may iba’t ibang hugis at kulay na siyang sumisimbolo sa makulay na kasaysayan at mayamang tradisyon ng _________________. 7. Ang pagkakaroon ng paligsahan sa pagsayaw na gamit ang pamaypay sa pagdiriwang ay tinatawag na pagdiriwang ng _____________________. 22 8. Sa Lungsod ng San Juan, na karatig-Lungsod ng Maynila ay may pagdiriwang din, ito ay ang pagdiriwang ng ________________________. 9-10. Ito ay nakalilikha ng tunog na gaya ng huni ng umaawit na ibon at iba pang himig mula sa_________________at __________________tulad ng iba pang kasangkapang pangmusika. LINANGIN NATIN Gawain 1. PANUTO: Pag-isipan ang pinakatanyag na pagdiriwang ng inyong lungsod o bayan. Paano nag-umpisa ito? Punan ang bawat patlang sa talata tungkol sa pagdiriwang upang mailarawan ito. ________________ (Pamagat) Ang aming pagdiriwang ay tinatawag na _____. Ito ay dinaraos tuwing _____. Ang pagdiriwang ay tungkol sa _____. Ipinagdiriwang ito dahil _________. Kaming mga tiga rito ay _____ (ginagawa ng mga tao) sa selebrasyon. Hinihikayat ko ang lahat na pumunta sa aming lungsod o bayan. Damhin ninyo ang aming kultura. Gawain 2. PANUTO: Sagutin ang sumusunod na tanong. a. Bilang isang mag-aaral, ano ang epekto sa iyo ng mga kultura sa iyong sariling lungsod o bayan? 23 PAUNLARIN NATIN PANUTO: Lagyan ng araw ( ) kung ito ay kultura na nagpapakilala ng sariling rehiyon o lungsod at buwan ( ) naman kung hindi. _____1. National Museum of the Philippines _____2. Pista ni San Juan Bautista _____3. Intramuros _____4. Luneta Park _____5. Ati-atihan Festival _____6. Banaue Rice Terraces _____7. Sapatos at bakya na mula sa Marikina _____8. Pista ng Itim na Nazareno _____9. Chocolate Hills _____10. Pintados Festival 24 KUWARTER 3 ARALIN 4: Nakikilala ang Kultura ng Aking Rehiyon sa Aming Makasaysayang Lugar MELCs Code: AP3PKRIIId-4 Pangalan:_____________________________ Petsa:_______ Iskor:______ Layunin: a. Nakatutukoy ng ilang makasaysayang pook ng lungsod at bayan sa rehiyon b. Nasasabi ang kahalagahan ng mga makasaysayang pook upang makilala ang kultura ng kinabibilangang lungsod o bayan sa rehiyon. Konsepto: Sa araling ito, matututuhan natin na ang mga makasaysayang lugar sa ating lungsod o bayan sa rehiyon na nagpapakilala rin ng ating kultura. Sa pamamagitan ng pag-alam ng mga makasaysayang lugar na matatagpuan sa ating lungsod at bayan sa rehiyon, magkakaroon tayo ng dagdag na impormasyon upang ipakilala ang kultura ng ating lungsod at bayan sa rehiyon. Ano kaya ang ipinapahiwatig ng mga makasaysayang lugar ng ating lungsod? Paano ipinapakilala ng mga makasaysayang lugar ang ating lungsod? Mga Makaysayang Lugar o25Bantayog sa Mandaluyong Nakikita ba natin ang ating kasaysayan sa mga lugar o pook ng ating lungsod at bayan? Nakikita rin ba natin sa PLAZA NG TATLONG BAYANI Lokasyon: A.Bonifacio, Itaas Hagdang Bato. Isang patunay at magandang halimbawa na ang Mandaluyong ay may mahalagang bahagi sa KKK ni Andres Bonifacio. Kasama ni Andres Bonifacio sa paghihimagsik sa mga Kastila noong Agosto 29,1898 ang dalawang katutubong Mandaluyong na kasapi ng KKK ay sina: Laureano Gonzales at Vicente Leyva (General Kalentong) Itinatag sa pangunguna ni Congressman Neptali Gonzales. Ito ay sentro ng kultura at turismo ng lungsod. Dito rin matatagpuan ang SilidAklatan ng Lungsod, ang kauna-unahang Congressional Library of the Philippines. Sa harapan ng gusali ay makikita ang bantayog ni Neptali Gonzales Sr., naging pangulo ng Senado ng Pilipinas. DON BOSCO TECHNICAL COLLEGE: Matatagpuan sa Kalye ng General Kalentong. Ito ay dating tinatawag na “San Carlos Seminary” Ito ay nagsilbing headquarter ng mga sundalong Hapon noong World War II. 26 KABAN NG HIYAS EDSA Shrine: Ito ay matatagpuan sa sangandaan ng EDSA at Ortigas Avenue. Itinayo bilang pagkilala sa isang “Bloodless Revolution” na gawa ng mga Pilipino laban sa isang diktador. Ito ay sentro ng mapayapang pag-aaklas upang ibalik ang demokrasya at karapatan ng bawat Pilipino. Ang nasabing Rebolusyon ay naganap noong Pebrero 22-25, 1986. SAN FELIPE NERI CHURCH: Ito ay isang matandang simbahan sa lungsod na siya ring unang pangalan na ibinigay ng mga prayle sa ating lungsod. Ito ay tinatawag ding “Bayan” o sentrong Mandaluyong. Naging saksi ito sa madugong sagupaan ng mga Pilipino at Kastila Ang Silid-Aklatan ng Lungsod ay matatagpuan sa gusali ng Kaban ng Hiyas. Ito ang kauna-unahang Congressional Library of the Philippines. 27 SHAW BOULEVARD: Ito ay tinawag dati na Jose Rizal Boulevard at hango sa pangalan ng isang Amerikanong si William James Shaw na siyang nagtatag ng Wack Wack Golf & Country Club. Ito ay simbolo ng pagbibigay-pugay sa mga Mandalenyo, kilala man o hindi, na naging bayani para sa kalayaan ng Mandaluyong. DAMBANA NG MGA ALA-ALA PANIMULANG PAGTATAYA PANUTO: Basahin ang sumusunod na pahayag at lagyan ng √ ang nagpapakita ng pagpapahalaga sa mga bantayog/makasaysayang pook sa iyong rehiyon. ____1. Ipagmalaki ang mga makasaysayang pook sa lahat ng tao, dayuhan man o hindi. _____2. Sirain ang bantayog ng Dambana ng Ala-ala. _____3. Mag-alay ng mga bulaklak tuwing araw ng paggunita ng kamatayan ng mga bayani. _____4. Pahalagahan at isapuso ang kahulugan ng mga bantayog. _____5. Hamakin sinuman na namumuna nang hindi maganda sa mga makasaysayang pook ng bansa natin. 28 PAGSANAYAN NATIN PANUTO: Pagtapat-tapatin ang sumusunod na makasaysayang pook sa Mandaluyong. Piliin ang letra ng tamang sagot sa bawat bilang. A ___1.Naging saksi ito sa madugong sagupaan ng mga Pilipino at Kastila. Ito ay isang matandang simbahan sa lungsod ng Mandaluyong. B a. Kaban ng Hiyas b. Shaw Boulevard ___2.Dito naganap ang “Bloodless Revolution noong Pebrero 22-25, 1986. ___3.Ito ang nagsilbing headquarter ng mga sundalong Hapon noong World War II. ___4.Dito matatagpuan ang SilidAklatan ng Lungsod, ang kaunaunahang Congressional Library of the Philippines. ___5.Ito ay tinatawag dati na Jose Rizal Boulevard, hango sa pangalan ng Amerikanong si William James Shaw na siyang founder ng Wack-Wack Golf & Country Club. c. Edsa Shrine d. San Felipe Neri Church e. Don Bosco Technical College LINANGIN NATIN Gawain 1. PANUTO: Sagutin ng TAMA kapag ang pangungusap ay nagpapaliwanag sa pagkakakilanlang kultura ng ating lungsod at MALI kapag ang pangungusap ay hindi nagpapaliwanag sa pagkakakilanlang kultura ng ating lungsod. 29 ____1. Ang Don Bosco Technical College ay makasaysayang pook sapagkat ginawang headquarter ng mga sundalong Hapon noong World War II. ____2. Ang Kalye Kalentong ay ipinangalan kay Vicente Leyva upang hindi siya makalimutan ng mga Mandalenyo. ____3. Ang Shaw Boulevard ay tinawag dati na Jose Rizal Boulevard upang bigyan ng parangal ang ating pambansang bayani. ____4. Ang Jose Rizal University ay itinuturing na makasaysayan sapagkat dito nag-aral ang dating pangulong Ramon Magsaysay. ____5. Ang bantayog ng Tatlong Bayani ay nagpapaalala sa kabayanihan nina Andres Bonifacio, Laureano Gonzales at Vicente Leyva (General Kalentong) noong panahon ng mga Espanyol. Gawain 2. PANUTO: Sagutin ang tanong a. Paano mo maipapakita na pinapahalagahan mo ang mga makasaysayang lugar sa inyong lungsod o bayan? ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________ PAUNLARIN NATIN PANUTO: Piliin ang letra ng wastong sagot. 1. Bakit may mga monumento o bantayog sa mga makasaysayang lugar sa ating lungsod? A. para magkaroon ng dekorasyon ang lugar B. para may lugar na pagtitipunan ang mga tao C. para malaman ang hangganan at lawak ng isang lugar D. para matandaan ang mahalagang pangyayari sa mga lugar na iyon 30 2. Ang mga bantayog na ito ay nagpakilala sa kasaysayan at kultura ng ating lungsod. Alin ang HINDI kabilang? A. Monumento ni Emilio Jacinto B. Dambana ng mga Ala-ala C. Plaza ng Tatlong Bayani D. Kaban ng Hiyas 3. Mapahahalagahan ko ang mga makasaysayang lugar sa ating lungsod sa pamamagitan nang may _________ A. paghanga at pagmamayabang B. pag-alinlangan at paggalang C. paggalang at pagmamahal D. pagmamahal at pagtitiwala 4. Bakit naging makasaysayang lugar ang San Felipe Neri sa ating lungsod? A. dahil dito nagmula ang pangalan ng ating lungsod B. dahil maraming humahanga sa pagkagawa dito C. dahil dinarayo ito ng mga turista D. dahil maraming nagsisimba dito 5. Ano ang layunin ng pagtatayo at pangangalaga sa mga makasaysayang lugar? A. magkaroon ng mga lugar na pinaglilibangan B. mapalaganap ang kaunlaran sa ating bansa C. makaranas ng katarungan ang bawat tao D. mapanatili ang pagkakakilanlan ng lugar 31 KUWARTER 3 ARALIN 5: Kultura Ko at Kultura Mo, Magkaiba at Magkapareho MELCs Code: AP3PKR-IIIe-5 Pangalan:_____________________________ Petsa:_______ Iskor:______ Layunin: a. Nakapaglalarawan ng ilang halimbawa ng kultura ng ilang lungsod at bayan sa rehiyon b. Nakapaghahambing ng ilang aspeto ng kultura ng karatig na rehiyon sa sariling kultura Konsepto: Sa araling ito, matutuhan natin na may pagkakapareho at pagkakaiba ang ating kultura sa kultura ng ibang lungsod at bayan sa rehiyon. Magkakaroon tayo ng dagdag na impormasyon upag makilala ang kultura ng mga lungsod at bayan sa ating rehiyon. Ako at Ikaw, Saan nga ba Nagkaiba? Araw ng Lunes, magkasamang naglalakad ang magkaibigang Anna at Jaime habang patungo sa paaralan. Masaya sila habang nag-uusap sa bago nilang pagaaralang leksiyon. Sa wakas ay narating din nila ang kanilang paaralan. Doon ay nakita nila ang kanilang mga kapuwa mag-aaral na naghihintay sa labas. 32 Napansin nila ang isang batang babae na nakahiwalay sa karamihan. Nilapitan nila ito at kinausap. Ang kaniyang pangalan ay Bea. Nalaman nila na kalilipat lamang ng pamilya nito ng tirahan sa kanilang lugar kung kaya’t siya ay doon na mag-aaral. Nahihiya man ay nakipagkamay ang bagong mag-aaral. Nang dumating ang kanilang guro na si Gng Funtinilla. “Magandang umaga po, Gng. Funtinilla!” ang bati ng mga mag-aaral. “Magandang umaga rin naman, halina kayo sa ating silid-aralan.” Pumasok na rin ang mga mag-aaral sa silid-aralan. Ipinakilala ni Gng. Funtinilla ang bagong magaaral sa kanilang klase. Siya ay nagmula sa Rehiyon V o Bicol Region. Tinawag niya si Bea upang magpakilala at magbigay ng impormasyon tungkol sa sarili. Nalaman nila na Bicolano ang kaniyang diyalekto. Nagdaraos din ng mga piyesta sa kanilang rehiyon. Isa sa mga piyesta na dinarayo ng ibang lalawigan, ang “Our Lady of Peñafrancia,” isang pagdiriwang na ginaganap sa loob ng siyam na araw tuwing buwan ng Setyembre sa Naga City. Mahilig sila sa pagkaing may gata at maaanghang. Ang produkto ng kanilang bayan ay masarap na pili. Ipinagpatuloy ni Gng. Funtinilla ang pagtalakay sa Rehiyon V bilang bahagi ng kanilang aralin. Ang mga Bicolano ay magalang, matatag, at masipag tulad ng mga Tagalog sa Pambansang Punong Rehiyon na maka-Diyos, at matulungin. Mayroon din silang 33 pagbabayanihan, pakikisama, pagtanaw ng utang na loob. at mabuting pagtanggap sa mga bisita. Masayahin din sila tulad ng mga Tagalog. Kung kaya’t nahahawig ang kaugalian dito. Maging sa paniniwala at tradisyon ay nagkakapareho sila. Naniniwala rin ang mga Bicolano sa pamahiin at mga kasabihan. Ilan sa mga tradisyon na mayroon sila ang Pasko, Piyesta, at Bagong Taon. Ang “pagmamano o mano” at paggamit ng “po at opo” ay pagpapakita ng paggalang sa nakatatanda. Pagkatapos ng talakayan ay nag-iwan ng pangkatang gawain si Gng. Funtinilla. Lumapit ang mga kamag-aral nila kay Bea at kinausap siya upang maging kaibigan nila. Ayon kay Gng. Funtinilla, mahalagang malaman ang pagkakatulad at pagkakaiba ng mga rehiyon. Nagkakatulad at nagkakaiba man ng kaugalian, paniniwala, at tradisyon, nagkakaisa naman sila sa pagpapanatili nito. PANIMULANG PAGTATAYA PANUTO: Suriin kung Tama o Mali ang isinasaad ng pangungusap sa bawat bilang. ______1. Mahilig sa maaanghang na pagkain ang mga taga-Bicol. ______2. Ipinagdiriwang ang kapistahan ng Itim na Nazareno tuwing ika-9 ng Enero. ______3. Ang mga Tagalog sa Pambansang Punong Rehiyon ay mahilig din sa pagkaing may gata. ______4. Magkakatulad ang kultura at paniniwala ng mga nasa Pambansang Punong Rehiyon at ang Rehiyon ng Bicol. ______5. Ang Kultura ay tumutukoy sa paraan ng pamumuhay na nakagawian ng tao. 34 PAGSANAYAN PANUTO: NATIN Kumuha ng krayola. Kulayan ng kulay pula ang salita kung ang kultura ay nagmumula sa karatig bayan, kulay dilaw naman kung ang kultura ay nagmula sa Pambansang Punong Rehiyon, at kulay berde naman kung ang kultura ay parehong nagmula sa karatig bayan at Pambansang Punong Rehiyon. LINANGIN NATIN Gawain 1. Itala sa data retrieval chart ang pagkakatulad at pagkakaiba sa iba’t ibang aspeto ng kultura na napagaralan na. Isulat din kung ano ang pinagkaiba ng kanilang kultura. Kultura Sariling Lungsod o Ibang Lungsod o Bayan Bayan Wika at Diyalekto Hal: Tagalog Bicolano Pagkain at Produkto Sayaw, Sining, at iba Kaugalian Paniniwala Tradisyon 35 Gawain 2. PANUTO: Lagyan ng tsek (√) ang magkapareho kung pareho ang kultura ng sariling lungsod o bayan at ng karatig na rehiyon batay sa nabasang kuwento, at lagyan naman ng tsek (√) ang magkaiba kung ang kultura ay magkaiba. Kultura Magkapareho Magkaiba 1. Paggamit ng “po at opo” 2. Pagdaraos ng mga pista. 3. Diyalektong ginagamit 4. Uri ng pagkain 5. Paggalang sa mga matatanda o nakatatanda PAUNLARIN NATIN Panuto: Piliin ang tamang sagot sa loob ng kahon. Karatig Lungsod o Bayan Pambansang Punong Rehiyon Magkapareho _____________1. Mahilig sa pagkaing may gata _____________2. Tagalog _____________3. Paniniwala _____________4. Bicolano _____________5. Tradisyon _____________6. Mahilig kumain ng maanghang _____________7. Pagiging magalang _____________8. Pagiging masipag _____________9. Pagdiriwang ng Pasko, piyesta at bagong taon _____________10. Dito nagmula ang masarap na pagkaing pili. 36 KUWARTER 3 ARALIN 6: Nakilala Kami sa Aming Kultura MELCs Code: AP3KLR- IIg-6 Pangalan:_____________________________ Petsa:_______ Iskor:______ Layunin: a. Nakapaglalarawan ng sariling lungsod o bayan sa ibat-ibang aspekto ng kultura kagaya ng pagdiriwang, paniniwala, wika, tradisyon at iba pang kaugalian b. Nakapagpapakita ng kahalagahan ng kultura upang makilala ang sariling lungsod at bayan sa rehiyon Konsepto: Marahil, maitatanong natin kung bakit mahalaga na alamin natin ang ating kultura. Naranasan mo na bang matanong kung taga-saang lugar ka? O di kaya narinig mo na ba ang iyong mga magulang na tinatanong kung, “Tagasaan sila?” Narinig mo rin ba ang mga nagsasabi, “Ah, siya ba si Nene, iyong taga-Navotas?” Ang mga tanong na ito ay nagpapakita lamang na mahalagang malaman kung anong kultura ang lugar na pinanggalingan ng bawat isa. 37 Ang Aking Kultura Magkakaroon ng lakbay-aral ang mga mag-aaral sa Paaralang Elementarya ng Mapayapa sa Biyernes. Buong siglang ibinalita ng kanilang guro sa Araling Panlipunan ang paglalakbay sa museo. Lileth: Nakapunta ka na ba sa museo ng ating lungsod o bayan? Sam: Hindi pa nga eh, nais ko talagang makarating doon. Sasama ka ba? Lileth: Oo naman, gusto ko talagang sumama sa lakbayaral natin. Sam: Kung gayon, magpaalam tayo sa ating mga magulang upang tayo ay makasama. Lileth: Oo nga. Halika na sabay na tayong umuwi. Dumating ang Sabado. Lahat ay masayang naghihintay sa bus na kanilang sasakyan. Maging sina Lileth at Sam ay hindi makapaniwalang makasasama sila. Habang naglalakbay, nakita nila ang mga kakaibang pagkain sa kanilang lungsod o bayan. Naroon ang mga kakaning tulad ng pansit, bibingka, puto, kutsinta at iba pa. Nakita rin nila ang mga makasaysayang pook tulad ng Intramuros sa Lungsod ng Maynila at iba pang mga lumang simbahan, tulad ng Manila Cathedral at Simbahan ng San Agustin. Tunay ngang mayaman ang lungsod sa kanilang paniniwala. 38 Naniniwala sila sa Diyos at karamihan ay mananampalataya. Narating din nila sa wakas ang kanilang destinasyon. Sam: Narito na tayo sa museo. Tingnan mo ang ganda ng museo. Lileth: Oo nga! Hindi tayo nagkamali sa pagsama. Sam: Halika, sundan natin sila sa loob.Lalong namangha sina Lileth at Sam sa kanilang natuklasan kung paano nabuo ang museo. Ang mga taga-Maynila ay likas na malikhain at may pagpapahalaga sa yamang pangkasaysayan ng bansa. Nalaman din nila kung paano naitatag ang Intramuros sa panahon ng mga Espanyol. At kung paano pinanatili at pinapahalagahan ng mga tagaMaynila ang mga makasaysayang pook at lugar na siyang naging dahilan ng pagiging kilala nito maging sa ibang bansa. Lileth: Ano kaya ang naitututulong ng kultura sa ating lungsod? Sam: Naku, malaki ang naitutulong nito dahil nakikilala ang ating lungsod. Lileth: Oo nga, Sam. Nakikilala tayo dahil sa magagandang katangian natin at sining. Sana huwag mawala ang mga ito. Sam: Ayon sa nakita at nabasa ko, nakakatulong din ito upang mapanatili natin ang ating ugnayan sa ating mga ninuno at sa hinaharap. Nagiging daan din ito upang mapaunlad natin ang ating pamumuhay. 39 Lileth: Tama ka diyan Sam! Ako rin, nalaman ko na malaki ang ginagampanang papel ng kultura natin sa turismo. Nakikilala tayo sa ating kagalingan at pagpapahalaga sa ating pagkaPilipino. Sam: Tumpak! Ayun, mukhang paalis na ang bus natin. Halika na at baka tayo maiwan! PANIMULANG PAGTATAYA PANUTO: Isulat ang Tama kung wasto ang tinutukoy sa pangungusap at Mali kung hindi wasto. __________1. Nagdiriwang ng Panagbenga Festival ang Lungsod Pasig. __________2. Ang Lungsod ng Mandaluyong ay nagdiriwang ng Labandero Festival. __________3. Kilala ang Lungsod ng Marikina sa paggawa ng matitibay at magagandang sapatos. __________4. Kilala ang Bayan ng Pateros sa paggawa ng balot. __________5. Ipinagdiriwang sa Lungsod ng Makati ang Moriones Festival. PAGSANAYAN PANUTO: NATIN Lagyan ng tsek () ang mga larawang nagpapakilala sa lungsod o lalawigan sa Pambansang Punong Rehiyon at ekis (X) naman kung hindi. ___1. ____2. Pista ng Itim na Nazareno Labandero Festival 40 ___3. ___4. Panagbenga Festival Sapatos Festival ___5. Sinulog Festival LINANGIN NATIN Gawain 1. PANUTO: Lagyan ng tsek () kung ang sumusunod ay tumutukoy sa papel na ginagampanan ng kultura ng lungsod o bayan sa rehiyon at ekis (X) naman kung hindi. _______1. Paglago ng turismo sa lungsod o bayan sa rehiyon. _______2. Paglaganap ng krimen at kaguluhan. _______3. Pagtaas ng antas ng kalagayan ng pamumuhay. _______4. Pagdami ng suliranin sa kapaligiran. _______5. Napapanatili ang mga kaugalian, paniniwala, at tradisyon. ______6. Nakikilala ang angking katalinuhan at katangian ng mga mamamayan. ______7. Pagkaunti ng kabuhayan at kita ng lungsod o bayan sa rehiyon. ______8. Pagdami ng tiwali o hindi tamang gawain sa pamahalaan. ______9. Pagkakaroon ng ugnayan ng iba’t ibang lungsod o bayan sa rehiyon. ______10. Pagdating ng kalamidad at kahirapan. 41 Gawain 2. PANUTO: Sumulat ng isa hanggang tatlong pangungusap na nagpapakilala sa iyong lungsod o bayan. 1. Paano mo ipapakilala ang sarili mong lungsod o bayan sa mga dayuhan? ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ 2. Paano mo ipapakita na ipinagmamalaki mo ang iyong sariling bayan o lungsod sa mga dumarayo? ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ PAUNLARIN NATIN PANUTO: Magdikit o gumuhit ng larawan sa loob ng kahon na nagpapakilala sa kultura ng iyong lungsod o bayan. 42 KUWARTER 3 ARALIN 7: Mga Pangkat ng Tao sa Lungsod at Bayan sa Rehiyon, Igagalang Ko MELCS-AP3PKR-IIIf-7 Pangalan:_____________________________ Petsa:_______ Iskor:______ Layunin: a. Nakapaglalarawan ng pagtulong sa iba’t ibang pangkat ng mga tao sa mga lungsod at bayan sa kinabibilangang rehiyon b. Nakapagpapakita ng pagpapahalaga ng iba’t ibang pangkat ng mga tao at pangkat-etniko sa mga lungsod at bayan ng sariling rehiyon KONSEPTO Sa araling ito marapat na palalimin pa ang pagkakaunawa sa mga pangkat na kabilang sa sariling lungsod o bayan sa pamamagitan ng pagpapakita ng pagpahahalaga sa pagkakaiba-iba ng bawat pangkat sa isa’t isa. Mga Pangkat ng Tao sa Aking Lalawigan “Ang unang pangkat ng mga taong dumating sa ating bansa ay ang mga Ita, sila ay ating mga ninuno” Mataman kong pinapakinggan ang mga salitang ito na lumalabas sa bibig ng aking guro habang ipinapaliwanag 43 ang pinagmulan ng lahing dakila, ng lahing marangal, ng lahing Pilipino. “Sila ay maitim, pandak, sarat ang ilong at kulot ang buhok,” Tinignan ko ang aking kulay, kinapa ko ang aking ilong, hinawakan ko ang aking buhok. Ako ba ang tinutukoy ng aking guro? Napayuko ako kasabay ng pagbaling ng tingin sa akin ng aking mga kaklase. At kahit hindi ko sila nakikita ay para ko na ring nakikita ang kanilang mga nakangising labi, yung iba nga nakaismid habang pinipigil ang kanilang tawa. Pakiramdam ko`y para akong nauupos na kandila. Oo, isa akong Ita. Kabilang ako sa grupong ito,subalit kahit gaano ko man pilitin ang aking sariling mag-isip ay hindi ko mahanapan ng matinong kasagutan kung bakit kung ituring ang mga katulad ko ay hindi kabilang sa lahing Pilipino, at kung minsan nama‘y hindi kami itinuturing na tao. Minsan sa isang linggo kami dati bumababa sa patag kung araw ng palengke para magtinda. Isinasama ako ni Inang sa pagtitinda ng mga gulay, prutas at uling na pinaghihirapan nila ni Amang. Tuwang-tuwa ako dati sapagkat makikita ko ang patag, ang sentro ng tinatawag nilang kabihasnan. Subalit hindi ko maintindihan kung bakit iba ang turing sa amin ng mga tao sa patag. Para kaming mga iba sa kanila. Hinding-hindi ko makalimutan minsang bulyawan si Inang ng isang bumibili ng paninda namin dahil ayaw ibigay ni Inang sa presyong gusto niya ang gulay na tinda, paano ba naman e luging-lugi na kami. Sobrang barat kung tumawad. Ang ganda pa mandin ng Ale, pusturang44 postura at halatang kagagaling ng simbahan, may belo pa kasi at rosaryong nakasabit sa kanyang leeg. Napakunot noo ako. Maraming tanong ang naglalaro sa isipan ko, maraming bakit ang gusto kong masagot, kaya nga natuwa ako ng sabihin ni amang na doon na kami sa patag titira. Doon na rin daw ako mag-aaral. “Naku, huwag ka ng umalis dito, malupit ang mga tao sa patag, lalaitin ka lang nila, pandidirihan”. Ito ang mga salita ni Itang, kalaro ko nang sabihin ko sa kanyang bababa na kami. Pero hindi ako natinag. Dalawang linggo na kami sa patag at isang linggo pa lang ako sa paaralan ng mapatunayan kong totoo ang mga sinabi ni Long. Hindi lang isang beses kong naranasang laitin, apihin at pandirihan, hindi dahil sa may ginawa akong masama kundi, dahil sa isa akong Ita. Gusto ko ng umuwi sa amin, doon sa bundok sa aking tunay na tahanan, kung saan walang nanlalait at nang-aaway sa akin. Naalala ko tuloy sina Itang, Nonong, Bokbok, Lotlot at Neneng. Siguro, sa oras na ito ay masaya silang naglalaro, nagtatakbuhan at nagtatawanan. Pero naisip kong hindi dapat ako sumuko. Lalaban ako, hindi ko dapat isuko ang aking nasimulang pakikipaglaban sa maling pananaw ng mga tao sa mga katulad ko. Ang aking laban ay inaari kong hindi lang akin, kundi laban ko at ng lahat ng mga Itang katulad ko. Kung susuko ako‘y, para ko na ring isinuko ang aking buhay at pagkatao laban sa mapanuring mata at mapanghusgang tao dito sa patag. 45 “Naintindihan nyo ba ang ating aralin ngayon? May mga katanungan ba kayo o mga gustong idagdag? Nagtaas ako ng kamay at tumayo. Kasabay ng muling pagbaling ng mga mapanghusgang mata ng aking mga kaklase ay nagsalita ako. “Naintindihan ko po ang ating aralin Ma’am. Ang hindi ko lang po maintindihan ay kung bakit marami pa rin at meron pa ring mga kababayan natin ang hindi makaintindi na lahat tayo ay mga Pilipino, magkakapantay anuman ang kulay at hitsura. Sa paningin ng Diyos, walang mataas o mababa sa atin, nilikha tayong kawangis niya. Nakalulungkot po talaga ang pangyayaring ito.” “Totoo pong isa akong Ita. Maitim ang balat, kulot ang buhok, sarat ang ilong at pandak. Hindi ko po ito ikinahihiya kahit marami ang natatawa at nanlalait sa akin at sa mga katulad ko. Bakit? Dahil alam ko at naniniwala na mas dapat mahiya ang mga taong ito, na sila ang dapat pagtawanan dahil hindi sila makaunawa at ang mas masaklap, ayaw nilang umunawa.” Ang mga matang nag-uusig kanina ay naramdaman ko na lamang na tumitig pababa, ang mga mahihinang tawanan ay bigla na lang naglaho. Kanina, kung ang pakiramdam ko ay parang isang kandilang unti-unting nauupos, ngayon, hindi na. Pakiramdam ko ngayo’y para akong kandilang nasindihan at ngayoy buong ningning na nagliliwanag. 46 PANIMULANG PAGTATAYA PANUTO: Sagutan ang sumusunod mula sa kuwentong binasa. 1. Paano inilalarawan ang mga Ita sa kuwentong binasa? ________________________________________________________________ 2. Paano pinakitunguhan ang tagapagkwento ng kanyang mga kaklase? ________________________________________________________________ 3. Ano ang kahanga-hangang katangian ng batang Ita sa kuwento? ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ PAGSANAYAN PANUTO: NATIN Basahing mabuti ang mga pahayag sa bawat bilang. Lagyan ng masayang mukha ang patlang kung ang pahayag ay nagpapapakita ng tamang gawain at malungkot na mukha kung hindi. ____ 1. Tinutulungan ang kapuwa bata na katutubo na nadapa at nagkasugat. ____ 2. Tinuturuan ang bagong kaklase na galing sa probinsiya na magsalita ng tuwid na Tagalog. ____ 3. Iniiwasan ni Bimbo ang kaklase niyang mayroon itim na balat at kulot na buhok. ____4. Masayang tinanggap ng buong klase ang bagong kamagaral na Mangyan. ____5. Pakikilahok sa proyekto ng barangay tungkol sa pagtuturo sa pagbasa at pagsulat sa mga katutubo sa kanilang lugar. ____6. Lihim na pagtawanan ang kaklaseng sarat ang ilong. ____7. Tangkilikin ang mga produktong gawa ng mga katutubong pangkat. ____8. Pagtawanan ang mga Igorot dahil sa mga suot nitong 47 katutubong damit. ____9. Turuan ang kaklaseng Badjao na maghugas muna ng kamay bago kumain.. ___10. Hikayatin ang ibang mga kaibigan na isali sa anumang gawain ang kaklaseng katutubo. LINANGIN NATIN Gawain 1. PANUTO: Isulat ang Tama kung wasto ang isinasaad ng pangungusap at Mali kung hindi. _____1. Umiiyak ang kaklase mong Mangyan sapagkat walang makipaglaro sa kanya,sinulyapan mo lamang ito at umalis ka rin. _____2. Napansin mo ang bago mong kaklaseng Tausog na walang baon,hinatian mo siya ng baon mong tinapay. _____3. May aktibidad kayo sa klase at napansin mo na walang kumukuhang kapareha sa kaklase mong Aeta nginitian mo ito at sinabihang kayo na lang ang maging magkapareha. _____4. May bago kayong kamag-aral na Negrito,napansin mo na nilagyan ng iba mong kamag-aral ang bag ng ibang bakanteng upuan upang di niya ito upuan, pasimpleng ginaya mo rin ang ginawa ng mga kaklase mo. _____5. Bilang lider ng grupo sa gagawing proyekto,hiningan mo ng suhestiyon ang kaklase mong Badjao. _____6. Tinutukso at pinagtatawanan ang sumasayaw ng isang katutubong sayaw. _____7. Lihim na pagtawanan ang kaklase na hirap magsalita ng Ingles. _____8. Kinaibigan mo ang mga katutubo na bagong lipat sa inyong lugar. _____9. Babalewalain ang mga pangangampanya na makalikum ng pondo para sa kapakanan ng mga katutubong pangkat ng lalawigan. _____10. Tinuruan mo ng patakaran ng larong baseball ang bagong kaklase na Aeta. 48 Gawain 2. A. PANUTO: Magtala ng mga hakbang o paraan kung paano ka makatutulong sa mga katutubong pangkat sa iyong lungsod kaugnay sa kalusugan,edukasyon at komunikasyon. 1.________________________________________________________ 2.______________________________________________________________ B. Magtala ng limang pangako kung paano pahahalagahan o pakikitunguhan ang mga katutubo sa inyong lugar. 1.______________________________________________________________ 2.______________________________________________________________ PAUNLARIN NATIN Panuto: Gumupit ng larawan na nagpapakita ng pagtulong sa pangtangkilik o pagsuporta sa mga produktong gawa ng katutubong pangkat at idikit ito sa loob ng kahon. Isulat ang dahilan kung bakit ito ang iyong napili. 49 KUWARTER 3 ARALIN 8: Sining Mo, Pahahalagahan Mo: Mga Sining ng Lungsod o Bayan sa Rehiyon MELCS- AP3KLR- IIh-8 Pangalan:_____________________________ Petsa:_______ Iskor:______ Layunin: a. Nakapagsasabi ng ilang sining mula sa iba’t ibang ; lungsod o bayan tulad ng tula, awit, at sayaw b. Nakapaglalahad ng mga paraan upang mapahalagahan at maisulong ang pag-unlad ng sining mula sa iba’t ibang lungsod o bayan Konsepto: Ang bawat lungsod at bayan sa ating rehiyon ay may kani-kaniyang gawang sining na ipinagmamalaki. Ito ay maaaring sayaw, awit, o mga tula na sadyang likas sa mga lungsod at bayan sa rehiyon. At upang ito ay higit na mapaunlad at makilala rin sa ibang lugar, marapat lamang na tangkilikin at palaganapin ito. 50 Larangan ng Panulat Si Ildefonso P. Santos Jr., ay isang manunulat at arkitekto “Father of Philippine Landscape” na isinilang sa Baritan, Malabon. Siya ay kilalalang manunulat sa Tagalog noong panahon ng mga Amerikano. Kahanga-hanga ang kanyang mga tula dahil sa mga pananalita na ginamit niya. Ang kanyang mga tula ay simple at karaniwan, ngunit puno ng diwa at damdamin. Ang ilan sa kanyang mga tula ay ang sumusunod Tatlong Inakay, Gabi, Ang Guryon, Sa Tabi ng Dagat, Ulap at Mangingisda. Larangan ng Panulat Si Severino Reyes, ay isa ring mahusay na manunulat na tubong Sta. Cruz, Maynila. Siya ay kilala sa pangalang Lola Basyang. Ang ilan sa mga isinulat ni Severino Reyes ay Walang Sugat, Huling Pati, Minda Mora, Mga Bihag ni Cupido, Mga Pusong Dakila, RIP, Ang Kalupi, Mga Kuwento ni Lola Basyang at iba pa. Ang RIP ay isang sarsuelang sinulat ni Don Binoy upang tuyain ang Moro-moro sa pagkamatay nito.Siya ay tinaguriang “Ama ng Sarswelang Tagalog” 51 Larangan ng Pagpipinta Si Fernando Amorsolo ang pinakamahalagang alagad ng sining sa ating bansa. Siya ay ipinanganak sa Paco, Maynila. Siya ay isang pintor ng mga larawan ng mga tao at tanawing pambaryo ng Pilipinas. Dahil sa mga gawa at gawain ng kaniyang malikhaing mga kamay, sa tulong ng lapis at pintura, tinagurian si Amorsolo bilang unang Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas sa pagpipinta. Siya ay kinilala na “Ang Maestro” at Grand Old Man”. Larangan ng Pagpipinta Si Pacita Abad ay nakilala sa larangan ng sining.Siya ay kinilala sa abstakto at sa sariling taktikang pampagpipinta na tinawag na “trapunto” o salitang Italyano na “quilting”. Ginamit niya ang kanyang talent upang isulong ang mga political na kwento ng mga Filipina,at ang mga kalagayang panlipunan.Siya ang kauna-unahang babeng napasama sa “Ten Outstanding Young Men” (TOYM) noong 1984. 52 Larangan ng Musika Si Cecile Licad ay isang tanyag na piyanista.Binasagan siyang “piyanista ng isang piyanista” ng The New Yorker,ang kanyang kasiningan ay pinaghalong likas na musikero at mahusay na pagsasanay.Kilala siya sa Musikang Klasikal Larangan ng Musika Si Ferdinand Pascual Aguilar,higit nakilala bilang si Ka Freddie Aguilar.Siya ay tinatawag na makabansang mang-aawit.Kilala siya sa pag-awit ng “Bayan Ko” na naging awit ng Rehimeng Marcos noong Rebolusyon ng EDSA noong 1986.Iniwan ni Freddie Aguilar ang kanyang mga magulang at ang kanyang pag-aaral noong siya ay 18 na taong gulang.Dahil dito nilikha niya ang kantang “Anak”. Larangan ng Sayaw Lisa Teresita Pacheco Macuja-Elizalde ay naging unang Filipina prima ballerina, at unang foreign soloist na sumali sa Kirov Ballet. Siya ang directress ng Ballet Manila School-isang sentro ng pagsasanay para sa ballet propesyonal na steeped sa Russian Vaganova method. 53 Larangan ng Sayaw Sa larangan ng sayaw,Si Francisca Reyes Aquino,na isang guro ang naging tanyag sa ginawa niyang pag-aaral sa katutubong sayaw.Siya ay kinilala bilang Mother of Philippine Folkdancing. Masusi niyang pinag-aralan ang katutubong sayaw ng iba’t-ibang lugar ng bansa,sinulat niya ang lahat ng hakbang na hindi niya binago ang orihinal na galaw nito.Natapos niyang sulatin ang kanyang mga aklat sa sayaw kasama ang musika at kaukulang hakbang nito. Iskultura Si Eduardo Castrillo ay isang makabagong eskultor na lumililok sa metal.Siya ay ipinanganak sa Santa Ana,Maynila.Siya ay isang Cultural Heritage Awardee.Isa ring artist at designer ng alahas.Ginawa niya ang malaking estatwa ni Kristo kasama ang kaniyang mga apostol sa Huling Hapunan sa Loyola Memorial Park sa Lungsod ng Marikina. 54 Kilalang Sining ng Rehiyon Sitsiritsit (Tagalog Folk Song) I Sitsiritsit alibangbang Salaginto’t salagubang Ang babae sa lansangan Kung gumiri’y parang tandang II Santo Niño sa Pandakan Putoseko sa tindahan Kung ayaw mong magpautang Uubusin ka ng langgam III Mama, mama, namamangka Pasakayin yaring bata Pagdating sa Maynila Ipagpalit ng manika IV Ale, ale, namamayong Pasukubin yaring sanggol Pagdating sa Malabon PANIMULANG PAGTATAYA Ipagpalit ng bagoong PANUTO: Pagkilala o pagtukoy sa mga alagad ng sining ng lungsod o bayan. Hanapin sa Hanay B ang hinihingi sa Hanay A. 55 Isulat ang sagot sa patlang. A B __1. Lola Basyang A. Pacita Abad __2. Unang Pilipinang “Prima Ballerina” B. Eduardo Castrillo __3. Manunulat at mamahayag na mula sa Lungsod ng Malabon C. Freddie Aguilar __4. Lumilok ng estawang “Huling Hapunan” D. Benedicto R. Cabrera __5. Sumulat ng “Guryon” E. Ildefonso P. Santos Jr. __6. Mother of Philippine Folk Dancing” F. Cecille Licad __7. Nakilala sa awiting “Bayan Ko” G. Fernando Amorsolo __8. Piyanesta nakilala sa “Musikang Klasikal” H. Francisca Reyes Aquino __9. Naging tanyag sa mga obrang “trapunto” I. Lisa Macuja Elizalde 10. Tanyag sa katawagang ang “ Maestro” J. Severino Reyes PAGSANAYAN NATIN PANUTO: Punan ang graphic organizer. Sulatan ng hinihinging impormasyon sa bawat kolum. Sundan ang halimbawa sa ibaba. Alagad ng Sining Ildefonso B. Santos Jr. Bansag Larangan Likhang Sining Father of Philippine Lanscape Panulat tula 56 LINANGIN NATIN Gawain 1. PANUTO: Kilalanin kong sinong alagad ng sining ang binabanggit sa pangungusap. Hanapin ang sagot sa loob ng kahon. Severino Reyes Fernando Amorsolo Ildefonso P. Santos Benedicto Reyes Eduardo Castrillo Freddie Aguilar Pacita Abad Liza Elizalde Macuja Cecille Licad Francisca Reyes Aquino _______________1. Isang tanyag na iskultor na lumilok ng estatwa ni Kristo kasama ang kaniyang mga apostol. ______________2. Piyanista ng mga piyanista 57 ______________3. “Father of Philippine Landscape”. ______________4. Unang Filipinang foreign soloist na sumali sa Kirov ballet. ______________5. Tinatawag na makabansang mang-aawit. ______________6. Ginamit niya ang kanyang talento upang isulong ang mga politikal na kuwento ng mga Filipina. ______________7. Ama ng sarswelang tagalog. ______________8. Siya ay kilalalang manunulat sa Tagalog noong panahon ng Amerikano. ______________9. Isang guro ang naging tanyag sa ginawa niyang pag-aaral sa katutubong sayaw. ______________10. Kinilala na “Ang Maestro” at “Grand Old Man” dahil sa galing niya sa lapis at pintura. Gawain 2. PANUTO: Sumulat ng maikling talata tungkol sa kilalang sining sa inyong lugar na nais mong matutuhan. Bakit? ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ 58 PAUNLARIN NATIN Panuto: Magdikit o gumuhit ng larawan sa loob ng kahon na nagpapakita ng sining ng sariling lungsod. 59 SANGGUNIAN: DepEd MELC Q3 Aralin 1 Code: AP3KLR- IIla-1 DepEd MELC Q3 Aralin 2 Code: AP3KLR- IIla-2 DepEd MELC Q3 Aralin 3 Code: AP3PKR-IIIb-c-3 DepEd MELC Q3 Aralin 4 Code: AP3PKR-IIId-4 DepEd MELC Q3 Aralin 5 Code: AP3PKR-IIIe-5 DepEd MELC Q3 Aralin 6 Code: AP3KLR- IIIf-6 DepEd MELC Q3 Aralin 7 Code: AP3KLR- IIIg-7 DepEd MELC Q3 Aralin 8 Code: AP3KLR- IIlh-8 1. Araling Panlipunan 3 Kagamitan ng Mag-aaral 2. https://sulatkamay101.wordpress.com/tag/aeta/ 3. Araling Panlipunan 3 Kagamitan ng Mag-aaral 4. https://www.slideshare.net/youihate/mga-bantog-na-pilipinong-pintorat-iskultor 5. https://www.slideshare.net/ofhel/pambansang-alagad-ng-siningnational-artists Para sa mga katanungan o puna, sumulat o tumawag sa: Department of Education – Schools Division Office-Mandaluyong Calbayog Street, Highway Hills, Mandaluyong City 1500 Telefax: (632) 79552557 Email Address: sdo.mandaluyong@deped.gov.ph ●www.depedmandaluyong.org 60
0
advertisement
Download
advertisement
Add this document to collection(s)
You can add this document to your study collection(s)
Sign in Available only to authorized usersAdd this document to saved
You can add this document to your saved list
Sign in Available only to authorized users