Journal of Engineering, Mechanics and Modern Architecture
Vol. 2, No. 5, 2023 ISSN: 2181-4384
BOG‘ QATOR ORALARINI ISHLOV
BERADIGAN QIYA USTUNLI ISHCHI
ORGANLARNI PARAMETRLARNI
NAZARIY ASOSLASH
Annotation:
Key words:
Information about
the authors
Maqolada bog‘ qator oralariga agdargichsiz tekis ishlov beradigan
plug-yumshkichning qiya ustunli ishchi organlarini bo‘ylama masofasi
nazariy asoslangan. Qiya ustinli paraplova tipi plug-yumshkichning ishchi
organi bo‘ylma masofasi nazariy asoslashda plug-yumshkich tuproqqa ishlov
berganda kam energiya sarflagan holda tuproqqa agrotxexnik talablar
darajasida ishlov berishda ishchi organlar orasiga yumshatilgan tuproq
palaxsasini qiqilib qolmaslik shartidan kelib chiqqan holda aniqlangan.
plug-yumshatkich, tuproq, qiya,bog‘, plug, bog ‘dorchilik, ishchi organ,
bo ‘ylama, meva.
Prof.F.M.Mamatov (QarMII)
PhD. D.B.Irgashev (QarMII)
magistrant G’.T.Otamurodov
Kirish
Mamlakatimizda bozor iqtisodiyoti davrida aholini oziq-ovqat mahsulotlariga, sanoatni esa xom
ashyoga bо‘lgan talabini qondirish hozirgi kunda qishloq xо‘jaligi oldida turgan eng muhim dolzarb
vazifalardan biri bо‘lib qolmoqda va respublikamiz hukumati bu sohaga katta e’tibor qaratmoqda.
О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 23-oktabrdagi «О‘zbekiston Respublikasi
qishloq xо‘jaligini rivojlantirishning 2020-2030-yillarga mо‘ljallangan strategiyasini tasdiqlash
tо‘g‘risida»gi PF-5853-son О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil
23-oktabrdagi
«О‘zbekiston Respublikasi qishloq xо‘jaligini rivojlantirishning 2020-2030-yillarga mо‘ljallangan
strategiyasini tasdiqlash tо‘g‘risida»gi PF-5853-son Farmoni ijrosini ta’minlash, meva-sabzavot va
uzumchilik sohasida yuqori qо‘shilgan qiymatli mahsulotlar ishlab chiqarish, eksport hajmini oshirish,
foydalanishdan chiqqan va lalmi yerlarni о‘zlashtirish, paxta, g‘alladan qisqartirilayotgan maydonlarga
eksportbop qishloq xо‘jaligi ekinlari ekishni kо‘paytirish, shuningdek, bog‘, tokzordan samarali
foydalanishni yо‘lga qо‘yish. Bog‘dorchilik–bu xalq xo‘jaligining muhim sohasi bo‘lib, u aholini yuqori
vitaminli mahsulotlar bilan taʼminlaydi, bu esa inson salomatligi va uzoq umr ko‘rishida ijobiy taʼsir
ko‘rsatadi. Hozirgi vaqtda turli xil mevali daraxtlar nafaqat mamlakatimizda, balki dunyoning boshqa
mamlakatlarida ham eng keng tarqalgan hisoblanadi. Masalan, hozirgi vaqtda dunyoda har yili 60 dan 70
million tonnagacha olma yetishtiriladi. Asosiy yetkazib beruvchilar: Xitoy (23 mln. tonna), AQSH (4,5
mln. tonna), Polsha (3 mln. tonna), Turkiya (2,3 mln. tonna), Italiya (2,1 mln. tonna), Fransiya (2,1 mln.
tonna), Germaniya (2 mln. tonna).
Biroq bugungi kunda bog‘dorchilik va uzumchilikning qо‘yilgan masalalarga tо‘liq javob bermaydi
meva hosildorligi 57,7 s/ga, uzum 57,4 s/ga yoki mavzud imkoniyatlarga qaraganda 2-3 marta kamni tashkil
qiladi. Hosildorlikning pastligi ishlov berish texnologiyasining buzilishi ya’ni tuproq iqlim sharoitini
xisobga olmagan xolda о‘z vaqtida va sifatli ishlov berish bilan bog‘liqdir. Kо‘p yillik meva daraxtlarining
ildiz sistemasining yaxshi rivojlanishida bog‘ qator oralari tuproqlariga sifatli ishlov berish eng asosiy
42
Journal of Engineering, Mechanics and Modern Architecture
Vol. 2, No. 5, 2023 ISSN: 2181-4384
vazifalardan biri xisoblanadi. Kо‘zlangan maksadga erishish uchun agrotexnik tadbirlarni sifatli
bajirilganda yukori samara beradi.
Xozirgi kunda bog‘ qator oralarini tuproqlarini ishlashda foydalaniladigan texnikalarning eng
asosiy kamchiliklari, daraxt tubidagi begona о‘tlarning tо‘liq yо‘qotilmasligi, ishlov berish sifatining
talab darajasida bajarilmaganligi sababli xosildorlikka salbiy ta’sir kо‘rsatadi. Bundan tashqari qator
oralarida marzalarning xosil bо‘lishi ishlov bernilgan yuzalarning notekisligi sababli keyingshi
ishlarni amalga oshirishda bir kancha kiyinchiliklar tugdiradi va namgarchilikni yо‘qolishga olib keladi.
Ohirigi 10-yillikda tog‘ oldi xududlarida kо‘p yillik bog‘ va uzumzorlar borpo etishga maqsad qilingan.
Bundan tashqari xozirgi kungacha bog‘ qator oralariga asosiy ishlov berishda, jumladan
traktorga tirkaladigan PS – 3-30, PS- 3-30G tirkama bog‘ pluglari; PLS-5-25, LN-5-25B markali yuza
yumshatadigan pluglar, PRN-4-35, PN-4-35, «Paxar», PNS-4-35, PN-3-35R, PN -2-30R markali va boshqa
osma pluglar, KRU-5.4, KRN-4.2, KON-2.8, KSSH-5A, KXTS-4.2, KSL-5a-1 markali kultivatorlar
ishlatiladi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Bu pluglarning kamchiliklaridan biri tuproqni yon tomonga ag‘darib qator oralarida marza va
ariqlar hosil qiladi. Bu esa keyingi ishlarni bajarish uchun sarf xarajatlarni oshishiga olib keladi.
Bundan tashqari plug korpusi tuproqni yon tomonga ag‘darib tashlagandan sо‘ng uning ostida
shudgorlanmagan maydon hosil bо‘ladi va natijada qо‘shimcha og‘ir qо‘l mehnatini talab qiladi.
Bog‘dorchilikda hozirgi kunda qо‘llaniladigan mavjud texnologiyalar va agregatlarning energiya va
metall sarfi yuqori, kо‘p qо‘shimcha qо‘l mehnati talab qiladi. Bog‘ qator oralariga ishlov berish uchun chet
el davlatlarda, jumladan Rossiya, Ukraina, Avstriya, Gollandiyada yangi ilg‘or texnika va texnologiyalar
yaratilan bо‘lib, ular bu texnologiyalardan samarali foydalanib kelmoqda. Biroq bizning iqlim
sharoitimiz ularnikidan tubdan farq qilganligi sababli bu texnikalarni respublikamizda qо‘llanilishi kutilgan
natijalarni bermaydi.
Hozirgi vaktda bog‘ dorchilikda tuproqka minimal ishlov beradigan samarali texnologiyalarni
kо‘llash, bundan tashqari bir necha texnologik operatsiyalarni kombinatsiyalashgan usulda amalga
oshirish maqsadga muvofiqdir. Shuning uchun izlanishlar maqbul texnologiyalarni asoslash va bu
texnologiyani amalga oshiruvchi mashinalarni yaratish dolzarb muammolardan biri bо‘lib xalq
xо‘jaligida muhim ahamiyatga ega.
Respublikamizda uzum yetishtirishni kо‘paytirishda tog‘ va tog‘oldi hududlar katta ahamiyat
kasb etadi. Bunday hududlarning tabiiy sharoitlari uzumchilikni rivojlantirish uchun juda qulay. Jumladan,
Bо‘stonliq, Parkent, Ohangaron, Urgut, Nurota, Xatirchi, G‘allaorol, Forish, Zomin, Kitob, Yakkabog‘,
Chiroqchi, Shahrisabz, Dehqonobod, Denov, Oltinsoy, Sariosiyo kabi tumanlarda tokzorlarni
rivojlantirish uchun qulay sharoit mavjud.Tog‘ tokchiligining parvarish texnologiyasi birinchi navbatda
tuproqdagi namni saqlab qolish, ekishdan oldin tuproqqa ishlov berishning о‘ta qulay usullarini qо‘llash,
erigan qor va yomg‘ir suvlaridan unumli foydalanish hamda tog‘ yonbag‘irlarida eroziya jarayonlarining
oldini olishga qaratilishi kerak.
Tuproqqa asosiy ishlov berishning qulay muddati kuz va bahor. Xozirgi kunda tuproq va suv
eroziya muammosni yechish uchun olib borilgan ilmiy izlanishlar tuproqqa ag‘darmasdan chuqur ishlov
berish texnologiyasi eng maqul hisoblanadi. Plug yumshatgichni paraplova kо‘rinishdagi turidan bog‘ qator
oralarini chuqur yumshatishda eng yaxshi ishchi organ xisoblanadi.Bog‘ qator oralariga 22-25 sm
yumshatish uchun 1-rasm kelirilganiday ikki xil kо‘rinishda dala sinovlarni о‘tkazib plug-yumshatgichni
ramaga bо‘ylama joylashtirish masofalarini xosil bо‘lgan tuproq fraksiya va ishchi organda xosil bо‘lgan
qarshilik quchlarni taxlil qilib bо‘ylama masofani aniqlab olamiz.
43
Journal of Engineering, Mechanics and Modern Architecture
Vol. 2, No. 5, 2023 ISSN: 2181-4384
a) plugsimon klassik sxemada b) ishchi yuzalari bir-biriga qarama-qarshi
1 –rasm Plug-yumshatgichni ramaga joylashtirish sxemasi
Plug-yumshatishda turoqning suv va havo rejimi yaxshilanib ildiz tizimi yaxshi о‘sadi.Natijada
hosildorlik 35-40% oshadi.
Plug-yumshatgich iskanalari orasidagi minimal masofani oldingi plug-yumshatkich iskanasi
ta’sirida tuproq zarralari kо‘tarilib egat tubiga tushgandan sо‘ng keyingi plug-yumshatgichning iskanasi
ta’sir kо‘rsatishi shartidan aniqlaymiz.Plug-yumshatgich iskanasi ishchi sirtidan tushgan tuproq bо‘lagi
ishchi organ ilgarilanma tezligi Vi va tuproq bо‘lagining chuquryumshatkich iskanasi ishchi sirti bо‘ylab
nisbiy tezligi Vn ning geometrik yig‘indisiga teng bо‘lgan Va boshlang‘ich tezlik bilan (2-rasm) erkin
harakat qilib, bir oz muddat о‘tgandan keyin egat tubiga kelib tushadi.
2-rasm Plug-yumshatkichlar orasidagi minimal bо‘ylama masofani asoslashga doir sxema
Vа  Vи
Vaх  Vи
sin  и
,
cos 
(1)
sin  и
sin  и    ; (2)
cos 
t1 
Vaz  Vи
sin  и
cos и   . (3)
cos 
Vaz Vи sin  и cos  и    (4)

,
g
g cos 
bunda Vi – ish organining ilgarilanma tezligi, m/s.
H V
sin  и
1
cos( и   )t1  gt12  h. (5)
cos 
2
hi – tuproqning iskana ishchi sirti bо‘ylab kо‘tarilish balandligi, m.
Iskanadan chiqqan tuproq bо‘lagini iskana ishlov bergan qatlam tubiga qaytib tushish vaqti
t2 
2H
.
g
(6)
Yuqoridagilarni e’tiborga olgan holda plug-yumshatgich iskanasidan tushayotgan tuproq bо‘laklari
quyidagi masofaga tushadi
X 1  Vи
sin  и
sin( и   )(t1  t2 ) .
cos 
(7)
44
Journal of Engineering, Mechanics and Modern Architecture
Vol. 2, No. 5, 2023 ISSN: 2181-4384
Xulosa. Aniqlangan nazariy taxlillar shuni kо‘rsatadiki plug-yumshatgichlarni bо‘ylama masofasi ishchi
organlar orasiga turoqni tiqilib qolmaslik shartidan kelib chiqib aniqlandi.Qiya ustunli ishchi organlarni
optimal masafada joylashishi plug-yumshshatkichning kam energiya sarflagan holda tuproqqa agrotexnik
talablarga bajargan holda ishlov berishga erihsish mumkin.
Foydalaniladigan adabiyotlar rо‘yxati.
1. О‘zbekiston respublikasi prezidentining qarori meva-sabzavotchilik va uzumchilik tarmog‘ini yanada
rivojlantirish, sohada qо‘shilgan qiymat zanjirini yaratishga doir qо‘shimcha chora-tadbirlar
tо‘g‘risida.
7. Bog‘dorchilik va tokchilik uchun spravochnik. Ribakov A.A taxri ostida / T-1959 y.
8. 3.Irgashev D.B. Plug-yumshatkich ish organlarining ramada joylashish sxemasini asoslash // Agro ilm
– O‘zbekiston qishloq va suv xo‘jaligi. Maxsus son. 2022.
9. Bog‘ va tokzor agrotexnikasi. Mirzayev M.M, Temurov SH.S/ T-1978 y.
10. 5.Mamatov F.M., Fayzullayev X.A., Irgashev D.B., Mustapaqulov
S.U.,
Nurmanova M.S
Kombinatsiyalashgan mashina chuquryumshatkichlari orasidagi bо‘ylama masofasini asoslash.//
Innovatsion texnologiyalar Maxsus son, 2021. – B. 125-129.
11. Uzumchilik.Ma’ruzalar matni .Temurov SH.S / T-2002 y.
12. Плюшев Г.В. Исследование процесса глубокого рыхления почвы выбор оптимальных
параметров рабочего органа пропашного культиватора-глубокорыхлителя для орашаемой зоны
земледелия: Автореф.дисс… канд.тех.наук. – Москва, 1974. – 25 с.
13. 8.Орсик Л.С. Обоснование схемы и параметров безотвального плуга-рыхлителя с наклонными
стойками рабочих органов. Дисс. к.т.н. – М.: 1988. – 186 с.
45