BAB 4 Pemantapan Kesepaduan N a s i o n a l Malaysia Kandungan Menghayati Pengalaman Malaysia Dari Kesatuan ke Perpaduan Perpaduan: Matlamat Diidamkan Detik Perpaduan - Detik Perbezaan Kesepaduan: Tahap Dicapai Kesepaduan Nasional Kesepaduan Sosial -Defisit Sosial Etos Nasional Penyatupaduan: Proses Diusaha Etnik - Tahap Keetnikan, Batas Etnik, Hubungan Sosial Rentas Etnik Alat Penyatupaduan – Tawar-menawar, Perundingan dan Pengantaraan Pengenalan • Kesepaduan Nasional ialah satu proses yang menyatupadukan seluruh masyarakat dan negara supaya setiap anggota masyarakat dapat membentuk satu identiti dan nilai bersama serta perasaan cinta dan banggakan tanah air. • Dalam konteks Malaysia, pemantapan kesepaduan nasional dilaksanakan melalui tiga rangkai proses yang bergerak serentak (perpaduan, kesepaduan dan penyatupaduan) dan didorong oleh tiga motivasi iaitu perpaduan yang diidamkan, kesepaduan yang dicapai dan penyatupaduan yang diusahakan. Menghayati Pengalaman Malaysia:Dari Kesatuan ke Perpaduan Sejarah Mencari Kesatuan • Pembentukan Malaysia ibarat sebuah jigsaw puzzle. • Negeri-negeri dalam Malaysia asalnya terikat kepada pusat-pusat yang berbeza (Siam, Belanda, Britain). • Kemasukan British ke Tanah Melayu membawa pembentukan “kesatuan” & “persekutuan” kepada kewujudan dan Negeri-negeri Selat (NNS) Negeri-negeri Melayu Bersekutu (NNMB) Negeri-negeri Melayu Tidak Bersekutu (NNMTB) • • • • 1946 – Malayan Union dibentuk, namun ditentang dan kemudiannya dimansuhkan. 1948 - Persekutuan Tanah Melayu dibentuk merangkumi semua negeri di Tanah Melayu. 1957 – Kemerdekaan Tanah Melayu menjadi mercu KESATUAN 1963 - Persekutuan Malaysia – meluaskan KESATUAN dengan Semenanjung, Sabah & Sarawak. Membina Kesatuan Berterusan Melalui Tapak Integrasi • Tapak Integrasi (platform for integration) merujuk kepada ruang dan titik pertemuan antara kelompok strategik di Malaysia (etnik, agama, parti politik, NGO, masyarakat sivil dan lain-lain) dalam pelbagai bentuk. • Pendekatan integrasi menjadi pilihan Malaysia dalam mengurus kepelbagaian (diversity), memperakukan perbezaan namun bergerak dalam suasana ‘kesepaduan sosial’ (social cohesion) dengan beberapa tindakan institusional. • Contoh tapak integrasi: Institusi Pilihan Raya 1952 & 1955 – permuafakatan parti politik UMNO-MCA, UMNOMCA-MIC. Simbol dan Struktur KESATUAN – Yang di-Pertuan Agong, Bendera, Lagu Negaraku • Peristiwa 13 Mei 1969 mengakibatkan KESATUAN yang dibina pecah berderai. • Selepas 13 Mei, berlaku perubahan ungkapan dan haluan negara. • Perkataan Kesatuan telah digantikan dengan PERPADUAN • Ungkapan Kesatuan dalam Kepelbagaian tidak lagi digunakan dan digantikan dengan Perpaduan dalam Kepelbagaian Ia diguna pakai semenjak Rancangan Malaysia Kedua (RMK2),1971-1975 sebagai bentuk usaha Penyatuan Sosial • Pasca 13 Mei 1969: Bagaimana keadaan Perpaduan dalam Kepelbagaian di Malaysia? Adakah Malaysia sudah mencapai perpaduan? • Hakikatnya, tiada ukuran objektif dan serius bagi mengukur Perpaduan dalam Kepelbagaian di Malaysia. • Dari segi penilaian umum: hubungan etnik mengalami fasa turun naik, dalam keadaan “stable tension” (ketegangan yang stabil/tegang tapi tenang). • Hanya pada tempoh 2017-2018, usaha untuk mengukur tahap Perpaduan dalam Kepelbagaian dalam kalangan rakyat Malaysia telah dilaksanakan iaitu melalui Indeks Perpaduan Nasional (IPNas) – pengukur tahap Perpaduan dalam Kepelbagaian. Indeks Perpaduan Nasional Malaysia 2018 • Nilai Indeks Perpaduan Nasional Malaysia 2018 yang menggunakan skala 0 – 1 ialah sebanyak 0.567 • Kedudukan nilai ini adalah besar dan menunjukkan bahawa tahap perpaduan di Malaysia berada dalam kedudukan yang baik. • Indeks Perpaduan Nasional (IPNas) dibangunkan dengan berdasarkan kepada TIGA teras utama iaitu: Perpaduan: Tahap Diidamkan Kesepaduan: Tahap Dicapai Penyatupaduan: Tahap Diusahakan • Perpaduan ialah satu proses yang menyatupadukan anggota masyarakat dan negara seluruhnya melalui ideologi negara supaya tiap-tiap anggota masyarakat dapat membentuk satu identiti dan nilai bersama serta satu perasaan kebangsaan bersama dalam kalangan mereka. Perpaduan ialah keSAMAan atau keSATUan - 1 bangsa, 1 agama, 1 bahasa dan 1 negara. Merupakan matlamat akhir yang diidamkan dan menjadi cita-cita, idaman dan harapan yang terus diperjuangkan dalam sesebuah negara berbilang etnik. Perpaduan’ yang diidamkan bersifat utopia yang tidak dapat dilaksanakan iaitu unity is uniformity . Unity is uniformity hanyalah gambaran mengenai masyarakat sempurna yang tidak boleh menjadi kenyataan. • Perpaduan sebagai suatu hasrat yang diidamkan adalah sukar diukur, dilihat secara nyata mahupun berkekalan. Perkara ini biasanya hadir mengikut keadaan, keperluan dan detik-detik tertentu secara formal atau tidak formal dalam kehidupan seharian masyarakat. • Ringkasnya, perpaduan masih diidamkan, manakala apa yang kita lihat wujud hanya 'detik-detik perpaduan' yang terjelma. Detik Perpaduan vs Detik Perbezaan • Detik Perpaduan dan Detik Perbezaan adalah saat yang boleh dilihat berlaku dalam kehidupan seharian masyarakat. • Antara suasana yang sering dilihat menunjukkan munculnya detik-detik perpaduan adalah ketika pergaulan di pasar, mengadakan majlis perkahwinan, tempat makan, sokongan dalam sukan, memberi bantuan ketika bencana dan menikmati cuti umum pelbagai perayaan. • Namun begitu, masyarakat Malaysia juga sering kali berhadapan dengan detik-detik perbezaan yang adakalanya menimbulkan konflik antara kaum. Berpunca daripada isu-isu sensitif - penggunaan bahasa, budaya, ideologi, dimensi agama, tingkah laku sosial, penulisan dan literatur, rasisme dan seumpamanya. Kesepaduan: Tahap Dicapai • Kesepaduan Sosial ialah: keadaan aman, stabil, makmur dan sejahtera yang sudah dicapai di dalam negara melalui pembentukan ‘tapak integrasi’ yang dibina berasaskan prinsip tawar-menawar, perundingan dan pengantaraan. Merupakan fenomena praperpaduan / tahap atau prasyarat sebelum perpaduan dicapai. Wujud kesepakatan sosial antara etnik - bertolak ansur, bekerjasama, saling memahami, tidak bersifat autoriti, menghormati. • Dalam konteks Malaysia, kesepaduan sudah tercapai di negara ini. • Kesepaduan sosial yang kukuh membentuk kesepaduan nasional. • Namun begitu, masih terdapat beberapa hal yang belum diselesaikan atau tertangguh penyelesaiannya yang dilabel sebagai defisit sosial. Defisit sosial dalam masyarakat adalah suatu kerencaman yang tidak boleh dielakkan. • Antara perkara-perkara yang menyumbang kepada defisit sosial ialah etnisiti, gender, agama, politik federalisme, kelas sosial, pendidikan, ruang yang memisahkan penduduk bandar dan desa, bahasa, jurang generasi dan media. Etos Nasional • Etos nasional menyumbang kepada pemantapan kesepaduan nasional. • Dalam konteks Malaysia, konsep Etos Bangsa adalah konsep yang menjelaskan mengenai Etos Nasional Bangsa Malaysia. • Ia berbentuk suatu sentimen yang dipegang, dipercayai dan dikongsi secara bersama oleh kebanyakan ahli-ahli masyarakat. • Etos Nasional ialah ciri-ciri unik masyarakat setempat (nilai, perasaan dan semangat, kepercayaan dan identiti) yang mengikat seseorang individu dengan individu yang lain dan yang mengikat individu dengan negara - etos bangsa terbina apabila masyarakat berkongsi ciri-ciri unik ini. • Menurut Tun Dr. Mahathir Mohamad, bangsa Malaysia boleh dibentuk melalui pemupukan etos bangsa. • Pegangan terhadap etos bangsa akan melahirkan sentimen dan semangat yang akan mempengaruhi kecenderungan serta sikap seseorang individu untuk lebih berjiwa kebangsaan. • Fenomena ini boleh menyumbang kepada kesepaduan sosial dan seterusnya dapat menjamin keharmonian dalam masyarakat. Nilai • Nilai merupakan elemen utama yang menentukan etos bangsa bagi sesebuah masyarakat dan negara. • Semakin kuat sesebuah masyarakat berpegang dan mendukung nilai yang sama, maka secara tersirat semakin kuatlah ikatan yang terbina dalam kalangan mereka. • Nilai yang dimaksudkan merangkumi: 1) Nilai kerjasama – kerjasama yang baik tanpa mengira kaum. 2) Nilai hormat - menghormati kumpulan etnik lain, agama, kepercayaan, budaya dan tradisi yang dipegang oleh setiap kumpulan etnik. Nilai toleransi - menerima dengan hati yang terbuka terhadap perbezaan yang wujud antara etnik. Nilai disiplin diri – menghayati tahap disiplin yang tinggi, menjaga akhlak, keperibadian dan sentiasa mematuhi undang-undang negara. Nilai demokrasi - mengiktiraf semua orang mempunyai hak yang sama, menerima perbezaan politik dan pendekatan perkongsian kuasa, menunaikan tanggungjawab sebagai pengundi, mempunyai kesedaran sosiopolitik dan memahami sistem demokrasi berparlimen yang diaplikasikan dalam sistem pemerintahan negara. 3) 4) 5) Perasaan dan Semangat • Perasaan dan semangat etos nasional merujuk kepada sentimen bersifat kebangsaan yang telah meresap ke dalam jiwa yang merangkumi: 1) Perasaan kekitaan bersama Perasaan kekitaan bersama yang tinggi. Mengiktiraf yang Malaysia adalah kepunyaan bersama semua kumpulan etnik serta mempunyai kesedaran bersama untuk menjaga nama baik negara. 2) Semangat patriotisme dan nasionalisme Penghayatan terhadap semangat patriotisme dan nasionalisme yang tinggi. Memberikan taat setia tanpa berbelah bahagi pada negara dan amat cintakan negara. 3) Kewarganegaraan Malaysia Bangga menjadi warganegara Malaysia. Menyumbangkan khidmat bakti kepada negara. Kepercayaan • Bermaksud keyakinan dan pegangan seseorang individu atau perkumpulan individu terhadap unsur-unsur yang bersifat kenegaraan. • Kepercayaan ini merangkumi aspek seperti: 1) Kepercayaan bahawa individu berkongsi sejarah yang sama. Mengakui dan mengiktiraf bahawa perjuangan mencapai kemerdekaan adalah perjuangan bersama antara pelbagai kumpulan etnik. 2) Keyakinan terhadap perkongsian masa hadapan Sedia untuk bekerjasama dengan kumpulan etnik demi membangunkan negara di masa hadapan. 3) Kepercayaan dan keyakinan terhadap perlembagaan dan undang-undang negara. Memahami bahawa Perlembagaan adalah undang-undang tertinggi negara, yakin dan percaya undang-undang di Malaysia adalah adil dan saksama 4) Kepercayaan dan keyakinan terhadap dasar-dasar negara Yakin dan percaya dasar-dasar Malaysia memberi keutamaan kepada kepentingan rakyat serta membela rakyatnya tanpa mengira etnik, agama dan budaya. 5) Kepercayaan dan keyakinan terhadap kerajaan dan kepimpinan negara Identiti • Identiti yang ditekankan dalam konteks etos bangsa ini bersifat kebangsaan yang dapat melahirkan rasa keterikatan dan kebersamaan di antara satu sama lain di bawah satu payung negara. 1) Identiti sebagai satu bangsa Malaysia (daripada segi penerimaan) 2) Bahasa Malaysia sebagai bahasa kebangsaan 3) Simbol-simbol kedaulatan negara 4) Menyokong barangan buatan Malaysia Penyatupaduan:Proses Diusaha • Penyatupaduan adalah suatu usaha berterusan di peringkat semua lapisan masyarakat (badan kerajaan, NGO, anggota masyarakat) yang dilaksanakan sejak sebelum merdeka sehingga kini (proses menyatupadukan) untuk menyelesaikan defisit sosial dengan membina tapak integrasi di semua lapiran masyarakat dan berprinsipkan tawar-menawar, perundingan dan perantaraan. • Contoh: Sejak kemerdekaan, pelbagai usaha dilakukan oleh kerajaan dalam menyatupadukan rakyat pelbagai kaum. Pengenalan Rukun Negara, Dasar Ekonomi Baru, aktiviti-aktiviti perpaduan seperti gotong royong, ziarah menziarahi, kempen 1 Malaysia dan sebagainya. • Usaha yang berterusan di peringkat semua lapisan masyarakat ini adalah penting dan tidak boleh diberhentikan kerana sifat kepelbagaian yang wujud dalam sesebuah negara akan mengundang potensi konflik. • Dalam kata lain, Malaysia adalah ‘work-in-progress’ ke arah perpaduan justeru itu ia perlu dijaga seperti menatang minyak yang penuh. • Perpaduan yang diidamkan boleh dicapai dengan usaha terus menerus pemantauan kesepaduan dan pembinaan tapak integrasi sebagai instrumen utama penyatupaduan. Etnik - Tahap Keetnikan, Batas Etnik, Hubungan Sosial Rentas Etnik • Tahap keetnikan, batas etnik dan hubungan sosial rentas etnik merupakan • Tahap keetnikan: • Setiap etnik mempunyai antara aspek penting yang perlu diberikan perhatian dalam usaha dan proses penyatupaduan di Malaysia. tahap sensitiviti, toleransi dan keutamaan yang berbeza terhadap aspek budaya meliputi bahasa, agama dan ikatan kekeluargaan. Etnik Melayu Etnik dan India didapati sensitif terhadap elemen agama. Cina dengan elemen bahasa. • Tahap toleransi dan tahap sensitiviti sesuatu kumpulan itu tidak boleh dijadikan pengukuran baik dan buruk ekoran masing-masing etnik mempunyai tahap keutamaan terhadap aspek budaya masing-masing. • Kita perlu memperakui, menerima dan menghormati perbezaan bahasa, budaya, agama dan tradisi hidup kerana masing-masing etnik berpegang dengan teras pembentukan berkumpulan yang berbeza. Batas Etnik • Tebal, nipis atau pupusnya batas etnik seseorang itu akan menentukan sama ada tingkah lakunya dipengaruhi oleh perkiraan etnik ataupun tidak. • Individu yang tebal batas etniknya: Mengutamakan perkiraan etnik di dalam tingkah lakunya. Hanya berhubungan dengan individu lain berdasarkan persamaan etnik hingga wujud masyarakat majmuk, terasing, terpisah dan masing-masing berada dalam kotak masing-masing tanpa diikat oleh nilai yang dikongsi bersama. • Individu yang nipis atau pupus batas etniknya: Mengutamakan perkiraan bersifat bukan etnik hingga boleh berhubung dengan individu-individu lain secara silang kumpulan. Semakin nipis batas etnik akan semakin mudah terbentuknya interaksi antara masyarakat dan akan meningkat kesepaduan sosial dalam masyarakat. • Dalam suasana sosial yang berbentuk sebegini, masyarakatnya lebih bersifat bersatu padu dan harmoni. Dalam proses untuk membentuk penyatuan kaum, batas etnik yang menjadi penghalang perlu dipecahkan dengan baik agar matlamat perpaduan kaum tercapai. Hubungan Sosial Rentas Etnik • Konsep hubungan sosial rentas etnik mula diperkenalkan oleh dua orang sarjana iaitu Putnam dan Varshney yang menekankan kepada jaringan sivik. • Menurut Putnam (2000) - jaringan sivik atau penglibatan sivik merupakan sambungan antara individu dengan kehidupan komuniti, meningkatkan dan mengekalkan hubungan dengan masyarakat komuniti setempat. • Manakala Varshney (2002) menekankan konsep networks of engagement - jaringan sivik antara etnik sangat penting dalam membangunkan keharmonian hubungan antara etnik. • Jaringan sivik antara etnik dibahagikan kepada dua: Interaksi / ikatan berpersatuan (lebih formal) Interaksi / ikatan harian (tidak formal) Modal Sosial • Kedua-dua bentuk interaksi / ikatan ini dianggap sebagai modal sosial yang berpotensi untuk mencipta keharmonian. • Ketiadaan kedua-dua interaksi / ikatan ini akan membuka ruang kepada berlakunya konflik kekerasan. • Interaksi ini boleh berlaku dalam beberapa peringkat seperti: Peribadi – berbual, menziarahi rakan yang sakit, makan bersama, menjemput rakan daripada etnik lain terlibat dengan aktiviti sosial. Komuniti – hidup dalam komuniti pelbagai etnik, menggunakan kemudahan awam secara bersama, dapat bergaul dengan jiran tetangga daripada pelbagai etnik. Institusi – keahlian persatuan pelbagai etnik, terlibat dalam program anjuran institusi. • Hubungan rentas etnik mempunyai kaitan dengan batas etnik - semakin nipis batas etnik, maka semakin mudah terbentuknya interaksi antara masyarakat dan akan meningkatkan kesepaduan sosial dalam masyarakat. • Amalan rentas etnik pada peringkat akar umbi merupakan faktor yang begitu signifikan dalam pembentukan dan pengukuhan kesepaduan sosial di Malaysia serta suatu jaminan kestabilan negara yang berterusan. Alat Penyatupaduan: Tawar-Menawar, Perundingan dan Mediasi (Perantaraan) • Sehingga tertubuhnya Jabatan Perpaduan pada 1969 dan kemudian Kementerian Perpaduan Negara pada 1972, kefahaman mengenai 'perpaduan' adalah bersifat 'pemikiran lama.’ • ‘Pemikiran lama’ mengenai perpaduan bersifat simplistik, mekanistik dan literal yang mempengaruhi setiap lapisan masyarakat dalam keghairahan menginginkan perpaduan. Simplistik - perasaan ambil mudah dengan terminologi perpaduan mengikut kaca mata fizikal. Contohnya, jika lebih kerap makan bersama dengan pelbagai kaum, semakin erat perpaduan. Mekanistik - kandungan perpaduan dibayangkan mempunyai beberapa komponen yang berkait dan bersambung antara satu sama lain dan semua boleh bergerak serentak seperti sebuah mesin. Contoh: Sekolah Wawasan Literal - pemikiran yang diasaskan oleh fahaman yang berasaskan maksud terminologi itu sendiri. Ini bermaksud bahawa istilah perpaduan itu sendiri membawa maksud padu seperti padunya sebuah batu, maka dipersepsikan bahawa akhirnya apabila tercapai perpaduan mesti padu atau solid sifatnya. • Hakikatnya kini, perpaduan kaum belum wujud kerana ia masih longgar dan belum padu dan padat. • Justeru itu, seluruh warga Malaysia perlu mengubah cara berfikir dalam konteks untuk memupuk perpaduan kaum. • Cara berfikir bentuk lama yang sekian lama diamalkan sudah tidak relevan lagi bahkan telah gagal dalam usaha membetuk perpaduan kaum. • Corak pemikiran baharu iaitu tawar-menawar, perundingan dan pengantaraan (bargaining, negotiation and mediation) perlu dicerna dalam fikiran warga Malaysia agar maksud perpaduan dapat dihayati dan dijiwai secara tuntas. • Pemikiran baharu ini perlu mengandungi tiga proses yang dijalankan secara serentak iaitu perpaduan, kesepaduan dan penyatupaduan. Ringkasan Perpaduan, Kesepaduan dan Penyatupaduan Perpaduan Kesepaduan Diidamkan Dicapai Penyatupaduan (diusahakan) • Sebilangan besar negara-negara di dunia menginginkan PERPADUAN. Disebabkan untuk mencapainya adalah sukar, maka segala usaha yang dilaksanakan hanyalah boleh membawa KESEPADUAN yang dianggap sebagai tahap sebelum atau prasyarat kepada PERPADUAN. • Pada tahap ini, banyak perkara yang perlu diselesaikan ekoran terdapat pelbagai defisit sosial yang terkandung dalam KESEPADUAN itu. Usaha-usaha inilah yang bergerak sebagai proses PENYATUPADUAN. • Proses ini tidak akan berhenti kerana selagi ada kepelbagaian, selagi itu usaha PENYATUPADUAN mesti diteruskan. Kesimpulan • Perpaduan adalah apa yang diimpikan dan diidamkan. Namun, untuk mencapainya adalah sukar. • Apa yang dikecapi selama ini hanyalah ‘detik-detik perpaduan’. • Malaysia pada masa ini berada di tahap Kesepaduan Sosial. • Kesepaduan sosial yang mantap dan penghayatan terhadap etos bangsa akan membawa kepada Kesepaduan Nasional. • Dalam usaha untuk mencapai perpaduan, proses ke arahnya iaitu Penyatupaduan terus berjalan dan tidak akan dihentikan ekoran sifat kepelbagaian yang wujud dalam negara.