BESHARIQ GRAND O’QUV MARKAZI
Tuzuvchi:
@jasur_0747
Kanal: @matematika_variant
Abiturientlar va oliy o’quv yurti talabalari uchun
a b
2
a 2 2ab b2
a b a b , a, b 0
f ( x) f ( x) f ( x) 0
sin2 cos 2 1
1
@matematika_variant
2
@matematika_variant
ALGEBRA
Belgilar va belgilashlar
a A - a element A to’plamga tegishli.
2. A B - A, B ning qism to’plami.
3. a A a element A to’plamga tegishli emas.
1.
4.
5.
6.
- bo’sh to’plam.
A B - A va B to’plamlarning birlashmasi.
A B - A va B to’plamlarning kesishmasi.
7.
8.
9.
10.
11.
- mavjud emas.
a A - A to’plamdagi ixtiyoriy a uchun.
A B - A dan B kelibchiqadi.
A B - A ekvivalent B ga, yoki B tengkuchli A ga.
- mavjudlik, mavjudki.
n
12.
a
i 1
i
a1 a2 an
13. x x haqiqiy sonning butun qismi.
14. x x haqiqiy sonning kasr qismi.
n
15.
1
e = lim 1 2, 718281....0 natural logarifm asosi.
n
n
n
15. Faktorial: n! 1 2 3 ..... n 1 n m , n N , 0!=1.
m 1
17. Funksiyaning aniqlanish sohasi - D y .
18. Funksiyaning qiymatlar sohasi - E y .
Sonlar to’plami
1. Natural sonlar to’plami - N : N 1, 2, 3, ... .
2. Butun sonlar to’plami - Z : Z ... , 3, 2, 1, 0, 1, 2, 3, ....
p
q
3. Ratsional sonlar to’plami - Q : Q ; p, q Z , q 0 .
3
@matematika_variant
4. Irratsional sonlar to’plami - I. Cheksiz davriy bo’lmagan
o’nli kasr ko’rinishidagi sonlarga irratsional sonlar deyiladi.
Masalan:
±0,01001000100001...; ±0,5151151113111...; , e, 2, 3,... .
5. Haqiqiy sonlar to’plami - R : R Q I .
6. Тub sonlar to’plami - T: ( faqat 1 ga va o`ziga bo`linadigan
birdan katta natural sonlar). Masalan: 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19,
23, 29, 31, 37, 41, … .
7. Murakkab sonlar to’plami - M: ( ikkitadan ortiq bo’luvchiga
ega bo’lgan natural sonlar). Masalan: 4, 6, 8, 9, 10, 12, 14,
15, 16, 18, 20, 21, ... .
8. O`zaro tub sonlar to’plami - O`T: ( 1 dan boshqa umumiy
bo`luvchilarga ega bo`lmagan sonlar). Masalan: (15 va 22),
(12 va 35), (25 va 42), (18 va 65), … .
9. 1 sоni tub ham emas, murakkab ham emas.
10. 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 ga qamlar(belgilar) deb yuritiladi.
Bo’linish alomatlari
Bo’lish amalini bajarmasdan bo’lish alomati biror a natural
sonni b natural songa qoldiqsiz bo’linishi yoki bo’linmasligini
bilish uchun ishlatiladi.
2 ga: oxirgi raqaini 0, 2, 4, 6, 8 bilan tugagan sonlar;
3 (9) ga: sonning raqamlar yig’indisi 3(9) ga bo’linsa;
4 (25) ga: sonning oxirgi ikkita raqamdan tashkil topgan soni
4 (25) ga bo’linsa, yoki 2 ta nol bilan tugagan sonlar;
5 ga: oxirgi raqami 0 yoki 5 bilan tugagan sonlar;
6 ga: 2 ga ham 3 ga ham bo’linadigan sonlar;
7 [(11) yoki (13)] ga: natural sonning(raqamlar soni 3 dan ortiq)
oxirgi uchta raqamidan bu sonning qolgan raqamlarini
ayirganda ayirma nol bo’lsa, yoki mos holda 7 [(11) yoki
(13)] ga bo’linsa;
8 (125) ga: sonning oxirgi uchta raqamdan iborat son 8 (125) ga
bo’linsa, yoki 3 ta nol bilan tugasa;
10 ga: oxirgi raqami nol bilan tugagan sonlar;
11 ga: sonning toq o’rinda turgan raqamlar yig’indisi juft
o’rinda turgan raqamlar yig’indisiga teng bo’lsa, yoki bu yig’indi
11 bo’linsa;
4
@matematika_variant
12 ga: 3 ga ham 4 ga ham bo’linadigan sonlar.
Eng katta umumiy bo’luvchisi (EKUB)
Sonlaring har biri qoldiqsiz bo’linadigan eng katta son shu
sonlarning EKUBi deb aytiladi va quyidagicha topiladi:
1) sonlar tub ko’paytuvchilarga ajratiladi;
2) har bir sonnning tub ko’paytuvchilar yoyilmasiga qatnashgan
umumiy sonlarning eng kichik darajasi olinadi;
3) natija ko`paytiriladi.
Eng kichik umumiy karralisi (EKUK)
Sonlarning har biriga qoldiqsiz bo’linadigan eng kichik son shu
sonlarning EKUKi deb aytiladi va quyidagicha topiladi:
1) sonlar tub ko’paytuvchilarga ajratiladi;
2) har bir sonnning tub ko’paytuvchilar yoyilmasiga qatnashgan
umumiy sonlarning eng katta darajasi olinadi;
3) natija ko`paytiriladi.
Masalan: EKUB (252, 120) va EKUK (252, 120) ni toping.
Yechish:
252 |2
120| 2
126 |2
60 |2
63 |3
30 |2
252 22 32 7,
120 23 3 5,
2
15 |3
EKUB 252,120 2 3 12 ;
3
2
5 |5 EKUK 252,120 2 3 5 7 2520.
21 |3
7 |7
Eng katta umumiy bо`luvchisi 1 ga tеng bо`lgan sоnlar о`zarо
tub sоnlar dеyiladi.
Masalan: EKUB(10,21)=1, EKUB(56,25)=1.
10 2
5 5
1
21 3
7 7
1
56
28
14
7
1
10 2 5
21 3 7
2
2
2
7
25 5
5 5
1
56 23 7
25 52
a b EKUB a, b EKUK a, b .
Natural sonning bo’luvchilar soni
5
@matematika_variant
Har qanday natural sonning bo’luvchilar sonini topish uchun
shu sonni tub ko’paytuvchilarga ajratiladi va ko`paytmada qatnashgan
har bir hading darajasiga 1 ni qo`shib, ular
ko`paytiriladi, ya`ni: N natural sonni tub ko’paytuvchilarga ajratiladi:
N q1n q2m q3k q4p , bu erda q1 , q2 , q3 , q4 har xil tub sonlar.
U holda
N natural sonning bo’luvchilar soni:
B.S. n 1 m 1 k 1 p 1 ga teng.
3
2
Masalan: 2520 2 3 5 7 B.S. 3 1 2 11 11 1 48.
Umumiy bo`luvchilari soni: B.S EKUB(a, b)
Qoldiqli bo`lish
a : p q r : p, (0 r p) yoki a q p r ,
bu erda a bo`linuvchi, p bo`luvchi, q bo`linma, r qoldiq.
Oddiy kasrlar
a
a : b - oddiy kasr deyiladi, bu erda b 0.
b
a
1. Agar a b bo`lsa, u holda
b - tо`g`ri kasr.
a
a
b
2. Agar
bo`lsa, u holda
b - notо`g`ri kasr.
a
a c b a
a
c bo`lsa, u holda c aralash kasr,
b
b
b
b
а
bu еrda c -butun,
- tо`g`ri kasr.
b
3. Agar c
Kasrlarni qo’shish va ayirish
1. Bir xil maxraji kasrlarni:
a b a b a c d a c d
;
..
m m
m
b b b
b
2. Har xil maxraji kasrlarni:
a c a d bc
a b an bm
;
.
b d
bd
m n
nm
6
@matematika_variant
3. Kasrlarni ko’paytirish:
a)
a a
a
a c a c
a a
am
; b)
; c) m m
.
b b
b
c d cd
b b
b
4. Kasrlarni bo’lish:
a c a d ad
a bm
a
a
a)
:
; b) m :
; c)
:m
;
b d b c bc
b
a
b
bm
a ac a : n
e)
.
b bc b : n
5. Kо`рaytmasi 1 ga tеng bо`lgan ikkita sоn о`zarо tеskari sоnlar
dеyiladi, ya`ni
a b ab
1
1. ( a soniga teskari son )
a
b a ba
Оddiy kasrlarni taqqоslash
1. Maxrajlari bir xil bо`lgan ikki оddiy kasrning surati kattasi katta
bо`ladi. Masalan:
7
9 17 11
;
.
19 19 21 21
2. Suratlari bir xil ikki оddiy kasrning maxraji kattasi kichik bо`ladi.
Masalan:
11 11
;
13 7
43 43
.
31 39
a c
bо`ladi, bd 0 .
b d
a c
4. Agar a d b c bo`lsa, u holda
bо`ladi, bd 0 .
b d
3. Agar a d b c bo`lsa, u holda
O’nli
kasrlar
1. Maxraji o’nning darajasidan iborat bo’lgan kasrni o’nli kasr
1
deyiladi, ya`ni
, kN.
k
10
2. Bir yоki bir nеcha raqamli bir xil tartibda takrоrlana-vеradigan
chеksiz о`nli kasr davriy о`nli kasr dеyiladi. Masalan:
3,222...=3,(2); 2=2,(0); 0,2=0,2(0); 12,4242...=12,(42).
3. Sоf davriy kasr – davriy kasrning davri vеrguldan kеyin darhоl
7
@matematika_variant
bоshlanadi. Masalan: 3,(2); 0,(7); 5,(42), 105,(789), 2314,(3).
4. Aralash davriy kasr – davriy kasrda vеrgul bilan davr оrasida
bitta yоki bir nеchta raqam bо`ladi. Masalan: 11,1(13); 5,21(3);
75,999(110).
5. Chеksiz davriy kasrni оddiy kasrga aylantirish uchun ikkinchi
davrigacha turgan sоndan birinchi davrgacha turgan sоnni ayirish
va ayirmani suratga yоzish, maxrajga esa davrda nеchta raqam
bо`lsa, shuncha tо`qqiz va vеrgul bilan birinchi davr оrasida nеchta
raqam bо`lsa, shuncha nоllar qо`yish kеrak. Masalan:
507 5 502
;
99
99
2918 291 2627
;
v) 2,918
900
900
180 18 162 9
0,18 ;
g) 0,18(0)
900
900 50
149 14 135
0,15 .
d) 0,14(9)
900
900
a) 0, (6)
6 2
;
9 3
b) 5, 07
Nisbat
1.
а
sоnining
b sоniga nisbati dеb, а ni b ga bо`lishdan hоsil
bо`lgan bо`linma (kasr)ga aytiladi, ya`ni
a :b
yоki
a
.
b
2. Nisbatlarning xоssalari:
a) Оldingi had kеyingi had bilan nisbatining kо`рaytmasiga tеng:
a bq;
b) Kеyingi had оldingi hadni nisbatga bо`lishdan chiqqan
bо`linmaga tеng:
b a:q.
Рrороrtsiya
1. Ikki nisbatning tеngligi рrороrtsiya dеyiladi, ya`ni
a c
a, d (b, c) –
,
a :b c:d
yоki
bu yerda
b d
рrороrtsiyaning chеtki (о`rta) hadlari.
a c
2. Agar
bо`lsa, u hоlda a d b c bо`ladi.
b d
8
@matematika_variant
ab cd
a
c
;
3. Agar
bо`lsa, u hоlda
b
d
b
d
am bn cm d n
a p b q c p d q bо`ladi.
a b c d
;
b
d
a c x ... a
a c x
;
... bо`lsa, u hоlda a)
b d y ... b
b d y
a m1 c m2 x m3 ... a
b) b m d m y m ... b bо`ladi, m j haqiqiy sonlar.
1
2
3
4. Agar
Sonni to’g’ri va teskari proporsional qismlarga ajratish
1. m sonini a : b : c : d nisbatda to’g’ri proporsional qismlarga
ajratish:
ma
mb
mc
md
x
y
z
t
,
abcd
a bc d
a b c d
a b c d
m x y z t.
2. Teskari proporsional qismlarga ajratish:
1
1
1
1
m
m
m
m
a
b
c
d
x
y
z
t
1 1 1 1
1 1 1 1
1 1 1 1
1 1 1 1.
a b c d
a b c d
a b c d
a b c d
ak bmcn
a
,
b
,
c
3.
sоnlarining о`rta vaznli qiymati dеb
k mn
sоnga aytiladi. bu уеrda k , m, n – musbat sоnlar.
1 1
x
y
z
u
t
,
x
:
y
:
z
a
:
b
;
c
,
x
:
u
: bo`lsa, y ni
4. Agar
p q
bqt
y
topish formulasi:
q(a b c) ap , xuddi shunday boshqa
o`garuvchilarni topish mumkin.
O’rta
qiymatlar
1. O’rta arifmetik:
A2
x1 x2
2
A3
x1 x2 x3
3
An
x1 x2 ... xn
n
.
9
@matematika_variant
2. O’rta geometrik: B2
Bn
n
x1 x2 ;
B3
x1 x2 ... xn ;
3
x1 x2 x3 ;
x1 x2 ... xn 0.
3. O’rta proporsional: B x1 x2 .
x 12 x 22 x 32
x 12 x 22 ... x n2
x 12 x 22
; C3
; Cn
.
3. O’rta kvadratigi: C2
2
3
n
4. O’rta garmonigi:
D2
2 x1 x2
;
x1 x2
Dn
n
1
2
1 .
...
x1 x2
xn
5. O’rta qiymatlar orasidagi tengsizliklar:
2 x1 x2
x x2
x1 x2 1
x1 x2
2
x12 x22
.
2
Рrоsеnt (Fоiz). Murakkab prosentlar
Miqdorning yuzdan bir ulushiga prosent deyiladi va 1% bilan
belgilanadi.
1. a sоnning p рrоtsеntini tорish:
b
a sоnining p% ini
dеb bеlgilasak, u hоlda
a 100%
b p%
b
ap
bо`ladi.
100
Masalan: 200 sоnining 12% ti b
2. p рrоtsеnti
a
a ga teng sоnni tорish:
sоnining p% i
a 100%
b p%
200 12
24 ga tеng.
100
b
a
ga tеng bо`lsa, u hоlda
b 100
ga tеng bо`ladi.
p
Masalan: a sоnining 23% ti 69 ga tеng bо`lsa, u hоlda a sоni
69 100
a
300 ga tеng bо`ladi.
23
3. Ikki sоnning рrоtsеnt nisbatini tорish:
10
@matematika_variant
a va b sоnlarining рrоtsеnt nisbatini tорish fоrmulasi
p
a
100% ga tеng. Masalan: 8 va 160 sоnlarining рrоtsеnt
b
nisbati p
8 100%
5% ga tеng.
160
4. A miqdor P % ga oshgan bo’lsa: A1 A
P
P
A 1
A.
100
100
n
P
A
1
n
5. A miqdor
marta P %
dan oshsa: n
A.
100
q
6. A miqdor q % ga kamaygan bo’lsa: A1 1
A.
100
n
7. A miqdor
n
q
marta q % ga kamaygan bo’lsa: An 1
A.
100
P
P
1
2
8. P1 % , P2 % : A2 1 100 1 100 A .
1
1
2
9. P1 % , q1 % , q 2 % : A3 1
1
1
A .
100
100
100
P
q
q
Sоnning butun va kasr qismlari
1. a sоnining butun qismi dеb , a sоnidan оshmaydigan eng katta
butun sоnga aytiladi. a sоnining butun qismini a bеlgi bilan
1
bеlgilanadi. Masalan : [8,3]=8 ; [–2,7]= – 3 ; 2 2 .
3
f ( x) a ko’rinishdagi tenglama a f ( x) a 1 ko’rinishda yechiladi.
2. a sоnining kasr qismi dеb, a a ayirmaga aytiladi va
a , bеlgi bilan bеlgilanadi.
Masalan: {3,1}=3,1–3=0,1;
2 2
{3,2}=3,2–(–4)=0,8; 3 5 5 ; {10,1}=0,1; {– 4,7}=0,3; {–4}=0.
11
@matematika_variant
Qavslarni оchish qоidalari
1. Qavs оldiga "рlyus" ishоrasi bo`lganda:
a) a b c a b c;
b) a b c a b c;
v) 15 7 13 5 15 7 13 5 14.
2. Qavs оldiga "minus" ishоrasi bo`lganda:
a) a b c a b c;
b) a b c a b c;
v) 13 2 4 8 13 2 4 8 23.
Amallarni qo`llash qoidalari
1. Bir xil ishоrali bo`lganda:
;
;
;
;
: ;
: .
2. Har - xil ishоrali bo`lganda:
agar
agar
agar
agar
,
;
,
;
;
: ;
;
: .
O`lchov birliklari
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
1 кm =1000m
1 m = 10 dm = 100cm
1 cm = 10mm
1 m2 = 100dm2 = 10000cm2
1 km2 = 1000000m2
1 ga = 100 ar = 10000 m2
1 ar = 100 m2
8. 1 m3 = 1000dm3 = 1000000cm3
9. 1 dm3 = 1000cm3
10. 1 litr = 1dm3 = 1000cm3
11. 1 t = 10 s = 1000kg
12. 1 kg =1000 g
13. 1 g = 1000mg
14. 1 s = 100 kg.
Daraja va uning xоssalari
1. a sоnining n kо`rsatkichli darajasi dеb har biri a ga teng
bo’lgan n ta sonning ko’paytmasiga aytiladi va
an a
a a
... a
n мар та
ko’rinishda belgilanadi.
12
@matematika_variant
bu уеrda a –darajaning asоsi, n – daraja kо`rsatkichi, a 0 .
2. Darajaning xоssalari: Agar a 0, b 0 va m, n Z bо`lsa, u hоlda
a) a a a
m
n
g) a b
m n
; b)
a :a a
m
n
m
; v) a
n
a mn ;
n
n
1
m
an
a
0
a
a b ; d) n ; е)
m ; j) a 1 ;
a
b
b
n
n
n
1
a
b b
l)
k) b
an ;
a
a
3. Agar
m n
n
n
n
0
b
a n ; m) 1 bo`ladi.
a
a 0 bо`lsa, u hоlda a n 0 .
4. Agar a 1
n m an am .
bо`lsa, u hоlda
n m an am .
n
m
6. Agar a 0 va a 1 bо`lsa, u hоlda a a n m .
a 1 va n 0 bo’lsa
a n 1 bo’ladi
a 1 va n 0 bo’lsa
a n 1 bo’ladi
0 a 1 va n 0 bo’lsa a n 1 bo’ladi
0 a 1 va n 0 bo’lsa a n 1 bo’ladi
0 ,8
0 ,8
Masalan: 1,3
soni a>1 va n<0 bo’lganligi uchun 1,3
<1.
Qisqa kо`рaytirish fоrmulalari va ularning
umumlashmalari
5. Agar 0 a 1 bо`lsa, u hоlda
2
2
2
1. (a b) a 2ab b . 2. (a b) a 2ab b .
2
2
3. a b (a b)(a b) .
4. (a b)3 a3 3a 2b 3ab2 b3.
3
3
2
2
5. (a b)3 a3 3a2b 3ab2 b3. 6. a b (a b)(a ab b ) .
2
2
2
7. a3 b3 (a b)(a 2 ab b2 ) . 8. a b (a b) 2ab
Ayrim qisqa kо`рaytirish fоrmulalari:
4
4
1) a b (a b)(a b)(a 2 b2 ) (a b)(a3 a 2b ab2 b3 ) ;
2
2
2
5
5
4
3
2 2
3
4
2) a b (a b)(a a b a b ab b ) ;
3) a5 b5 (a b)(a 4 a3b a 2b2 ab3 b4 ) ;
6
6
3
3
3
3
2
2
2
2
2
2
4) a b a b a b a b a ab b a b a ab b a b
a 2 ab b2 a 2 ab b2 a b a5 a 4b a3b2 a 2b3 ab4 a5 ;
13
@matematika_variant
a b c2 a 2 b2 c 2 2ab 2ac 2bc ;
a b c2 a 2 b2 c 2 2ab 2ac 2bc ;
a b c d 2 a 2 b2 c2 d 2 2ab 2ac 2ad 2bc 2bd 2cd ;
a b c d 2 a 2 b2 c2 d 2 2ab 2ac 2ad 2bc 2bd 2cd ;
5)
6)
7)
8)
am b n am b n am bn a m ambn b n a m b n a m b n ;
2
9)
2
2
n
n
n1
10) a b a na b
2
2
4
3
3
n(n 1) n2 2
n!
a b ...
a nk bk ... nabn1 bn ;
2
k !(n k )!
11) a b b c c a 3 a b b c c a .
3
3
3
Ba’zi yig’indilar
1. 1 2 3 4 n
n(n 1)
; 2. 2 4 6 8 2n n n 1 ;
2
3. 1 3 5 7 2n 1 n ;
2
4. 12 22 ... n2
n(n 1)(2n 1)
;
2
1 1
1 n 1
5. 1 2 1 2 ... 1 2
, (n 2) ;
2
3
n
2
n
1
1
1
1
n
1 1 1
...
;
6. 1 ... 2 ; 7.
1 2 2 3 3 4
n(n 1) n 1
2 4 8
n2 (n 1)2
1
1
1
1
n
9.
...
;
8. 1 2 3 ... n
1 3 3 5 5 7
(2n 1)(2n 1) 2n 1
4
3
3
3
3
10. 13 33 53 73 ... 2n 1 n2 2n2 1 ;
3
n(4n2 1)
11. 1 3 5 7 ... (2n 1)
;
3
2
2
2
2
2
12. 1 2 22 ... 2 n1 2 n 1 13. 1 2 2 5 3 8 ... n 3n 1 n2 n 1 ;
n(n 1)
;
2
(n 1)n(n 1)
15. 1 2 2 3 ... (n 1)n
.
3
14. 1 22 32 42 ... (1)n1 n2 (1) n1
Murakkab ildiz formulasi
1.
ab c
a a 2 b2c
a a 2 b 2c
.
2
2
14
@matematika_variant
a b c
2.
3.
4.
a a 2 b2c
2
k
x
k
x
n
k
y
x
k
k
x
x
n
y ... k n x n y .
k
1
x k 1
x ...
m m m m ...
6.
n
. 5.
n 1
x x... x 2 x 2
, n 1, 2,... .
1 4m 1
, m 0.
2
x : k x : k x : k x ... k 1 x .
k
7.
a a 2 b2c
.
2
Ildizning xossalari
n
a ,
an
a,
(a ) 2 a .
1.
n 2k ,
k N,
n 2k 1, k N .
a b a b , a, b 0.
2.
2
3. a b a b , a 0.
2
4. a b a b , a 0.
a 4 b 4 a2 b .
a 6 b 5 6 a 2 b5 .
6.
n
n
a 1, agar a 1 bо`lsa.
7. a 0 , agar a 0 bо`lsa. 8.
9. Agar a da a 0, 0 bо`lsa, u hоlda a =0 bо`ladi.
0 bо`lsa, u hоlda a ratsiоnal
10. Agar a da a 0,
kо`rsatkichli daraja ma`nоga ega emas.
11. a 0, b 0, c 0; m, n, p N , m, n, p 2 sonlar
uchun:
5.
3
a)
n
a
m
m
an
n
n
; b)
g) a b a b ; d)
n
j)
2n
a 2n a ;
2
m) a a ; n)
k)
n p
n
a b a b ;
n
nm
n
a nm a ;
2n1
e)
a 2n1 a ;
a m p a m ; o)
n
m
v)
l)
p
n
a
b
m
n
a
;
n
b
n
am ;
n
a
n
a
nm
nm p
a n pb p c ;
anb c
am ;
15
@matematika_variant
nk
nk
nk
k n
a
p) a a
; r) n a : k a a
.
12. Qisqa kо`рaytirish fоrmulalarni ildizli ifоdalarga qо`llanishi:
1) a b ( a b )( a b ), a 0, b 0;
n
k
2) a b
a b
2
4) a b
a b
2
5)
n
a n b
2n
,
a b 0;
,
a b 0;
a 2n b
2n
2
3
6) a b ( 3 a 3 b )( a
3
7) a b ( a
3
b)
3 2 2 12 2 2 1
8)
3
3
a 2n b ,
a 0, b 0;
ab 3 b 2 ) ;
a 2 3 ab 3 b 2 ;
2
2
1 2
2
2 1;
2
9)
2
5 2 6 5 2 6 5 2 2 3 5 2 2 3
3 2
2
3 2
2
2
8.
Kasrning maxrajdagi irratsiоnallikdan(ildizdan)
qutqarish
5
5 3 a 2 53 a 2 53 a 2
3 5 3 5 2 3 5 2 3 10
.
. 2. 3
1.
a
52
10
a 3 a 3 a2 3 a3
5 2 5 2 2
1 a 1 a 1 a 1 a 1 a .
1 a 2 1 a 2 1 a
3.
1 a
1 a 1 a 1 a
4.
1 2 5
2 1
1
1 2 5
1 2 5
2
1 2 5 1 2 5 1 2 5
2
2
1
2
1
1 2 5
2 2 10 1 2 5 3 2 2 10 5
.
2(2 1)
2
16
@matematika_variant
Chiziqli
tenglama
ax b 0 chiziqli tenglama.
1. Agar a 0, b R bо`lsa, u hоlda ax b 0 tеnglama yagоna
x ba
уеchimga ega.
2. Agar a 0, b 0 bо`lsa, u hоlda ax b 0 tеnglama
уеchimga ega emas, ya'ni уеchimlar tо`рlami (bо`sh) bо`ladi.
3. Agar a 0, b 0 bо`lsa , u hоlda ax + b = 0 tеnglama
chеksiz kо`р уеchimga ega, ya'ni x R bо`ladi.
Kvadrat uchhadni chiziqli kо`рaytuvchilarga ajratish
2
1. ax bx c (a 0) kо`rinishdagi ifоdaga kvadrat uchhad
dеyiladi, bu yеrda a, b, c R.
2. Agar D b2 4ac 0 bо`lsa, u hоlda kvadrat uchhadni quyidagicha
kо`рaytuvchilarga ajratamiz:
2
2
2
2
2
b
b 4ac
b
D
2
ax bx c a x
a x
2a
2a
2
a
2
a
b
D b
D b D b D
a x
x
2a 2a a x 2a
x 2a a ( x x1 ) ( x x2 ) ,
2
a
2
a
bu yеrda
x1
b D
,
2a
x2
b D
.
2a
ax 2 bx c a( x x1 )( x x2 )
x 2 px q ( x x1 )( x x2 )
3. Agar D 0 bо`lsa, u hоlda kvadrat uchhad quyidagicha
kо`рaytuvchiga ajraladi:
2
b
b
2
ax bx c a x
a( x x1 ) , bu yеrda x1 x2 .
2a
2a
2
2. Agar D 0 bо`lsa, u hоlda kvadrat uchhad chiziqli
kо`рaytuvchilarga ajralmaydi.
17
@matematika_variant
Kvadrat tеnglama va uning ildizlari
1. Kvadrat tenglamaning umumiy ko’rinishi ax 2 bx c 0 , a 0 ,
x –nо'malum. a, b, c –sоnlar kvadrat tеnglamaning kоeffitsiеntlari.
2. Kvadrat tenglamaning diskriminanti: D b 2 4ac .
2
3. Agar D b 4ac 0 bо`lsa, u hоlda kvadrat tеnglama ikkita harxil haqiqiy ildizlariga ega bо`ladi: x1
b D
b D
, x2
.
2a
2a
4. Agar D = 0 bо`lsa, u hоlda kvadrat tеnglama yagna haqiqiy ildizga
esa bо`ladi:
b
x1 x2 .
2a
5. Agar D < 0 bо`lsa, u hоlda kvadrat tеnglama haqiqiy ildizlarga ega
bо`lmaydi, ya'ni .
b b2 a c
6. Agar ax 2bx c 0 , a 0 bo’lsa, x1,2
bo’ladi.
a
2
2
p
p
7. Agar x px q 0 , D q bo’lsa, x1,2
2
2
2
D bo’ladi.
2
8. Agar a 0, D 0 bo’lsa, u hоlda ax bx c 0 kvadrat tеnglama
uchun:
1) c 0, b 0 x1 va x2 musbat yechimlar;
2) c 0, b 0 x1 va x2 manfiy yechimlar;
3) c 0 x1 va x2 turli ishorali yechimlar.
2
9. x px q 0 kvadrat tеnglama uchun:
2
1) q 0, p 0, p 4q 0 x1 va x2 yechimlarga ega bo’ladi;
p
2
2
2) p 4q 0; C; C pC q 0 x1 va x2 ikkita
2
yechimga bo`lib, x1 C va x2 C bo’ladi, C ixtiyoriy son;
2
3) p 4q 0;
p
C; C 2 pC q 0 x1 va x2 ikkita
2
yechimga ega bo`lib, x1 C va x2 C bo’ladi;
2
4) C pC q 0 x1 va x2 ikkita yechimga ega bo`lib,
x1 C va x2 C bo’ladi.
18
@matematika_variant
Viet teoremasi
2
1. x1 va x2 sonlar ax bx c 0 , a 0 tenglamaning ildizlari
bo’lsa:
x1 x2 b a,
x1 x2 c a .
2. x1 va x2 sonlar x 2 px q 0 tenglamaning ildizlari bo’lsa:
x1 x2 p,
x1 x2 q.
Viet teoremasiga teskari teorema
x1 x2 b a ,
1. x x c a
bo’lsa, x1 va x2 sonlar ax 2 bx c 0 , a 0
1 2
yoki a x x1 x x2 0 tenglamalarning ildizlari bo’ladi.
x1 x2 p
2. x x q
bo’lsa, x1 va x2 sonlar x 2 px q 0
1 2
yoki x x1 x x2 0 tenglamalarning ildizlari bo’ladi.
Kvadrat tеnglamaga kеltiriladigan tеnglamalar
1. ax
2n
bxn c 0 , a 0, n N , n 2
x y ay by c 0 y 1
n
2
y1 xn , y2 xn
agar
2
b b 2 4ac
2a
b2 4ac 0;
y1 y2 xn
agar b2 4ac 0; agar b2 4ac 0.
2. Uchinchi darajali simmеtrik tеnglama:
x 1 0,
ax 3 bx 2 bx a 0
ax 2 (b a) x a 0.
3. Tо`rtinchi darajali simmеtrik tеnglama:
1
1
ax 4 bx 3 cx 2 bx a 0 a x 2 2 b x c 0
x
x
a( y 2 2) by c 0,
1
y x
2
x
a( y 2) by c 0.
19
@matematika_variant
2
2
2
2
4. (ax bx c)(ax bx c1 ) d ax bx y y c1 c y cc1 d 0 .
ab
4
4
y
x
(
x
a
)
(
x
b
)
c
5.
almashtirish yordamida yechiladi.
2
4
2
6. Bikvadrat tеnglama: ax bx c 0, a 0
x1,2
b
b 2 4ac
;
2a
b b 2 4ac
.
2a
x3,4
x1 x2 x3 x4 0.
Ildizlari yi’indisi:
c
x
x
x
x
Ildizlari ko’paytmasi: 1 2 3 4
a.
Eng katta ildizining eng kichik ildiziga nisbati 1 ga teng.
Kvadrat tеnglama ildizlarini xossalari
0. x1 x2 b a,
x1 x2 c a .
b 2 2ac
1. x x ( x1 x2 ) 2 x1 x2
.
a2
2
1
2
2
2
3
b 3bc
2. x x ( x1 x2 )( x x1 x2 x ) ( x1 x2 ) 3x1 x2 ( x1 x2 ) 2 .
a a
2
2
1 1 x1 x2
b
b 2 2ac
2
3.
. 4. 12 12 x1 2 x
.
x1 x2
x1 x2
c
x1
x2
x1 x22
c2
3
1
5.
3
2
2
1
2
2
3
x13 x23
1
1
b3 3abc
3
.
3
3 3
3
x1
x2
x1 x2
c
2
b 2 2ac
2c 2
6. x x ( x1 x2 ) 2 x1 x2 2 x x
a2 .
2
a
4
1
4
2
2
2
2
1
2
2
Kоmрlеks sоnlar. Kоmрlеks nоma'lumli kvadrat
tеnglamalar
Kоmрlеks sоn dеb z a bi kо`rinishidagi ifоdaga aytiladi, bunda a
2
va b lar haqiqiy sоnlar, i -shunday sоnki, i 1 , Re z a, Im z b.
1. Agar z 1 a bi vа
va
1) agar a c
z 2 c di
b d bо`lsa
bо`lsa, U hоlda:
z1 z2
bо`ladi;
20
@matematika_variant
2) z1 z2 a c b d i ;
3) z1 z2 a c b d i ;
4) z1 z2 ac bd ad bc i ;
5)
z1
ac bd
bc ad
2
2
i.
2
z2 c d
c d2
| z | a 2 b 2
2. Kоmрlеks sоnning mоduli
3. Kоmрlеks nоma`lumli kvadrat tеnglama:
az 2 bz c 0
a,
b, c R, a 0, D b2 4ac 0 z1,2
ga tеng .
b D
.
2a
Birinchi darajali ikki nоma'lumli ikkita
tеnglamalar sistеmasi
a1 x b1 y c1
tenglamalar sistemasi
a2 x b2 y c2
a1
b1
1. Agar a
b2 bo’lsa, sistema yagona echimga ega.
2
a1
b1
c1
2. Agar a
b2
c2 bo’lsa, sistema echimga ega emas, ya'ni .
2
a1
b1
c1
3. Agar a b c bo’lsa, sistema cheksiz ko’p echimga ega.
2
2
2
a1 x b1 y c1
c1
b
1 bo`lganda yagona echimga ega.
4. a x b y c sistema
c2 b2
2
2
2
c1 a1
a1 x b1 y c1
5. a x b y c sistema c a bo`lganda yagona echimga ega.
2
2
2
2
2
Sistеmani yechish usullari
1. О`rniga qо`yish usuli:
1) Sistеmaning bir tеnglamasidan bir nоma`lumni ikkinchisi
оrqali ifоdalash; masalan, y ni x оrqali ifоdalash;
2) Hоsil qilingan ifоdani sistеmaning ikkinchi tеnglamasiga
qо`yish;
3) x ga nisbatan hоsil bо`lgan bir nоma`lum tеnglamani
yechish;
4) x ning tорilgan qiymatini y uchun ifоdaga qо`yib, y ning
21
@matematika_variant
qiymatini tорish kеrak.
2. Algеbraik qо`shish usuli:
1) Nоma`lumlardan birining оldida turgan kоeffitsiеntlar
mоdullarini tеnglashtirish;
2) Hоsil qilingan tеnglamalarni hadlab qо`shib yоki ayirib, bitta
nоma'lumni tорish;
3) Tорilgan qiymatni bеrilgan sistеmaning tеnglamalaridan biriga
qо`yib, ikkinchi nоma'lumni tорish kеrak.
Sonli oraliqlar
Kеsmalar, intеrvallar, yarim intеrvallar va nurlar sоnli
оraliqlar dеyiladi.
1. Ochiq oraliq(interval): a x b
x a, b
2. Yopiq oraliq(kesma): a x b
x a, b .
3. Yarim ochiq oraliq
(yarim interval):
a xb
x a, b ,
a xb
a
b
x a, b .
3. Nur(yarim tо`g`ri chiziq): a x
a
x [a, ) ,
x a
x (, a] .
Tengsizliklar va ularning xossalari
1.
2.
3.
4.
5.
6.
Agar
Agar
Agar
Agar
Agar
Agar
a b bо`lsa, a b 0 bо`ladi.
a b va b c bо`lsa, a c , a c 0 bо`ladi.
a b bо`lsa, a c b c bо`ladi.
a b va c 0 bо`lsa, a c b c yоki a : c b : c bо`ladi.
a b va c 0 bо`lsa, a c b c yоki a : c b : c bо`ladi.
a b va c d bo’lsa, a c b d bо`ladi.
22
@matematika_variant
c d bo’lsa, a c b d bо`ladi.
1 1 1 1
,
0
a
b
0
8. Agar
bo’lsa,
bо`ladi.
a b a b
n
n
9. Agar a b 0 bo’lsa, a b (n N ) bо`ladi.
10. Agar a, b 0 bo’lsa, a b 2 a b bо`ladi.
7. Agar a b
va
11. Agar a 0
1
a
2
bo’lsa,
a
12. Agar a 0
bo’lsa, a
bо`ladi.
1
2 bо`ladi.
a
a b
2 bо`ladi.
b a
13. Agar ab >0 bо`lsa,
a b
14. Agar ab <0 bо`lsa,
2 bо`ladi.
b
a
2ab
bо`ladi.
ab
16. Agar a 0 , b 0 bо`lsa, a 3 b 3 a 2 b ab 2 bо`ladi.
17. Agar a 0 , b 0 , c 0 bо`lsa, a b c ab bc ac bо`ladi.
18. Agar a 0 , b 0 , c 0 bо`lsa, (a b c) 3 9(a 3 b 3 c 3 ) bо`ladi.
ab
15. Agar a 0 , b 0 bо`lsa,
a3 b3
ab 3
(
) bо`ladi.
19. Agar a 0 , b 0 bо`lsa,
2
2
20. Turli xil tеngsizliklar:
a) a 2
g)
1
1
2
b
)
a
2; v) a2 b2 c2 ab bc ac ;
1;
2
2
a
a 1
2a
1;
a2 1
d)
a b
2
4ab ; e) 8(a 4 b4 ) (a b)4 ;
j ) ab bc ac 3abc; a, b, c N ; h) (1 a)n 1 an (a 0) ;
k ) a 4 b4 c 4 abc(a b c);
l ) 2a 2 b2 c2 2a(b c);
m)
a x y zt b
x z
a
2
.
y t
b
n
21. Agar n N
22. Agar n 6
1
2
1 3 bо`ladi.
bо`lsa,
n
n
bо`lsa,
n
n
1 2 3 ... n
2
3
n
bо`ladi.
23
@matematika_variant
n 1
bо`ladi.
2
23. Agar n N
bо`lsa,
24. Agar n 5
bо`lsa, 2 n
25. Agar n N
n
bо`lsa, 2 2n 1 bо`ladi.
n2
1
bо`lsa,
bо`ladi.
2
n 1 n
26. Agar n 0
n
n
n
n!
2
bо`ladi.
Bir nоma'lumli tеngsizliklar va ularni уеchish
Ushbu f ( x) g ( x), f ( x) g ( x) , f ( x) g ( x) va f ( x) g ( x)
tеngsizliklarga bir nоma'lumli tеngsizliklar dеyiladi.
Shunday qilib, bir nоma'lumli tеngsizliklarni уеchish uchun:
1) Nоma'lum qatnashgan hadlarni chaр tоmоnga, nоma'lum
qatnashmagan hadlarni esa о`ng tоmоnga о`tkazish (1-xоssa);
2) О`xshash hadlarni ixchamlab, tеngsizlikni ikkala qismini
nоma'lum оldidagi kоeffitsiеntga (agar u nоlga tеng bо`lmasa)
bо`lish (2-xоssa) kеrak.
Tеng kuchli tеngsizliklar
Agar f1 ( x) g1 ( x) va f 2 ( x) g 2 ( x) tеngsizliklarning
yеchimlar tо`рlami aynan bir xil bо`lsa (yoki tеngsizliklar yеchimga
ega bо`lmasa), u hоlda ular tеng kuchli (ekvivalеnt) tеngsizliklar
dеyiladi, ya`ni f1 ( x) g1 ( x) f 2 ( x) g 2 ( x) .
Bir nоma'lumli chiziqli tеngsizliklar
Ushbu ax b 0, ax b 0, ax b 0 va ax b 0
tеngsizliklarga bir nоma'lumli chiziqli tеngsizliklar dеyiladi, bunda
a 0, b R , x - nоma'lum.
Noqat`iy tengsizlik:
ax b 0
ax b 0 :
1) a 0, b R bо`lsa, x ;
a
b
b
x ; ;
a
24
@matematika_variant
b
x
;
2) a 0, b R bо`lsa,
a
3) a 0, b 0 bо`lsa, x (; )
4) a 0, b 0 bо`lsa,
x
5) a 0, b 0 bо`lsa, x (; )
b
x ; ;
a
x ;
x (; ) ;
x (; ) .
Qat`iy tengsizlik:
ax b 0
ax b 0 :
b
b
1) a 0, b R bо`lsa, x ; x ; a ;
a
b
x
;
a
0,
b
R
2)
bо`lsa,
a
3) a 0, b 0 bо`lsa, x (; )
x
5) a 0, b 0 bо`lsa, x
4) a 0, b 0 bо`lsa,
b
x ; ;
a
x ;
x (; ) ;
x .
Bir nоma'lumli chiziqli tеngsizliklar sistеmasi
x a
1. Agar a, b R; a b bо`lsa, x b x a x (a; ).
2. Agar a,
3. Agar a,
4. Agar a,
5. Agar a,
6. Agar a,
x a
x b x (; b).
b R; a b bо`lsa,
x
b
x a
b x a x (b; a).
b R; a b bо`lsa,
x
b
x a
x .
b R; a b bо`lsa,
x
b
x a
xab.
b R; a b bо`lsa,
x
b
0 a
x .
b R; a 0 bо`lsa,
x
b
(
yoki
x
b
)
25
@matematika_variant
Kvadrat tеngsizlik va uning yеchimi
ax 2 bx c 0, ax 2 bx c 0,
ax 2 bx c 0, ax 2 bx c 0
kvadrat tеngsizliklar dеyiladi, bunda
kо`rinishdagi tеngsizliklar
x - nоma`lum,
a 0, b, c R.
Noqat`iy:
ax 2 bx c 0
1) a 0, D 0,
x x ; x ;
x x1; x2 x (; x1 ] [ x2 ; ) ;
x1 x2 bо`lsa, x (; x1 ] [ x2 ; )
2) a 0, D 0, x1 x2 bо`lsa,
1
2
x ;
3) a 0, D 0 bо`lsa, x (; )
x (; ) ;
x x1 x2 b 2a ;
4) a 0, D 0 bо`lsa, x
5) a 0, D 0 bо`lsa, x (; )
6) a 0,
ax 2 bx c 0
D 0 bо`lsa, x x1 x2 b 2a x (; ) .
Qat`iy:
ax 2 bx c 0
1) a 0, D 0,
ax 2 bx c 0
x1 x2 bо`lsa, x (; x1 ) ( x2 ; )
x x ; x ;
1
2
2) a 0, D 0, x1 x2 bо`lsa, x x1; x2 x (; x1 ) ( x2 ; ) ;
3) a 0,
D 0 bо`lsa, x (; )
4) a 0,
D 0 bо`lsa, x
5) a 0,
D 0 bо`lsa,
6) a 0,
D 0 bо`lsa, x
x ;
x (; ) ;
x (; x ) ( x ; ) x ;
1
1
x (; x1 ) ( x1; ) .
Sоnlarning moduli
Sоnlarning mоdulini umumiy kо`rinishda quyidagicha yоzish
a, agar a 0,
a
mumkin:
a, agar a 0;
Masalan: 11 (11) 11, 2,5 2,5, 0 0.
26
@matematika_variant
Mоdulning xоssalari:
1.
a 0;
5. a b a b ; 9.
2.
a a;
6. a
3.
7. a b a b ; 11.
a
a
a a ; 8.
b 0 ;
b
b
4.
2
a2 ;
10.
a a ;
ab a b ;
a b a b
a b a b ;
a c,
a
c
(
c
0
)
12.
a c; 13. a c (c 0) c a c.
x a, agar x a 0 x a,
x
a
0,
agar x a 0 x a ,
14.
( x a ), agar x a 0 x a.
Рarametrlarga bоg’liq bir nо`malumli tengsizliklarni
yechish
1. ax 4 x 5 ax 4a x 5 ax x 4a 5
a 1x 4a 5 :
1) Agar a 1 0
2) Agar a 1 0
3) Agar a 1 0
bо`ladi.
a 1 bо`lsa, u hоlda x
a 1 bо`lsa, u hоlda
x
4a 5
bо’ladi;
a 1
4a 5
a 1
bо’ladi;
a 1 bо`lsa, u hоlda 0 x 5 bо`lib, x R
Ratsiоnal tеngsizliklarni yеchish
Ratsiоnal tеngsizliklar quyidagicha yеchiladi:
P( x)
P( x)
0 P( x)Q( x) 0.
0 P( x)Q( x) 0. 2.
Q( x)
Q( x)
P( x)Q( x) 0
P( x)
P( x)Q( x) 0
P( x)
0
0
3.
. 4. Q( x)
.
Q( x)
Q( x) 0.
Q( x) 0
1.
Modulli tenglamalar
Moduli tenglamalar quyidagicha ekvivalent almashtirish bilan
yechiladi:
27
@matematika_variant
1. f ( x) f ( x) f ( x) 0 ; 2. f ( x) f ( x) f ( x) 0 ;
agar F ( x) 0,
F ( x) f ( x),
3. F ( x) f ( x) F ( x) f ( x), agar F ( x) 0;
2
2
2
2
4. f ( x) g ( x) f ( x) g ( x) ; 5. f ( x) a (a 0) f ( x) a ;
agar x a 0,
F ( x, x a) 0,
F
(
x
,
x
a
)
0
6.
F ( x, x a) 0, agar x a 0;
f ( x) g ( x),
f
(
x
)
g
(
x
)
7.
f ( x) g ( x);
f ( x) g ( x), agar x 0,
f
(
x
)
g
(
x
)
8.
f ( x) g ( x), agar x 0;
f ( x) a
f
(
x
)
a
(
a
0)
9.
f ( x) a ; 10. f ( x) a (a 0) .
Modulli tengsizliklar
Moduli tengsizliklar quyidagicha ekvivalent almashtirish bilan
yechiladi:
1. f ( x) a (a 0) a f ( x) a ;
2
2
2. f ( x) a (a 0) f ( x) a yoki
f ( x ) a,
f ( x) a (a 0)
agar a 0 x R;
f
(
x
)
a
;
2
2
3. f ( x) ( x) f ( x) ( x) ;
f ( x) g ( x), agar x 0,
f
(
x
)
g
(
x
)
f ( x) g ( x), agar x 0;
4.
f ( x) g ( x),
f
(
x
)
g
(
x
)
agar g ( x) 0 x ;
5.
f
(
x
)
g
(
x
);
f ( x ) g ( x),
f ( x) g ( x) agar x 0,
6. f ( x ) g ( x) f ( x ) g ( x) yoki f ( x) g ( x) agar x 0;
2n
2
7. a f ( x) b f ( x) c 0 0 f ( x) y a y b y c 0 0 ; y 0, n N
n
n
Irrasional tenglama.
28
@matematika_variant
Irrasional
tenglamalarni
umumiy
holda
n N :
ekvivalent almashtirish yordamida yechish mumkin
1.
2n
f ( x) 0,
f ( x) 2n ( x) ( x) 0,
2.
f ( x) ( x).
2n
quyidagicha
f ( x) 0,
f ( x) ( x) ( x) 0,
2n
f ( x) ( x).
3. 2n f ( x) a (a 0) x .
4.
2n1
2n1
( x) .
f ( x) 2n1 ( x) f ( x) ( x) . 5. 2n1 f ( x) ( x) f ( x)
f ( x) 0, (a 0), ( x) 0,
f ( x) ( x) a
2
f
(
x
)
a
(
x
)
.
f ( x) 0, ( x) 0, b ( x) 0,
f ( x) ( x) b (b 0)
2
f
(
x
)
b
(
x
)
.
6.
7.
Irrasional tengsizliklar
Irrasional tengsizliklar quyidagicha ekvivalent almashtirish
yordamida yechiladi n N :
1.
3.
2n
f ( x) 0,
f ( x) g ( x) g ( x) 0,
2.
f ( x) g 2 n ( x).
2n1
f ( x) g ( x) f ( x) g 2n1( x).
4.
g ( x) 0,
f ( x) 0,
f ( x) g ( x)
g ( x) 0,
f ( x) g 2n ( x).
2n
5.
6.
g ( x) 0,
f ( x)
1 f ( x) 0,
g ( x)
2n
f ( x) g ( x)
2n1
f ( x) 2n1 g ( x) f ( x) g ( x).
2n1
f ( x) g ( x) f ( x) g 2n1( x).
g ( x) 0,
2n
f ( x) g ( x).
2n
7.
2n
f ( x) 0,
f ( x) 2n g ( x) g ( x) 0,
f ( x) g ( x).
29
@matematika_variant
f ( x)
g ( x) 0,
1
g ( x)
f ( x) 0
2n
8.
g ( x) 0, f ( x) 0,
2n
f ( x) g ( x).
Arifmetik progressiya
1.
n
hadini topish formulasi: an a1 n 1 d , n N , bu yerda
d - ayirmasi, a1 - birinchi hadi, an n-chi hadi, n hadlari soni.
2. d - ayirmani topish: d a2 a1 a3 a2 a4 a3 ... an an1
an am
d
yoki
nm
3. Xossalari: Chetki hadlar yig’indisi o’rta hadning ikkilnganiga teng
ank an k
ak 1 ak 1
an
a) ak
yoki
2
2
tenglik bajarilsa an ketma-ketlik arifmetik progressiya bo’ladi;
b) an am n m d ; an am ak a p n m k p;
v) a1 an a2 an1 a3 an2 ... ank ak 1;
4. Dastlabki n ta hadi yig’indisi - S n :
1) Sn a1 a2 a3 ... an ; 2) Sn Sn1 an ;
(a1 an )n
2a1 d (n 1)
n ; Sn n a( n1) 2 ;
2
2
mn
S Sn , m n ;
4) Snk Sn Sk n k d ; 5) Smn
mn m
3) Sn
;
Sn
k
k
6) Sn Sn d n (k 1), Sn n dan k gacha bo`lgan sonlar yig;
7) a2 a4 ... a2 n a1 a3 ... a2 n1 n d ;
Geometrik progressiya
n1
1. n hadini topish formulasi: bn b1q , n N , bu yerda
q -maxraji, b1 - birinchi hadi, bn n-chi hadi, n hadlari soni.
n 2
yoki bk bk q nk ; bnk bn q k , bnk bn q k ;
a) bn b2 q
n1
b2 q n2 b3q n3 ... bn2q 2 bn1q ;
b) bn b1q
30
@matematika_variant
2. q -maxrajini topish:
b
b
b
b b
b
b
b
q 2 3 ... n ; q 2 3 4 ; q3 4 5 ; q k n ;
b1 b2
bn1
b1 b2
b1 b2
bnk
3. Xossalari:
2
3
a) bk bk 1 bk 1; bk bk 1 bk bk 1;
b) bn bm bk bp agar m m k p;
v) agar bk , bn , bm , bp ;
b
k , n, p N bо`lsa, k
bn
k p
b
k
bp
k n
bо`ladi;
g) agar b1 , b2 , b3 , ..., b n , musbat hadli geometrik progressiya uchun:
bn1 bn bn2 ... b1 bn1 ;
bn bnk bnk .
4. Dastlabki n ta hadi yig’indisi - S n :
1) Sn b1 b2 b3 ... bn ;
3) Sn
b1 (q n 1)
q 1
, Sn
bn q b1
q 1
2) Sn Sn1 bn ;
, (q 1); S
4) Snm 2 Sn Sm ; 5)
2n
toq b1 (q
2
n
1)
q 1
,S
2n
juft b2 (q
2
n
b1 b3 ... b2 n 1
b2 b4 ... b2 n
1)
q 1
;
1
q ;
k
n1 k
Sn k chi haddan boshlab n ta hadi yig’indisi;
6) Sn Sn q
7) geometrik progressiya hadlari soni toq bo`lsa,
b2 b4 ... b2n b1 b3 ... b2n1 b2n1 b2 n1 q bо`ladi.
4. Agar geometrik progressiyada q 1 , q 0 bo`lsa, bu
progressiya cheksiz kamayuvchi geometrik progressiya deyiladi.
S - cheksiz kamayuvchi geometrik progressiya hadlari yig’indisi:
b1
b1
b2
juft
S
, q 1 ; S toq
,
S
.
1 q
1 q2
1 q2
5. Agar geometrik progressiyada q 1 , bo`lsa, bu progressiya
o`suvchi geometrik progressiya deyiladi.
31
@matematika_variant
Aralashmaga oid masalalar
Konsentrasiyasi x % , massasi M 1 bo’lgan eritma konsentrasiyasi y % , massasi M 2 bo’lgan eritma bilanaralashtirilsa, massasi
M x M2 y
M1 M 2 konsentrasiyasi z % : z % 1
bo’lgan
M1 M 2
eritma hosil bo’ladi.
32
@matematika_variant
FUNKSIYA
Aniqlanish sohasi (an.s.)
( x)
l.
y
2.
y 2 n f ( x) , n N
bo’lsa, an.s.
f ( x) 0 bo’ladi.
3.
y 2n1 f ( x) ,
n N
bo’lsa, an.s.
f ( x) bo’ladi.
4.
y
n N
bo’lsa, an.s.
f ( x) 0 bo’ladi.
f ( x)
2n
bo’lsa, an.s. f ( x) 0 bo’ladi.
1
,
f ( x)
f ( x) 0,
5. y log g ( x) f ( x) bo’lsa, an.s. g ( x) 0, bo’ladi.
g ( x) 1;
6. y arccos f ( x); y arcsin f ( x) bo’lsa, an.s. 1 f ( x) 1
bo’ladi.
f
(
x
)
n, n Z bo’ladi.
y
tg
f
(
x
)
7.
bo’lsa, an.s.
2
8. y ctg f ( x)
bo’lsa, an.s. f ( x) n, n Z bo’ladi.
9. y arctg x
bo’lsa, an.s. x R bo’ladi.
10. y arcctg x
bo’lsa, an.s. x R bo’ladi.
2
x
11. y ax bx c; y x ; y a ; y sin x; y cos x bo’lsa,
an.s. x R bo’ladi.
k
y
, k R, k 0 bo’lsa, an.s. D( y) ; 0 0; bo’ladi.
12.
x
f ( x) 0, g ( x) 0,
f ( x) g ( x)
( x) 0, ( x) 0,
13. y
bo’lsa, an.s.
bo’ladi.
( x) ( x)
( x) ( x) 0
Qiymatlar sohasi (q.s.)
x
1. y a bo’lsa, q.s. E ( y) 0; bo’ladi.
2. y loga f ( x), a 0, a 1 bo’lsa, q.s. E ( y) ; bo’ladi.
33
@matematika_variant
2
2
2
2
3. y a sin k x bcos k x bo’lsa, q.s. E ( y) a b ; a b bo’ladi.
4. y arccos x bo’lsa, q.s.
5. y arcsin x bo’lsa, q.s.
6. y arctg x
7. y arcctg x
E ( y) 0; bo’ladi.
E ( y ) ; bo’ladi.
2 2
E
(
y
)
bo’lsa, q.s.
; bo’ladi.
2 2
bo’lsa, q.s. E ( y ) 0; bo’ladi.
x0 , y0 :
2
8. y ax bx c parabolaning uchi
4ac b 2
y0
,
4a
x0
b
2a
bo’lsa:
a) a 0 bo’lsa, q.s. E ( y) y0 ; bo’ladi;
b) a 0 bo’lsa, q.s. E ( y) ; y0 bo’ladi.
2
9. y ax bx c
funksiyda x0 ,
a) a 0 bo’lsa, q.s. E ( y)
y ;
b) a 0 bo’lsa, q.s. E ( y) 0;
y0 , y0 0 bo’lsa:
0
bo’ladi.
y0 bo’ladi.
10. y x bo’lsa, q.s. E ( y) 0; bo’ladi.
k
11. y , k R, k 0 bo’lsa, q.s. E ( y) ; 0 0; bo’ladi.
x
Funksiyaning juft va toqligi
1. f ( x) f ( x) bo’lsa. funksiya juft.
2. f ( x) f ( x) bo’lsa, funksiya toq.
3. Yuqoridagi ikkala tenglik ham bajarilmasa, funksiya juft ham,
toq ham emas.
4. y x 2 , y x 4 , y x , y cos x, y a x a x funksiyalar juft.
3
2n1
n N , y sin x, y tgx,
5. y x, y x , y x
y ctgx funksiyalar toq.
6. y arcsin x , y arctg x funksiyalar toq.
2
7. y x 5x 2, y x 3 , y arccos x , y arcctg x -
34
@matematika_variant
funksiyalar juft ham toq ham emas.
8. Toq funksiyaning grafigi koordinatalar boshiga nisbatan simmetrik.
9. Juft funksiyaning grafigi OY o’qiga nisbatan simmetrik
10. Xossalari: a) Juft Juft Juft; b) Toq Toq Toq;
v) Juft Toq Juft ham, toq ham emas;
g) J J J ; J : J J ; J T T ; J : T T .
d ) Juft Son Juft , Toq Son Juft ham, toq ham emas.
Davriyligi
Agar f ( x T ) f ( x) bajarilsa, f ( x) davriy funksiya bo’ladi. T -davr.
1. y sinx, y cosx funksiyalarning eng kichik musbat davri 2 .
2. y tgx, y ctgx funksiyalarning eng kichik musbat (e.k.m.)
davri .
2
3. y sinkx, y coskx funksiyalarning e.k.m. davri T
.
4. y tgkx, y ctgkx funksiyalarning e.k.m. davri T1
k
k
.
m
m
5. y sin (ax b), y cos (ax b) funksiyalarning e.k.m. davri
2
T
T
m toq bo`lsa: 2
m juft bo`lsa: 3
.
a teng;
a
T
6. y tg (ax b), y c tg (ax b) funksiyalarning e.k.m. davri 3
a.
m
m
6. Bir necha davriy funksiyalarning yig`indisidan iborat davriy
funksiyaning e.k.m. davrini topish uchun qo`shiluvchi
funksiyalar e.k.m. davrlarining EKUK ini olish kerak.
Masalan: y 7 cos(2 x 1) 3tg 0,5x 5sin 4 x funksiyalarning
e.k.m. davrini toping: T1
2
2
, T2 2 . T3
EKUK , 2 , 2 .
2
4 2
2
Chiziqli
funksiya
1. y kx b to’g’ri chiziq tenglamasi, bunda k tg to’g’ri
chiziqning burchak koeffisienti, α - funksiya grafigining OX
o’qining musbat yo’nalishi bilan tashkil qilgan burchagi.
2. y kx b funksiyaning grafigi OY o’qini 0;b nuqtada,
35
@matematika_variant
b
OX o’qini ; 0 nuqtada kesib o`tadi.
k
3. y k1 x b1 va y k2 x b2 tenglama bilan berilgan to’g’ri
chiziqlar orasidagi burchakni topish formulasi:
k k
tg 2 1 , k1k2 1 .
1 k1 k2
Xossalari:
a) k1 k2 ikki to’g’ri chiziqning parallellik sharti;
b) k1 k2 1 ikki to’g’ri chiziqning perpendikulyarlik sharti;
v) k1 k2 bo’lib, b1 b2 da to’g’ri chizilar ustma-ust tushadi;
g) k1 k2 bo’lib, b1 b2 da to’g’ri chizilar ustma-ust tushmaydi;
d) k1 k2 bo`lsa, to’g’ri chizilar kesishadi.
4. Ikki A( x1 , y1 ) va B( x2 , y2 ) nuqtadan
o’tuvchi to’g’ri chiziq tenglamasi:
y y1
x x1
y1 y2
k
y2 y1 x2 x1 ,
x1 x2 .
5. M ( x0 , y0 ) nuqtadan o’tuvchi va burchak
koeffisienti k ga teng bo’lgan to’g’ri
chiziq tenglamasi:
y y0 k x x0
6. Uchta A( x1 , y1 ) B( x2 , y2 ) va C ( x3 , y3 ) nuqtaning bir to’g’ri
chiziqda yotish sharti:
y3 y1
x x1
3
y2 y1
x2 x1 .
7. To’g’ri chiziqning umumiy ko’rinishdagi tenglamasi:
ax by c 0 , a, b, c R .
8. M ( x0 , y0 ) nuqtadan ax by c 0 to’g’ri chiziqqacha masofa:
d
ax0 by0 c
a 2 b2
.
9. ax by c1 0 , ax by c2 0 parallel to’g’ri chiziqlar
36
@matematika_variant
orasidagi masofa:
d
c2 c1
.
a 2 b2
10. a1 x b1 y c1 0 va a2 x b2 y c2 0 to’g’ri chiziqlar:
a1
b1
c1
a) a
b2 c2 bo’lsa, parallel bo’ladi;
2
a1
b1
c1
b) a
b2 c2 bo’lsa, ustma-ust tushadi;
2
a1
b1
v) a
b2 bo’lsa, ular kesishadi.
2
11. To’g’ri chiziqning koordinata o’qlardan ajratgan kesmalarga
nisbatan tenglamasi:
x y
1,
a b
c a 2 b 2 -kesma uzunligi
12. M ( x0 , y0 ) nuqtadan o`tib m A; B vektorga perpendikulya
bo`lgan to’g’ri chiziqning tenglamasi: A x x0 B y y0 0 .
13. M ( x0 , y0 ) nuqtadan o`tib m A; B vektorga parallel bo`lgan
x x0
y y0
to’g’ri chiziqning tenglamasi:
.
A
B
14. y f ( x) funksiyani m A; B vektoriga parallel ko’chirsak
natijasida y B f x A funksiya hosil bo’ladi.
15. y kx b to’g’ri chiziqqa y=a to’g’ri chiziqqa nisbatan
y kx 2a b .
simmetrik to’g’ri chiziq
16. y kx b to’g’ri chiziqqa y x to’g’ri chiziqqa nisbatan
1
b
y
x
simmetrik to’g’ri chiziq
.
k
k
17. y kx b to’g’ri chiziqqa OY o’qiga nisbatan simmetrik
to’g’ri chiziq y kx b .
18. y kx b to’g’ri chiziqqa OX o’qiga nisbatan simmetrik
to’g’ri chiziq y kx b .
y f (x) funksiyaga Ox ga nisbatan simmetrik
y f (x)
y f ( x)
Oy ga nisbatan simmetrik
Koordinata boshiga nisbatan simmetrik y f ( x)
37
@matematika_variant
Kvadratik funksiya
2
1. y ax bx c , a 0 kvadratik funksiyaning umumiy ko’rinishi.
2
2. y ax bx c , a 0 kvadratik funksiyaning grafigi
paraboladan iborat:
a) a 0 bo’lsa, parabola tarmoqlari yuqoriga yo’nalgan;
b) a 0 bo’lsa, parabola tarmoqlari pastga yo’nalgan;
v) D 0 bo’lsa, parabola O X o’qini ikkita nuqtada kesib o’tadi:
g) D 0 bo’lsa, parabola OX o’qiga bitta nuqtada urinadi;
d) D 0 bo’lsa, parabola OX o’qi bilan umuman kesishmaydi.
3. Parabola uchining koordinatalari topish A x0 , y0 :
b
x0
,
2a
4ac b 2
y0
.
4a
4. Parabolaning simmetriya o’qi:
x x0
b
.
2a
5. Aniqlanish sohasi: D( y) ; .
6. Qiymatlar sohasi E ( y ) :
a) a 0 bo’lsa, q.s. E ( y) y0 ; bo’ladi;
b) a 0 bo’lsa, q.s. E ( y) ; y0 bo’ladi.
2
7. y ax bx c parabola grafigi:
a) a 0 parabola tarmoqlari yuqoriga yo’nalgan:
38
@matematika_variant
b) a 0 parabola tarmoqlari pastga yo’nalgan:
8.
y ax 2 bx c parabolaning grafigining OX o’qi bilan
kesishish nuqtalari: x1 b D
x2 b D
2a
2a .
9. a 0 bo’lsa, parabola x x0 nuqtada minimumi y y0 bo’ladi.
10. a 0 bo’lsa, parabola x x0 nuqtada maksimumi y y0 bo’ladi.
Parabola tenglamasi:
2
1) y ax bx c
2
2) y a( x x0 ) y0
3) y a( x x1 )( x x2 )
Darajali funksiya y x
l.
y xn ,
n N :
D( y) E ( y) ; .
D( y) ; , E ( y) 0; ,
2.
y xn 1 xn ,
n N :
39
@matematika_variant
D( y) ;0 0; , E( y) 0; ,
n
3. y x ,
n N :
D( y) E ( y) ;
D( y) E ( y) 0;
p q
4. y x ,
D( y) E ( y) ;0 0; .
p, q Z , q 0 :
D( y) E ( y) 0; .
D( y) E ( y) 0; ,
Grafiklarni o’zgartirish
40
@matematika_variant
Funksiyaning o’sishi va kamayishi
1. Agar x1 , x2 a; b bo`lib x1 x2 , f ( x1 ) f ( x2 ) bo`lsa, u holda
y f ( x) o’suvchi bo`ladi.
2. Agar x1 , x2 a ; b bo`lib x1 x2 , f ( x1 ) f ( x2 ) bo`lsa, u holda
y f ( x) kamayuvchi bo`ladi.
41
@matematika_variant
Ko’rsatkichli funksiyaning xossalari va grafigi
x
Ko’rsatkichli funksiyaning ko’rinishi: y a
a 0, a 1 .
1. Aniqlanish sohasi D( y) ; barcha haqiqiy sonlar
to’plami.
2. Qiymatlar sohasi E ( y) 0; barcha musbat haqiqiy sonlar
to’plami.
3. Ko’rsatkichli funksiya a 1 bo’lganda barcha haqiqiy sonlar
to’plamida o’suvchi; agar 0 a 1 bo’lganda kamayuvchi.
4. Ko’rsatkichli funksiyaning grafigi (0; 1) nuqtadan o’tadi va OX
o’qidan yuqorida joylashgan.
5. Ko’rsatkichli funksiya juft ham, toq ham, davriy ham emas.
x
6. y a funksiyaning grafigi:
D( y) ; ,
E ( y) 0; .
Ko’rsatkichli tenglama
x
Ushbu a b a 0, a 1, b R ko`rinishdagi tenglamalarga
sodda ko’rsatkichli tenglama diyiladi. Bundan:
agar a 0, a 1, b 0 bo`lsa, teglama yechimga ega emas,
x
a
b
a)
log b
x
agar a 0, a 1, b 0 bo`lsa, a a a x log a b;
1 a 0, a 1 f ( x) 0.
b) a
Yechishda qo’llaniladigan asosiy ekvivalent almashtirishlar:
f ( x)
a ( x ) f ( x) ( x), (a 0, a 1)
1. a
agar f ( x) 0 bo`lsa, yechim yo ' q,
( x)
f ( x) (a 0, a 1)
2. a
agar f ( x) 0 bo`lsa, ( x) log a f ( x).
f ( x)
42
@matematika_variant
3.
f ( x)
g ( x)
f ( x) quyidagi hollarda yechish mumkin:
a) g ( x) 1;
b) f ( x) 1; v) g ( x) 0, f ( x) 0.
x
x
x
x
x
4. f (a ) 0 (a 0, a 1) t a , f (t ) 0 a t1, a t2 , ..., a tk .
f ( x)
a f ( x) a f ( x) 0 0, , R; b2 ac
5. a
a
b
f ( x)
a
t, t t 0
b
f ( x)
2
a
t1 ,
b
f ( x)
t2 .
f ( x)
a f ( x) c 0 , , R; a b 1
6. a
a f ( x) t , t 2 ct 0 a f ( x) t1 , a f ( x) t2 .
7. 1 3
x2
2 1 2
x
x
3 2
x
x
x
f ( x)
1 f ( x) 0.
1 sin cos 1 x 2.
6
6
f ( x)
b f ( x) a, b 0; a, b 1 a b
8. a
Ko’rsatkichli tengsizliklar
Ko’rsatkichli tengsizliklar ushbu ekvivalent almashtirish
yordamida yechiladi:
0 a 1,
a 1,
f ( x)
g ( x)
a
a
1.
f ( x) g ( x);
f ( x) g ( x).
2.
0 f ( x) 1,
g ( x) 0;
f ( x) g ( x ) 1
f ( x)
3. a
f ( x) 1,
g ( x) 0.
f ( x) log a b, a 1, b 0,
b f ( x) log a b, 0 a 1, b 0,
x D( f ), a 0, b 0.
f ( x)
b
4. a
a 0, a 1,
b 0 yechimga ega emas.
LOGARIFM
logab x a x b , a 1, a 0, b 0 .
loga b
Bundan asosiy logarifmik ayniyatni a
a logarifmning asosi har doim a 1, a 0 .
Logarifmning xossalari
1)
log a a 1, a 1, a 0 ;
b olamiz,
2) log a 1 0 ;
43
@matematika_variant
3)
loga ( X Y ) loga X loga Y , X 0, Y 0 ;
4)
log a b
5)
7)
9)
1
; a, b 0; a, b 1 ;
logb a
X
log a log a X log a Y , X 0, Y 0 ; 6) log b p p log b, p R ;
a
a
Y
1
p
log q b p log a b, q 0, p, q R ; 8) log q p log a b ;
a
a
q
q
log a b
logc b
logc a
, c 1, c 0 ;
11) loga b logb c log x y log a y; 12) a
13)
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
10)
a
log a b
log c
b
b
c
logb a
log a
b
;
, log a b 0 ;
loge x ln x -natural logarifm; 14) log10 x lg x o'nli logarifm;
a 1, 0 b 1 yoki 0 a 1, b 1 bo`lsa, log a b 0 bo`ladi;
a 1, b 1 yoki 0 a 1, 0 b 1 bo`lsa, log a b 0 bo`ladi;
a 1, b c 0 bo`lsa, log a b log a c bo`ladi;
0 a 1, b c 0 bo`lsa,
log a b log a c bo`ladi ;
0 p 1, a b 1 bo`lsa,
log a p logb p bo`ladi ;
p 1, a b 1 bo`lsa,
loga p logb p bo`ladi ;
p 1, 0 a b 1 bo`lsa,
loga p logb p bo`ladi ;
0 p 1, 0 a b 1 bo`lsa,
0 p 1, a b 0 bo`lsa,
log a p logb p bo`ladi ;
log p a log p b bo`ladi ;
24. p 1, a b 0 bo`lsa, log p a log p b bo`ladi .
Logarifmik funksiyalarning xossalari va grafigi
Logarifmik funksiyaning ko'rinishi: y loga x, a 0, a 1, x 0 .
1. Aniqlanish sohasi: D( y) 0; barcha musbat sonlar to'plami.
2. Qiymatlar sohasi: E ( y) ; barcha haqiqiy sonlar to'plami.
3. Logarifmik funksiya aniqlanish sohasida agar a 1 bo'lsa,
o'suvchi. Agar 0 a 1 bo'lganda kamayuvchi.
4. Agar a 1 bo'lsa, logarifmik funksiya x 1 da musbat
qiymatlar, 0 x 1 da esa manfiy qiymatlar qabul qiladi.
44
@matematika_variant
5. Agar 0 a 1 bo'lsa, logarifmik funksiya 0 x 1 da musbat
qiymatlar, x 1 da esa manfiy qiymatlar qabul qiladi.
6. y log a x logarifmik funksiya juft ham, toq ham, davriy ham emas.
7. Logarifmik funksiyaning grafigi (1; 0) nuqtadan o’tadi.
8. y loga x, a 0, a 1, x 0 funksiyaning grafigi:
D( y) 0; ,
E ( y) ; .
Logarifmik tenglamalar
Ushbu log a x b a 0, a 1, b R ko`rinishdagi
tenglamalarga sodda logarifmik tenglama diyiladi.
Yechishda qo’llaniladigan asosiy ekvivalent almashtirishlar:
b
1. log a x b x a , x 0 (a 1, a 0) .
b
2. log a f ( x) b f ( x) a , f ( x) 0, b R (a 1, a 0) .
f ( x) 0, ( x) 0, ( x) 1,
3. log ( x ) f ( x) b
b
f ( x) ( x).
f ( x) 0, a 0, a 1,
log
f
(
x
)
(
x
)
4.
a
( x)
.
f ( x) a
f ( x) 0, g ( x) 0, a 0, a 1,
5. log a f ( x) log a g ( x) f ( x) g ( x).
f ( x) 0,
g ( x) 0,
6. log f ( x) A log g ( x) A f ( x) 1, A 0, yoki g ( x) 1, A 0,
f ( x) g ( x);
f ( x) g ( x).
45
@matematika_variant
7.
f ( x) a l
og a g ( x )
f ( x) 0, g ( x) 0,
a 0, a 1,
f ( x) g ( x).
f ( x) 0, g ( x) 0,
f ( x) g ( x) m x .
8. log a f ( x) log a g ( x) log a m( x) a 0, a 1
g ( x) 0,
a
0,
a
1,
n
N
2n1
( x) g ( x).
f
f ( x) 0,
2
n
log
f
(
x
)
log
g
(
x
)
a
0,
a
1,
n
N
2n
10.
a
a
f ( x) g ( x).
11. f (loga x) 0, a 0, a 1 log a x t , f (t ) 0.
9. 2n 1 log a f ( x) log a g ( x)
12. loga x logb x logc x d , a 0, b 0, c 0, a 1, b 1, c 1, x 0
log a x
log a x
log a b
log a x
log a c
d.
Logarifmik tengsizliklar
Logarifmik tengsizliklar ushbu ekvivalent almashtirish
yordamida yechiladi:
1. log a
3. log a
4.
5.
a 1,
0 a 1,
f ( x) b f ( x) 0, 2. log a f ( x) b f ( x) 0,
f ( x) a b .
b
f ( x) a .
0 a 1, g ( x) 0, a 1, g ( x) 0,
f ( x) log a g ( x) f ( x) 0,
f ( x) 0,
f ( x) g ( x);
f ( x) g ( x).
0 f ( x) 1,
log f ( x ) g ( x) a g ( x) 0,
a
g ( x) f ( x) ;
0 f ( x) 1,
log f ( x ) g ( x) 0
0 g ( x) 1
0 f ( x) 1,
6. log f ( x ) g ( x) 0 g ( x) 1
f ( x) 1,
g ( x) 0,
a
g ( x) f ( x) .
f ( x) 1,
g ( x) 1.
f ( x) 1,
0 g ( x) 1.
46
@matematika_variant
0 f ( x) 1,
f ( x) 1,
log
g
(
x
)
0
7.
f ( x)
0 g ( x) 1
g ( x) 1.
0 f ( x) 1,
f ( x) 1,
8. log f ( x ) g ( x) 0 g ( x) 1
0 g ( x) 1.
( x) 1,
f ( x) 0,
0 ( x) 1,
9. log ( x ) f ( x) log ( x ) g ( x) g ( x) 0,
f ( x) g ( x);
( x) 1,
10.
log ( x ) f ( x) log ( x )
g ( x) f ( x) 0,
f ( x) g ( x);
f ( x) g ( x).
g ( x) 0,
0 ( x) 1,
f ( x) g ( x).
47
@matematika_variant
TRIGONOMETRIYA
Boshlang’ich tushunchalar
0
1. -gradusdan radianga o’tish: rad
2. rad -radiandan gradusga o’tish:
.
180
180
rad
.
3. Ta`riflar:
1) sin
y
y;
r
3) tg
y
,
x
5) tg
sin
cos
2) cos
x 0 ; 4) ctg
;
6) ctg
x
x;
r
x
,
y
y 0;
cos
.
sin
Trigonometrik funksiyalar qiymatlari jadvali
Burchak α,
gradus(radian)
0° (0)
15°
12
18°
10
22,5°
8
30°
8
sin α
0
3 1
2 2
Funksiyalar
cos α
tg α
1
0
3 1
2 3
2 2
5 1
ctg α
Mavjud emas
2 3
5 1
4
5 5
2 2
10 2 5
10 2 5
5 1
2 2 2
2 2 2
2 1
2 1
12
3 2
1
36°
5 5
2 2
5 1
4
10 2 5
5 1
10 2 5
45° (π /4)
2 2
2 2
1
1
60° (π /3)
3 2
90° (π /2)
1
0
Mavjud emas
0
5
75°
3 1
2 2
0
-1
0
3 1
2 2
2 3
2 3
-1
0
1
0
Mavjud emas
0
Mavjud emas
0
Mavjud emas
5
12
180° (π)
270° (3 π /2)
360° (2 π)
12
3
3
5 1
1
3
3
48
@matematika_variant
Trigonometrik funksiyalarning ishoralari
Asosiy trigonometrik ayniyatlar
sin
1
; 2n 1 , n Z .
cos ctg
2
1. cos2 sin 2 1 .
2. tg
3. tg ctg 1 .
4. ctg
2
5. 1 tg
1
.
cos 2
cos
1
; n, n Z .
sin tg
1
2
1
ctg
; n, n Z .
6.
sin 2
Trigonometrik funksiyalarning birini ikkinchisi orqali
ifodalash
2
1. cos 1 sin
ctg
1
.
1 ctg 2
1 tg 2
tg
1
2
sin
1
cos
2.
.
1 tg 2
1 ctg 2
1
1 cos 2
sin
tg
3.
.
ctg
cos
1 sin 2
1
1 sin 2
cos
4. ctg
.
tg
sin
1 cos 2
- ning qaysi chorakka tegishliligiga qarab "+" yoki "-" ishoradan
0; , ya`ni I-chorakda bo`lsa,
biri olinadi. Masalan: Agar
2
3
; , ya`ni III-chorakda
1- formulada olinadi; agar
2
bo`lsa, 1- formulada olinadi.
49
@matematika_variant
1. cos (
2. cos (
3. sin (
4. sin (
)
)
)
)
Qo'shish formulalari
cos cos sin sin .
cos cos sin sin .
sin cos cos sin .
sin cos cos sin .
tg tg
ctg ctg 1
5. tg ( )
6. ctg ( )
.
.
1 tg tg
ctg ctg
Karrali burchaklar (Ikkilanagan va uchlangan burchak)
2. cos 2 cos 2 sin2
1. sin 2 2sin cos .
2tg
3. sin 2
.
1 tg 2
1 tg 2
4. cos 2
.
1 tg 2
5. cos 2 2cos 1 1 2sin . 6. tg 2
2
2
ctg 2 1
7. ctg 2
.
2ctg
9. sin 3 3sin - 4sin3 .
8. tg 2
3ctg ctg 3
12. ctg 3
.
1 3ctg 2
14. cos 4 8cos 4 8cos 2 1.
13. sin 4 cos 4sin - 8sin3 .
15. tg 4
1 6tg 2 tg 4
2
.
ctg tg
10. cos 3 4cos3 - 3cos
3tg tg 3
11. tg 3
.
1 3tg 2
4tg 1 tg 2
2tg
.
1 tg 2
ctg 4 6ctg 2 1
16. ctg 4
.
4ctg 2 ctg 2 1
.
Darajasini pasaytirish
1 cos 2
.
2
3sin cos 3
3
sin
3.
.
4
1 cos 2
2
tg
5.
1 cos 2 .
2
1. sin
4
4
7. sin cos cos 2 .
1
8
4
9. sin cos 4 4cos 2 3 .
2
2. cos
4.
cos 3
1 cos 2
.
2
3cos cos 3
4
.
1 cos 2
2
ctg
6.
1 cos 2 .
4
4
8. cos sin cos 2 .
4
10. cos
1
cos 4 4cos 2 3 .
8
50
@matematika_variant
4
4
11. cos sin
3 1
cos 4 .
4 4
6
6
12. cos sin
5 3
cos 4 .
8 8
Yarim burchak uchun formulalar
sin2
1)
cos 2
3)
cos cos 2
5)
cos
7)
ctg
2
2
2
4) sin 2
2
cos
2
;
1 cos
;
2
1 cos
tg
6)
2
1 cos ;
;
1 cos
2
cos
8)
;
2
2
1 cos
2
tg
10)
2 1 cos ;
1 cos
1 cos ;
1 cos
9)
;
2
2
1 cos
2
ctg
tg 2 ctg 2 1 ;
11)
;
12)
2 1 cos
2
2
1 cos
sin
1 cos
sin
ctg
tg
13)
2
sin
1 cos ; 14)
2
sin
1 cos .
sin2
2
2) sin 2sin
1;
sin2 ;
2
2
1 cos
2
Trigonometrik funksiyalarni yarim burchak tangensi
orqali ifodasi
2
2
cos
1
tg
1
tg
;
2)
2
2
2
2
2
3) tg 2tg
1 tg
; 4) ctg 1 tg
2
2
2
1) sin 2tg
2
1
tg
;
2
2tg
2
.
Ko'paytmani yig'indiga keltirish
1
sin sin .
2
1
cos
cos
cos cos .
2.
2
1. sin cos
51
@matematika_variant
1
cos cos .
2
tg tg
tg tg
4. tg tg
.
ctg ctg ctg ctg
ctg ctg ctg ctg
ctg
ctg
5.
.
tg tg
tg tg
tg ctg tg ctg
tg
ctg
6.
ctg tg tg ctg .
3. sin sin
7. cos cos 2 cos 4 ... cos 2
n
sin 2n1
.
2n1 sin
2
3
n
1
cos
cos
cos
...
cos
8.
2n 1
2n 1
2n 1
2n 1 2n .
2
1
2 , 5 2 2 1, n 2 ;
Masalan: a) cos cos
5
5
2
2
7
1
b)
9.
cos
cos cos
15
2
cos
cos
15
4
... cos
... cos
15
2n
27
, 15 2 7 1, n 7 .
sin 2
2n1 sin
.
2n
Yig’indini ko’paytmaga keltirish
cos
. 2.
2
2
cos
cos
2
cos
cos
3.
. 4.
2
2
sin ( )
tg
tg
5.
6.
cos cos .
sin ( )
ctg
ctg
7.
8.
sin sin .
1. sin sin 2sin
sin
x
cos
x
2
sin
x .
9.
4
2
11. 1 cos 2sin
2
.
sin sin 2sin
cos
2
2 .
cos cos 2sin
sin
2
2 .
sin ( )
tg tg
cos cos .
sin ( )
ctg ctg
sin sin .
2
10. 1 cos 2cos
2
;
12. sin x 3cos x 2sin x 3 .
52
@matematika_variant
sin
x
cos
x
2
sin
x .
13.
4
15. 3 sin x cos x 2sin x
sin
x
3
cos
x
2
sin
x
14.
.
3
.
6
kx
(k 1) x
x
sin
sin .
2
2
2
kx
(k 1) x
x
17. cos x cos 2 x cos 3x ... cos kx sin cos
sin .
2
2
2
16. sin x sin 2 x sin 3x ... sin kx sin
18. sin sin 3 sin 5 ... sin (2n 1) sin2 n sin .
19. cos cos 3 cos 5 ... cos (2n 1) sin n cos n sin .
nk
n k 1
x
x cos
x sin .
2
2
2
3
5
(2n 1)
21. sin sin
sin
... sin
1 cos n 2sin .
20. cos kx cos (k 1) x ... cos nx cos
2
2
2
2
2
Muhim trigonometrik shakl almashtirishlar
6.
sin 3
.
4
cos 3
cos cos(60 ) cos (60 )
.
4
tg 3
tg tg (60 ) tg (60 )
.
4
ctg 3
ctg ctg (60 ) ctg (60 )
.
4
sin 8
cos cos 2 cos 4
8sin .
sin16
cos cos 2 cos 4 cos 8
16sin .
7.
sin x cos x
1. sin sin (60 ) sin (60 )
2.
3.
4.
5.
2
1 sin 2 x .
4
4
2
2
8. cos x sin x cos x sin x cos 2x .
1 cos 2 2 x
sin2 2 x 3 cos 4 x
1
9. cos sin
.
2
2
4
1
1
6
6
cos
sin
5
3
cos
4
x
1 3cos 2 2 x .
10.
8
4
4
4
53
@matematika_variant
1
8
8
cos
sin
cos 2 x 3 cos 4 x .
11.
4
Keltirish formulalari
Γ
3
3
2 2
2
2
2
2
sin γ
cos γ
tg γ
ctg γ
cosα cosα sinα -sinα -cosα -cosα -sinα
sinα -sinα -cosα -cosα -sinα sinα cosα
ctgα -ctgα -tgα tgα
ctgα -ctgα -tgα
tgα -tgα -ctgα ctgα
tgα -tgα -ctgα
sinα
cosα
tgα
ctgα
TRIGONOMETRIK FUNKSIYALAR
y sinx funksiyaning xossalari va grafigi
1. Aniqlanish sohasi: barcha haqiqiy sonlar to'plami R ; .
2. Qiymatlar sohasi: E ( y ) 1;1 .
3. y sinx funksiyaning eng kichik musbat davri T 2 , ya'ni
sin( x 2 ) sinx, x R.
4. y sinx funksiya toq, ya'ni sin( x) sinx.
2
2
5. Funksiya 2 n; 2 n , n Z kesmalarda 1 dan 1
2
2
gacha o'sadi.
3
2 n , n Z kesmalarda 1 dan 1
6. Funksiya 2 n;
gacha kamayadi.
7. Funksiyaning nollari: sinx 0 x n, n Z .
8. y sinx funksiya x 2 2 n, n Z nuqtalarda eng katta
qiymatga erishadi va u 1 ga teng.
9. y sinx funksiya x 3 2 2 n, n Z nuqtalarda eng kichik
qiymatga erishadi va u 1 ga teng.
10. Musbat qiymatlami: sinx 0 x 2 n; 2 n , n Z .
54
@matematika_variant
11. Manfiy qiymatlami: sinx 0 x 2 n; 2 2 n , n Z .
12. y sinx runksiyaning grafigi:
y cosx funksiyaning xossalari va grafigi
1. Aniqlanish sohasi: barcha haqiqiy sonlar to'plami R ; .
2. Qiymatlar sohasi: E ( y ) 1;1 .
3. y cosx funksiyaning eng kichik musbat davri T 2 , ya'ni
cos( x 2 ) cosx, x R.
4. y cosx funksiya juft, ya'ni cos( x) cosx .
5. Funksiya 2 n; 2 n , n Z kesmalarda 1 dan 1
gacha o`sadi.
6. Funksiya 2 n; 2 n , n Z kesmalarda 1 dan 1
gacha kamayadi.
7. Funksiyaning nollari: cosx 0 x 2 n, n Z .
y cosx funksiya x 2 n, n Z nuqtalarda eng katta
qiymatga erishadi va u 1 ga teng.
9. y cosx funksiya x 2 n, n Z nuqtalarda eng kichik
8.
qiymatga erishadi va u 1 ga teng.
10. Musbat qiymatlami:
cosx 0 x 2 2 n; 2 2 n , n Z .
11. Manfiy qiymatlami:
cosx 0 x 2 2 n; 3 2 2 n , n Z .
55
@matematika_variant
12. y cosx funksiyaning grafigi:
y tgx funksiyaning xossalari va grafigi
1. Aniqlanish sohasi: x 2 n, n Z bo'lgan barcha haqiqiy
sonlar to'plami.
2. Qiymatlar sohasi: barcha haqiqiy sonlar to'plami R ; .
3. Funksiyaning eng kichik musbat davri
tg ( x ) tgx, x D tg .
T , ya'ni
4. y tgx funksiya toq, ya'ni tg ( x) tgx, x D tg .
5. Funksiyaning nollari: tgx 0 x n, n Z .
6. Musbat qiymatlami: tgx 0 x n; 2 n , n Z .
7. Manfiy qiymatlami: tgx 0 x 2 n; n , n Z .
8. y tgx funksiya 2 2 n; 2 2 n , n Z oraliqlarda o'sadi.
9. y tgx funksiyaning grafigi:
56
@matematika_variant
y ctgx funksiyaning xossalari va grafigi
1. Aniqlanish sohasi: x n, n Z bo'lgan barcha haqiqiy sonlar
to'plami.
2. Qiymatlar sohasi: barcha haqiqiy sonlar to'plarru R ; .
3. y ctgx funksiyaning eng kichik mustbat davri T , ya'ni
ctg ( x ) ctgx, x D ctg .
4. y ctgx funksiya toq, ya'ni ctg ( x) ctgx, x D ctg .
5. Funksiyaning nollari: ctgx 0 x 2 n, n Z .
6. Musbat qiymatlami: ctgx 0 x n; 2 n , n Z .
7. Manfiy qiymatlami: ctgx 0 x 2 n; n , n Z .
8. y ctgx funksiya n; n , n Z oraliqlarda kamayadi.
9. y ctgx funksiyaning grafigi:
TESKARI FUNKSIYANI
TOPISH
y f ( x) funksiyaga teskari funksiyani topish uchun:
1) y f ( x) tenglamani x ga nisbatan yechiladi, ya`ni tenglikdan
x g ( y) hosil qilamiz;
2) hosil bo`lgan tenglikda x va y lar o'rni o`zaro almashtiriladi,
ya'ni x y va y g ( x) hosil bo'ladi;
3) funksiyaning aniqlanish sohasi hisobga olinadi.
Demak, y g ( x) funksiya berilgan f ( x) ga teskari funksiya
bo'ladi. Masalan: y
5
4 ga teskari funksiyani toping.
x2
57
@matematika_variant
x 2 aniqlanish sohasi. 1) y 4
2) x y y
Demak, y
5
2;
x4
5
5
x2
2;
x2
y4
3) D( y) ;4 4; .
5
5
4 ga teskari funksiya.
2 funksiya y
x2
x4
TESKARI
TRIGONOMETRIK
FUNKSIYALAR
ARKSINUS
1. y arcsinx funksiya 1; 1 kesmada o'suvchi va bir qiyniatli
aniqlangan.
2. Aniqlanish sohasi: D( y) 1;1 . 3.Qiymatlar sohasi: E ( y) ; .
2 2
4. Funksiya toq, ya'ni arcsin( x) arcsinx .
5. Arksinusning ba`zi qiymatlari:
x
0
1
2
arcsinx
0
6
2
2
4
3
2
3
1
2
1
2
6
2
2
3
2
-1
4
3
2
6. y arcsinx funksiya grafigi:
a) sin(arcsinx) x, agar x 1;1;
b) arcsinx(sinx) x,
c)
2
arcsinx
agar x ; ;
2 2
2
.
ARKKOSINUS
1. y arccosx funksiya 1; 1 kesmada kamayuvchi va bir qiymatli
aniqlangan.
2. Aniqlanish sohasi: D( y) 1;1 . 3.Qiymatiar sohasi: E ( y) 0; .
58
@matematika_variant
4. Funksiya juft ham, toq ham emas.
5. arccos ( x) arccos x .
6. Arkkosinusning ba`zi qiymatlari:
x
0
1
2
arc cos x
3
2
2
2
4
3
2
6
1
0
2
3
1
2
2
2
3
4
3
2
5
6
-1
7. y arccosx funksiya grafigi:
a) cos(arccosx) x, agar x 1;1;
agar x 0; ;
b) arccos(cosx) x,
c) 0 arccosx .
ARKTANGENS
1. y arctgx funksiya ; + oraliqda o'suvchi va bir qiymatli
aniqlangan.
2. Aniqlanish sohasi: D( y) ; .
3. Qiymatlar sohasi: E ( y) 0,5 ; 0,5 .
4. Funksiya toq, ya'ni arctg ( x) arctgx .
5. Arktangensning ba`zi qiymatlari:
x
0
1
3
1
arctgx
0
6
4
3
3
1
3
6
-1
4
3
3
6. y arctgx funksiya grafigi:
a) tg (arctgx) x, agar x ; ;
b)
c)
arctg (tgx) x,
2
agar
arctgx
2
x ; ;
2 2
.
59
@matematika_variant
ARKKOTANGENS
1. y arcctgx funksiya ;+ oraliqda kamayuvchi va bir qiymaili
aniqlangan.
2. Aniqlanish sohasi: D( y) ; .
3. Qiymatlar sohasi: E ( y) 0; .
4. Funksiya juft ham, toq ham emas. arcctg ( x) arcctgx .
5. Arkkotangensning ba`zi qiymatlari:
0
1
-1 3
1
3 1
3
3
arcctgx
2
3
5
3
4
6
2
3
4
6
6. y arctgx funksiya grafigi:
a) ctg (arcctgx) x, agar x ; ;
agar x 0; ;
b) arcctg (ctgx) x,
c) 0 arcctgx .
Teskari trigonometrik funksiyalar ustida amallar
1. arcsin x arccos x
2. arctgx arcctgx .
.
2
2
2
3. sin(arccos x) 1 x , x 1. 4. cos(arcsin x) 1 x 2 , x 1.
1
1
ctg
arctgx
, x 0.
tg
arcctgx
,
x
0
5.
.
6.
x
x
7.
tg arcsin x
9. sin arctg x
11. cos arctg x
x
1 x2
x
1 x
1
1 x
2
2
2
x 1. 8. tg arccos x 1 x ,
,
x 1.
x
.
10. sin arcctg x
.
12. cos arcctg x
1
1 x
x
.
2
1 x
2
.
60
@matematika_variant
arccos xy 1 x 2 1 y 2 , x y,
13. arccos x arccos y
arccos xy 1 x 2 1 y 2 , x y.
x y
x y
, xy 1. 15. arctgx arctgy arctg
, xy 1.
14. arctgx arctgy arctg
1 xy
1 xy
xy 1
xy 1
, x y.
, x y. 17. arcctgx arcctgy arcctg
16. arcctgx arcctgy arcctg
x y
x y
x
1 x2
,
, 0 x 1. 19. ctg (arccos x)
18. ctg (arcsin x)
x
1 x2
x 1.
20. sin(2arcsin x) 2 x 1 x 2 ,
x 1.
x 1.
21.
2
22. cos(2arccos x) 2 x 1, x 1.
2x
, x 1.
23. tg (2arctg x)
1 x2
25.
sin(2arccos x) 2 x 1 x 2 ,
2
22. cos(2arc s in x) 1 2 x ,
24. sin(2arctg x)
1 x2
cos(2arctg x)
, x .
1 x2
2x
, x .
1 x2
26. sin(2arcctg x)
2
2
27. cos(2arcctg x) 1 x 1 x , x .
x 1.
2x
, x .
1 x2
Trigonometrik tenglamalar
1. sinx a, a 1 x 1 arcsina n, n Z .
Xususiy hollar:
a) sinx 0 x n, n Z ;
b) sinx 1,
x 2 2 n,
n Z;
v) sinx 1, x 2 2 n, n Z ;
n
g ) sin2 x a, 0 a 1 x arcsin a n, n Z .
2. cosx a, a 1 x arccosa 2 n, n Z .
Xususiy hollar:
a) cosx 0
x 2 n, n Z ;
b) cosx 1,
x 2 n,
n Z;
v) cosx 1, x 2 n, n Z ;
g ) cos 2 x a, 0 a 1 x arccos a n, n Z .
3. tgx a, a R x arctga n, n Z .
Xususiy hollar:
a) tgx 0 x n, n Z ;
61
@matematika_variant
x 4 n,
b) tgx 1,
n Z;
v) tg 2 x a, 0 a x arctg a n, n Z .
4. ctgx a, a R x arcctga n, n Z .
Xususiy hollar:
a) ctgx 0 x 2 n, n Z ;
b) ctgx 1,
x 4 n,
n Z;
v) ctg 2 x a, 0 a x arcctg a n, n Z .
a
b
c
a
sinx
bcosx
c
sinx
cosx
5.
2
2
2
2
2
2
a b
a b
a b
sinx cos cosx sin
bunda
cos a
c
a b
2
a 2 b2 ,
2
sin( x )
sin b
c
a b
2
a 2 b2 ,
2
,
c
a b
2
2
1,
tg b a .
ax b cx d 2 n,
sin
(
ax
b
)
sin
(
cx
d
)
6.
ax b cx d 2n 1 , n Z .
ax b cx d 2 n,
7. cos(ax b) cos (cx d ) ax b cx d 2 n, n Z .
ax b cx d n, n Z ,
tg (ax b) tg (cx d )
8.
ax
b
n
,
cx
d
n.
2
2
ax b cx d n,
ctg
(
ax
b
)
ctg
(
cx
d
)
9.
ax b n, cx d n, n Z .
Trigonometrik tengsizliklar
1. sinx a, a 1 x arcsina 2 n; arcsina 2 n , n Z .
2. sinx a, a 1 x arcsina 2 n; arcsina 2 n , n Z .
3. sinx a, a 1 x arcsina 2 n; arcsina 2 n , n Z .
4. cosx a, a 1 x arccosa 2 n; arccosa 2 n , n Z .
5. cosx a, a 1 x arccosa 2 n; arccosa 2 (n 1 , n Z.
6. tgx a, a R
x arctga n; 2 n , n Z .
62
@matematika_variant
7. tgx a, a R
8. ctgx a, a R
9.
10
12.
13.
x 2 n; arctga n , n Z .
x arcctga n; n , n Z .
ctgx a, a R x n; arcctga n , n Z .
arctgx arctgy x y.
11. arcctgx arcctgy x y.
arcsinx arcsiny 1 y x 1.
arccosx arccosy 1 x y 1.
Kvadratik, ko`rsatkchli, logarifmik, trigonomеtrik
funksiyalari o`zining aniqlanish sohasida uzluksiz.
FUNKSIYANING LIMITI
Agar ixtiyoriy 0 son uchun shunday 0 son topilsaki,
argument x ning 0 x a tengsizlikni qanoatlantiruvchi barcha
qiymatlarida
f ( x) b
funksiyaning
a
nuqtadagi
quyidagicha yoziladi:
b
tengsizlik bajarilsa,
x a
son
f ( x)
dagi limiti deb ataladi
va
lim f ( x) b.
xa
1. Limitning xossalari: Agar lim f ( x) A va
xa
lim g ( x) B
xa
limitlar mavjud bo`lsa, u holda:
lim f ( x) g ( x) lim f ( x) lim g ( x) A B;
a)
b)
xa
xa
lim f ( x) g ( x) lim f ( x) lim g ( x) A B;
xa
xa
xa
lim f ( x) g ( x) lim f ( x)
v)
g)
xa
xa
xa
lim C g ( x) C lim g ( x) C B
xa
xa
2. Ajoyib limitlar:
sin x
x
lim
1.
1. lim
x0 x
x0 sin x
lim g ( x) A B , B 0;
xa
bo`ladi.
n
1
6. lim 1 e 2,71183... .
n
n
1
x) x
sin px
px
e.
lim
p, p R . 7. lim (1
x0
x0 sin x
x0
x
tg x
x
x
lim
1.
3. lim
8. lim x 1 .
x0 x
x0 tg x
x0
2. lim
63
@matematika_variant
ax 1
ln a, a 0 .
4. lim
x0 x
9.
ln x 1
lim
1.
5.
x0
x
x 1 1
, 0 .
10. lim
x0
arcsin x
x
lim
1.
x0
x0 arcsin x
x
lim
x
HOSILA
1. x va
x0 erkli o`zgaruvchilar y f ( x) funksiyaning aniqlanish
sohasidan olingan qiymatlar bo`lsin, x x x0 ayirma erkli
o`zgaruvchining x0 nuqtadagi orttirmasi deyiladi.
Bundan x x0 x .
2. y f ( x0 ) f ( x0 x) f ( x0 ) ga y f ( x) funksiyaning x0
nuqtadagi orttirmasi deyiladi. Bundan f ( x0 x) f ( x0 ) f ( x0 ) .
3. y f ( x) funksiyaning x0 nuqtadagi hosilasi:
f ( x0 )
f ( x0 x) f ( x0 )
y lim
lim
f ( x0 ).
x 0
x 0
x
x
4. Hosilaning fizik va mexanik ma`nosi. Moddiy nuqta S S t
qonuniyat bilan harakatlanayotgan bo`lsa, u holda:
a) S (t ) (t ) - harakat tezligi; b) S (t ) a(t ) - harakat
tezlanishi bo`ladi.
5. Hosilaning giometrik ma`nosi. y f ( x) funksiya grafigiga x0
nuqtada o`tqazilgan urinmaning burchak koeffisienti k va OX
o`qining musbat yo`nalishi bilan xosil qilgan burchagi bo`lsa, u
holda: a) k f ( x0 ); b) tg f ( x0 );
v) y f ( x) funksiyaga x x0
nuqtada o`tqazilgan urinma tenglamasi:
y f ( x0 ) f ( x0 ) x x0 .
6.
y y0 f ( x0 ) x x0 0
- normal tenglamasi.
7. y f ( x) va y g ( x) funksiyalarga x x0 nuqtada o`tqazilgan
urinmalar uchun:
a) f ( x0 ) g ( x0 ) parallellik sharti;
b) f ( x0 ) g ( x0 ) 1 - perpendikulyarlik sharti.
64
@matematika_variant
8. y f ( x) va y g ( x) funksiyalarga M ( x0 , y0 ) nuqtada
o`tqazilgan urinmalar orasidagi burchakni topish:
g ( x0 ) f ( x0 )
, agar
1 f ( x0 ) g ( x0 )
a)
tg
b)
900 ,
agar
1 f ( x0 ) g ( x0 ) 0;
1 f ( x0 ) g ( x0 ) 0.
y f ( x) funksiya grafigiga tegishli bo`lmagan M ( x1 , y1 )
nuqtadan o`tib y f ( x) funksiyaga uringan urinmaning
9.
urinish nuqtasini topish formulasi:
y1 y0 f ( x0 ) x1 x0 ,
f ( x0 ) y0 .
10. Agar f ( x) 0 bo`lsa, x xi , i 1, 2,... nuqtalar y f ( x)
funksiyaning egilish nuqtalari bo`ladi.
11. Agar f ( x) 0 f ( x) 0 bo`lsa, u holda y f ( x)
funksiyaning grafigi
a, b intervalda
qavariq [botiq] bo`ladi.
Sodda funksiyalarning hosilasi
C 0,
1.
C const. 2. x =1. 3.
1
1
2.
x
x
5.
9. loga x =
6.
ex ex .
7.
x x 1.
a x a xln a.
4.
8.
x 2 1 x .
ln x
1
.
x
1
1
. 10. sin x cos x. 11. cos x sin x. 12. tg x 2 .
xln a
cos x
13. ctg x
1
1
1
.
14.
arcsin
x
.
15.
arccos
x
.
sin2 x
1 x2
1 x2
1
1
16. arctg x
.
17. arcctg x
.
2
1 x
1 x2
Hosilalarni hisoblash qoidalari
Agar u u ( x) va ( x) bo'lsa, u holda:
1) ayirma va yig'indining hosilasi: u u ;
2) agar c const bo'lsa,
c u
c u ;
65
@matematika_variant
3) ko'paytmaning hosilasi:
u u u ;
u u u
4) bo'linmaning hosilasi:
.
2
Murakkab funksiyaning hosilasi
1.
f ( x)
3.
e e
5.
lnf ( x)
7.
sinf ( x) cos f ( x) f ( x).
f ( x)
f ( x)
f ( x).
f ( x)
.
f ( x)
f ( x)
.
cos 2 f ( x)
f ( x)
11. arcsinf ( x)
.
2
1 f ( x)
9.
tg f ( x)
13. arctg f ( x)
15.
17.
1
f ( x)
2.
.
2
f ( x)
f ( x)
f ( x)
.
2 f ( x)
1
a a
6.
loga f ( x) =
8.
cos f ( x) sin f ( x) f ( x).
f ( x)
f ( x)
lna f ( x).
f ( x)
.
f ( x)lna
f ( x)
.
sin2 f ( x)
f ( x)
12. arccosf ( x)
.
2
1 f ( x)
10.
f ( x)
.
2
1 f ( x)
f ( x) f
4.
ctg f ( x)
f ( x)
.
2
1 f ( x)
f ( x)
f ( x)
.
n n1
n f ( x)
14. arcctg f ( x)
( x) f ( x).
16.
n
1
f ( x)
.
n
n 1
n
f
(
x
)
n f
( x)
Funksiyaning o'sish va kamayish oraliqlari
1. Agar y f ( x) funksiya a, b intervalda differensiallanuvchi va
f ( x) 0, bo`lsa, u holda y f ( x) funksiya shu intervalda
o`sadi.
2. Agar y f ( x) funksiya a, b intervalda differensiallanuvchi va
f ( x) 0, bo`lsa, u holda y f ( x) funksiya shu intervalda
kamayadi.
66
@matematika_variant
3. Agar y f ( x) funksiya yopiq a, b oraliqda uzliksiz boqlib,
a, b intervalda
differensiallanuvchi va f ( x) 0 f ( x) 0 ,
bo`lsa, u holda y f ( x) funksiya yopiq a, b oraliqda
o`sadi (kamayadi).
Funksiyaning kritik va stasionar nuqtalari
1. y f ( x) funksiyaning hosilasi nolga teng (ya`ni f ( x) 0 )
bo`lgan nuqtalar to`plamiga stasionar nuqtalar deyiladi.
2. y f ( x) funksiyaning hosilasi mavjud bo`lmagan yoki nolga
teng (ya`ni f ( x) 0 ) bo`lgan nuqtalar to`plamiga kritik nuqtalar
deyiladi.
Funksiyaning maksimum va minimumlari
1. Funksiyaning maksimum va minimumlari nuqtalari shu
funksiyaning ekstremum nuqtalari, funksiyaning bu nuqtalardagi
qiymatlari esa funksiyaning ekstremumlari deyiladi.
2. Agar x0 nuqta y f ( x) funksiyaning ekstremumi bo'lsa,
f ( x) 0 bo'ladi.
3. Funksiyaning maksimum va minimumlari:
x x0 maksimum nuqtasi.
x x0 minimum nuqtasi
Funksiyaning oraliqdagi eng katta va eng kichik
qiymati
1. y f ( x) funksiyaning yopiq a, b oraliqdagi eng katta va eng
kichik qiymatlarini topish:
67
@matematika_variant
a) f ( x) 0 xi a, b yoki xi a, b , i 1, 2,3,... aniqlash;
b) agar xi a, b bo`lsa, f ( x1 ), f ( x2 ), f ( x2 ),..., f (a), f (b)
ni hisoblash;
v) agar xi a, b bo`lsa, f (a), f (b) ni hisoblash;
g) bu qiymatlar ichidan eng kattasi va eng kichigi tanlab olinadi.
2. y sink x va y cos k x funksiyalar uchun
max y 1, min y 1.
3. y asinkx bcoskx funksiya uchun esa
max y a 2 b2 , min y a 2 b2 .
B O S H L A N G' I C H
FUNKSIYA
Agar berilgan oraliqdan olingan barcha x lar uchun F ( x) f ( x)
tenglik bajarilsa, u holda F ( x) shu oraliqda f ( x) funksiyaning
f ( x) F ( x) C deb
boshlang'ich funksiyasi deyiladi va
belgilanadi, C ixtiyory o`zgarmas son.
Funksiyaning
1. C Cx C0 . 2. (kx b)n
boshlang'ichlari
(kx b)n1
1
C n 1 . 3. ekxb ekxb C.
k (n 1)
k
1
1
ln x C.
5. sin (kx b) cos (kx b) C.
x
k
1
1
6. cos (kx b) sin (kx b) C.
7. tg (kx b) ln cos (kx b) C.
k
k
1
1
1
kx b
8. ctg (kx b) ln sin(kx b) C.
9.
ln tg
C.
k
sin(kx b)
k
2
1
1
1
1
kx b
4.
10.
cos(kx b)
ln tg
k
2
ctg (kx b) C.
C. 11.
2
sin2 (kx b)
k
12.
1
1
1
tg
(
kx
b
)
C
.
13.
cos 2 (kx b)
k
x2 a2
14.
1
1
x
arctg
C.
x2 a2
a
a
16.
1
x a
2
ln x x a C. 17. a
2
2
15.
2
k x b
1
a2 x2
1
xa
ln
+C.
2a x a
arcsin
x
C.
a
ak x b
C , a 0, a 1.
k lna
68
@matematika_variant
18. a bx
19. x a
2
2
2
3b
a bx
3
C.
x
a2
2
2
x a ln x x 2 a 2 C.
2
2
INTEGRALLAR
b
1. N'yuton-Leybnis formulasi:
S f ( x)dx F ( x) ba F (b) F (a).
a
2. Egri chiziq bilan chegaralangan yuzalarni hisoblash:
b
a) Egrichiziqli trapesiya yuzi: S f ( x)dx ;
a
b) agar f1 ( x) f 2 ( x) 0 bo`lsa, u holda
b
S
f ( x)
1
f 2 ( x) dx; bo`ladi.
a
3. y f ( x) f ( x) 0 egri chiziq
aylanganda hosil bo'lgan jism hajmi:
b
b
V f ( x)dx y 2 dx.
2
a
a
b
4. AB : y f ( x), a x b yoyning uzunligi:
l
1 f 2 ( x)dx .
a
x x(t ),
5. AB : y y(t ), t yoyning uzunligi:
l
x2 (t ) y2 (t )dt .
6. y f ( x) f ( x) 0 , x a, b egri chiziqni OX o`qi atrofida
aylantirishdan hosil bo'lgan aylanish sirtining yuzini topish:
b
S 2
f ( x) 1 f 2 ( x)dx .
0
Integrallash qoidasi
69
@matematika_variant
b
1.
k
b
f ( x) dx k f ( x ) dx, k const.
a
b
2.
a
b
f ( x) g ( x) dx
a
b
3.
4.
f ( x)dx g ( x )dx.
a
f ( x) d g ( x)
a
b
b
a
b
f ( x) g ( x)
b
a
g ( x) d f ( x).
a
b
f (kx c)dx 1 k f (kx c) a , k 0, c o`zgarmas sonlar.
a
5. Agar f ( x) f ( x), x a; a , a 0 bo`lsa,
a
a
a
f ( x)dx 2 f ( x)dx
0
bo`ladi.
6. Agar f ( x) f ( x), x a; a , a 0 bo`lsa,
7. Agar f ( x) 0, x a; b bo`lsa,
a
f ( x)dx 0 bo`ladi.
a
b
f ( x)dx 0 bo`ladi.
a
8. Agar a x c da f ( x) 0 ; c x b da f ( x) 0 bo`lsa,
b
c
a
a
c
f ( x) dx f ( x)dx f ( x)dx bo`ladi.
a
Aniqmas integral
1.
3.
dx
x lnx ln ln x C.
x dx
1 x2
1 x 2 C. 4.
2.
m
sin x cosxdx
1
sinm 1 x C.
n 1
ln x
1
1
x
ln
x
dx
x
C 1 .
1 12
x 2
a2
x
2
5. a x dx
a x arcsin C.
2
2
a
1
6. arctgx dx x arctgx ln 1 x 2 C.
2
7. x e x dx x 1 e x C. 8. x 2e x dx x 2 2 x 2 e x C.
2
2
70
@matematika_variant
x 1
sin2 x C.
2 4
cos3 x
3
11. sin x dx cos x
C.
3
9.
x 1
sin2 x C.
2 4
sin3 x
3
12. cos x dx sinx
C.
3
2
sin xdx
10.
2
cos xdx
13.
1
ln
xdx
x
ln
x
ln
x dx C.
14.
2
arcsin
x
dx
x
arcsin
x
1
x
C.
2
2cx b
arctg
C , agar b 2 4ac,
2
2
4ac b
dx
4ac b
15.
a bx cx 2
1
2cx b b 2 4ac
ln
C , agar b 2 4ac.
b 2 4ac 2cx b b 2 4ac
dx
1
16.
ln 2cx b 2 c a bx cx 2 C , c 0.
c
a bx cx 2
17.
a bx cx 2 dx
b 2 4ac
8 c2
ln 2cx b 2 c a bx cx 2 C.
dx
18.
a bx cx 2
19.
20.
21.
22.
23.
2cx b
a bx cx 2
4c
1
b 4ac
2
ln
2cx b b 2 4ac
2cx b b 4ac
2
C.
1
2cx b
arcsin
C , c 0.
2
2
c
a bx cx
b 4ac
2cx b
a bx cx 2 dx
a bx cx 2
4c
2
b 4ac
2cx b
arcsin
C.
8 c2
b2 4ac
ax
dx a x b x a b ln a x b x C.
b x
ax
ax
dx a x b x a b arcsin
C.
b x
ab
ax
bx
dx a x b x a b arcsin
C.
bx
ab
dx
71
@matematika_variant
24.
shxdx chx C,
chxdx shx C.
25.
thxdx lnchx C,
26.
sin mx sin nx dx
27.
cos mx cos nx dx
28.
sin mx cos nx dx
29.
e
e
30.
cthxdx lnshx C.
sin m n x sin m n x
C , m n.
2 m n
2 m n
sin m n x sin m n x
C , m n.
2 m n
2 m n
cos m n x cos m n x
C , m n.
2 m n
2 m n
ax
sin nx dx eax a sin nx n cos nx (a 2 n 2 ) C.
ax
cos nx dx eax a sin nx n cos nx (a 2 n 2 ) C.
dx
31.
a bcosx
dx
32.
a b s inx
a b
x
arctg
tg C , agar a b,
2
a 2 b2
ab
x
b a tg a b
1
2
ln
C , agar a b.
2
2
x
b a
b a tg a b
2
x
a tg b
2
2
arctg
C , agar a b,
2
2
2
2
a b
a b
x
a tg b b 2 a 2
1
2
ln
C , agar a b.
2
2
x
2
2
b a
a tg b b a
2
2
KOMBINATORIKA
ELЕMЕNTLARI
1. m ta elеmеntdan n tadan barcha o`rinlashtirishlar soni:
m!
Amn m(m 1)(m 2)...(m n 1)
, bu еrda m! 1 2 3 ... m .
(m n)!
2. n ta elеmеntdan barcha o`rin almashtirishlar soni:
Pn n! 1 2 3 ... n .
72
@matematika_variant
3. m ta elеmеntdan n tadan barcha gruppalashlar soni:
Сmn
Amn
Pn
m!
,
n!(m n)!
Cm0 Cmm 1 .
4. N`yuton binomi:
n
a x Cn0an Cn1an1x Cn2a n2 x2 ... Cnk a nk xk ... Cnn xn
Q O’ S H I M CH A
M A` L U M O T L A R
1. Ketma-ket kelgan sonlar ko`paytmasi 1 2 3 n n! nechta
n n n
nol bilan tugashi: x 2 3 ... .
5 5 5
2. soat va minut strelkalari orasidagi burchak, t vaqtdan
2
0
keyin ular orasidagi burchak bo`lsa, t 360 ( ) bo`ladi.
11
3. lg 2 0,3010, lg 3 0, 4771,
lg 300 lg8 lg 3 lg102 lg 23 0, 4771 2 3 0,3010 3,3801.
4. Funksiyaning Teylor formulasi: Agar y f ( x) funksiya a, b
( j)
kesmada berilgan bo`lib, x0 a, b nuqtada f ( x0 ), ( j 1, 2, ..., n 1)
hosilalar mavjud bo`lsa, u holda
f ( x0 )
f ( x0 )
( x x0 )
( x x0 ) 2 ...
1!
2!
f ( n ) ( x0 )
( x x0 ) n Rn ( x),
n!
f ( x) f ( x0 )
f ( n1) x0 ( x x0 )
x x0 n1 , 0 1
bu erda Rn ( x)
(n 1)!
Teylor formulasining qoldiq hadi.
73
@matematika_variant
QAYDLAR UCHUN
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
74
@matematika_variant
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
75
@matematika_variant
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
76
@matematika_variant
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
77
@matematika_variant
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
78
@matematika_variant
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………
79
@matematika_variant
@MATEMATIKA_VARIANT
80
@matematika_variant